|| [ID00007]

|| [ID00008]

|| [ID00013]

|| [ID00018]

|| [1]

D. G. MORHOFI. POLYHISTOR LITERARIUS. LIB. I. BIBLIOTHECARIUS CAP. I. DE POLYMATHIA.

HOminis animus πολυμαθείας capax. Artium omnium inter se cognatio. Stoici mechanicas etiam eò referebant. Hippias omnes artes callebat J. C. Bottifanga. Thevenotius Pandectas mechanicarum artium meditatus. Artes liberales omnes perdiscendæ. Universalis ad illas, ἐυφυία adversus Bonnæum et Huartum assericur. Una disciplina, cui præ cæteris immoremur, seligenda est. Mediocria ingenia πολυμαθείας studiô sæpè abutuntur. Πολυμαθεῖς αὐτοδίδακτοι. Αὐτοδίδακτος plerumque novatores, et in opinionibus pervicaces amœnitates in Disciplinis quærunt. Πολυμαθεῖς calumniis impetiti.Wouweriilaus, genus, vindicatio à plagii crimine. Budæi pro πολυμαθεία et philologiâ studium. Cresollii insana in Melanchthonem Calumnia. Scriptores της ἐγκυκλοπαιδείας. Πανζοφοι Academici mustei an πολυμαθεῖς. CUm divinam et humanam sapientiam omnem veterum monumentis traditam ac ad posteros propagatam habeamus, quorum præceptis ac doctrinâ intellectus noster imbutus rerum aliquam notitiam ac prudentiæ sibi vim acquirit: in id incumbendum omnibus est, ut natales ejus investigent altiùs: primos illius autores magistrosque, suis quosque ætatibus, suâ docendi ratione distinctos exquirant: in [2] bibliothecis latitantes in lucem proferant: similia quædam vel ad eorum ingenium, vel nova etiam à se excogitata scribant, et aliquem scientiarum complexum aut Polymathiam animo comprehendant. Neque enim ita in arctum compingendus est animus noster, ut intra unam aliquam artem subsistat. Qui enim illud faciunt, iniqui profectò Judices, non perspiciunt, quantum natura humani ingenii valeat: quæ ita agilis est et velox, ut ne possit quidem aliquid agere tantum unum, 11 si Fabium audimus. Non audiendi sunt homines imperiti, qui humano ingenió majorem, vel inutilem et rebus gerendis adversam πολυμαθέιαν criminantur. Est scilicet quædam scientiarum cognatio et conciliatio, unde et ἐγκυκλοπαιδείαν vocant Græci, ut in unâ perfectus dici nequeat, qui cœteras non attigerit. Sellulariarum, vilium et sordidarum artium alia ratio est, quibus nulla inter se est conjunctio; ex quarum ingenio liberales illæ censendæ non sunt. Fabrilia qui tractat, impunè ignorare sutoriam potest: At in liberalibus illis conspirant omnes manusque jungunt. In Architecto suo quid requirat Vitruvius, novimus. Nulla penè disciplina est, quam ille non attingi velit In Oratoribus et Poëtis, perfectis scilicet, ea omnia, quæ in Architecto suo Vitruvius, requirunt earum disciplinarum Magistri. Et has quidem scientias artesque omnes ita congerendas in Philosophum suum judicarunt Stoici: ut nec mechanicarum artium rudem esse voluerint, ac indignum eo crediderint, si aliorum ministeriis ad vitæ civilis necessitates uteretur. Ut enim ille et dives, et Rex, et nobilis; ita et Sutor, et Faber, et Pistor sibi erat. Cujus elegans et festivum ab Apulejo in Hippiá producitur exemplum: qui præter eximiam artium omnium ingenuarum cognitionem omnium opificiorum erat callentissimus. Nam quæ secum habebat, omnia suâ manu confecerat, et vestes, et calceos, et annulum, et signaculum in gemmâ faberrimum. Simile, imò majus in Julio Cæsare Bottifangâ exemplum proposuit Erythræus Pinacoth. II. n. 17 12 qui præter singularem in omnibus artibus liberalibus peritiam femoralia, thoraces, sibi ipse formabat suebatque; omni instrumento Musico no(n) canebat solum egregiè, sed et illa melius quàm quivis alius artifex conficiebat: penicillo Pictores; acu pingendo Arachnen ipsam provocabat; ut mulierculis, quæ artem illam profitebantur, pudorem incuteret. Hos suo abundare sensu haud ægrè patimur, facilè virum sapientem excusaturi, si in opere fabricando corpus non fatiget: qui ingenio tamen operationum illarum rationes exploratas habere potest. Sunt enim et Mechanicæ artes quasi quædam naturalis scientiæ et disciplinarum Mathematicarum propagines: quæ ornari, augeri earum beneficio possunt, omnesque ab hominibus sapientissimis inventæ. Quarum accuratior historia et notitia philosopho no(n) est indigna, magnis et præclaris contemplationibus occasionem datura Neque defuere, qui hunc quoque fundum sibi excolendum sumerent. Vir illustris et Itinerariis scriptis celeberrimus inter Gallos Thevenotius vastum aliquod de opificiis omnibus opus, velut quasdam Naturæ et artis pandectas mohebatur, Sed fata his laboribus intercesserunt. [3] Veniamus ad disciplinas elegantiores: ad quas junctim excolendas naturâ duce incitamur, ut extremo Viris pudori sit in unâ aliquâ consenescere. Autor non ignobilis Jo. Fortius Ringelbergius in Encyclopædiâ suâ illos in unâ tantùm arte excellere velle judicat, quibus major corporis quam animi cura. Nullæ , inquit, sœminæ tàm sunt à Musis alienæ, quæ non unam discere queant: imò picas id efficere posse intra annos viginti quos hæe haec hominum monstra uni impendunt studio, arbitror. Verissimè sanè ille: nam revocat ab iis studiis corporis cura, quæstus et parandarum opum studium: cui qui sunt immersi, ad hunc omnia scopum dirigunt, et illos in se igniculos extinguunt Quam cum doctissimus vitæ Pinellianæ 13 scriptor Gualdus causam adducit, quâ tàm multi à solidis verisque studiis avocentur, Vincentium illum Pinellum suum, at quem virum! immensis in Cœlum extollit laudibus, qui spretâ omni illâ nundinatione et inanibus titulis, iis se dederit totum studiis, unde immortalis illum gloria consecuta est. Illud scilicet est, quod Lactantius lib. 1. de falsâ religione cap. 1 notat: Magno et excellenti ingenio viri cùm se doctrinæ penitus dedissent, quicquid laborum poterat impendi, contemptis omnibus et publicis et privatis actionibus, ad inquirendæ veritatis studium contulerunt: existimantes, multò esse præclarius divinarum humanarumque rerum investigare ac scire rationem, quàm opibus aut honoribus cumulandis inhærere. ( ) Non dubium est, mediocribus etiam ingeniis hîc licere esse felicibus; multorum etiam conatus in ipsâ herbâ supprimi, vel paupertate vel invidiá: Sunt verò non rari, qui inter omnia illa obstacula lacertos tamen erigunt, suô quodam geniô incitati, suis abrepti alis. Inest scilicet illis ὁρμὴ πρὸς πάντα μαθήματα, qualis ingenio magno convenit, et quale nobis Plato lib. III. de Republicâ describit. Est animorum nostrorum, si ita loqui liceat, ὕψος, quo illi vel per naturam vel assuefactionem apti sunt multa simul complecti, abstrahere à singularibus, seque ab illo humili statu in sublimem perducere. Itaque se exerit in illo, qvod ἀρχιτεκτονικόν appellare possumus, aut ex Stoicorum disciplinâ τὸ ἡγεμονικὸν, regio quasi spiritu, et fulminis instar omnia penetrans, et suâ quâdam luce omnia perlustrans. Istam ad universalia propensionem Græcus Topicorum Interpres, qvi Alexander Aphrodisiensis vulgò habetur in lib. 8. vocat ἐυφυίαν ὅλως. Optimè qvidem, sed malè illud: quod postponat propensioni ad certam disciplinam. Quâ in re tamen ὁμόψηφον sibi Huartum habet, qui in Scrutinio illo suô ingeniorum, unum hominem ad unam disciplinam habere propensionem naturalem existimat: Cùm tamen et ratio ipsa totque exempla præclarissimorum virorum ostendant, posse dari tales, qui ad omnes artes ex æquô excolendas pari fuerint ingenio. Quod enim Franciscus Bonnæus in Tractatu de Ratione discendi: 14 causam hujus sententiæ illam dederit: quasi scilicet in iis, qui sint ὅλως ἐυφυεῖς deficiat τὸ κριτικὸν, quod tamen planè necessarium, ne in varios errores labantur 15 id falsum esse demonstrari facilè potest. Qui enim [4] distinctas rerum ideas animo tenent; modo sibi subordinatas, nec confusas; illis non imminui, sed augeri τὸ κριτικὸν necesse est, quod ex conciliatione omnium partium resultat. Major enim profectò ἀκρισίας metus est ab illis, qui circa ὁρισμένον μάθημα versantur: qui plerumque ex illius indole, cùm cœterarum rudes sint, omnia alia metiantur: ut ille apud Ciceronem Musicus, qui animæ naturam demonstraturus, Harmoniam esse dicebat, extra artis suæ limites non abiturus. 16 Quod de Origene ille exemplum ad sententiam suam stabiliendam proponit, nihil quidem probat: cum ingenii illius è Platonismo pullutantes errores imputari τῃ φύσει nequeant. Magnum profectò discrimen est, vel Aristotele autore †† I. Met. extr. inter παιδείαν, quæ est περὶ πᾶν, et inter eam, quæ καθέκαστο, quæ neutiquam confundenda est. Fit plerumque ut ad dijudicanda multa aptos nos esse credamus, si in uno forte vel altero ingenium et industriam exercuerimus: vel si ad multa πεφυκότες aptique simus, singula nos bene tractare posse existimemus: Sed in earum rerum contemperatione ingenii indoles semper inspicienda est: quæ ubi se firmaverit, ita in illis versabitur, ut à ratione et judicio, quod ex ipsa rerum pensitatione resultat, non facilè discedat. Neque tamen id volo, ut qui omni incubuit disciplinarum generi, in illis omnibus simul habitet; nam et tempore et negotiis, aliisque impedimentis excludimur, ut fieri à nobis non possit. Quare occupabimus quidem totum hunc fundum animo, affectu, impetu: sed convenientissimam ejus partem quasi limitibus quibusdam circumscribemus, quam excolamus, et in quâ industriam nostram exerceamus. Nam si Plutarchum περὶ παιδῶν αγωγῆς audimus, περιπλεῖσαι μεν πολλὰς πόλεις καλὸν, ἐνοικῆσαι δὲ τῇ κρατιστῃ χρήσιμον. ( ) Pulchrum quidem est circa multas urbes navigare, utile autem præstantissimam inhabitare. Cui geminum est, qvod habetur apud Nicolaum Damascenum in Excerptis Peirescianis pag. 416. et apud Suidam in voce Νικόλαος Δαμασκηνὶς : Disciplinarum orbem similem, ille ait, esse peregrinationi. Nam quemadmodum iis, qui longam peregrinationem susceperunt, usu venit, ut in quibusdam diversoriis prandendi causâ commorentur, in aliis pernoctent, et in nonnullis quidem locis plusculos dies consistant, alia verò ob iter tantùm ac prætergredientes adspiciant, tandem autem reversi in suis penatibus degant: ita etiam eos, qui <humaniorum artium studia percurrunt>, in quibusdam <disciplinis> breviùs, in aliis immorari diutiùs oportere, et has quidem integras perdiscere, illas verò duntaxat delibare, <ac collecta singularum utilitate,> <ad philosophiam> tanquam ad patriam ac lares, reversos <ibi> considere. 17 Vidimus magnos viros, qui magnos ex unâ scientiâ fructus referre potuissent, dum omnes sectantur, ne unam quidem ita assecutos, ut insignem sibi ex illá gloriam reportarint. Ut prudentiùs omninò faciant, qvi singulis exploratis et depromtis è communi pharetrâ telis, ad unum aliquem scopum contendant. Excludit ipsa scientiarum vastitas hospites suos: qvi nusquam ha [5] bitabunt nusquam domi erunt, si ubique habitare volent, aut levi tantùm percursatione plurima attingent. Cum enim duobus illis omnes contineantur disciplinæ, exercitio et intelligentia; hæc quidem communicari cum aliis potest: sed illud, cum in opere ipso versetur, totum sibi hominem vindicabit. Intelligentiâ peragrare omnes disciplinas ingeniosi homines possunt: sed operari æqvâ ratione in omnibus mentis humanæ angustia non permittit: cum vel exellentissima ingenia nunqvam ita plures complexa sint scientias, ut non in aliqvibus defecerint: quod M. Varronis, J. Cæsaris, Plinii, Origenis, Clementis Alexandrini, Hieronymi, Augustini, Pici Mirandulæ, Matthæi Aquavivii, Scaligeri, Fracastorii, J. Baptistæ Mantuani exemplis in doctissimâ de Encyclopædiâ Oratione Tarquinius Gallucius probavit. Et hæc quidem omnia veriora erunt, si quis certo fine studia sua circumscribat, ut vitæ necessitatibus consulat: Illis enim ex utilitate definienda sunt omnia. Quod si cui beatior vivendi sors contigit, ut ad illa respicere non debeat, et illa ingenii efficacitas sit ac ἐνέργεια, ut multitudine rerum se non obtundat, nihil prohibet in omnes partes versare illam animi vim liberosque spiritus. Mediocribus ingeniis, neq(ue) ad tàm magna natis, autor potiùs essem, ut secum habitent, neque ea sequantur, quæ adsequi per imbecillitatem suam nequeunt. Meminerint illi, infeliciter cum Gigantibus contendere Pygmeos. Illis enim affectata πολυμάθεια plerumque in inanem et stultam cedere loquacitatem solet. De illis verum est illud Benedicti Manzini Florentini viri doctissimi in libello de Iiteratorum hominum invidia c. 6 18 Ego, inquit ille, si de recentioribus, iisque, qui altero ab hoc seculo scriptores floruere, sententiam feram, adfirmare ausim, illos pauciora, sed meliùs; hos verò plura, sed deteriùs nosse. Et verò sic se habere etiam comperi, cum congerrones novi scribunt tantùm farragines, quas variæ literaturæ nomine cohonestare didicerunt. Scribunt imò potiùs exscribunt, et Phorcidum is oculus est, quem mutuò accipiunt, atque omnes clarissimæ aciei esse credunt, quos unius tantùm luminis usus æquis viribus et dispertito adjuvat beneficio. Quò pertinet Rolandi Maresii Clarissimi Viri in Epist. 46. lib. 1. et nonâ lib. 2 19 querela, ubi multa de πολυμάθειας illo abusu stolidaq(ue) ostentatione disseruntur. Cujus doctæ frugis plenæ sunt Epistolæ, et de omni re literariâ utilissima quæq(ue) tradunt. Accedit, quod qui πολυμάθειας studio primum se dederunt, si cerebrosiores paululum sunt et opiniosi, non facilè ad aliorum se consilia in discendis artibus accommodant, sed sibi plerumque semitam sapiunt. Accidit enim illis, quod Plantis spontè provenientibus, quæ in sylvestrem naturam abeunt, cùm nullâ culturâ coërcentur. Qvò fit, ut dum aliorum contemnunt judicia ἀυτοδίδακτοι, è pervicaciâ erroribus patrocinium quærant. Negare eqvidem nolim fuisse felicissimi adeò ingenii nonnullos, ut sine Duce viam ad summum [6] eruditionis fastigium ingressi sint, quemadmodum Citharœdus ille Homericus Odyss. 22. v. 347. qui de se: Ἀυτοδίδακτος δ' εἰμι: θεὸς δέ μοι ἔν φρεσιν ὄιμαςΠαντοίας ἐνέφυσεν. ( ) Ipse autem à me sum doctus. Deus enim mihi in mentibus cantilenasOmnigenas insevit. Nam et Heraclius Heraclitus Ephesius, narrante Plutarcho, philosophiam omnem, inter veteres, nullo doctore percepit; idemq(ue) de Manlio Equite Plinius, de se ipso Augustinus gloriatur. E recentioribus Cujacio in Jurisprudentiâ, Budæo in humanioribus literis, Mureto in arte Oratoriâ, at quibus viris! summam sine præceptoris operâ perfectionem obtigisse, referente in dissertatione de studio literali Gabriele Naudæo, miraculo propius est. De se ipso narrat Jovianus Pontanus magnus et Poëta et Philosophus, quod versus facere, cœli cursum metiri, destitutus Præceptoribus didicerit, testante Paganino Gaudentio in suo Inst. Acad. Tit. de promptitudine Professoriâ. Guilielmum quoq(ue) Postellum in linguarum penè omnium cognitione, Petrum Ramum in Philosophiæ studiis, sine Magistri adjumento rem omnem confecisse accepimus. Qui tamen et suâ quâdam intemperie acti fuerunt. Tanaquil Faber part. 1. Ep. 49. 20 in Græcis se ἀυτοδίδακτον esse, et ex eo curtam sibi esse Hellenismi suppellectilem queritur. Hærere tamen plerumq(ue) illis ἀυτοδιδάκτοις solet, in philosophicis præcipuè, inanis persuasio: dum veterum dogmata non satis assecuti κυρίας δόξας21, pro (I)unone nubem amplectuntur. Solet et illud his plerumq(ue) obesse studiis, quod solidas integrasque disciplinas haurire molestum sibi ducentes οἱ πολυμαθεῖς, amœnitates illarum, quod ligurientium est, quærere tantùm consueverunt; de quo jam suô tempore Plinius. Ab illo enim amœnitates studiorum vocantur, quæ ornant potius illa et comunt, qvàm qvæ ad naturam constitutionemque eorum pertinent. In quibus qui hærent, illud potiùs, qvod delectat, qvàm qvod prodest, in disciplinis respiciunt, qvæ tamen conjungenda esse ipsa ratio dictitat. Ponamus ergò reprehendendos esse, qvi suo qvodam genio ducti hæc πολυμάθειας studia infeliciter tractant: non committendum tamen est, ut impunè convitiis suis grassentur homines barbari, inertes, ac fastum inanemq(ue) doctrinæ speciem pro verâ solidâq(ue) sapientiâ ostentantes, in divina pulcherrimaque studia eorumqve cultores. Hi cum bonæ menti optimisqve literis bellum indixerint, suæ ruditatis conscii, non æquis oculis adspiciunt, quos variarum rerum cognitione interiore locupletatos esse vident. Quare et ipsum πολυμάθειας nomen ipsis pro convicio est, pro Grammaticis raptantibus consummatissimæ eruditionis Viros. Quod non facerent, si, qui sub amplissimis istis titulis latitant rerum thesauri, cognitum haberent. Impugnabatur his calumniis illustris maximique ingenii Johannes Wouwerius, qui elegantissimo de Polymathia libro et suam famam ultus est, ejusque [7] studii dignitatem asseruit: de quo duo monenda nobis sunt, in quibus erratum à Viris doctis est. Primum est, quod duo confundantur ejus nominis, Antwerpianus et Hamburgensis Polymathiæ Autor. Andreas Schottus hunc Belgam facit in notis ad proverbia Græca p. 68. 22 sed falsò. Lipsius in Epistolâ 8. Kal. Novembr. 1599. ad Antwerpianum illum scriptâ, utrumque probè distinguit: Janus Wouwerius , inquit, cognominis tuus, si non Gentilis, quam bona tecum fœderatio! Optimum par, nec vel Dii dederint magis ex usu aut Voto. Modestiam et probitatem in eo adolescente semper amavi, et vidi primùm (Hamburgi id fuit, ante annos novem) unà laudatum illa in indolem ivi. Vivat, crescat, et lampada à nobis in hoc cursu jam fessis accipiat: me libenter et judicia tradente. Fuit verò noster ille Hamburgi natus, Patre Nicolao, ob persecutiones in Religione è Belgio profugo, Antwerpiani illius, ut rectè putat Lipsius, Gentilis, illustri Baronum stirpe oriundus. Antwerpianus verò ille est, apud quem Lipsius Bibliothecam et scripta sua testamento, usque dum adolesceret heres, deponi jussit, teste Auberto Miræo in Elogio Lipsii. Alterum, quod monendum duxi, est, de plagii suspicione, qua per summam injuriam et invidiam oneratus vir optimus à Maussaco , Germanus à Gallo, est: qui et, cum ejusdem argumenti librum editurus esset, Casaubono omnem hunc laborem subreptum ait: quem tamen ipse Casaubonus, non dissimulaturus hanc sibi factam injuriam, ab istô crimine liberat Testimonia illa innocentiæ ejus legas apud Cl. Thomasium licet in præfatione repetitæ Editionis. Ex invidiâ profectum hoc Maussaci judicium Martinus Schockius Confutatione Fab. Hamel. p. 2. c. 4. 23 existimat. Ex ipso autem wouwerio multa cepisse, suppresso ejus nomine, Vossium etiam Schokius loco laudato, et Joannes Jonssius lib. 1. de script. Hist: Phil. c. 10. p. 49. testatur. Multa hic à nobis de vastitate πολυμάθειας dici poterant, verùm cu(m) illud toto libro à wouwerio actum sit, illuc Lectorem remittimus. Legi et super hoc argumento potest, imò debet, Guilielmus Budæus, Vir illustris, consiliarius regius, et libellorum supplicum Magister, in libris de Philologiâ, quos Henrico Aureliensi et Carolo Angolismensi, Regis filiis, inscribit: ubi de studii hujus amplitudine et dignitate multa agit, et instituto quasi cum Rege colloquio illum hortatur, ut studia hæc, Regno suo splendorem conciliatura, ornanda suscipiat, Viros illa profitentes præmiis afficiat, magistratum, honores ac sacerdotia illis tribuat. Non destituit facundum ac illustrem Patronum, ipsumque libellorum supplicum Magistrum, Philologiæ causam agentem optatus successus. Apud nullam enim nationem honoratiore loco illi fuere, qua exempla hodieque perdurant. Excitata hinc optima fuere semper ingenia, quorum tam uberem messem nulla gens alia dedit. Agit hanc inter cœteros πολυμάθειας causam Ludovicus Cresollius Jesuita, Vir alioquin doctissimus, in Gratiarum actione pro Collegio Societatis Jesu instaurato, qvæ Vacationibus autumnalibus subnectitur; sed ita agit, ut insanam in Melanchthonem , ut πολυμάθειας hostem, calumniam spargat. Qvâ nihil in [8] sulsius ac impudentius fingi potest, cùm nemo inter eruditos sit, qvi Melanchthonem Germaniæ præceptorem et veru(m) πολυμάθειας parentem ignorare possit. Vocat pag. 46. duos musteæ factionis antesignanos, et veluti par gladiatorum Carolostadium et Melanchthonem, qui primùm spargere in circulis atque in cœtu adolescentum cœperint doctrinarum cognitionem plus obesse, quàm commodi afferre ad religionem tuendam. Ex his, ait porrò, ut exemplum potentius foret ad persuadendum, quàm Oratio, derepentè, tanquam Circeô poculô ebibitô, alterum factum esse colonum, alterum pistorem, ut ejusdem esse farinæ cognoscerentur. 24 Manifesta hæc hominis phrenesis est de Melanchthone, qvi in luce Germaniæ, in florentissimâ Academiâ, cum magna nominis sui famâ et gloriâ vivebat, tàm horribilia et risu digna mendacia spargentis. Qvid Melanchthoni cum Carolostadio, qvi nunqvam in partes ejus concessit? Qvis Melanchthonem unqvam pistorem somniavit, nisi Cresollius cum hâc suâ calumniâ in pistrinum relegandus? Id verò summè stultum est, qvod subjungit: magnam hinc in plerisqve Academiis solitudinem consecutam, et scholas penè omnes textu aranearum oppletas et vacuas siluisse: cùm illô tempore per Melanchthonis doctrinam verè florere scholæ Germaniæ cœperint. Huc aliqvi etiam τῆς ἐγκυκλοπαιδείας scriptores referrent. Nam cùm illi complexum scientiarum uno libro proponant, πολυμάθειαν vel solo illo titulo sibi vindicare posse videbuntur. Magna illorum librorum seges est, ab Autoribus prosecta, qvibus, qvà principia, qvà ordinem, quot capita tot sensus sunt. De his in Polyhistore Philosophico agetur pluribus. Sed et illi in vasto, qvod moliuntur, regno nimis arctè habitant, à verâ πολυμάθειας gloriâ omninò arcendi. Quemadmodum enim eorum, qui maria et terras spatiosis itineribus pervagati sunt, longè major est peritia, quàm eorum, qui in chartis delineatas conspexerunt: Ita qui verè πολυμάθεῖς iis, qui non nisi ex illis scriptorculis sapiunt, minimè sunt comparandi. Multô minùs nomen hoc merentur, qui in Academiis, pessimo more, invento ad quæstum et decipiendam juventutem titulô, πανσοφὶαν profitentur. Πάνσοφοι illi sunt, aliosqve πανσοφὶαν docere volunt, qui per tres quatuorve disciplinas (nam mathematicæ scientiæ, Eloquentia, poësis, historia, rerum naturalium accuratior notitia in hunc censum non referuntur) volaticâ aliquâ per cursatione stolidos tirones circumducunt: qui se totum sapientiæ Oceanum his Doctoribus exhausisse opinantur. Publicâ coërceri lege hominum ille furor deberet: quibus magistris patentissima ad ignorantiam via sternitur: omnis solida doctrina evertitur: in cathedras, in forum, cruda studia propelluntur: pro Philosophis jejuni et strigosi terminorum Nomenclatores; pro Mercuriis stipites et trunci ubique in seculi nostri infamiam triumphant.

|| [9]

CAP. II. DE HISTORIA LITERARIA.

HIstoriæ literariæ vastitas. Consilia Bosii, Baconis Verulamii de illâ instituendâ. Christophori Mylæi universitatis rerum historia. Petrus Lambecius Historiæ literariæ Prodromum scripsit. Promittit syntagma universæ Historiæ literariæ. Ordo in librorum catalogis à Naudæo observatus. Typus Syntagmatis Lambeciani recensetur. Ex Historiâ literariâ status literarum perdisci potest. Secula barbara: Philosophi in illis acuti. Rogerus Baco. Richardus Suisset. Scaligeri de hoc testimonium. παλιγγενεσία literarum. Magnatum studium et liberalitas artes et literatos excitat. Dogmatum vices et periodi ex Historiâ literariâ notandæ. Parallelismi scientiarum è serie temporum instituendi. Arcana et inventa veterum cum recentioribus conferenda. Magni Pegelii inventa quædam cum hodiernis conseruntur. VAstum Polymathiæ nomen est, ac longè lateqve extenditur, suis tamen spatiis limitibusqve definitum: Latius verò patet Historia literaria, qvæ non ipsam tantùm Polymathiam, sed et singularum scientiarum primos natales ac progressus ad nostra usqve tempora complectitur. Nemo est, qui Oceanum hunc transmiserit; non pauci, qui littus legerunt. Historiam Philosophicam è veteribus et recentioribus per partes aggressi sunt multi; sed omnem à natalibus suis Historiam literariam nemo. Queritur de tàm insigni defectu Cl. Bosius Introduct. in Notitiam Rerump. c. 30. §. 92. Rei literariæ, quæ magnam partem à religione pendet, historia justa adhuc desideratur. Facturusque operæ pretium esset, qui in unum volumen colligeret, quæ studia in quibus locis maximè floreant, quique viri doctrinâ et scriptis illustres singulas provincias hoc sæculo exornarint, atq(ue) etiamnum exornent: tùm quibus præcipuè locis literarum studia eorumque cultores singulari adsectu foveantur, et magnis impensis sustententur. 25 Non contemnenda sunt Historiæ literariæ illa argumenta, in qvorum enarratione exerceri nostram industriam cupit. Sed arctiora illa paululum sunt, et ad pauca capita reducta, in quibus jam tùm operam posuere laudabilem nonnulli, neqve multum tamen Historia locupletata est. Majus animo opus conceperat maximi vir ingenii Baco Verulamius, qvi inter consilia de ampliandis scientiarum terminis, hujus qvoqve operis ideam proposuit, lib. 2. de Augm. Sc: cap. 4 26 Absqve hâc Historiam mundi statuæ Polyphemi eruto oculo non absimilem facit, cùm ea pars imaginis desit, qvæ ingenium et indolem personæ maximè referat. Hujus verò Historiæ argumenta sunt 1. Scientiarum antiquitates ad mundi ætates et regiones collatæ. 2. Migrationes per diversas orbis partes. 3. Declinationes. 4. Jacturæ. 5. Restau [10] rationes. 6. Occasiones inventionis singularum disciplinarum 7. Methodi, qvibus tractatæ: 8. Exercitii rationes. 9. Sectæ celebres. 10. Controversiæ circa illas earumqve ortus et occasus. 11. Laudes, convitia, quibus exceptæ. 12. Autores præcipui. 13. Libri præstantiores. 14. Academiæ, Societates, Collegia, Scholæ, successiones, ordines. Addit illis porrò 15. aliqva de populorum ac Regionum indole ad artes aptâ vel ineptâ. 16. De temporum variâ fortunâ artibus propitiâ vel adversâ. 17. de Religionum misturâ. 18. de Legum vel favore vel malitia. 19. de Virorum illustrium patrocinio, qvi vel opibus vel consiliis artes juverunt. Singulorum illorum, et si qvæ alia his addi possunt, meram puramqve historiam suis temporibus accuratè connexam desiderat. Hæc illa palæstra est, in qvâ vel Hercules inveniet, qvod agat. Sed facilius est primas istius operis lineas ducere, qvàm ipsum perficere. Qvod ubi qvis aggressus fuerit, tot illum obstacula circumvenient, ut exitum vix inventurus sit; utut adjumento esse possint, qvæ per partes aliqvi sibi tractanda proposuerunt: qvorum labores non tamen vilipendendi erant à Bacone, ac fortassis tùm non editi omnes fuerunt, qvos tempora posteriora in lucem produxerunt. Non facilè dixerim, an hæc animo agitaverit olim consilia Christophorus Mylæus, cujus extant quinqve libri de scribendâ universitatis rerum historiâ. 27 In præfatione istius operis multa magnifica tibi promitti videas, et qvædam his, qvæ diximus, affinia. Sed longissimè ab illo abest instituto; nam nihil aliud, qvàm Encyclopædiam continuo orationis, elegantis tamen et concinnæ, filo deductam velut in compendio proponit: nec tamen omnem illam, nec methodo illâ ordinatam, qvæ capi à qvoqvam possit. In quinque libros illam dispescit historiam, qvorum 1. de Naturâ. 2. de Prudentiâ 3. de Principatu. 4. de Sapientiâ. 5. de Literaturâ agit: Sub qvibus qvasi summis capitibus omnium scientiarum et artium comprehendit argumenta. Non placet ista methodus, qvam ex suo Autor ingenio confinxit, ut quæ nimis generalis ac confusa, et velut per lancem saturam omnia congerit, melius per series ac ordines regularum ac principiorum deducenda. Tentavit et nostrâ ætate circa Historiam literariam aliqva Petrus Lambecius, cujus in lucem quoqve prodiit hoc titulo liber Hamburgi editus: Prodromus Historiæ literariæ, 28 quâ continetur partim quidem generalis narratio, origo, incrementa, mutationes, interitus et instaurationes omnium linguarum, scientiarum, Facultatum et artium liberalium, secundum Chronologicam successionem seculorum omnis avi; partim autem specialis recensio virorum et fœminarum illustrium. Sed primordia istius operis procul dubio utilissimi tantum jacta sunt, quibus si opus plenum et perfectum superstruxisset, benè de re literariâ mereri potuisset: quanqvam tamen neqve ad omnia Verulamii placita respexerit, aut illo ordine methodoqve tractaturus fuisset. Promissi tamen sui memor, sub finem lib V. Commentariorum de Bibliothecâ Vindobonensi, 29 denuò sperare nos jubet Syn [11] tagma universæ Historiæ literariæ divisum in 40 secula ante Christum, et in 17 secula post Christum natum: qvod XXIV Commentariorum de Bibl. Vindeb. libris loco Indicis Chronologici Universalis subjungendum, ac simul Prodromum 30 antea editum innumeris locis augendum. Sed fata huic labori intercesserunt. Quanqvam ea fuit librorum, qvos promittebat, moles, ut spes illi inchoare longas non licuerit. Optimè verò ab illo institutum hoc fuit, qvod Syntagma illud magni operis de Bibliothecâ Vindobonensi complementum voluerit: dimidium enim istius operis penè confecit, qvi Bibliothecam justo suo ordine concinnatam, eamqve non modicam, sed ferè universalem habet; qvalis ista Vindobonensis, qvæ locupletissima est, et ab Autore librorum deficientium titulis aucta. Vel ex solo illo ordine, qvem in libris collocandis observare jubet Gabriel Naudæus in libro de instruendâ bibliothecâ Gallicè scripto, 31 historia aliqva educi potest. Notari autem ista vult, ut 1. libri Facultatum et artium ponantur. 2. Veteres et novi autores in linguâ, qvâ scripsere, et hinc versiones omnes 3. Qvi partes scientiarum tractant. 4. Commentatores. 5. Scriptores particularium rerum. 6. Qvi adversus scientias scripserunt, ut Sextus Empiricus è veteribus, et Agrippa inter recentiores. 7. Novatores in artibus. 8. Primi certarum rerum scriptores. 9. Scriptores rerum variarum. 10. Præcipui Hæretici. 11. Collectores specialium voluminum et autorum. 12. Celeberrimorum virorum laciniæ et fragmenta. 13. Locorum communium scriptores, Lexicographi etc. 14. Scriptores, qvi ex communi seculi genio scripsere. 15. Etiam minima, et qvæ parvi aliis æstimantur. Ad has Classes redacti Autores notiones aliqvas animo suggerere possunt, ad qvas Idea alicujus Historiæ concipi possit. Sed perfectior illa longeqve ordinatior est series, quam in Philosophicâ Bibliothecâ concinnandâ sibi præfixit Lambecius; cujus ille typum operi secuturo præmisit. Quem ut hic proponam, quoniam in paucorum manibus liber est, non est fortè ab instituto nostro alienum. Primò enarrantur Philosophorum antiquissimorum Barbaricorum, Zoroastris, Hermetis etc. opuscula quædam et fragmenta supposititia cum veterum et recentiorum translationibus et com(m)entariis 2. Philosophorum antiquissimorum Græcorum, Ionicorum et Italicorum, qui ante Platonem et Aristotelem floruerunt, et inprimis Pythagoræ ac Pythagoræorum opuscula et fragmenta, cum veterum et recentiorum translationibus et commentariis. 3. Philosophia Academica, Opera Platonis, editiones et translationes variæ, Interpretes, Commentatores, Græci, Latini, aliarumque linguarum, antiqui et novi. 4. Philosophia Peripatetica, Aristotelis operum editiones, translationes, interpretes, commentatores Græci, Latini, aliorumque linguarum, antiqui et novi. 5. Philosophia Stoica Stoicorum Græcorum et Latinorum opera, cum variorum veterum et recentiorum translationibus et Commentariis [12] 6. Philosophia Pyrrhonia sive Sceptica variis operum Sexti Empirici editionibus et eò pertinentibus variorum autorum commentariis comprehensa atque illustrata. 7. Philosophia Epicuréa variis veterum et recentiorum autorum Commentariis atque expositionibus illustrata 8. Philosophiæ Eclecticæ sive Miscellaneæ varii autores Græci et Latini. 9. Historia Philosophica, sive de origine, incremento et divisione Philosophiæ, ejusque multiplici ratione et usu apud diversos populos, ut et de Vitis, Scriptis, inventionibus et Sectis veterum et recentiorum Philosophorum varii variorum autorum tractatus, partim generales, partim speciales. 10. Institutiones et syntagmata generalia Philosophiæ universæ, item Regulæ et Axiomata, nec non de studio Philosophico rectè instituendo consilia varia et novæ methodi. 11. Lexica Philosophica variique verborum et rerum ad philosophiam pertinentium indices, definitiones et expositiones ordine Alphabetico. 12. Philosophiæ Theoreticæ universalis varia variorum Autorum Syntagmata, Enchiridia, Analyses et ejus generis alia. 13. Logicæ institutiones generales, aliique variorum autorum ad Logicam pertinentes Tractatus speciales. 14. Physicæ institutiones generales, et tractatus speciales secundum differentiam materiarum et linguarum in varias minores classes distributi: 15. Methaphysicæ institutiones generales, et tractatus speciales. 16. Philosophiæ Practicæ universalis variorum Autorum Syntagmata, Enchiridia, Analyses etc. 17. Ethicæ, Politicæ, Oeconomicæ institutiones generales, et tractatus speciales secundum differentiam materiarum et linguarum in minores classes distributi. 18. de Re militari Græci et Latini autores cum variorum translationibus, commentariis et notis: Recentiorum item Latinorum, Italorum, Hispanorum, Gallorum, Germanorum etc. Syntagmata universalia, tractatus speciales, ut de Jure Belli, de regimine et disciplinâ militari, de militiâ pedestri, equestri, navali, ordinationibus castrorum et acierum, de obsidionibus, oppugnationibus, defensionibus urbium, Architecturâ militari, Pyrotechnicâ. 19. de Re Athleticâ antiquâ et novâ tractatus generales et speciales, Torneamentis, Monomachiis etc. 20. de arte equitandi et curâ equorum, variarum linguarum tractatus, 21. de Venatione autores Græci, Latini secundum diversa venationum genera in varias classes distributi. 22. de Saltatione, ludo latrunculorum, aleâ, variisque aliis ludis, varii variarum linguarum tractatus. Sequuntur 23. Mathematici antiqui Græci, Arabes, Latini, secundum Alphabeti ordinem et librorum formam, editionum ætatem cum Commentariis et translationibus, varia item opuscula illorum collectitiis Systematibus edita. 24. Historia Mathematica, de ortu et progressu disciplinarum Mathematicarum, de Vitis, inventionibus, sectis veterum et recentiorum Mathematicorum tractatus tàm generales, quam speciales. 25. Lexica, Isagogæ, Synopses, Syntagmata Matheseos generalia, Axiomata, Studii Mathematici instituendi Consilia, novæ Inventiones, Methodi, Instrumenta. 26. Mathesis specialis secundum varia mathematicarum scientiarum genera speciesque in varias classes minores divisa et subdivisa, quæ illic ordine enarrata brevitatis [13] causâ hic omittimus. Hi ad Philosophiam omnes pertinent tituli; Sequuntur jam, qui ad Historiam referuntur, magnâ industriâ notati. Recensentur 1. Autores de Historiæ Origine, incremento, utilitate, dignitate et divisione: de Veterum et Recentiorum apud varios populos historicorum illustrium vitis et scriptis: de studio Historico secundum tempora, materiam et autores ordinando: de arte Historicâ Consilia, Regulæ et Methodi. 2. Historia Geographica, comprehendens Geographos antiquos, Græcos, Latinos, ordine Chronologico secundum librorum formam et editionum ætatem dispositos. 3. Recentiores Cosmographiæ Historicæ universales, secundum linguas distinctæ. 4. Recentiorum Geographiæ Historicæ Universalis, Atlantes, Theatra, Specula, aliaque magna Syntagmata et eorum Epitomæ et minores Isagogæ 5. Hydrographia Historica de Orbe Maritimo, Insulis, Re navali. 6. Singularum Orbis partium majorum generales descriptiones. cum subjunctis Chorographiis et Topographiis. 7. De arte peregrinandi varii tractatus. 8. Varia Hodœporica sive Itineraria tàm sparsim quàm junctim publico privato nomine edita. 9 Historia temporum sive Chronologia comprehendens Chronologos antiquos Græcos, Latinos recentiores secundum ordinem temporum, formam librorum et editionum ætatem dispositos, universales et particulares. 10. Autores de mensurâ temporum, ratione anni apud varios populos. Calendaria, Ephemerides Historicæ. 11. Historia Generationum sive Genealogia Universalis, particularis 12. De notis gentilitiis naturalibus et insignibus varii Autores. 13. Variorum tractatus de iis, qui per mendacium et fraudes in alienas familias se inseruerunt. Sequitur jam 13. Historia rerum gestarum sive historia propriè dicta et quidem universalis tàm respectu loci, quàm respectu temporis, tum universalis respectu loci, sed particularis respectu temporis. Quò pertinent relationes historicæ certi alicujus temporis miscellaneæ. 14. Historiæ sacræ Test. Vet. et antiquitatum Judaicarum autores Græci, Latini, antiqui, recentiores, ordine Chronologico positi, cum Commentariis eorum et translationibus. 15. Historiæ Ecclesiasticæ Novi Test. autores, antiqui Græci, Latini, cum Commentariis etc. 16 Historiæ Ecclesiasticæ universalis et annalium Ecclesiasticorum autores diversarum linguarum et religionum. 7. De Vitâ Christi tractatus Historici universales et particulares, ut sunt dissertationes de Genealogiâ ipsius, tempore nativitatis, Historiâ Passionis, crucis, de linteis sepulchralibus etc. 18. Tractatus de Antichristo . 19. Historiæ Marianæ generales et speciales scriptores 20. Menologia, Syntagmata antiqva Græca de vitis sanctorum secundum ordinem 12 Mensium et usum Ecclesiæ Orientalis. 21. Martyrologia et Calendaria sanctorum antiqva Latina, secundum menses et usum Ecclesiæ Occidentalis cum Commentariis et translationibus. Accedunt varii Tractatus de Martyrio in genere, de Martyrum cruciatibus. 22. Vitæ sanctorum Miscellaneæ ab antiquis autoribus Græcis et Latinis scriptæ et collectitiis quibusdam schematibus junctim editæ. 23. Vitæ sanctorum miscellaneæ et singulares [14] à Græcis et Latinis scriptæ cum Commentariis et translat: 24 Autorum recentiorum syntagmata de Vitis Sanctorum, secundum menses, et vitæ singulares ab iis scriptæ. 25. Exempla Historiæ Sacræ et Ecclesiæ miscellanea antiqvorum et recentiorum. 26. Autores antiqvi et recentiores de Vitis Pontificum Romanorum. 27. Variorum tractatus speciales, de Electione, autoritate Pontificis, donationibus Pontificibus factis, de Joannâ Papissâ, variisqve ad Historiam Pontificiam pertinentibus. 28. Historia Cardinalium, variiqve tractatus de eorum origine, electione, ordine, officiis, autoritate, potestate, privilegiis. 29. Conciliorum omnium Generalium et provincialium Græcorum et Latinorum acta et monumenta antiqva à recentioribus collectoribus jùnctim edita cum commentariis, notis et translationibus. 30. Conciliorum qvorundam generalium et provincialium Græcorum et Latinorum acta et monumenta separatim et singulatim edita, cum commentariis et translationibus ordine Chronologico disposita 31. Conciliorum omnium generalium et provincialium Isagogæ et Synopses. 32. Tractatus speciales, de origine, autoritate conciliorum, aliaque varia ad Historiam conciliorum pertinentia opuscula. 33. Historia antiqvitatum Liturgicarum Ecclesiæ Orientalis et Occidentalis 34. Historia Miscellanea variarum Ceremoniarum, rituum, aliarumqve antiquitatum et observationum Ecclesiasticarum secundum differentiam materiarum in varias minores classes distributa. 35. Historia Monastica generalis, de Vitæ Monasticæ Origine, incrementis, divisione, regulis, et propagatione usqve ad nostram ætatem 36. Historia Monastica specialis, sive diversorum ordinum Monasticorum Historiæ ac Regulæ singulares ordine Chronologico dispositæ. 37. Historia variorum ordinum eqvestrium generalis et specialis ordine Chronologico. 38. Historia Hæresium generalis et specialis ordine Chronologico, Vitæ Hæresiarcharum etc. 39. Autores de scriptorum Ecclesiasticorum vitis, successionibus et scriptis generales iunctim, speciales separatim editi. 40. Dissertationes de Expurgatione et Prohibitione librorum, Indices expurgatorii speciales. Atqve hic τύπος est, ad qvem Philosophicam suam et Historicam Bibliothecam dispositurus erat Lambecius, in qvo tamen aliqva, si ordinem et argumenta spectes, vel mutari vel augeri possunt, præsertim in Historiâ Civili et Ecclesiasticâ: Facultatum enim Bibliotheca alibi proponitur, ac puto, ubi in rem ipsam venisset, multa ipsi nova δευτέραι φροντίδες suggessissent. In hunc tamen campum immissis qvasi per σύνοψιν et velut in tabulâ patet Historiæ literariæ summa delineatio: Nam et ὕλη, qvæ potuit, integra congeritur, nec illa tamen indigesta, sed suis locis sedibusqve distincta, unde per prudentiam aliquam ἀρχιτεκτονικὴν pulcherrimum illud, qvod volebat Verulamius, strui ædificium possit. Ex ipsa illâ congestione et repræsentatione simultaneâ nascitur illud περιστατικὸν et πραγματικὸν, ex qvo judicandi illa vis se exerit. Quæ si in perpetuum continuumqve Historiæ corpus compingerentur, maximi in [15] societatem civilem et rem literariam fructus inde redundarent. Non alia ipse Verulamius subsidia præscripsit: nam materiam et copiam Historiæ ejus non tantùm ab Historicis et Criticis petere, verùm etiam per singulas annorum centurias, aut etiam minora intervalla, libros præcipuos in consilium adhibere jubet, ut ex eorum non perlectione (id enim infinitum foret) sed degustatione et observatione argumenti, styli, methodi, genius illius temporis literarius veluti incantatione qvâdam à mortuis evocetur. Hujus instituti usus multò maximus foret. Verulamius illud intendit, ut virorum doctorum augeatur in doctrinæ usu et administratione solertia, rerumqve intellectualium non minus qvàm civilium motus et perturbationes, vitiaqve et virtutes notari possint, et regimen inde optimum educi, qvemadmodum ex Historiæ vel civilis vel Ecclesiasticæ diligenti inspectione prudentia illa vel civilis vel sacra parari possit. Tàm verò longè lateque se ejus prudentiæ utilitas diffundit, ut nulla tàm sit exigua disciplina, cui illa non faces præferat: ne quid dicam de ipso intellectu, qui in contemplatione τοῦ ὅλου magis perficitur. Videmus hic quasi ante oculos positam illam per secula studiorum successionem. Nam, ut de temporibus post Christum natum dicam tantùm, regnavit in Philosophorum scholis Plato, ejusque Philosophia cum Christianâ Religione commista vel errores vel singulares quosdam sensus dogmatibus Theologicis invexit; Patres plerique huic scholæ addicti, duravitque ille rei literariæ et ecclesiasticæ status, usque dum Alexander Aphrodisiensis doctrinam Peripateticam resuscitavit; quæ per sex integra secula stetit, variè tamen ab interpretibus interpolata, ut sibi ipsi esset dissimillima, variis etiam casibus ac litibus agitata, de quo Lanovius videri potest in libro de variâ Aristotelis fortunâ. 32 Traxit ex ejus etiam affinitate labem aliquam Theologia, quæ Scholasticorum commentationibus in aliam planè formam speciemque mutata erat. Audiuntur passim virorum doctissimorum de his corruptelis querelæ, de quibus legi possunt Erasmus passim, Ludovicus Vives in aureis de causis corruptarum disciplinarum libris: 33 cujus Viri diligentia ad Historiam literariam recentioris temporis conferre non pauca possit. Adeò ad græcas literas et Aristotelis philosophiam tùm nauseabant omnes, ut, teste Alexandro Nekan libro de naturis rerum, Aristotelis libros à nemine, quàm ab Antichristo legendos et intelligendos crederent. Joann. Sarisber: lib. 1. Metalogic. cap. 3. ita de his temporibus: Sufficiebat ad victoriam verbosus clamor, et qui undecunque aliquid inferebant inferebat , ad propositi perveniebant perveniebat metam: Poëtæ et Historiographi habebantur infames, et si quis incumbebat laboribus antiquorum, notabatur, et non modò asello Arcadiæ tardior, sed obtusior plumbo †† , vel lapide omnibus erat invisus in risum . 34 Latitabant tamen nonnunquam in Scriptoribus illis, horridi cœteroquin et inficeti styli, velut in sterquilinio quodam pretiosi uniones, quibus illi, qui è recentioribus magno supercilio multoque orationis suco rerum argumenta incrustant, sua illa commenta ornare didicerunt. Multi delicatuli nimis et fastidiosi, [16] cùm suo ingenio tantùm nituntur, ex se ut araneæ pariunt, cùm longè solidiora invenire in Veterum illorum Commentariis possint. In notionum illâ contemplatione, in morali sapientiâ, quàm præclara ex altis eruta recessibus traduntur! Ipsa Mathematica studia et naturalia, quæ sollicitè adeò nuncà notionalibus istis conceptibus purgantur, per illa ipsa principia eò usque profligarunt, ut majora naturæ arcana horum ministerio fuerint eruta, quàm nunc, cum omnes particularum particulas lynceis oculis intuemur, et naturam ipsam ad vivum resecare nos credimus. Cujus vel unicus testis, instar multorum, erit Rogerus Baco, Vir subtilissimo ingenio divinam humanamqve sapientiam complexus; ne qvid de aliis dicam, magnis itidem et celebratissimis istorum temporum nominibus Gabriel Naudæus in suâ illâ doctissimâ de instruendâ Bibliothecâ dissertatione de nauseabundis istis nostrorum temporum ingeniis c. 4. p. 84 35 conqveritur, qvæ fontes illos relinquunt et rivulos recentiorum sectantur: Sequimur , inquit ille, et laudamus Collegium Conimbricense, et Suarezium, et negligimus opera Alberti Magni, Niphi , Ægidii, Saxonia, Pomponatii, Achillini, Durændi Durandi , Zimaræ, Buccaferrei et multorum aliorum, unde omnes illi grandes et decumani, quos volvimus et versamus libri, ἀυτολεξὶ sunt transscripti. Æstimamus nostri seculi Medicos, Amatum, Capivaccium, Montanum, et pudori nobis ducimus, si Hugoni Senensi, Gordono etc. locum in Bibliothecâ concedamus, et Avicennistis, qui rudi linguâ seculi vitio scripsere, sed fundum tamen Medicinæ, judice Cardano, penetrarunt. Nostri recentiores, cùm non satis virium, ingenii, constantiæq(ue) habeant in iis imitandis, solent nonnunquam illorum rationibus, sed ad hujus seculi habitum reformatis, sua incrustare, in verborum tamen plerumque pompâ et superficie linguæ hærentes, decerpunt flores et summa cacumina captant. Miratur ille, adeoqve indignè fert, non celari tantùm et compilari, sed planè ignorari tùm locupletissimis Bibliothecis, tùm Viris doctis, ista nomina, qvorum tamen eandem, qvæ Manuscriptorum solet, rationem haberi ob raritatem et utilitatem æquum esset. Unius ille Richardi (qvem alii Johannem, ipse in Additionibus ad Hist. Lud. XI. Rogerium vocat) Suisset (qvod ex Anglic. Swinshead, os porci corruptum) cui cognomen Calculatoris datum erat, mentionem facit: cujus opera celeberrimis etiam Bibliothecis sunt ignota. In cœlum propè extollunt illum hominem laudibus tùm Cardanus, tùm Scaliger. Et hic quidem Exercitat 324. Virum vocat, qui <penè> modum <excessit ingenij humani> , et Exercitat. 340. tàm acutè scripsisse <videmus> judicat, ut à paucis plenè ac pro meritis intelligatur. Tàm doctè , inquit, sibi ille visus est, ut cùm senex legeret, quæ juvenis in literas retulisset, ubertim flevisse dicatur, sive, quod equidem puto, quia quasi recenter frueretur veteri diligentiâ, sive, quod paulò iniquius alii sunt interpretati, quia quæ olim scripsisset in ætate florenti in effœtâ minus assequi possit intellige(n)do. Dignus profectò, quem neque senem senium faceret, neque naturæ lex vita privaret, nisi meliorem vitam apparasset. Hæc libentius scribo, quia viro illi maximò multa debeo: plura debiturus, si per ingenii mei imbecillitatem licuisset. [17] Non enim leviter in ejus campo nos exercuimus. 36 Nos de illo in Polyhistore Philosophico pluribus agemus. Tàm invidendo elogio, et à tanto quidem viro profecto, qvis non impetu aliqvo raptus omnes Bibliothecarum angulos perreptaret, omnes forulos excuteret, ut thesaurum sibi illum erueret, tot Viris doctissimis ignoratum et invisum? Sed ea est vel animi socordia, vel novitatis prurigo, ut nullam eorum curam habeamus. Cùm floreret jam passim per Academias illa philosophandi ratio, et ad illius sensum tàm Theologia quàm Medicina temperaretur, reducta in lucem Jurisprudentum veterum fragmenta, eorumque doctores novam tàm Theologiæ qvàm Philosophiæ studia faciem circumposuerunt: Ex illo enim tempore eorum studium et dignitas quanquam non statim conciderit, paulatim tamen sequentibus temporibus evilescere cœpit. Accidit tamen postea, ut partim Jurisprudentiæ beneficio, Legibus Romanis antiquitatum simul et historiæ Romanæ, cumque illis aliqua veteris elegantiæ cura reduceretur; partim occasione litium, quæ Theologiæ tùm publicè receptæ movebantur, et Biblia sacra legerentur, et Hebrææ ac Græcæ linguæ studia excitarentur, Patres è claustris Monachorum, ubi velut in sepulchris hactenus delituerant, in muséa doctorum velut in vitam et lucem revocarentur. Accessit magnum novæ huic literariæ periodo momentum, restaurata in occidente è Græcorum exulum, captâ Constantinopoli, reliquiis Græcarum rerum notitia. Scholæ tùm publicæ illâ in linguâ habebantur. Vertebantur in Latinam Historici, Patres, Latini MS. codices è Bibliothecis promebantur, inusitatâ Mediceæ familiæ liberalitate, cui primos illa παλιγγενεσία literaria spiritus debet; Cui accedebat Alphonsus Rex Neapolitanus, Matthias Corvinus Rex Hungariæ, Ludovicus XI. Rex Galliæ, de cujus in literis promovendis studio legi Gabrielis Naudæi Additio ad Historiam Ludovici XI. 37 potest; Obstetricias adhibebat manus, quod labores doctorum, Bibliopolarum φιλαργυρίαν provocabat divinum Typographiæ inventum. Hinc quasi genio quodam impellente intra paucos annos è veterno excitata sunt doctorum ingenia: Philosophia partim ex ipsis Aristotelis limpidis fontibus restaurata; partim nova à Novatoribus super Empedoclis, Epicuri, Philolai, Pythagoræ, Democriti principiis exstructa: Jurisprudentia veteri splendori, per viros antiquis illis Papinianis, Modestinis comparandos, asserta; Philologia omnis Hebræa, Græca, Latina superstitiosè et ad invidiam reliquarum disciplinarum exculta; Omnis denique divinaru(m) humanarumque rerum sapientia sibi ipsi restituta. Quo beneficio utinam diu frui nobis contingat! Sed Magnatum partim imperitiâ socordiâ et amentiâ; partim hominum pravâ indole, non nisi quæstum respicientium, culpâ factum est; ut de veteri illâ verâqve et solidâ doctrinæ gloriâ excidant Academiæ et Scholæ, dum illa veteris doctrinæ sensim subrepit oblivio; et ipsa tandem barbaries cum corruptissimis simul moribus et flagitiosa profanorum hominum sapientiâ reducitur. Qvo [18] de argumento Bœcleri elegans dissertatiuncula de fatis literariis nostri temporis legi poterit; et passim aliorum qverelæ habentur. Dependet plerumqve à magnatibus omnis literarum fortuna: Qvod Plutarchus Oratione posteriore de fortunâ et virtute Alexandri eleganter Alexandri M. exemplo expressit: Existimo , inquit ille, eos, qui tùm fuerunt artifices, non tam ætate Alexandri, quàm propter Alexandrum extitisse. Ut enim frugum copiam bona temperies ac tenuitas aëris gignit; ita artium et bonorum ingeniorum incrementa benignitas, honor, et humanitas Regis efficit; et contra Principum invidia, sordes, aut studium contendendi ista omnia extinguit et perdit. 38 Quos non Augusti ætas viros doctos peperit? Quos non M. Antonini Philosophi exemplo sapientia progressus fecit? nam Herodianô teste, magnum sapientum virorum proventum ætas illa extulit. Notat et Gabriel Naudæus in Addit. ad Hist. Lud. XI. p. 76. 40 sub Caroli Magni, Ludovici XI et Francisci I. auspiciis, plus, quàm integris olim seculis, profecisse literas. Ubi verò vel bello vel ignaviæ se mancipant Principes, tota concidit res literaria, nullum doctis pretium statuitur, optima ingeniorum monumenta pessum eunt. Quâ de re vide elegantem in Principes invectivam Trochaico carmine scriptam à J. Grutero, quod ille occasione Commentarii Hofmanniani in Galenum 41 fecerat. Reperitur inter Epistolas Richterianas p. 534. 42 Quam gratum hoc animo accidat illas rei literariæ periodos, nexum, momenta, mutationes nôsse, facilè omnes intelligunt. Sed et alius historiæ illius fructus est longè uberrimus; ut non facilè specie novitatis nos fallant, quæ vel in sacris, vel in quibuscunque doctrinis, oriantur sententiarum divortia, quæve à novis Doctoribus scholæ instituuntur. Redeunt omnia humana in orbem, et cum negotiis civilibus ingenii commenta reviviscunt. Annon hoc seculo omnes veterum vel errores, vel bona etiam dogmata, novis Autoribus incrustata vidimus? Qualia nemo miratur, aut in iis pando ore hiat et stupet, qui ex historiâ sectarum successiones et doctrinam habet cognitam. Plerique omnes ita animati sunt, ut cum uni se addixere Magistro, nulla aliorum dogmata attingant, et ne illa quidem Magistri sui rectè perquirant. Quotus est ex Peripateticorum tribu, qui habitantem in Græciâ Magistrum quærat? Vel ex interpretum ore pendent plerique, vel ex Doctoris jejuni miserâ et compendiariâ informatione hujus Philosophiæ campum metiuntur: de Platone aliisque Aristotelis antecessoribus et securi et incuriosi. Cartesium, qui novum Philosophiæ Systema hoc seculo coagmentavit, quàm multi doctorum venerantur? Et fontem tamen ignorant, unde Philosophia illa profluxerit. Illi verò, qui Historiam philosophicam, veterumque philosophorum dogmata degustavit, facilimum erit omnium Cartesianorum principiorum vestigia in priscis illis philosophis ostendere. Nimirum de philosophis illis heri ac nudius tertius natis idem, quod olim in proverbio de Oratoribus Atheniensibus dicere possis: ὄφις ἀν μὴ φάγη ὄφιν, μὴ γενήσεται δράκων. Serpens nisi devoret serpentem, nunquam erit Draco. Nisi habeant, quos seqvantur, quos, ubi maximè dissimulant, quasi devorent, et in succum sangui [19] nemque vertant, nunquam fiunt Dracones vel magna nomina et novarum sectarum Fabri. Multa præterea qvasi ex abdito subministrat veterum recentiorumque temporum parallelismus scientiarum arcana, quorum vix summa rudisque notitia ad ἀνίστορας illos pervenit: quæ si exsculpi è latebris tota nequeunt, vel solâ suspicione industriam Philosophi juvant, et in memoriæ larario reposita, δευτέρας posteritatis φροντίδας feliciori successu excitabunt. Demonstravit elegantissimâ de Arcanis scientiarum dissertatione 43 Erasmus Bartholinus, quantâ sollicitudine scientiarum sacra texerint, qui ex iis gloriam quæsiverunt populi, et quàm illa eviluerint propalata: Enarrat rerum deperditarum jacturam integro libro 44 Pancirollus; Quorum omnium memoriam nobis historia conservat, ut residuas è tristi naufragio tabulas, quas tamen collegisse non jucundum tantum, sed et utilissimum est. Patet ex historiâ literariâ, eundem esse artium, qui hominum, qui Imperiorum est, genium: Ortum illis adolescentiam esse, et denique occasum. Nascuntur artes interdum subitò, subitò extinguuntur. Elegantissimè hunc doctrinarum orbem depinxit Vellejus: Aliis æmulatio ingenia, et nunc invidia, nunc admiratio, incitationem accendit, naturaque quod summo studio petitum est ascendit in summum, difficilisque in perfecto mora est, natur aliterque quod procedere non potest, recedit. Et ut primò ad consequendum, quò priores ducimus, accendimur, ita ubi præteriri aut æquari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit, et quod assequi non potest, sequi desinit, et velut occupatam relinquens materiam quærit novam: præteritoque eo, in quo eminere non possumus, aliquid in quo nitamur, conquirimus, sequiturque ut frequens ac mobilis transitus maximum perfecti operis impedimentum sit. ( ) De his omnibus singulatim agere nimis hìc prolixum foret. Multa dici notarique possent, si recentiora cum veteribus illis in theatru(m) et in contentionem deducamus. In historiâ literariâ velut in speculo utriusque temporis faciem ante oculos positam videre possumus. Observabimus, in quibus antiqui superent novorum temporum ingenia, in quibus illi ab his superentur. Sua est singulis ætatibus ingeniorum fœtura, sunt artium temporarii proventus, quarum messem historia velut in horreo quodam congerit, ne spicilegium quidem illarum rerum omissura. Qui ὡς ἐν κεφαλαίῳ illa cognoscere desiderat, adeat Alexandri Tassoni librum decimum, voluminis istius, quod Italicâ linguâ sub titulô Pensieri diversi 45 s. diversarum cogitationum scriptum est: Ubi ille omnia disciplinarum genera pervagando, illarum antiqua novaque ostendit incrementa. Eorum autem <omnium> vel nulla superesset vel exigua cognitio, si libros et Bibliothecas tot thesaurorum promicondas non excusserimus. Non potuisset Plinius tàm divitem nobis rerum naturalium penum relinquere, nisi in subsidium Bibliothecas Romanas adhibuisset. Non ipse Aristoteles tàm multa, tàm diversa, in omni studiorum, in omni philosophiæ genere, nobis reliquisset, nisi à veteribus Bibliothecis adjutus, quem primum è Græcis Bibliothecam instituisse et collegisse volunt. Cui [20] inter tot thesauros versanti, ingenio illo et judicio propemodum divino, facile erat, ditare postera secula. Multum scil. conducit vel sola veterum arcanorum nomenclatura: quæ cum animo nostro objicitur, statim ad idearum talium contemplationes disponit, ut vel eadem vel alia ad eorum ἀναλογίαν velut ex semine quodam producat. Equidem existimo, multa illarum novitatum, in quibus secula nostra triumphant, jam tùm antiquitus cognita fuisse, iterumque deperdita. Infinita enim sunt, quæ ex rerum mutuis applicationibus vel per ingenium vel per casum produci possunt. Sæpè unius seculi, imò unius anni, diversis et gentibus et hominibus eadem in mentem venire possunt artificia, quæ celata primum, vel ad alios devolvuntur possessores, vel ex ingeniorum simili quasi concentu et tacitâ conspiratione formantur. Vivebat seculo hoc ineunte Magnus Pegelius, Rostochiensis primùm, hinc Helmstadiensis Academiæ Professor, cujus variorum experimentorum syllabus singulari libro prodiit hoc titulo: Thesaurus rerum selectarum, magnarum, dignarum, utilium, suavium, pro generis humani salute oblatus. 46 Multa illic Autor notat ab se excogitata in omni studiorum genere, Mechanicis, Mathematicis, Naturalibus, arcana, quorum aliqua annis insequentibus magno cum apparatu et pompâ in lucem edita vidimus, et in quibus hodiè inveniendis laborat multorum industria. Non facilè tamen dixerim, qvomodo factum sit, ut à Pegelio ipso nil eorum artificiorum in effectum deductum fuerit, vel tàm exigua ac pene nulla ejus apud alios mentio fiat. Fortassis et ipsi, quæ omnibus rerum novarum inventoribus, Invidia et Incredulitas obfuit. Varia illic occurrunt memorabilia. Cum p. 111. proponitur ratio Chirurgica insignis et rara homini communicans extera, quæ ipsi bona, et interna multa quæ noxia avertens: cui non Chirurgiæ alicujus infusoriæ suspicio oriatur? Paginâ 125. de navigii aërei fabrica agit: de illo Franciscus Lana in <prodromo> all' arte maëstra 47 operosè egit, et ante illum quoque Petrus Mormius in arcanis collegii Rosiani detectis 48 pag. 14. et 15. quædam proposuit. Paginâ 125. de machinâ aliquâ memorat, quam tempore quocunque quivis seu fortior seu debilior agitare possit: Simile quid in actis Anglicis et Gallicis deprehendimus. Ibidem de ratione, quâ ex vase uno liquores quotcunque diversi effundantur, habetur; ita ut quivis inde vinum, nunc rubrum nunc candidum, nunc aqvam, nunc aliud atque aliud liqvoris quodcunque velit genus, imò calidos et ferventes, si velit, liquores depromat. Cui verò non idem hoc artificium videbitur? quo aliquis ore evomere varii generis liquores potest, quod à circumforaneis quibusdam, ante annos non ita multos, cum maximâ omnium admiratione factum fuit. Quæ pag. 126. proponuntur artificia Archimedæa, quibus liqvorum bonitas vel pravitas exploretur, illa nostrâ ætate spectata fuere, et à Kirchero in mundo subterraneo 49 exhibentur. Navigium submaritimum, de qvo pag. 127. agit, et [21] cujus usum prolixè recenset, novum post illa tempora vel autorem vel propagatorem in Belgio invenit. Quomodo ex fundo maris et naves et res aliæ graves educi possint, de quo ille pag. 137. nostro quoque tempore singularibus machinis tentatum fuit. Instrumentum qvoqve Pantographicum, de qvo ille pag. 168. posteà à Scheinero Mathematico singulari libro 50 delineatum. Pauca illa sunt, quæ è numero illo excerpsi: cœtera pleraque inter nostræ ætatis inventa nunc comparent, quibus recensendis nunc supersedebimus. Et fortassis ante Pegelium jam tùm alii fuere, qvi de iisdem vel similibus cogitarunt. Hos ac multò plures usus præstare poterit Historia literaria, ad quam diligentiùs excolendam meritò eruditorum studia conspirare debebant. Multa illo in genere Joh. Gerh. Vossius præstitit, ac plura præstare potuísset, si, quæ affecta habuit, absolvere potuisset. Nostro tempore vel Conringio vel Bœclero labor ille demandari potuisset. Conringius certè jam tùm insignem ejus partem in antiquitatibus Academicis absolvit. Versatur et in nonnullorum manibus ejusdem liber ἀνέκδοτος de scriptoribus; 51 qvam tamen extemporalem ego operam crediderim. Bœclerus non attigit hoc doctrinæ genus, nisi qvod exiguus ejus liber in commodum tironum de scriptoribus prodiit, qvi præter Nomenclaturam Autorum et editionum nihil habet. Cœteri, qvi ad hoc argumentum accesserunt, non istâ ἐμπειρίᾳ literariâ instructi, planè ineptè in hoc negotio versantur, et paupertinam eruditionem ostentant. Qvid enim efficiant, qui aliena negotia curant, Excussi propriis? Suscipi illa res debet ab ingenio non jejuno et imperito, sed operi huic soli intento, sed cujus magna sit judicandi solertia, qvodqve è τύπῳ illo περισατικῷ indagare rerum occultarum nexum possit.

CAP. III. DE RE BIBLIOTHECARIA, Et quidem I. de Causis erigendarum Bibliothecarum. Summaria.

BIbliotheca ἔμψυχος et mortua. Bibliothecæ nomen πολύσημον. Bibliothecæ publicæ privatæ. Hæ cum delectu neque sine dispendio rei familiaris instituendæ. Aldi Manutii et Joannis Cordesii studium Bibliothecarium. Pinelli de studio nummario judicium. Bibliotheca Principum. Ludovici Jacobi de Bibliothecis Parisinis gloriatio. Prima Bibliothecæ erigendæ causa ab ACTORUM PUBLICORUM CUSTODIA. Exemplo ægyptiorum, Phœniciorum, Sinensium, probatum. Archiva Athenaica, Athenica. MSti Codices, qui ad statum Reipublicæ pertinent, plurimi in Bibliothecâ Vaticanâ, Augustâ, Mazarinianâ, Puteanæâ, Pinellianâ. Secunda causa STUDIORUM AMOR. Principes Bibliothecarii. Ducis Brunsuicensis Augusti [22] laus. Privatorum βιβλιομανία non omninò reprehendenda. Librorum usu mulctari pœna maxima. Tertia causa UTILITAS PUBLICA. Viri docti magnos è MStorum præcipuè lectione fructus capiunt. Id exemplo Sirmondi et Salmasii ostenditur. Principum vanitas in congerendis Bibliothecis etiam literatis prodest. QUi Historiæ literariæ penetralia perreptavit, verè qvod de Longino olim dicebatur βιβλιοθήκη ἔμψυχος dici potest: Qvem nemo sibi titulum acqvirit, nisi è mortuis Bibliothecis se ipsum Bibliothecam vivam fecerit. Utriusqve Bibliothecæ qvidam nexus est Bibliotheca ἔμψυχος dici non potest, nisi qvi mortuas probè excusserit. Bibliotheca verò mortua erit, cujus rectioni non præficiatur βιβλιοθήκη aliqva ἔμψυχος. Elegans ille lusus est Leonis de S. Joanne, qvi scripsit Ideam Bibliothecæ viventis et mortuæ ad Henricum Memmium, cujus libri vel titulo tàm præclaram Memmii Bibliothecam, qvàm ipsum laudabat, teste Ludovico Jacob. Tr. de Biblioth. p. 544. 53 Ut ad Bibliothecariam rem tandem accedamus, sciendum est, Bibliothecæ nomen esse πολύσημον, nam vel numerum librorum significat, vel ipsum illum locum, in qvo libri ponuntur, qvi et Apotheca ICtis dicitur l. 12. §. 33. ff. de instructo vel instrumento legato 54 Solent et tituli librorum, uno aliqvo libro congesti, Bibliothecæ nomine salutari, qvales Catalogi sunt, vel libri multarum rerum copiâ instructi, ut Diodori et Apollodori Bibliotheca; vel multi autores in unum aliqvod systema collecti, ut Bibliotheca Patrum. Huc referri debet, qvod à Monachis, aliisqve ævi infimi scriptoribus Bibliothecæ nomine Vetus et Novum Testamentum vocetur. Ita Durandus lib. 6. Rational. cap. 1. n. 27. Bibliotheca Biblioteca à Græco greco nomen accepit, et est nomen æquivocum equivocum , scil. locus, in quo libri reponuntur, et volumen ex omnibus libris V. veteris et N. novi Testamenti ab a Hieronymo Ieronymo compositum. 55 Vid. du Fresne in Glossario, 56 hâc voce. Ridicula erat Calvisii Sabini è servis Bibliotheca, de qvo Seneca ep. 27. 57 Sed illa ad rem adeò non pertinent: Veniamus ad Bibliothecas ipsas, quales vel privatæ sunt vel publicæ. Illæ, qvanqvam in molem tantam non excrescant ut publicæ: sunt tamen etiam inter privatos viri illustres et opulenti, qvi in libris omnis generis coëmendis nullis parcunt sumptibus. Qvorum βιβλιομανίαν reprehendit Seneca. Ep. 2. 58 et 45. 59 et de Tranquill: animi c. 9. 60 ridet Lucianus in libello πρός ἀπαίδευτον καὶ πολλὰ βιβλία ὠνουμενον 61 et Auson. epigr, 43. 62 Sunt ita animati nonnulli ut - - - - - magno de flumine malint Quàm de fonticulo tantundem sumere: cum vastioris bibliothecæ minor interdum usus sit, qvàm ejus, qvæ selectis paucioribus libris constat. Qvo de argumento legatur elegans Rolandi Maresii nona libri primi epistola. Ita ille eo in loco: Ad doctrinam quidem comparandam quin lectione opus sit, nemini dubium est: sed et attenta meditatio et accurata naturæ et rerum, quæ ob oculos versantur, quotidianorumque eventuum consideratio non minoris fortè est utilitatis: modò prima disciplinarum elementa hauseris, et [23] optimos scriptores saltem degustaris: quâ in re tamen multùm peccari video: Non satis enim apud nos meditamur, quod nihilominus facile et ubivis exercere licet: sed omne nostrum studium in libris legendis impendimus, memoriamque variâ rerum suppellectile ornamus, judicii nulla ferè cura: et solum quod quid quis dixerit retinemus, non quare dixerit judicamus. 63 Coëmendi sunt à privatis libri, non qvibus opus habent, sed potiùs necessarii. Pretiosi illi, magna volumina, ad ornatum interdum Bibliothecarum potiùs spectantia, ad Bibliothecas publicas referendi: minutiores verò libri, rariores, singularis argumenti, qvi se oculis emptorum facilè subducunt, præ cœteris comparandi. Ultra privati sanè sortem Aldi Manutii junioris Bibliotheca æstimanda est, qvi octoginta millia librorum Pisanæ Academiæ legasse memoratur Francisco Schotto in Itinerario Italico lib. 2. cap. 10. 64 Sed ille rem familiarem omnem in Bibliothecam imprudenter consumpsit. Refert enim in Pinacothecâ 65 suâ Janus Nicius Erythræus, adeò modicis Aldum illum fuisse facultatibus, ut illi necessum fuerit aliqvot centum aureorum ad transferendam familiam fœnori sumere; qvo ex ære alieno vix unqvam liberari potuit. Joanni Cordesio Ecclesiæ Lemovicensis Canonico magna qvoqve in cumulandis libris fuit cupiditas, qvam tamen ita temperavit, ut in statu Ecclesiastico vivens, plus tamen non impenderet, qvàm accepti rationes paterentur. Genium tamen suum defraudavit sæpè, ne hâc voluptate excideret. Legi de eo Gabrielis Naudæi elogium debet, qvod Bibliothecæ ejus Parisiis editæ præmisit. Pinellus qvoqve, ut Gualdus in ejus vitâ 66 testatur, non ferebat privatorum in coacervandis nummis, gemmis, naturæ rarioribus, insaniam, opes suas, in fortunarum suarum detrimentum, exhaurientium. Principi et nobilibus vel centum librorum bibliothecam sufficere posse, ad omnes artes et scientias, qvantum satis est, addiscendas, ostendit Matthæus Mattæus Vayerus in Epistolâ singulari Scholæ suæ Principum Gallicâ linguâ scriptæ subjunctâ, in quâ de titulis rerum et legendi ratione prolixè disserit. In solâ Galliâ, imò in Parisinâ urbe solâ, plus Bibliothecarum privatarum esse, qvàm in Germaniâ aliisque regnis, Ludovicus Jacobus dicere non veretur in tractatu suo de Bibliothecis, 67 qvem tamen paulò jactantius hic loqvi crediderim; nam numerus illarum minor est cœterarum illarum numero, qvas indiligenter tamen et segniter congessit: rudis enim illarum nomenclatura est; et aliorum fide transsumpta, cum in Gallicis Bibliothecis ornandis magno cum apparatu elogiorum et verborum, testis præterea oculatus, versetur. Sed condonandum hoc affectui in Patriam est. Multi in Galliâ inter privatos sunt regiis penè opibus, qvibus facilè est thesauros illos librarios colligere. Sola pertinet hæc ad generosos et beatos gloria: Inter qvos cum familiam ducant Principes et Magistratus, illis cura hæc incumbit rei prospicere publicæ. Etenim si armamentaria exstruimus, qvibus belli tempore se defendant adversus injuriam cives; si penus et promptuaria instruimus, ut vitæ necessitatibus subveniatur; qvidni et Bibliothecas colligamus, qvibus [24] animos pascamus, et ad sapientiam excolamus: quemadmodum armis ad fortitudinem corpus et nervos firmamus. Ejus instituti ac consilii causæ cum et multæ sint et gravissimæ, eas hic qvasi per σίνοπσιν dispiciamus. Ac prima qvidem et antiqvissima librorum colligendorum occasio fuit, ab actorum Reipublicæ collectione ac conservatione, qvæ certo qvodam in loco custodiri debebant. Etenim cùm publicè interesset conservari rerum gestarum memoriam, primum qvidem negligentius in gente adhuc rudi, majori deinde cura in illam incubuerunt. Nam sculpturis, picturis, saxorum inscriptionibus, antiqvissimâ illâ et primævâ maximeqve naturali communicandi res suas viâ, omnia, vel deniqve rudibus qvibusdam elogiis et hymnis ad posteros transmiserunt: Qvod de Germanis nostris testatur Tacitus, qvorum carminum inqvisitionem diligentissimam promiserat in Germaniæ Antiqvitatibus Aventinus, ut ex syllabo argumentorum operis prodromo patet. Sed nihil penè et valdè exigua eorum vestigia in Annalibus Bojaricis 68 deprehendas, qvibus uberrima sperare nos vetat Cisnerus eorum editor. Apud Ægyptios Sacerdotibus hoc negotium dabatur, ut referrent omnia in literas. Apud Chaldæos itidem hoc fiebat, imò apud ipsos Hebræos, de qvo videatur Josephus libro contra Apionem 69, et Mascardus dill' dell' arte historica trattato 1. cap. 1. et 2. 70 Unica certè illa apud Chinensium populum et prima cura fuit: nam referente Martinio lib. 1 Fuit †† enim et est etiamnum genti huic usitatum, ut doctissimis aliquot Philosophis Imperatoris defuncti res gestæ conscribendæ à successore mandentur: †† fucis et adulatione omni remota Quod munus apud ipsum ipsos cum primis est honorificum, et à summis quibusque viris expetitum. Hinc Historia Sinica ita sibi semper similis continuatur, ut, quanquam ab alio sit atque alio succedentibus annis adaucta, unius tamen autoris authoris esse opus videatur. 71 Prima et antiquissima historia stylo ferreo foliis incisa: posteà verò chartis inscripta vel impressa typis. Lieupangus Imperator cum Ingum vicisset, referente eodem Martinio lib. 7. Siachous vir consultissimus, †† qui apud Lieupangum erat in honore et in pretio, praeclaram ante omnes praedam fecit. Nam cum litterarum esset amantissimus, spretis divitiis omnibus, quæ in manu ejus erant, museum summi magistratus ingressus, inde tabulas imperii geographicas et libros, in quibus particulatim omnia provinciarum peculiaria et munitiora loca, reditus et hominum numerus accuratissimè repræsentabantur, secum abstulit atque servavit. Ex his deinde Lieupangum omnem imperii statum adeò scienter edocuit, ut omnes, et præcipuè Lieupangus admiraretur, undè tanta rerum ei notitia: †† Quoties de re aliqua in medium consulebatur; egregia semper ejus in loquendo prudentia, gravitas et constantia dictorum enituit. Quem proin Imperator honoribus ac divitiis auxit amplioribus, quam si civitatis unius gazam omnem solus acquisivisset, ditior è libris unus, quàm milites omnes à è prædis. 72 Vel ex hoc illustri videmus exemplo, his præcipuè scriptis, qvæ ad Rempublicam pertinent, primùm fuisse instructas Bibliothecas, qvæ Archivorum nomine posteà dictæ fuerunt, cùm separarentur publica illa ab aliis rebus. Chartarium sequioribus temporibus dictum est, ubi servabantur Epistolæ. Olim Athenaica, vel, ut Salmasio emendatori placet, Athenica dicebantur, in qvibus reponebantur literaria monumenta, ut Epistolæ et orationes Ducum Imperatorumqve, Ephemerides Principum et [25] Senatus consulta de Principibus facta, et alia ejus generis, ut docet nos Salmasius in notis ad illa Trebellii Pollionis in triginta Tyrannis, vitâ Regiliani 73, ubi de Epistolâ qvâdam Claudii loqvitur, quam ego, inquit, repertam in archivis inserendam putavi, fuit enim publica. 74 Atqve ita emendatum ab ineptis librariis erat, cum MSti Codices pro Archivis habeant Athenicis, nam Athenica in archiva mutasse videntur, inquit Salmasius, qvibus Archiva notiora, qvàm Athenica; qvam istius seculi vocem genuinam esse ille judicat. Athenæum aliàs Romæ fuit celebre auditorium, in qvo Oratores, Rhetores, Poëtæ publicè recitarent, ubi videntur illa acta fuisse recondita Unde vel Athenæis, vel Athenaicis, id est, armariis istius Athenæi, vel Athenicis legendum; qvod ultimum ut genuinum probat Salmasius. Mihi eqvidem non displicet Athenaicis: cum hoc nomine apud Græcos multa dicantur, qvæ ad Athenas pertinent, ut festa Ἀθηναϊκὰ, qvibus poculum circumferebatur, qvod παναθηναϊκὸν dicebatur. Ita et Ulpia Bibliotheca libros habebat, qvibus Aureliani Imperatoris qvotidiana erant perscripta, teste Vopisco in ejus Imperatoris vitâ. 75 Hoc consilio olim Aristotelem Bibliothecam instituisse Conringius de Biblioth. August. probat pag. 84. 76 et de Apellione Apellicone Teio Peripatetico ex Athenæo lib. 5. cap. <11>.77 patet, omne illum ex civitatibus, si qvid esset antiquum vel reconditum, corrasisse. Eadem et Bibliothecæ Vaticanæ fuisse initia ex Onuphrii Panvinii libello, qvem de Bibliothecâ Vaticanâ scripsit, 78 79 discimus; Hilarius Papa primus, qvod legerim, Bibliothecas duas Romæ juxta fontem Lateran. ædificavit, in qvibus Ecclesiæ Romanæ scripta et Epistolas decretales Romanorum Pontificum, conciliorum actiones, hæreticorum palinodias et hæreses, sanctorumqve Patrum libros publico usui Christianorum conservaret: cum eo tempore libri, ob paucitatem et librariorum raritatem, difficulter admodum invenirentur. In Bibliothecâ Augustâ 200. MSti codices de arcanis negotiis Germaniæ et aliorum regnorum, teste Conringio, asservantur. Ad hunc finem respexisse cum illo Chinensium Imperatorum Consiliario Siachoo viros quoqve illustres Reipublicæ gubernandæ admotos, è Bibliothecarum scriptoribus discimus. Magnum earum rerum thesaurum in incomparabili illâ Mazarinianâ fuisse notius est, qvàm ut hìc commemorari à nobis debeat. Incredibile est, qvot qvantaque rerum Gallicarum arcana congesserit Petrus Puteanus, Regis Christianissimi Consiliarius, de qvibus volupe est legere in vitæ ejus descriptione Nicolaum Rigaltium. Vide illum pag. 50. 51. 80 Habuit Memorialium septingenta et sexaginta quinqve volumina Puteanus, suâ pleraqve manu scripta. Titulos aliqvot illorum recenset à pag. 64. ad p. 71. Rigaltius, qvi Catalogo hæc verba subjungit: Indicavi titulos tantum et lemmata. Qui volumina conspexerit, mirabitur talia tanta scripsisse scribsisse hominem tot amicis quotidiè vacantem , et valetudinarium. 81 Qvàm diligens eorum asservator fuerit Vincentius Pinellus, in vita ejus 82 Gualdus refert: nam qvicqvid arcanorum, re [26] lationum ad statum Venetum pertinentium corradere potuit, congessit, ac per vastos libros digessit. Qvod cum sciret Senatus Venetus, cùm post mortem ejus libri Neapolin transportandi essent, manum MStis illis injecit, ac in Bibliothecæ publicæ peculiari conclavi reposuit cum hâc inscriptione: Decerpta hæc imperio Senatus è Bibliothecâ Pinellianâ. Sua enim interesse existimabant, ne illa statûs arcana in peregrinas manus venirent. Fuere autem CCC. commentarii. Facit et Ludovicus Jacobus Tr. de Biblioth. pag 498. 83 mentionem cujusdam Jacobi Amelotii, qvi magnam vim tractatuum Politicorum et Memoriarum MStarum ad statum Regni Gallici pertinentium congesserit. Hanc ob causam credo et Bibliothecæ cura iis, quibus Historiæ vel scribendæ vel legendæ munus dabatur, data est, ut de Academiis qvibusdam observat Hotting. in Biblioth. quadripartit. cap. 1. n. 1. 84 Post causam, qvæ ex necessitate videtur nata, ad Bibliothecas erigendas incitarunt ipse studiorum mentisqve excolendæ amor, et φιλοβιβλία, qvalis in Regibus nonnullis deprædicari satis neqvit. Inprimis verò Ptolomæoru(m) familiæ proprium id studium fuit, et aliis qvoqve Imperatoribus, Regibus, Principibus nostri seculi, qvorum hic magnum dare Catalogum poteramus. Vel unius Augusti, gloriosæ memoriæ, Brunsuicensium Ducis, singularis ac incredibilis ille ardor deprædicari satis neqvit, qvi dignissimum virtutis præconem nactus, τὸν πάνυ Conringium in Epistolâ de Bibliothecâ Augustâ 85 ad Illustrissimum Boineburgium scripta, quâ ille nec sine ratione supra omnes Regum Principumqve similes impetus hos labores extollit. Septem enim illic argumenta recenset, qvæ admiranda vocat, unde Bibliothecæ illius dignitas et Autoris simul æstimari debeat. Verè ille Bibliotheca mortuæ suæ ἔμψυχος, imò ipsa ejus anima; verusqve, qvod in magnâ laude ponendum est, Bibliothecarius. Ipse, qvod mireris, tot librorum indices, spissa volumina, ut eò cognitiora haberet omnia, suâ manu scripsit; ipse pulcherrimâ serie disposuit, qvæ vel privati hominis fatigare patientiam possint. Continuos ejus pro Bibliothecâ augendâ labores, vigiles per omnia terrarum oculos, studia indefessa summis elata laudibus vide: neqve enim illa nobis recoqvenda. Ignosci privatis debet, si hâc discendi cupiditate abrepti cum rei suæ familiaris jacturâ hîc insaniant. Etenim si unqvam, hoc cum ratione insanire est: Qvâ multos ita abductos vidimus, ut vel genium fraudarent, qvo animum his deliciis pascerent: Aliqui vel vitam sibi acerbam existimarunt, si libris sibi carendum foret, ut igne et aquâ sibi interdici tolerabilius habuerint, qvàm librorum facere jacturam. Qvod pœnæ genus non ignoravit Tiberius, qvi, referente Suetonio, in Tib. cap. 61. 86 qvibusdam custodiæ traditis, non modò sermonis et colloqvii usum, verùm etiam studendi sustulit potestatem. Alphonsus Rex, teste Sylvio in libro de dict. Alphonsi, 87 solâ lectione recreatus è morbo convaluit. Corrafius Corrasius ICtus magni nominis in Epist. quæst. cap. 18. 88 omne vitæ solamen, vivendi [27] desiderium sibi ablaturum dicit, qvi libros veteres sibi amicos adimeret. Eleganter et planè supra illius, qvo scribebat, seculi genium, Lucas de Penna in Rubr. C. de navicular. Liber est lumen cordis, speculum corporis, virtutum magister repertorium , vitiorum depulsor confusorium , corona prudentum, diadema dyadema sapientum, gloria honorum, decus eruditorum honorificentia doctorum clarificentia rectorum , comes itineris, domesticus amicus fidelis , collocutor et congerro tacentis collocutor et congerro tacentis socius colloquentis , collega et consiliarius †† præsidentis presidentis , vas plenum sapientiæ, myrothecium via recta eloquentiæ, hortus plenus fructibus, pratum †† fluens floribus distinctum †† , principium intelligentiæ, memoriæ penu memoriæ penu fundamentum memoriae , mors hostis oblivionis, vita amicus recordationis; vocatus properat, jussus festinat, semper præsto est, nunquam non morigerus †† ; rogatus confestim respondet respondens : sincerus consultor, non assentatur, non loquitur ad gratiam, nemini parcens, quia neminem timet; nihil mentitur, quia nihil poscit: te nunquam fastidit, etiamsi tu illum fastidio habeas: arcana revelat, obscura illustrat, ambigua certiorat, perplexa resolvit, contra adversam fortunam defensor, secundæ moderator, opes adauget, jacturam propulsat; puteus inexhaustus, thesaurus immensus, ærarium inconsumptile, paradisus, unde ejici non potes, nisi cum volueris: amœnitas frugifera, quâ frui possis, quamdiu velis; doctor gratuitus, faciens te gnarum, si reperit ignarum. fideliter obediens: contra fortunas lictor: atque verus tui ductor, hortus reclusus: et fons signatus: puteus aeque vive, paradisus absque ruina: edificans te gnarum si reppererit ignarum. numquam patitur fastidium: et si graves eum nimium archana revelans: obscura clarificans. 89 Cœterùm Elogiorum illorum magnam silvam vide in Richardi Bury Philobiblio cap. 1. et 2. 90 Præter hæc utilitas quoqve publica est, qvæ librorum collectionem suadet. Qvemadmodum enim proventus agrorum fructus congerere solemus; ita ingeniorum veluti messes in his custodire horreis debemus. Qui sunt tàm stolidi populi, ut patriæ suæ fruges reditusqve perire sinant, et ingeniorum opes rescindant, unde maxima genti gloria, civibus commoda? At amplas aliqui possident Bibliothecas, publicæ qvoque institutæ sunt, sed non in aliorum usum. Nimirum qvasi scenæ tot libri inserviunt, oculos tantùm moraturi, non animos saturaturi. Cui bono thesaurus absconditus? Ergò in tinearum et blattarum gratiam tot opes impenduntur, tot libri colliguntur. Galli in eo liberales, apud qvos vel privatæ Bibliothecæ ad publicos usus conceduntur. Bodleiana Oxoniensis singulis diebus patet. Qvæ tamen secretiores sunt, commendatione Patronorum expugnari possunt. Manuscriptorum non adeo facile copia dari solet. Est ubi invidia illam negat; est ubi furti metus peregrinos arcet. Nullos ea in re præter Anglos difficiliores se sensisse qveritur in præfatione ad Polybium 91 Gronovius. Solet verò usus tam Manuscriptorum, qvam impressorum, certis qvibusdam legibus concedi, qvæ Bibliothecis singulis singulares esse solent: qvorum aliqvæ à nonnullis notatæ sunt. Utilitatem hanc commendatum iverunt viri doctissimi. Extat Sanderi dissertatio parænetica pro instituendâ Bibliothecâ publicâ Gandavensi 92 ad Magistratum et proceres ejusdem urbis, ubi argumentis omnibus rem agit. Qvibus cautelis legibusqve usus Bibliothecæ sit circumscribendus, docuit Naudæus in librô sæpiùs laudatô, de Bibliotheca iustruenda cap. 9. 93 Fructus verò hinc redundare uberrimi ad viros doctos possunt. Non potuisset tam varia, tam vasta opera [28] scribere Sirmondus, nisi Patavianam Bibliothecam ad manus habuisset, et rarissimos, qvi in eâ servantur, MStos codices excutere potuisset, teste Ludovico Jacobi. Tr. de Bibl. pag. 552. 94 Qvantum Salmasio profuerit Bibliotheca Heidelbergensis, legas in vitâ Salmasianâ Epistolis ejus præfixa; Hæc enim prima tam vastæ eruditionis jecit fundamenta. Operæ pretium est verba Autoris ipsius in medium proferre: Salmasius admissus †† igitur in interiorem Jani Gruteri amicitiam, †† simul et liberrimus ei ad locupletissimam Bibliothecam patuit aditus. In eam itaque se condit, et †† ad evolvendos partim, partim conferendos cum editis, aut si editi non essent, et majoris momenti viderentur, ad †† transscribendos Græcos Latinosque codices MStos se accinxit: Atque ea quidem pertinaciâ, ut non diem tantum, sed et noctem, huic curæ impenderet, et ex tribus unam semper insomnem duceret. Toto mane ferè una semper cum Grutero operam hanc navabat: à meridie per aliquot horas ambulationibus se invicem atque eruditis sermonibus recreabant, ne quod otium sine negotio abire sibi Claudius noster permitteret. Tum iterum Salmasius ad pensum suum, Gruterus domum reverti solitus. Quia quin etiam id juris in Bibliothecam jam acquisiverat Heros noster, ut in Museis museum quoque, quos vellet codices, secum †† codices perlegendos aut describendos adduceret; ita factum paucissimis mensibus, ut eruditionem acquireret plane incredibilem, et fama nominis ejus non Germaniam tantùm universam, sed et Belgium nostrum et Gallias pervagaretur pervagaret , et pro Grutero jam Salmasius undique de dubiis ac conclamatis apud omnis generis autores locis consuleretur. Ille vero, jam tum eruditionis variæ admodum et diffusæ copiis instructus, nunquam non plenissimè iis satisfecit, et supra exspectationem quoque lautissimis doctrinæ et polymathiæ suæ epulis satiavit. Supersunt tùm in ipsius Muséo, tùm apud amicos maximorum virorum literæ, quibus super variis admodum et difficillimis locis in Stephani dictionario, 95 Floro, Callimacho, Theocrito, Athenæo, Hesychio Hesichius , aliisque gravissimis Autoribus, sententiam rogatur. 96 Vel unicô hoc exemplo luce meridiana clarius patet, nullum esse ad meliorem eruditionem parandam præsidium, qvam optimam Bibliothecam. Ille qvanqvam semper respici usus debet, sæpè tamen potius in pompam et magnificentiam ostendendam instituuntur bibliothecæ. Domitianus ipse, hostis alias bonarum mentium et virorum sapientum, Bibliothecas tamen incendio absumptas impensissime reparari curavit, exemplaribus undiqve petitis, missisqve Alexandriam, qvi describerent emendarentqve. Eadem causa Cleopatram ad reparandam Bibliothecam Alexandrinam impulit. Sed ignoscendum huic morbo est, per qvem aliorum saluti prospicitur. Longè enim honestius, si inserviendum est magnatibus, in Bibliothecarum instructionibus, qvam in magnificis substructionibus, spectaculis, epulis, et innumeris aliis perdendarum opum instrumentis, insanire. Qvidqvid hîc impenditur, in reipublicæ bonum cedit, cum cœtera, vel perituræ voluptati, vel inutili vanitati, cum civium detrimento impendi soleant.

CAP. IV. DE MEDIIS ERIGENDARUM BIBLIOTHECARUM, deque earum ornatu.

Summaria.

INtegræ Bibliothecæ primu(m) pro Fundamento amplioris Bibl. coëmendæ. Tabernæ visitandæ. Familiaritates cum Bibliothecarum possessoribus eorumque hæredibus contrahendæ. Catalogi excutiendi, et vitarum scriptores, unde operum ineditorum notitia habetur. Pinelli mira sagacitas. Emissarii alendi. Officinæ opificum chartis et membranis utentium perlustrandæ. Indices Librorum publici, Francofurtenses et alii perquirendi. Autoritas publicorum munerum libris parandis subsidio est. Exemplum Richardi de Bury. Amicitiis virorum doctorum augentur Bibliothecæ. Ornatui Bibliothecæ detrahendum in Bibliothecæ augmentum. Bibliothecæ è legatis ditantur. Oxoniensis Bibliotheca legatis magnificentissimis crevit. Theatrum Scheldonianum. Fuggeri in Heidelbergensem liberalitas. Luctuosi et inhonesti Bibliothecas augendi modi, per spolia bellica, exemplo Vaticanæ, quæ Heidelbergensis; Vindobonensis, quæ Budensis jacturâ creverunt: per furta, exemplo Didaci Mendozæ Venetam compilantis. De facto illo disquiritur. Furta Bibliothecaria nonnullorum in usum publicum. Ornatus Bibliothecarum. Imagines et statuæ in illis. Optimus à chartâ et typis ornatus. Nimius librorum nitor non arguit librorum helluones. VIdimus de causis, ob quas Bibliothecæ institui solent: dispiciamus jam de modis, quibus ad earum exstructionem perveniri soleat. Comparantur Bibliothecæ per emptionem, cum vel integræ emuntur, vel singulares libri. Præstat vero integras, ut fundamentum, substernere nostræ, quam sparsos hinc illinc libros colligere. His initiis illustrissimæ Bibliothecæ ad eam magnitudinem excreverunt. Ita Franciscus de Joyeuse ex tribus aliis, inter quas Pithæana, suam collegit et confecit, teste Ludovico Jacobi p. 524. 97 Idem de Bibl. Augustâ 98 testatur Conringius. E Simeonis Bosii Bibliothecâ suam instauravit Cordesius. Ut vero cum lucro et commodo nostro cöemantur libri, variæ artes observari debent: nam vel vilissimæ tabernæ visitandæ interdum sunt; è quibus ipse sæpe, quæ non credideram, extraxi. Familiaritas contrahenda cum heredibus hominum doctoru(m) , præcipue indoctis; à quibus vel libri manuscripti, vel ab ipsis scripti, sed propter singulares causas suppressi, sæpe comparari possunt. Tales libri multi notati sunt in vitis virorum illustrium, qui latitant passim apud hæredes, sed in lucem raro protrahuntur, ac sæpe in rapaces alioru(m) manus incidunt. Ubi jam nobilium exercitationum Libri. I. C. Scaligeri, quos Robertus Constantinus editurus erat, teste Michaële Neandro in præfatione luculentâ, Græcæ Linguæ [30] erotematibus præmissâ pag. 222. ? 99 Ubi sunt libri familiarium exercitationum, qvos integros dare se posse testatur Maussacus in præfatione Commentar: Scaligerianorum in Historiam animalium Aristotelis ab se editorum? 100 Ubi opus ejus in officia Ciceronis, quod editurum se illic promisit? Ubi sunt originum libri CXX, quos ipse Scaliger ob molem edi posse desperavit? et plura alia, quæ illic a Maussaco recensentur? Pinellus mirè in libris illis conquirendis sagax fuit, de quô in vitâ ejus Gualdus p. 41. hæc habet: †† At vero Ut Bibliothecam suam, quam in oculis ferebat, quotidie locupletaret, hanc sibi inter alias rationem proposuerat, ut à literatorum, qui diem nuper obiissent, heredibus librorum indices compararet, è ex quibus omnia ea perdisceret, quæ sibi in bibliothecam essent transferenda: Quod tamen rarò admodum accidit, cùm haud æquè dominis ac ipsi nota essent, quæ in cujusque bibliothecâ latitabant latebant . In his verò perquirendis quàm fuerit accuratus, declaratum volumus unico hoc †† exemplo. Vir Clarissimus Venetus Venetiis †† idemque doctissimus annis praeteritis vitâ functus est †† , Pinello charus, ut plerique omnes Venetorum, quos doctrinae illicio, et nobilium studiorum amore sibi devinxerat . Libros aliquot magni nominis MStos manu scriptos ille diu in deliciis habuerat, quos Pinellus Ioh. Vincentius divenditos redemit, et cum ejusdem Bibliothecæ reliquias bibliopola nescio quis, schedas videlicet, atque alia hujus generis cöemisset in gratiam salsamentariorum, re compertâ illico hic noster nobiles illustrium virorum epistolas perire non est passus. Emissarios ille habebat, quorum industriâ ex Orci faucibus sœpe saepe sœpius saepius eripuit insignium virorum literales labores. Cribrorum, Cymbalorum et Cithararum artifices, quod non modicam vim membranarum in artificium suum absumerent, singulis saltem mensibus à suis conveniri †† a suis volebat, et id optimo, ut plurimum, eventu. 101 Novi Viros doctos, qui magnam MStorum Codicum supellectilem eodem artificio congesserunt, exiguis nummis; qui si à peritis æstimandi, magno pretio venirent. Notum enim est, quanta MStorum Codicum sit æstimatio, de quorum caritate legi Gabr. Naudæus addit. ad Historiam Ludov. XI. p. 86. et seqq. 102 potest. Ita Sirmondus pro 50. Imperialibus magnam copiam MStorum à Bibliopego redemit, ut videre est apud Lodovicum Ludovico Jacobum Tr. de Biblioth. p. 525. 103 Notitia esto præcipuorum per totam Europam librariorum, aut hominum, qui nostri causa omnia bibliopolia et Typographéa perreptent; qua sagacitate nemo eundem Pinellum superavit, de qvo hæc in vita ejus Gualdus: Instruxerat ille præclaram hanc †† suam discendi cupiditatem, ope multorum, qui eadem voluptate afficerentur. Hos non in Italiæ Europæque urbibus modo, sed et in oppidis vicisque selegerat, quorum industria continenter uteretur, ad quos Epistolas schedulasque schedulasque schedulasve oportune missitaret 104 : Catalogi omnium nationum, omnium Bibliopolarum, evolvendi et inquirendi. De la Croix du Maine à primâ juventute vastissimos catalogos, ut librorum notitiam haberet, congessit, ut testatur ipse in præfatione Bibliothecæ suæ Gallicæ, 105 et Ludovicus Jacobi pag. 673 et 674. 106 Ita de Pinello Gualdus: Nundinarum Francofurtensium Venetorumque Bibliopolarum librarios, quotquot erant, indices sedulo perlustrabat, et ab amicis, qua Italicis, qva Transalpinis omnia diligenter in Bibliothecæ ornamentum percunctabatur. Si quid Romæ, [31] Florentiæ, Parisiis, Antwerpiæ, Augustæ Vindelicorum, Venetiis et alibi Pinellianâ Bibliothecâ dignum prodiret, non deerant, qui vix dum vixdum edita volumina et quaterniones aliquando è prælo recentes Pinello missitarent. 107 Non parum etiam juvare solet illum librorum cumulandorum ardorem, si significemus aliis nostra Bibliothecæ erigendæ consilia, præsertim, si in autoritate aliqva constituti ob munus publicum, vel officiis ac humanitate nostra multos nobis devinxerimus. Talibus sœpe sæpe ultro offeruntur aut donantur, qvæ aliis magno labore pretioqve constant, qvod exemplo Richardi de Bury probat Naudæus. Is cum fuerit Cancellarius et Thesaurarius Angliæ, brevi temporis spatio rarissimos sibi libros collegit. Ita ipse Richardus in Philobiblio, 108 qvod appendicis loco epistolis philologicis Goldasti additum est, cap. 8. Succedentibus prosperis Regiæ Majestatis consecuti notitiam, et in ipsius acceptati familiam familia , facultatem suscepimus ampliorem ubilibet visitandi pro lubitu libitu et venandi quasi saltus quosdam luculentissimos delicatissimos , tum privatos privatas , tum communes, tum regularium, tum secularium librarios librarias . †† Sane dum invictissimi Principis ac semper magnifice triumphantis Regis Angliae Eduardi tertii post conquaestum, cuius tempora conservare dignetur altissimus diutine et tranquille; primo quidem suam concernentibus curam; deinde rempublicam regni sui, cancellarii scilicet ac thesaurarii, fungeremur officiis, Præstabatur nobis aditus facilis, Regalis favoris intuitu, ad librorum latebras liberè perscrutandas; amoris quippe nostri fama volatilis jam iam ubique percrebuit, tantumque librorum et maxime veterum ferebamur cupiditate languescere, posse vero quemlibet per quaternos perquaternos facilius, quam per pecuniam, adipisci favorem. Quam ob rem cum suprà dicti Principis †† recolendae memoriae bonitatis autoritate suffulti possemus et †† obesse et prodesse, proficere et officere; vehementer tam majoribus quam pusillis affluxerunt loco encæniorum ecoeniotum et munerum locoque donorum et jocalium cœnulenti quaterni, ac decrepiti codices nostris tam aspectibus quam affectibus pretiosi preciosi ; tunc nobilissimorum monasteriorum aperiebantur armaria, referabantur scrinia et cistulæ solvebantur. 109 Operæ pretium est legere, qvæ illic plura habentur rei literariæ strategemata, non nitido qvidem stylo, sed eruditè tamen scripta. Qvò spectat conversatio qvotidiana cum diversarum artium professoribus, qvos beneficio sibi devinxerat: Tales , inquit, in nostro tyrocinio commilitones elegimus: tales in thalamo collaterales habuimus: tales in itinere comites, tales in hospitio commensales: et tales penitùs in omni fortunâ sodales. 110 Pinelli qvoqve Bibliotheca vehementer augebatur libris, qvos mittebant ii, qvibuscum amicitia illi intercedebat: Vidimus , inqvit Gualdus, doctorum hominum plerosque, egregios dico et nominis magni, ad suam dignitatem pertinere arbitràtos Musæum Pinelli exornari commentario quoquam quopiam è suis. 112 Facilius qvoqve ementur libri, si detrahatur sumptibus non necessariis, qvi ad ornatum librorum spectant, et si libri rariores, qvales pretio immani solent vendi, non statim coëmantur, sed occasioni commodiori reserventur; ea qvoqve qvæ minus utilia sunt relinqvantur, qvod pulchrè monet Naudæus pag. 112. 113. 113 Ut non sine onere ad Bibliothecas pervenimus per emptionem, ita gratius et lucrosius est per legata et donationes bibliothecas obtinere; quomodo multæ publicæ creverunt. Bibliotheca Oxoniensis penè tota ex legatis et donationibus amplissimis congesta est, certatim liberalitatem suam testantibus [32] viris totius Angliæ nobilissimis, quorum memoria hôc beneficiô immortalis. Consignata illa sunt omnia ab Antonio Wood in Historia et antiquitatibus Oxoniensibus, ubi de Collegiis omnibus eorumque Bibliothecis agit, præcipuè lib. 2. p. 48. et seqq. 114 Varia illic Bibliothecæ Humphredianæ fata recenset, quæ partim compilationibus doctorum, partim occasione motuum in Religione, tota extirpata est, ut reliquiæ ejus vel in foro publico combustæ, vel Bibliopegis, Chirothecariis, Sartoribus, ad usus sordidos divenderentur. Cui tandem successit Thomæ Bodlæi Armigeri splendidissimà liberalitate Bibliotheca, quæ ab ipsa nomen hodieque obtinet, maximis aliorum accessionibus locupletata. Fidem verò omnem superat inusitata Archi-Episcopi Cantuariensis Gilberti Scheldoni magnificentia, qui sumptu planè regio Theatro novo, quod ab ejus nomine Sheldonianum dicitur, Academiam hanc ornavit, cujus memorabilen historiam ibidem lib. 2. p. 25.115 proponit. Bibliothecæ Heidelbergensis pretium ab Ulrici Fuggeri liberalitate crevit: Quæ cum primum ab Ottone Henrico Electore dedicata fuerit, aucta est egregie sub Friderico qvarto hujus viri accessionibus, ut facilè libris manuscriptis, Hebraicis, Græcis, Latinis, et qvidem potissima sui parte authenticis, omnem provocaret Europam, teste Jano Grutero (is enim sub nomine Gualterii latitat) Chronici Chronicorum Politici lib. 2. ubi Academias recenset pag. 1257. 116 Idem lib. 2. Chronici Ecclesiastici pag. 1316. Ulricus Fuggerus Raimundi filius literarum literatorumque admirator unicus; qui Palatinatui præter insignem Bibliothecam, mille aliquot voluminibus MStis Græcis, Latinis, Hebraicis spectatissimam, quindecim aureorum Rhenensium legavit millia, instruendis quinque studiosis. 117 Processit hujus viri insignis liberalitas ex inexhausto illo summi arcani physici fundo, cujus possessorem monumenta qvædam ab illo scripta testantur. Veneta Bibliotheca legato Cardinalis Bessarionis anno 1468. insigniter locupletata est accessionibus Francisci Petrarchæ et Hieron. Aleandri. Ludov. Jacob. pag. 133. 118 Atqve hi omnes parandorum librorum modi legitimi: luctuosi sunt aut inhonesti, cum è manibus hostium, vel spoliis, aut furtis illi comparantur, è qvibus non paucæ Bibliothecæ creverunt. Ipsa Vaticana Heidelbergensis Bibliothecæ integræ, ut fama est, direptione aucta est. Qvanqvam aliqvi, qvi in notitiam secretiorum Bibliothecariorum penetrarunt, negant ejus qvicqvam ad Bibliothecam publicam pervenisse, sed per Cardinalium privatas Bibliothecas fuisse divisam; ac ostendi qvidem capsas clausas, in qvibus libri reconditi dicuntur, eas tamen esse vacuas. Non vacat recensere Bibliothecas, qvi bello interierunt, vel ad alios Dominos pervenerunt. Sola illa Matthiæ Hunniadis incomparabilis Bibliotheca, incomparabili universæ Europæ damno, partim à Turcis distracta, partim ad Cæsaream Vindobonensem et Augustam Guelferbytanam translata luctuosissimum ejus exemplum præbet. Nisi fortè damnum hoc solantur Budæ nuper recuperatæ literaria spolia, de qvibus publicis relationibus [33] nunciatum fuit. Vix tamen persuadere mihi possum, veterem illic Bibliothecam residuam; cum de ejus jacturâ Brassicani Epistola Salviano ab ipso edito præfixa abundè testetur. Magna exquisitissimæ Bibliothecæ Pinellianæ pars in Piratarum Turcicorum manus incidit, qui cum prædæ opulentioris spe frustratos se viderent, omnes libros mari submerserunt. Ut Bibliothecæ integræ in spolia cedunt, ita per furta insidiæ MStis codibus strui solent, qvi vel planè subducuntur, vel mutilantur etiam â viris doctis. Quare præ cœteris ceteris â rapacibus unguibus secretius custodiri solent, nec facile ad eos admitti, nisi quorum explorata fides est. Onerat hoc crimine Didacum Mendozam, Caroli V. apud Venetos oratorem Schockius in oratione quarta de libris et bibliothecis, cujus illic ingeniosum furtum recenset: Ut ornare posset Bibliothecam, quam animo moliebatur, legatos à Bessarione Thesauros expilavit, et quidem tam subtiliter, ut jurare ausim, nunquam furem aliquem doctius furtum perpetrasse. Ad suos jam redierat gratus †† scilicet hospes, antequam aut persentisceret Respublica, aut quis ex Bibliothecæ procuratoribus. Nam armaria, ex quibus MStos et membranaceos codices abstulerat, aliis vulgaribus et ejusdem prope molis libris replevit, ne ante deprehenderetur furtum, quam speciosa ejus ejurandi foret forer ratio. 119 Hæc ille, nescio cujus autoris fide, tradit: qvæ tamen apud alios legere me non memini. Nescio, an et in nomine erratum sit: nam Didacum ille vocat, qvem alii Jacobum Hurtadum de Mendoza, qvi in Bessarionis illis MStis, Venetæ Reipublicæ donatis, describendis operam sumtusqve impendit, teste Claudio Clemente in Historia Bibliothecæ Scoriacensis; cujus hæc verba: Græcis Exemplaribus partim conquirendis in mediâ Græciâ, partim è Bessarionis Cardinalis Nicæni Bibliothecâ describendis, operam sumtusque impendit. Navem Nauem præterea Græcis calamo exaratis libris onustam à Turcarum Imperatore obtinuit: moriens legavit Regi suam Bibliothecam, refertam plurimis et vetustis illis codicibus Græcis, Latinis, Arabicis, tàm impresis, quàm Manuscriptis Manuscriptis MStis . 120 Franciscus tamen Schottus part. 2. Itinerarii Ital. cap. 10. 121 Didacum Hurtadum Mendozam vocat, Cæsaris olim apud Venetos Legatum, qvi nave qvâdam libris MStis plenâ Bibliothecam Scoriacensem auxit. Minùs reprehendendi tamen videntur, qvi publico bono interdum compilarunt Bibliothecas ab invidis celatas et ad usum denegatas. Fecit hoc Matthias Flacius Illyricus, qvi, teste Melchiore Adami in ejus vitâ, dissimulatâ personâ et habitu in Germaniâ Monasteriorum Bibliothecas perlustravit: qvos commodè potuit, historicos clam abstulit, atqve isto adminiculo librum, qvi Catalogus testium veritatis inscribitur, confecit.122 Hactenus de modis, qvibus congeri Bibliothecæ possunt, qvi nunc hoc seculo feliciores sunt et faciliores, qvam olim fuerunt. Magnis enim impensis pauca volumina describebantur: At nunc Typographiæ beneficio vasta volumina, et numero longe majore, modicis etiam sumtibus, comparari possunt, si cum antiqvis illis comparentur. Nam qvanqvam librorum in veteribus Bibliothecis [34] ad aliqvot centum millia excrescat numerus; sciendum tamen est, eorum molem cum nostris minimè esse comparandam, qvod et in Epistola de Bibliotheca Augusta 123 docuit Conringius. Ut et de ornatu aliqva dicamus; qvandoqvidem et illa ad rem Bibliothecariam pertinent; notandum est, nimium vel loci, ubi conduntur libri, vel ipsorum librorum ornatum esse supervacuum; vel qvod inutiles impensæ sint, meliùs in ipsos libros impendendæ, vel qvod speciosior ille librorum habitus non sit ad durationem et perennitatem institutus. Qvod ad locum illum attinet, ubi conduntur libri, de ejus culturâ et ornatu apud veteres multa Lipsius et Conringius in laudatâ sæpius Epistolâ pag. 141. et seqventibus. 124 Optimus ille imaginum ornatus fuit: solebant enim virorum doctorum effigies vel sculptæ, vel gypsatæ, vel pictæ in parietibus repræsentari, ut corporum simulacra in statuis et picturis, qvemadmodum animorum imagines in libris, oculis obversarentur: Qvod vel Marci Varronis vel Asinii Pollionis inventum meritò laudat Plinius l. 35. c. 2 125 Videri qvoque ad hanc rem Emundus Edmundus Figrelius, de statuis in Bibiliothecis positis, potest cap. 24. libri de statuis. 126 Inest vel imagini et umbræ aliqva ingenii superstitis lux, qvæ excitare spectantium oculos et animos possit: Qvos sumptus aliqva ex parte levant, qvi hodie integra volumina talium imaginum æri incisarum in lucem dederunt. Qvi vero aliis picturis ad rem literariam non pertinentibus ornatus impensas augent, inepti sunt; Qvod in Bibliothecá Vaticanâ factum videmus, in cujus picturis enarrandis et describendis Angelus Roccha et Mutius Pansa inanem operam posuere. Qvi ornatissimæ externo illo cultu Bibliothecæ ideam descriptam volet, legat luculentam illam Bibliothecæ μυριοβίβλου omni apparatu instructæ expressionem apud Cresollium Vacat. autum. lib. 1. cap. 6. 127 ubi inter alia de lucernis Bibliothecariis agit. De librorum ornatu apud veteres legendus est Hermannus Hugo in librô de primâ scribendi origine, 128 et Bartholinus libro de legendis libris dissertat. 4. 129 Apud nos eorum elegantia vel à typo et chartis est, vel ab externo ornatu. Ac verum qvidem est, amplitudinem chartarum et elegantiam typorum multum facere ad comméndationem libri, qvod Erasmus qvoqve notavit Chrysostomi edens opera l. 28. Epist 4. Non parum conciliant gratiæ, et lectorem alioqui fastidiosum ceu lenocinio quodam invitant. Externa Extraria sunt ista fateor, sed ea tùm demum fatebor pro nihilo ducenda, si sordida vestis, illota facies, impexus capillus, nihil obscurant bonæ formæ gratiam, sique nihil eam commendant cultus et honesta mundities. 130 In his Germania olim nostra curiosissima, qvæ cum typos prima invenisset, eos dedit qvàm ornatissimos; cum hodie multis in locis adeo sordida excudat volumina, ut, si ad chartam spectes, sterqvilinio videantur effossa; si typos, non impressa, sed atro colore oblita credas. Dedit Italia, Belgium, et nunc Gallia, venustos admodum et concinnè formatos libros, qvorum etiam exterior species legentis oculos oblectat. Alioqvi librorum nitor nimius possessori pu [35] dorem excusserit. Rectè enim Erasmus lib. 31. Ep. 29. Non Neque hi mihi libros amare videntur, qui eos intactos ac scriniis abditos servant, sed qui nocturnâ juxtà ac diurnâ contrectatione sordidant, corrugant, conterunt, qui margines passim notulis, hisque variis, oblinunt. 131 In Bibliothecis tamen publicis nitidi ac à sordibus immunes servandi sunt, non tamen ita ornandi, ut videantur qvasi in scenam et theatrum producti, nec ad usum qvotidianum comparati. Optimus rei literariæ consultor Rol. Maresius lib. 1. Ep. 34. vehementer nimium istum cultum improbat. Non Nec me valdè , inqvit, afficiunt me †† ornamenta, nec magnoperè curo, ut volumina pellibus pretiosissimis et nitidissimis etiam magnâ ex parte unicoloribus vestiantur, aliisque rebus exornentur, quæ cornuum, umbilicorum et bullarum vice sint, quæ antiquitas usurpavit; quod equidem non culpo in opulentis et principibus viris, qui ad pompam et ostentationem omnia ferè agunt. 132 Inter Bibliothecas ornatas refert Ludovic. Jacobi Bibliothecam Domini de Longueil pag. 529. 133 it. Domini de Urfe pag. 671. 134

CAP. V. DE ORDINE BIBLIOTHECARUM, deqve earum Eversionibus. Summaria.

NUlla sine ordine Bibliotheca est. Croix de la Maine ordo improbatur, ut confusus et inconcinnus. Mabuni inepta Bibliothecæ distinctio. Hottingeri, Frisii, Pinelli methodus. Naudæi ordo in Bibliothecâ Cordesiana laudatur. Bœcleri Bibliptheca Politica. Fogelii ordo in Bibliothecâ physicâ. Bibliotheca Augusta à bono Catalogorum ordine laudatur. Bibliothecæ Thuanæ insignis distributio. Systema Bibliothecæ Collegii Parisiensis Soc. Jesu læudatur. Dn. Bailleti industria singularis in Bibliothecâ Lamonianâ cœteris præfertur. Angelici Aprosii Bibliotheca. Spizelii et Reiseri designatio Bibliothecæ universalis. Idea Petri Blanchet. Bibliotheca Priucipum et pauperum universalis. Eversio Bibliothecarumà furore militari: Exempla Bibliothecæ Fuldensis, Chinensis. A superstitione: Hinc Peruvianorum Hieroglyphica monumenta combusta. Aliqua ex iis de Origine Americanorum conjectura. Exempla plurium Bibliothecarum per superstitionem et motus in Religione exstirpatarum. Magna vis Poëtarum Lyricorum à Græcis monæchis Christianis combusta. Bibliothecæ incendio fortuito sublatæ. Michaël Neander de Bibliothecis deperditis. Ferretius amplum de iis librum promittit. Meursii Bibliotheca Græca et Attica. NOn juvat Thesaurus temerè congestus. Nam quid habet pulchri constructus acervus? Non prodest libros cumulare, si illis idoneè uti non possumus. Plus è cumeris modicis multi, quàm è granariis alii, depromant. Rudis indigestaque moles corporum nec ad ornatum, nec ad usum [36] est. Quò mihi cæmenta, tigni et lapides, si ex iis non struatur ædificium? Quorsum incondita hominum turba, nisi in ordines suos divisa ad aciem rectè instruatur? Series librorum ut scrupulosa nimis esse non debet, et in portiunculas exiguas divisa: sic enim memoriam non juvat sed dissipat, cui unicè tamen inservire ordo debet; ita nec rudis et ad quamcumque designationem institui debet. Rei, ut naturæ ipsius, communem ordinem sequamur oportet. Laboriosum nihilque profuturum opus est, cum Croix de la Maine in Bibliothecâ suâ ideam rerum secutus pluteos velit Locos quosdam communes, sed malè ordinatos, disponit, sub quibus velut sub suis titulis libri de materiâ istâ scribentes comparavit. Hujus ille Consilii sui luculentam descriptionem Regi Christianissimo obtulit epistolâ singulari, quâ hortatur, ut Bibliothecam publicam ad eum modum instruat, quod Exemplum privatorum bibliothecæ sequerentur. Hanc ille ut Bibliothecam univ ersalem venditat, unde unô obtutu solaque inspectione comprehendi possint omnia, singulæque rerum scriptarum argumenta velut in sedibus suis habitent, et tanquam ex fodinis aurum, erui possint. Sed vehementer ille fallitur. Nam quot ille pluteorum titulos confinxit, suo quodam ordine digessit, non ad constitutionem artium et scientiarum instituto, quod memoriam gravat potiùs quàm juvat. Deinde speciales illi tituli vel angusti nimis sunt, vel nimis ampli, sub quibus librorum inæqualis esset et planè deformis distributio. Quàm enim indecorum esset, majores minoribus libris interspersos, ut greges compelli solent, simul conjungi. Si vel solas septem classes summas, sub quibus speciales tituli ponuntur, inspicias, inepta omnia statim deprehendes. Primus ordo est de rebus sacris et ad illas pertinentibus Secundus est de Artibus et scientiis. Tertius de descriptione Universi tam generali, quàm particulari Quartus de rebus, quæ pertinent ad genus humanum. Quintus de viris, qvi bellicâ virtute inclaruerunt. Sextus de operibus divinis. Septimus de diversis memoriis. Qvo ordine nil ineptius dari potest. Omnes artes et scientiæ in unam Classem compinguntur, et quæ ad artes pertinent argumenta temerario et inadæquato ordine ponuntur. Alibi ampla et universalia in arctum compinguntur, alibi particularia per minores titulos et exiguos quasi lancinantur. Fuere et alii, qui suo quodam peculiari sensu libros distinxere. Johannes quidam Mabunus, cujus mentionem facit Naudæus, in tres classes Bibliothecam divisit, ex verbis illis Davidicis: Disciplinam, bonitatem et scientiam docere, quorum illa moralia, ista Theoretica, hæc Ascetica proponeret. Distinguebat et Hottingerus aliquando Bibliothecam in Linguarum, rerum, et sub duabus illis classibus comprehendebat omnia. Est et Jacobi Frisii methodus aliqua, qui ad ordinem Alphabeticum revocat Autores, sed tamen illos ratione artium et scientiarum divisos, quem recenset Hottingerus in Bibliothecâ quadripartitâ part. 1. [37] c. 5. Eadem ratio à Pinello in Bibliothecâ suâ ordinandâ servata fuit, quam Gualdus in vitâ ejus pag. 27. prolixè descripsit. Subnectit et suam peculiarem Hottingerus illis cœteris, quidem longè accuratiorem, sed ad minuta et specialissima se ultrà, qvam par est, diffundentem, qualis in ordine librorum concinnando et operosus nimis est, et labores inquirentis auget. Faciliùs enim est in paucis patentioribus viis aliquid investigare, quàm in multis diverticulis. Meâ qvidem sententiâ ordo in libris collocandis observari debet, sed non nimis anxius; et secundum seriem facultatum et artium, partesqve majores illarum utcunqve institutus, ita tamen, ut ratio etiam habeatur magnitudinis librorum Cujus ordinis typum sanè optimum et accommodatissimum dedit Naudæus in concinnatione Catalogi Bibliothecæ Cordesiaræ. Excipiunt ergò justô se ordine 1. Biblici scriptores Orthodoxi, Heterodoxi, primùm in folio, deinde in qvarto, hinc in octavo. 2. Theologi Scholastici, Heterodoxi, itidem secundum magnitudinem librorum divisi, ut et in seqventibus classibus omnibus. 3. Bibliothecarii scriptores. 4. Chronologi s. Geographi. 6. Scriptores Historiæ Ecclesiasticæ. 7. Historiæ generalis. 8. Historiæ Græcæ, Barbaræ et Orientalis. 9. Historiæ Romanæ. 10. Historiæ Italicæ. 11. Francicæ. 12 Belgicæ. 13. Germanicæ. 14. Anglicæ. 15. Hispanicæ. 16. Africanæ. 17. Americanæ. 18. Virorum illustrium vitæ 19. Rei militaris scriptores. 20. Juris Civilis scriptores. 21. Concilia, Juris Canonici et Politiæ Ecclesiasticæ scriptores. 22. Philosophi, Mathematici et Medici. 23. Politici. 24. Literatores, Oratores et Poêtæ. Ex Bibliothecæ conditione ita ille distinxit librorum titulos, qvi subdivisiones aliqvas pati possent, si vastior ipsa Bibliotheca esset. Qvoniam Historicorum in illa copia fuit, ideo accuratior qvoqve earum distributio. Confer cum his ejusdem Nandæi Tractat. de instruendâ Bibliothecâ cap. 7. pag. 132. Si Philosophici et Facultatum libri plures sint, in illis ordo ille observari potest, ut Generales semper præcedant particularibus, secundum ipsum doctrinæ ordinem. Sed nollem tamen ex istâ misturâ deformem librorum ratione magnitudinis positum. Bœclerus Inst. Polit. lib. 7. cap. 4. ordinem Bibliothecæ Politicæ instituendæ exhibet, ad cujus irnitationem institui in aliis scientiis Bibliothecæ possunt. Cl. Fogelius parvam qvidem sed selectissimam rerum naturalium Bibliothecam, à Serenissimo Duce Hanoverano post mortem ejus comparatam, secundum materiarum ordinem, non habitâ magnitudinis ratione, sollicitè ordinaverat; Qvam ob causam Catalogus ille commendari potest. Sed melius tamen est, si ordinem, qvem ratione formæ habent, libri servent, ratione materiæ utcunqve habitâ. Nam Catalogus Bibliothecæ realis seorsim conficiendus omnia facilè compensabit, qvæ sunt errata. Qvem si accuratum habeamus, non refert, qvô ordine positi sint libri, modò ita secundum pluteos distincti, ut inveniri facilè possint. Vehementer laudat Augustam Bibliothecam ob ordinem, non tam [38] ex certo qvodam positu, sed beneficio Catalogi alicujus realis ab ipso Serenissimo Principe confecti. Elegans illa Bibliothecæ Thuanæ distributio est à Clariss. w. Petro et Jacobo Putaneis, ordine Alphabetico primùm instituta, tùm secundum scientias et artes ab Ismaële Bullialdo digesta, et Parisiis Anno 1679 à Josepho Quesnel Bibliothecario edita, qvæ exemplum absoluti dare indicis possit: nam accuratissimâ serie in qvâlibet parte libri dispositi sunt, ita ut in Theologis Historicis et Patribus præcipuè et magnitudinis et seculorum, nationum qvoqve, habeatur ratio: qvanqvam et in cœteris idem, qvoad fieri potest, ordo observatur. Mihi qvidem ob eam causam accuratior videtur, qvàm est illud Bibliothecæ Collegii Parisiensis Societat. Jesu Systema Parisiis Anno 1678 in qvarto editum. Etsi enim illud pluribus titulis specialibus copiosius sit, tamen series illa Bibliothecæ Thuanæ multò mihi ordinatior visa est. Superare tamen omnes industria Dn. Bailleti Bibliothecarii Bibliothecæ Lamonianæ videtur, qui judiciis de autoribus Anno 1685 Paris. editis, Epistolam de Indice hujus Bibliothecæ priore à se confecto subjunxit, qvâ universam ordinis sui rationem Iuculentè exponit: Primum ordine alphabetico omnes libros digessit, non omissis etiam illis, qvi in vastioribus voluminibus aliis commisti continentur Deinde in titulis ordinem Chronologicum et Geographicum observavit: Titulorum materias uberiores capitibus, capita paragraphis, paragraphos numeris, numeros articulis, et hos sectionibus distinxit. In Titulis Regionum primo locorum Chorographiam ac Topographiam, deinde religionem ac mores, tùm Ecclesiasticam Historiam, posteà Heterodoxiæ historiam observavit. Sequuntur rerum secularium in Republicâ gestarum, Negotiorum civilium, Statutorum scriptores, Historia literaria, ac deniqve Miscellanea. Accuratiorem in Gallicis scriptoribus ordinem secutus est, de qvo illic plura unà cum aliis qvibusdam monitis legi possunt. Jam alterum indicem realem meditatur, qvem qvàm accuratissimum procul dubio daturus Autor est. Qvomdo Bibliothecam suam Angelicus Aprosius Augustinianus instituerit, non liqvet: nam nihil ejus, qvod sciam, editum est. Magnifica ejus et planè invidenda elogia adseruntur à Gregorio Leti Italiâ regnante part. 4. lib. 3. pag. 377. ubi plura ejus scripta memorabilis sanè argumenti, mihi nunqvam visa, è Soprano de scriptoribus Liguriæ recensentur. Scioppius illum librorum helluonem vocat in fine animadversionis in Vossium de Vitiis Latini sermonis. Producit idem Leti ex Abbate Libanoro pag. 379. locum, quo tomus secundus Bibliothecæ Aprosianæ citatur, qvo multi continentur ab Hieron. Savanorolâ MSti libri; Quam ob causam aliasque supprimi illi libri hactenus videntur. Designarat et Spizelius Bibliothecam qvandam universalem, de cujus ordine ille in præfatione libri, cui titulus: Sacra Bibliothecarum illustrium arcana retesta. Addidit quoque hujus Bibliothecæ universalis specimen. Sed solum ille Alphabeticum [39] ordinem in Autoribus recensendis secutus est; qui quidem non improbandus, sed non ad usum universalem satis instructus est, quod præcipuè requiri solet, et in quo ab aliis laboratum est.: neque adeò desperatus ille, ut Spizelio quidem visum est, labor est, ubi jam ab aliis hujus operis fundamenta jacta sunt. Antonius quoque Reiserus Historiam literariam et librariam meditatus est, cui indicem MStorum Bibliothecæ Augustanæ præmisit. Sed de designatione hujus operis nihil quicquam edidit, et nunc unà cum Autore spes illa exspiravit. Edidit et Petrus Blanchot Parisiis Anno 1631. Ideam Bibliothecæ universalis tribus foliis ad mapparum geographicarum magnitudinem, quam hactenus videre non contigit. De Ludovici Jacobi Bibliothecâ Universali infrà dicetur. Qui Bibliothecam universalem in compendium trahere velint, duobus tribusque libris ex aliquorum Consilio illam absolverent. Mottæus Vayerus, ut cap: præced. diximus, centum librorum Bibliothecam Principi commendavit. At Agrippa non nisi duos commendat. Ita enim ille lib. 3. Epist. 32. Duos tibi præcipuè legendos dabo; unum Latinum Plinium, alterum Græcum Plutarchum. Hi duo (crede mihi) præ cœteris sufficiunt ad reddendum hominem in omni scientiarum genere utrâque linguâ doctissimum. Guido Patinus Vir lepidissimus simul et doctissimus duos adjungit: Ita enim in epistolarum Gallicâ linguâ scriptarum sextâ: l'Histoire de Pline est un des plus beaux livres du monde: c' est pourquoy il à estè nommé la Bibliotheque des pauvres. Si l' on met Aristote avec luy, c'est une Bibliotheque presque complete. Si l' on ajoute Plutarque et Seneque, toute la famille des bons livres y sera, pere et mere, ainé et cadet. Causæ evertentes Bibliothecas vel ex hominum malitiâ, vel ex simplicitate et barbarie, vel ex superstitione, vel ex casibus fortuitis proveniunt. Non facilè credat aliquis, adeò malitiosos esse nonnullos, ut in bibliothecas grassari velint. Qvod fieri tamen sæpè vidimus vel ab hostium barbarie, vel militum inconsulto furore. Quot non ex antiquis bibliothecis profanorum manibus direptæ perierunt? Quæ non in ipsâ Germaniâ nostrâ passim librorum strages? Non alio fato Fuldensis monasterii amplissima veterumque librorum ad miraculum plenissima ac totius Europæ celeberrima, ut Melchior Adamus illam in Vitâ Francisci Modii describit, periit. Fuit inter Chinenses tàm flagitiosæ ambitionis Tyrannus Xius, qui ut sibi uni et soli laudem quæreret, omnes libros Sinicos exuri jussit, ut priorum Imperatorum omnium exstinguerentur memoriæ. Hujus tamen infamis facti aliam causam prætexuit, quam scitè expressit Oratione Lisuas Minister ejus primarius, ut videre est apud Martinum Martini lib. 6. pag. 239. ubi historiam omnem recenset, et artificium, quo aliqui vetustissimorum librorum fuêre servati. Anus enim quædam libros divisis paginis ad domus parietes agglutinavit, unde posteà, velut Hippolyti membra, laciniæ illæ in libros collectæ, [40] atque ita fatali flamma ereptæ. Vidimus et apud Romanos in libros optimos ita sævitum fuisse. Hoc scilicet Aristoteles, cum de optimà politiâ disputat, ait proprium esse Principum, qui pro animi sui libidine potentiâ abutuntur suâ: , neque scholas neque conventus aliquos scholasticos fieri concedere. Sæpè et barbaries et ruditas hominum evertit bibliothecas. Quando enim gentes nullis literis et artibus assuetæ in libros incidunt, vel spernunt, vel ut inutilem sarcinam abjiciunt; quod sæpè factum historiæ testantur. Ex illâ ruditate, si Pietatis colore tincta sit, superstitio oritur, quæ libris ob malarum artium aut corruptelæ metum internecioni fuit. Ea Peruvianorum vetustissima monumenta literis Hieroglyphicis scripta, cum occuparent terras illas Hispani, quod Monachi imperiti pro characteribus Magicis haberent, perdidit, teste Ynca Garcillasso della Vega, qui Yncarum historiam, ipse ex Regiâ familiâ oriundus, scripsit. Vehementer ille horum monumentorum jacturam deplorat, unde omnis gentis hujus origo peti potuisset. Ego in illam sum opinionem adductus, ut ex Hieroglyphicorum usu de origine totius Americanæ gentis judicari posse existimem. Peruvianorum in Americâ Australi, Mexicanorum in septentrionali potentissima gens est. Utraque Hieroglyphicis literis usa est. Illa ab ægyptiis vicinioribus olim fortè in has terras delatis illas habuit, quod cultus Solis utrique genti communis similiter confirmare videtur. Hæc vicinos Chinenses et Japonenses habet, qvi et ipsi hodieque Hierogl phicis literis utuntur. Ut ergò ex his orbis nostri partibus totus ille novus Orbis propagatus videatur. Accedit optimus politici regiminis utrobique status, qualis â cultioribus gentibus derivatus videtur, quodque illæ ipsæ Americanæ gentes externam originem antiqvâ traditione profiteantur. Quæ barbaræ et sylvestres illic nationes supersunt, incertis ab illis sedibus jam olim divagatas credibile est. Sed nos alieno loco allatam conjecturam ulteriùs expendendam seponimus Eam ob superstitionis causam libri Græci latiniqve sermonis per omnem Africam superstitiosi alicujus Caliphæ jussu aboliti, narrante Joanne Leone lib. 1. Histor. Africanæ. Qvot non Religionis dissidia Bibliothecas et libros pessum dedere! Rem enim DEo gratam facere se putarunt, qvi hæreticorum instrumenta libros exstirparent. Selectissima Bibliotheca Londinensis Carmelitarum meris MStis constans à Reformatorum tumultu periit, referente Pitséo. Idem Zelus optimam Franciscanorum Bibliothecam in Angliâ, et in illâ incomparabiles Rogeri Baconis libros abolevit teste Antonio Wood in Historiâ et Antiquitatibus Oxoniensis Academiæ. In Galliâ periit per reformatos Bibliotheca Abbatiæ de S. Dionysio, ut refert Autor antiquitatum Parisiensium, Anno 1640. editarum. Rami Bibliotheca in tumultu illo Lanienæ Parisiensis miserè dissipata, de qvo extat querela Nancelii. In Ducatu Burgundico celebris Bibliotheca Ordinis Cluniacensis MStis libris plenissima [41] per Calvinianos periit, teste Lundorpio in continuatione Historiæ Sleidani: item Petri Montaurei Bibliotheca præcipuè mathematicis Græcis, majorem partem manuscriptis et ipsius Montaurei studio emendatis, de qvâ Thuan. ad Ann. 1572. Superstitio nobis invidit pulcherrimos illos Lyricos Græcos, qvorum singulare fatum notavit Petrus Colomesius in Cimeliis suis literariis, cap. 15. ex Petro Alcyonio. Is enim in libro de Exilio, qvem majori ex parte transscriptum ferunt (qvod obiter indicat) è M. Tullii libris de Gloriâ: Audiebam Puer (ita loqvitur apud Alcyonium Joannes Medices, posteà Leo X.) ex Demetrio Chalcondyla Græcarum rerum peritissimo, Sacerdotes Græcos tantâ floruisse autoritate apud Cæsares Byzantinos, ut integra illorum in gratiam, complura de veteribus Græcis Poëmata combusser int, inprimisque ea, ubi amores, turpes lusus et nequitiæ amantum continebantur, atque ita Menandri, Diophili, Apollodori, Philemonis Alexis fabellas, et Sapphus, Erynnæ, Anacreontis, Mimnermi, Bionis, Alemanis, Alcæi carmina intercidisse: tùm pro his substituta nostri Nazianzeni Poëmata, quæ etsi excitant animos nostrorum hominum ad flagrantiorem Religionis cultum, non tamen verborum Atticorum proprietatem et Græcæ linguæ elegantiam edocent. Turpiter quidem Sacerdotes isti in veteres Græcos malevoli fuerunt, sed integritatis, probitatis et Religionis maximum dedere testimonium. Hæc ex illo adducere prolixius visum est, cum de causâ jacturæ illius non constet omnibus. Quæ non hominum culpâ, casibus, sæpè fortuitis incendiis, aqvis, pessum ivere Bibliothecæ? qvarum Catalogum nectere possemus, si juvet infandos renovare dolores. Recentia sunt et novissima exempla Bibliothecarum insignium, qvæ incendio Londinensi perierunt, Bibliothecæ Scorialensis, in qvâ MStorum copia maxima, privatarum etiam, ut Cl. Bartholini, qvi jacturam ejus singulari libello de incendio Bibliothecæ suæ deploravit, damnaqve tàm sua qvàm publica illic detexit; et novissimè Hevelii, cujus tot lucubrationes et machinæ cum incomparabili rei mathematicæ damno perierunt. Recenset et Ludovicus Jacobi in libro suo de Bibliothecis, pag 606. 629. 630. 631. 664. aliqvas, qvæ incendio absumptæ: Ne qvid nunc de veteri illâ Alexandrinâ, de Constantinopolitanâ aliisque dicam, qvarum in omne ævum jactura deploranda est. Si qvem juvat etiam amissorum thesaurorum infelix memoria, legat Michaëlem Neandrum, in doctissimâ illá Præfatione, Grammaticæ Græcæ Erotematibus præmissâ, ubi inter multa alia ad rem literariam spectantia agit de Bibliothecis deperditis et noviter instructis. Solari etiam desiderium nostrum utcunqve poterit, si in lucem aliqvando prodibit Joannis Baptistæ Ferretii, qvi Musam lapidariam antiqvorum publicavit, Bibliothecarum deperditarum opus, qvod molitur, ut ex præfat. ad Lectorem in Musam lapidariam discimus. Proponit illic, ut promittit, non Bibliothecas tantùm, sed et perdita opera tàm Græcorum quàm Latinorum, in qvô numerusad centum millia adscendit. Fortassis etia~ Julius Pflug, qvem de fatis Bibliothecarum librum moliri Catalogus Francofurtensis de anno 87. memorat, aliqva hujus argumenti proponet. Meursius jam olim Bibliothecam Græcam, aliamqve Atticam scripserat, ut [42] ille in lectionibus Theophrasteis cap. 1. et lib. de fortunâ Atheniens. cap. 3. et 8. et præfatione Græciæ ludibundæ testatur; qvibus Græcorum et Atheniensium scripta etiam deperdita recensuit, quæ nunquam in lucem edita opuscula memini, neqve eorum in Bibliotheca Belgica meminit Valerius Andreæ. De Bibliothecis deperditis videri etiam Spizelius potest in dissertat: præliminari Arcan. Biblioth. §. 12.

CAP. VI. DE BIBLIOTHECARIIS ET NOTITIA Bibliothecariâ paranda.

BIbliothecariorum amplis simum munus. Sacerdotes apud Hebræos: Demetrius Phalereus Alexandrinæ Bibliothecæ præfectus. Ejus successores. Bibliothecarii apud Romanos. Bibliothecarii apud Francos. Cancellarii, Notarii, Secretarii, Chartophylaces. Magistri Bibliothecarum et Bibliothecarii differunt in Galliâ. Cimeliothecæ, Gazophylacia nummorum addi Bibliothecis solent. Notitia Bibliothecaria quomodo paranda. Notatur Verdierus, qui studium Bibliothecarium improbat. Autores de Bibliothecis. Libri et monumenta antediluviana. Columnæ Sethi. Liber Enochi. Postelli de eo magnificum judicium. De ipso omnia incerta. Liber in Peirescii Bibliothecâ hoc titulô non est Enochi, sed alterius autoris. Ludolphi de eo judicium. Boulduci temeraria asserta. Libri antiquiores postdiluviani. Pentateuchus an et ante illum? Benjamini Tudelensis de Bibliothecâ primi et secundi templi traditio. Bibliotheca Abyssina X mille librorum fabulosa. Salomonis libri absconditi. LXX. de Cabala commentarii Esdræ. Bibliothecæ Rabinicæ. ægyptiorum magnificæ Bibliothecæ et structuræ. Chaldæorum antiquissima monumenta. De Pseudo - Berosi antiquitatibus disquiritur. Annius Viterbiensis defensus à Thomâ Mazza et Fr. Macedo. Excerptæ Bibliothecarum quomodo instituenda. Collectanea de Judiciis Autorum. Laus Hieronymi Welsckii. Ejus libri ad rem Bibliothecariam pertinentes. SUbnectemus aliqva de Bibliothecariis, qui Bibliothecæ vel curam habent, vel illi operâ suâ inserviunt: Quorum amplissima olim dignitas fuit. Destinabantur enim huic muneri rerum omnium interiore scientiâ præditi, qvi et ordinare et judicare bonos libros, et ex istis thesauris, velut è qvibusdam horreis in publica commoda multa depromere poterant, et sui etiam ingenii locupletare divitias, rei publicæ feliciter impendendas. Apud Hebræos Sacerdotibus librorum sacrorum cura commissa fuit. Erant in Synagogis , qvi librum legis custodiebant, et ex eo prælegebant; qvod in Ecclesiâ Christianâ faciebant , qvi erant è Diaconorum ordine, de qvibus Grotius ad Lucam cap. 4. vers. 20. Præfuit Alexandrinæ Philadelphi Bibliothecæ Demetrius Phalereus vir [43] doctissimus, Philosophus, Orator præstantissimus, Theophrasti etiam discipulus, cujus hodiè aureus extat liber, qvi cum malè haberetur in patriâ: nam summâ apud Athenienses florenti gratiâ, ut CCCLX statuæ virtutis et meritorum ergò positæ ipsi fuerint, fortuna ita mutata fuit, ut in ægyptum exulandum illi fuerit: Ubi amicis Regis Ptolomæi adscriptus Bibliothecæ curam gessit, et omni rerum copiâ abundavit. Huicincomparabili Bibliothecæ ut vivus qvidem præfuit, ita plures tamen admissi ex omnibus terris viri docti, qviillic communi victu alebantur. Præfuerunt huic muneri olim in ægypto Sacerdotes. Insecuti postea Demetrium in isto munere viri doctissimi, è qvibus fuit Zenodotus Ephesius, cujus mentio fit apud Auson. carm. 13. de Professoribus Burdig alensibus et præfat. in ludum 7. sapientum. Callimachus Cyrenæus Poëta inter Græcos nobilis, cujus præclarum opus de origine et migrationibus populorum, conditoribus et legibus urbium intercidit, qvique libros penè infinitos scripserat. Qvemadmodum scilicet inter pecunias et thesauros versanti facilè ex ipsâ administratione congeruntur nummi: ita inter libros ætatem consumenti viro Docto libros non scribere difficile est, cùm tot ante oculos positæ segetes ad messes et spicilegia invitare videantur. Hic à Jonssio de script. Hist. Phil. lib. 1. c. 18. ubi seriem præfectorum Bibliothecæ Alexandrinæ recenset, omissus est. Statim enim ille Zenodoto Eratosthenem subjicit. Etiam ille Cyrenæus fuit, Callimachi discipulus à variâ doctrinâ dictus, et Philologi sibi nomen vindicavit, teste Suetonio de illustribus Grammaticis cap. 10. Præfuit et huic Bibliothecæ Apollonius Rhodius, vir ob Argonauticum carmen celeberrimus. Fuere apud Romanos, etiam antequam Bibliothecæ struerentur, qvidam actorum publicorum et legum custodes; asservabantur in æde Cereris plebiscita ab ædilibus plebis, à Qvæstoribus urbanis posteà in ærariô reposita. Librorum, tabularum censura committebatur ædilibus Curulibus, Triumviris executio in libros damnatos data, censoribus qvoque arbitrium in libros erat. Duumviri à Tarqvinio creati libros Sibyllinos custodiebant. Mutatâ Republicâ M. Varroni à J. Cæsare Bibliothecarum colligendarum negotium datum est, et Pompejus Macer ad ordinandas designatus. C. Julius Hyginus ob antiqvitatis notitiam Polyhistor vocatus ab Augusto Bibliothecæ Palatinæ præfectus. Videmus ergò jam ab omni ævo doctissimis, et qvierant , Bibliothecas, ingeniorum, animorum et sapientiæ thesauros fuisse commissos. Apud Reges Franciæ dignitas illa non exigua erat, qvam sub Carolo M. obtinuit Gernandus. In Synodo Ticinensi Anno 876. subscribit Holduinus Abbas S. Dionysii et Bibliothecarius Caroli Calvi. Fuit et Ebo Archiepiscopus Remensis Bibliothecarius, ut patet ex Caroli C. Epistolâ ad Nicolaum PP. ubi ait, illum à Parente Ludovico Pio, adhuc Aqvitanico rege, fuisse constitutum. Qvi in Ecclesiâ Romanâ Bibliothecæ præerat, teste Onuphrio Panvinio tractatu de Bibliothecâ Vaticanâ, Cancellarius vocabatur; cujus ille munus describit: [44] Bibliothecam et omnia ejus volumina accuratissimè custodire; Bullas sive diplomata vel Epistolas decretales Pontificum scribere, et si opus erat, dictare; Acta Conciliorum et Synodalia exscribere et conservare; tandemque apud Romanum Pontificem omnia præstare, qvæ sedis Apostolicæ Cancellarii nostro tempore faciunt. Erat verò olim Cancellariorum non ista dignitas, qvæ posteà fuit: De cujus nominis primâ origine, variâque acceptione, dignitatis incrementô, legendi omninò sunt Casaubonus in Flavii Vopisci Carinum loco illo: Præfectum urbi unum ex Cancellariis suis fccit, quo fœdius nec cogitari potuit aliquid, nec dici; Et Salmasius, qui luculentius omnia excussit, et in nonnullis à Casaubono dissentit. Comparari possunt, qvi honestiore ex iis loco erant, cum Scribis nostratibus, aut qui à secretis sunt. Tum verò, cùm Bibliothecæ præerant, Archivariis nostratibus similes erant: nam curæ actorum publicorum Bibliothecæ cura accessit, cum illa ab uno commodè ordinari potuerit. Adeatur Onuphrius Panvinius ipso illo sæpiùs citato loco, ubi ait Conveniens visum fuit, ut is potissimum esset Papæ amanuensis, scilicet scribarum Princeps, vel à secretis, qui etiam Pontificiam Bibliothecariam, quæ tunc erat, velut Cancellaria quædam, sive ut nunc loquimur, secretaria, tractaret: nostris verò temporibus hæc munia sunt divisa. Idem Panvinius libro de Rebus Lateranensibus Vice-Cancellarium Ecclesiæ Romanæ ejusdem semper fuisse Bibliothecarium, et postremum, qui functus est utroqve officio sub Bonifacio VIII. Benedicto II. et Clemente V, fuisse Papinianum Episcopum Parmensem. Nam Notarii et Secretarii olim illi fuerunt cum Episcopis pari dignitate, de quibus Leonadus Aretinus Epist lib. 5. pag. 225. ubi Secretarios honore et dignitate excellentiores Advocatis esse contendit. Post hunc ait nullum Vice- Cancellarium præfuisse Ecclesiæ Lateranensi, sed Romanâ curiâ trans Alpes in Gallias à Clemente traductâ, novâque Bibliothecâ Pontificiâ Avenione constitutâ Vice-Cancellarii munus à Bibliothecario distinctum fuisse. Demum Sixtum IV. novâ in Vaticanô Bibliothecâ constructâ, officium Bibliothecarii à Sacristæ munere, cui adjunctum fuerat, distinxisse. Fuere et sui Ecclesiis Cathedralibus Bibliothecarii, qvi libros Ecclesiasticos custodiebant, et literas et diplomata Episcoporum describebant. Extat Valentiniani, Valentis et Gratiani AAA. constitutio lib. 14. tit. 9. Cod. Theod. de studiis liberalibus Urbis et Romanæ et Constantinopolitanæ, qvâ Bibliothecæ cura idoneis hominibus de Clero committitur. Sed fuit chartarum et publicarum literarum cura et olim et posteà distincta. Qvi Romæ fuerint Actorum publicorum custodes, notum est. Legendus est Bonifacius de Archivis c. 8. Vocabantur in Ecclesiâ orientali Chartophylaces, qvi et Bibliothecæ simul et Archivis præerant, de qvibus legi possunt, qvæ Carolus de Fresne in Glossario suo congessit. Apud Gallos distinguebantur nomina illorum, qvi Bibliothecæ præera~t; Sunt enim in Regiâ Bibliothecâ Maistres de la librarie, et Magistri Bibliothecæ, viri in illustri dignitate constituti, et Bibliothecarii minores, de qvibus Ludovicus [45] Jacobi Tr. de Biblioth. cap. 83 videri potest. Magistri Bibliothecæ fuerunt Guilielmus Budæus, qvi præterea libellorum supplicum Magister fuit, Petrus Castellanus, Petrus Montaureus, Jacobus Amiotus, Thuani, Pater et Filius, Hieron. Bignonius, celeberrima nomina. Apud antiqvos etiam servis hæc cura demandata fuit, deque illis Pignorius in libro de Servis p. 108. et seqq. pluribus egit. De Bibliothecarii officio multa Hottingerus in Bibliothecario qvadripartito. Solet qvoque Bibliothecariæ curæ addi nummorum, marmorum vetustiorum et rariorum naturæ collectio, ut omnia illa, qvæ ad ingenii culturam pertinent, uno loco congerantur. Qvicqvid enim vel rerum natura sinu suo recondit, quicqvid temporum et seculorum characterem exhibet, ut marmora et nummi, illud cum scientiarum arcanis, qvæ libris continentur, rectè conjungitur. De nummis, cimeliis, naturæ arcanis catalogi non pauci extant. Qvi naturæ rariora collegerunt, sub nomine Museorum illa publicarunt, qvorum enarrationem universalem instituere voluit Croix de la Maine, teste Ludovico Jacobi, Tr. de Biblioth. p. 674. qvæ ut puto unà cum ejus Bibliothecâ universali, qvam moliebatur, periit. Extant integri de naturæ rarioribus libri Calceolarii, Septalii, Aldrovandi, de qvibus in physicis plura. Multa talia musèa notavit Ludovicus Jacobi in Tractatu de Bibliothecis et in Itinerario suo Monconisius. Est et Italus aliqvis, qvi Museorum et Cimeliothecarum integram historiam promisit. Sed de his suo loco. Procedimus ad Bibliothecas ipsas, qvas accuratiùs nosse Bibliothecarius, id est literatus ac Polyhistor, debet. Cùm enim omnis doctrina vel per mortuos, vel per vivos magistros propagetur, vivi facilè intereant, mortui immortales sint, nec nisi per ipsos vivos magistros habeamus, necessaria illarum cognitio est Polyhistori. Tenenda ergo est omnis historia bibliothecaria, quæ his præcipuè absolvitur capitibus (1.) Cognitione Bibliothecarum prisci novique temporis, qvæ olim extiterunt, hodieque supersunt, publicarum, privatarum. (2.) Autorum, qvi libros recensent, collectione et collatione diligenti: Et qvidem qvod ad primum attinet, præmonendum est, insanire illos, qvi rei Bibliothecariæ studium vituperant et dissvadent, è qvibus Claudium Verdierum nomino, Antonii filium, bominem propemodùm insanum, qvi in censione Autorum, audaci, ridiculâ et stultâ [pam in omnibus etiam optimis qværit, qvæ notare possit] p. 168 miserâ planè et jejunâ declamatione, omnem curam Bibliothecariam, ut rem inutilem, stolidis ac ineptis rationibus damnat. Non est operæ pretium nugis illis immorari: sunt enim non sani hominis verba, sed furentis . Extremum dementiæ argumentum est, omnia quæ exqvisitioris judicii Viri aut invenerunt aut approbarunt, improbare. Ex hoc libro, ut ex ungue Leo, æstimari voluit, æstimanda ex unguiculis felis literaria. Sed mittamus hominem, et qvod resest agamus. De Bibliothecis antiqvi novique temporis in universum aliqvi scripsere, sed ita scripsere, ut multa aliis post se com~emoranda relinqverent. Sumpsit sibi argumentum hoc tractandum Ludovicus Jacob. Carmelita, cujus jam sæpiùs mentionem fecimus. Postillum Lomeierus, Gallesius, de qvibus singulis peculiari capite judicium nostrum exponemus. Proposuerat qvoque idem sibi argumentum Josephus Maria Suaresius, Vir doctissimus, cujus illa notitia historica extat, referente Ludovico Jacobi. Tr. de Biblioth. c. 87. p. 613. cum qvo ille communicaturum se promiserat, qvæin opere illo affecta habebat. Verum negotiorum mole oppressus non potuit extremam huic labori manum admovere, neqve qvicqvam earum chartarum ad Ludovicum Jacobi pervenit. Qvi ab ovo Bibliothecarum historiam ordiuntur, cum ipsis mundi natalibus, cum que ipso Adamo natam librorum scribendorum originem ajunt. Certùm est jam ante diluvium fuisse aliqvam rationem conservandæ rerum memoriæ. Nolo hic adducere, qvæ de Adamicis literis ac monumentis nobis narrant Rabbini Columnas à Setho fuisse positas ajunt, qvibus artium principia fuerunt exsculpta, qvarum alteram suo tempore in Syriâ superstitem fuisse Josephus Autor est lib. 1. Antiqv: Judaic: c. 4. Qvod enim ab Adamo ipso duas tabulas confectas qvidam existimant, qvibus scripserit initia creationis, lasum hominum et promissionem divinam, atque has tabulas existiment tanqvam templum fuisse, et certi loci signum, in qvem solitus esset convocare suam Ecclesiam, et ubi sacrificia facta sunt, et recitata doctrina, illa cum nullo autore certo dicantur, meritò inter conjecturas refert Cl. Boclerus Exercitat: in Joseph. Antique Judaic. ubi de Inventoribus primis artium, qvarum apud Josephum mentio fit, disqviritur. Jam ante diluvium in Respublicas coaluerunt hominum societates: nam agnoverunt antediluviana Imperia Chaldæi vetustissimi, et recensentur eorum nomina à Beroso et Apollodoro, qvod fragmentum Eusebio inseruit Scaliger. Sunt et ægyptiorum et Arabum Monarchæ ante diluviani, de qvibus vide Rupert. Obs. in Besold. Synops. c. 2. p. 16. et Marsham. in Can. Chronologici . Ac distinguitur totum illud tempus , tempus sc. illud, qvo nulli erant Reges, cum inter familias adhuc subsisteret Imperium, et illud, qvo regnatum fuit. Non ergò verosimile est, per tantum temporis spatium, totque annorum decursum, sine memoriis rerum actarum fuisse homines. Fuisse libros vel ex Judâ Enochi librum citante discimus. Ideoqve et libri in unum collecti fuere. Qvod ad Enochi librum attinet, varia sunt incertaque omnia, quæ de eo memorant: nam qvæ hodiè supersunt fragmenta, nemo facilè genuina credet, de qvibus legi possunt, quæ habentur apud Bangium in Cœlo Orientis Exerc: 1. Cun. lib. 3. de Republ. Hebr. cap. 1. Drusium in Henocho. Dorscheum in dissertatione de Prophetiâ Enochi. Hackspan. Disp: de Dæmonum Angelorumque nominibus, Maderum [47] de scriptis et Bibliothecis Antediluvian: Schotanum in Bibliothecâ Hist: Sacræ de primmund. ætat. p. 83. et seqq. Heideggerum in Historiâ Patriarcharum Exerc. 10. ubi fragment: quod Scaliger ad Eusebium perduxit undecim argumentis ostenditur. Memorantur autem libri ab Enocho fcripti diversorum argumentorum. Est Propheticus, est et Physicus, qvem apud æthiopes in Regno Reginæ Sabæ extare Abyssinâ linguâ testatur Genebrandus Chronol. p. 14. Guilielmus Postellus, in libro de Originibus seu de variâ et potissimùm Orbi Latino incognitâ aut inconfiderata historiâ, in qvo totius se Orientis mysteria proditurum minatur, super Noachi et Henochi libris, sed ipsi non inspectis, ex interpet. Sacerdotis æthiopis, novas et inauditas sententias fundat. Non desunt, qvi mirabilem in illo ingenii vim per omnia diffusam agnoscant nam Florimundus Remondus lib. 2. de Origine bæresium c. 15. Virum maximum omnium vocat, qvos seculum nostrum produxit; multa qvoque in ejus laudes adducit Joann. Steph. Menochius in libro Italicâ linguâ scripto, cui titulus Trattenimenti eruditi part. 3. c. 91. Refert et in Peirescii, magni illius librorum venatoris, vitâ Gassendus: Illi ab ægidio Lochiensi è Capuccinorum familiâ ex ægypto redeunte narratum fuisse de Marhapha Einock seu Prophetiâ Enochi, idiomate æthiopico scriptâ, declarante ea qvæ ad finem usque seculi eventura sunt, in Bibliothecâ qvâdam Orientis latitante. Ideoque Peirescium accensum ejus parandi studio, ut nullis parcens sumtibus ipsum sui faceret juris. Ejusdem libri exemplum fortè fuisse qvis credat, quo usus est, sed alio interpretante, Postellus. Qvamqvam Ludolphus, Vir celeberrimus in Historiâ suâ æthiopicâ lib. 3. c. 5 omnem illius libri fidem funditùs evertit. Namque è Bibliothecâ Cardinalis Mazarini, in quam ille é Peirescianâ Bibliotheca translatus, ejus libri exordium, medium et finem per amicum exscribi curavit, qvæ nihil de Enocho, neque prædictionibus futurorum, sed qvendam Abba-Bahaila-Michælem autorem habuerunt, de mysteriis Cœli et terræ et de SS. Trinitate disserentem. Gregorium Habessinum, cujus fidem in relationibus suis secutus est Ludolphus, Precationem Magicam vocasse ait, ac planè negasse in æthiopiâ receptum; Tantâ vecordiâ, inqvit Ludolphus, scriptus est, ut sacratissimæ Virgini Mariæ Orationes ad silium suum affingantur monstrisicis nominibus plenæ, qvibus plus qvàm divinæ Virtutes adscribuntur: Qvare à Judæis confictum existimat Vellem tamen, qvicunque demum sit, à Viro clarissimo in lucem protractum, ad qvem fortè respexerunt, qvi physicum ab Enocho librum scriptum crediderunt: Physicum enim de mysteriis Cœli et terræ argumentum videtur. Mireris sanè, qvâ fronte, qvâ fide Boulduccus Capuccinus lib 1. de statu Ecclesiæ ante-Mosaicæc. 14. pronunciare ausit: Noa scripta Enochi diligenter conservabat, ac illæ reposuit in arcâdiluvti non minore sollicitudine, qvàm Patris Adami et qvorundam aliorum ossa, ut qvi ejus, qvem Deus rapuerat, ossa, qvæ servarentur, habere non possit, scripta tanqvam sacratissimu~ pignus ac depositum sibi et posteritati custodiret, qvorum lectione [48] vel solo intuitu ad tanti autoris merita divina jugiter conspectui præsentanda moveretur, qvibus justè irati Numinis in mortales misericordiam facilius impetraret. Sed relinqvamus sua cuique commenta. Post diluvium Pentateucho nihil antiqvius esse plerorumqve est sententia, qvanqvam de Abrahami qvodam libro, qvi Liber Creationis inscribatur, et fundamenta Cabalæ obscurè doceat, Judæi multa tradunt. Unde de Abrahami in ægypto et Indiâ Scholis, ex qvibus Bramines qvasi Abramines dicti, multa Postellus, qvi nescio qvâ fide cap. 15. lib. cit. pronunciat: Apud Indos latent infiniti historiarum et librorum antediluvianorum thesauri, qvos nos expectare unà cum Enochianis opus est, anteqvam claritatem absolutam rerum Mosaicarum cernamus. Et tamen in titulo libri origines suas se ex libris Noachi et Henochi eruisse venditat, qvæ esse nemo non videt. In Pentateucho libri allegantur nonnulli illo, ut videtur, antiqviores, ut liber bellorum Domini Num. 21. v. 14. Liber pacti Exod. 24. v 7. de qvibus variæ adferuntur sententiæ, qvas recenset Lomeierus, c. 2. Qvod in sceleratæ calumniæ occasionem trahit infamis Atheismi propugnator Spinosa in Tractatu Theologico-Politico cap. 8. ubi pluribus argumentis contendit, Pentateuchum non esse à Moyse scriptum, sed ab alio Autore, qvi laudat illic libros belloru~ Domini et Librum pacti à Moyse conscriptos, qvibus responderunt veritatis divinæ Hyperaspistæ. Videmus in sacri codicis libris multos alios passim laudari, qvorum memoria nunc planè ac ipsis Judæis periit, de qvibus Lomeierus cap. 3. Neander in Præfat: Erot. Græc. linguæ. Meminit et Benjamin Tudelensis in itinerario suo, Bibliothecæ librorum primi et secundi templi, qvam extare in ripâ Euphratisapud sepulchrum Ezechielis Prophetæ ait. Fabulosum hunc Autorem omnes habent. Sed tamen Petrus della Valle in Itinerario suo hujus sepulchri meminit, qvod adire, nescio qvibus obstaculis impeditus, neglexit; licet de Bibliothecâ nihil. Magnifica multa de numerosissimâ X millium librorum Bibliothecâ, apud æthiopiæ Imperatorem nonnullis narrantur. Sed Ludolphus in Historiâ suâ æthiopicâ l. 4. cap.1. suaviter easomnia ridet, qvi familiari cum Gregorii Abyssini conversatione omnia ejus regni arcana perscrutatus est: Paucissimos illic libros nominat, èqvibus 1. Gloria Regum, in qvô historia Reginæ Sabæ aliæqve plures leguntur. 2. Chronicon 3. Liber Philosophiæ, cujus aliqvod in æthiopiâ pretium est. 4. Scala vocabularium. Nulla verò ex illis mysteria speranda Ludolphus, ex insigni hominum in philosophiâ ac medicinâ ruditate probat, cujus aliqvot ille documenta adducit. Non eqvidem negaverim, omnia ignota pro magnificis sæpè haberi, et â multis mysteria fingi, ut mirabilia dixisse videantur: sed tamen et multa in abscondito etiam ultrahominum suspiciones latere, certum est. De Salomonis libris alicubi eos extare fama est. Suidas in Ezechia illum librum scripsisse perhibet. Joannes Picus Comes Mirandulanus testatur, scriptum esse à Salomone librum, cui titulus Sapientia sit, non qvi nunc in manibus sit, Philonis opus, sed alterum Hierosolymitanâ sacratiore linguâ compositum, in qvo [49] ipse Salomon naturæ rerum interpres omnem se illius modi disciplinam fateatur de Mosaicæ legis penetralibus accepisse. Salomonis Herbarium Arabicá linguâ in paucissimorum qvorundam manibus esse nonnulli volunt, unde magna in arte medicâ miracula patraverint. Qvanto non desiderio multi in libros illos LXX. Esdræ de Cabalisticis secretis feruntur? qvos alicubi tamen extare credibile est. Multa sunt in his scriptis Judaicis mysteria rerum naturalium ac secretioris Metaphysicæ recondita, qvæ imperitis hominibus ut nugatoria videntur. De Rabbinicis scriptis legendus est Buxtorffius, Plantavicius, Hottingerus, et qvi nondum omnibus innotuit Julius Bartolocejus Abbas Congregat. S. Bernard. Ord. Cisterc. Romæ in Monasterio S. Prudentianæ, qvi edidit Bibliothecam Rabbinicam opus trium voluminum, in qvo maximam partem, MSta Bibliothecæ Vaticanæ Hebraica cum catalogo editorum librorum recenset, et multa de ætate autorum, genere scribendi et materià annotat. Apud ægyptios, qvorum antiqvitates non cum Græcis tantum, sed et cum Hebræis ipsis, ultra qvàm per religionem permitti poterat, contendit Marshamus in doctissimo Canone suo Chronologico, jam tùm ab omni ævo Bibliothecas fuisse non temerè aliqvis negaverit. Præterqvam enim, qvod Josephi testimonio maximam semper curam actorum publicorum habuerint, qvibus cura librorum semper conjuncta fuit, illud non obscuro argumento est, qvod Græcorum Philosophi, qvi præ reliqvis sapuerunt, ex ægypto, à sacerdotibus rei literariæ ac librorum perpetuis custodibus, arcaniores hauserint scientias. Videndus de ægyptiis Bibliothecis et re literariâ est Diodorus Siculus lib. 1. ubi de Osmandyæ Bibliothecá et magnificâ operum structurâ, quæ non immeritò Kircherum in Turri Babel. lib, 2. sect. 3. c. 3. in admirationem rapit: Hæc ego opera, inqvit ille, si paulò penitius considero, ausim sanctè affirmare, hosce summi ingenii homines, uti nihil eos humanarum scientiarum latuit, ita earum ope humanis qvoque operibus majora præstitisse, cùm vel in unâ fabricâ efformandâ omnes artes et scientias Physicam et Mathematicam conspirasse videam. Quis hodiè simile quid attentare audeat, nisi totius naturæ consultus, nisi totius Arithmeticæ, Geometriæ, Opticæ, Astronomiæ, Mechanicæ, Staticæ, cœter arumque artium doctrinis eruditus! Qvod si ergò tanta artis perfectio in illis operibus fuit; qvos non intàm splendido domicilio sapientiæ thesauros latitasse credibile est? Opera enim de magistris et doctrinâ, qvæ libris illis continebantur, testabantur. Apud Chaldæos qvoque, rerum omnium curiosissimos homines, magnam rei literariæ et librariæ, ac antiqvissimorum monumentorum curam fuisse, certius est qvàm ut à qvoqvam negari possit. Quæ ex illis fragmenta habemus, cœterorum historicorum tempora longè antecedunt. Berosus Sacerdos Chaldæus (cujus filiam Sibyllam, qvæ postea Cumas venit, Justinus Martyr in Parænes. ad Græcos pag. 34. lit. E. facit, qvo tamen insigni Anachronismo Montacutius in Analect, Ecclesiast. exercit. 4. illum liberat, ab Glossatore inepto illa [50] verba interjecta judicans) paulò ante principatum Alexandri Magni libros III. rerum Chaldaico - Assyriacarum scripsit, qvem antiqvi autores passim laudant. Josephus in Antiqvitatibus Judaicis passim ejus meminit: cui pares sunt Manetho et Metasthenes, vel potiùs Megasthenes, ægyptiacarum Persicarum aliarumque: rerum scriptores, qvorum omnium fragmenta diligenter collegit Scaliger in opere suo Chronologico. Qvi libri cùm ab omnibus desiderarentur, Annius Viterbiensis ordinis prædicatorum Anno 1437. natus, vir linguæ latinæ, Græcæ, Chaldaicæ, Arabicæ eruditus et antiqvitatis studiosissimus, qvibus elogiis Leander in Italiâ suâ eum effert, Berosi qvinque libros cum aliis qvibusdam in lucem produxit, commentariisque illustravit. Sed jam dudum ab eruditis adversus hunc Annium, ut veteratorem et falsarium, conclamatum est, et illa producuntur argumenta, qvæ elidi nullâ ratione possunt, de qvibus legendus Tilemannus in Disc. Philolog. de Historicorum delectu p. 76. et Vossius de Historicis Græcis lib. 1. cap. 22. Non desunt tamen, qvimodestius de hoc scripto ejusque autore censendum esse existimant, et aliquid tamen in illo veri sibi deprehendere videntur. In qvibus David Chytræus lib. de lect. Hist. Munsterus lib. 5. Cosmograph. cap. 8. qvi temerarium qvendam genuinis et veris Berosi laboribus aliqvid lolii immiscuisse judicat, Annium verò à falsi suspicione excusat. Dionysii qvoque Gothofredi in præsat. Historicor. antiquor. Rom. benignior de illis Annii Berosianis sententia est. Qvæ etsi nonnullis contemnenda videntur, ac desperatissima Annii causa plerisque habetur, acerrima tamen intereruditos viros ante aliqvot annos super hoc argumento excitata contentio est. Nam ex ossibus Annii ultor surrexit, ex eodem scil. ordine Thomas Mazza, qvi Apologiam pro illo scripsit, qvem tamen et alius Anonymus Nobilis, alio libro, sed hactenus inedito, refutavit, ut ex Gregor. Let. Italiâ regnant. part. 4. lib. 3. pag. 329. constat. Qvod Mazzæ scriptum qvanqvam summo studio qvæsitum videre nondum mihi contigit: neque magnoperè æstimandum videretur, nisime Macedi, incomparabilis omni doctrinarum genere, maximoque judicio præditi viri, de qvo alibi plura dicturus sum, autoritas moveret. Ille enim adversus Nobilis Anonymi Invectivam singulari scripto Thomam Mazzam strenuè defendit, non aliâ qvam veritatis causá inductus, ut ex præfatione illâ Macedi, qvem Gregor. Let. eo in loco apposuit, patet. Suscepi, inqvit, defensionem tùm studio tuendi Patris Inquisitoris Mazzæ innocentiam, tùm veritatem, quæ mihi semper cordi est, vindicandi. De ipso vero opere Mazzæ ita judicat: Difficile aggressus est opus, quod Apologiam scripsit pro Annio Viterbiensi, sui ordinis fratre, magni nominis viro, ut ejus sidem à plerisque Autoribus in dubium vocatam assereret, et ab objectis calumniis vindicaret. In quo certè nurum est, quantum studii et operæ posuerit, quàm se ingemosum et eruditum ostendat, ut propè miraculo legentibus videatur, potuisse in re tàmspinosà storidè, tam obscuranitidè, tàm sterili facundè, tàm jejunâ eruditè se gerere: Quod ego opus cum legissem, magnoperè sum admiratus. Eodem in loco hæc habet: Legeram ante à hunc Apologeticum vernaculâ linguâ scriptum, qui mihi vebementer placuerat, tùm propter novitatem [51] operis, tùm propter styli granditatem, tùm propter dictionis elegantiam, tùm præcipuè propter copiam eruditionis, eumque judicavi omnibus numeris absolutum. De Nobili verò illo Anonymo ait: illum sæpe à scopo et veritate aberrare, et multa carpere et sugillare, quæ vera tamen essent, nec ullâ possent ratione impugnari: Vix credi potest, qva~to exarserim illa legendi scripta desiderio, rei novitate motus; neque hactenus tamen voti mei compos factus sum. Multa certè magnifica de illo viro nos sperare jubet Macedus, quem ingens præterea opus de Historiâ veterum Gothorum moliri, ait, sic ab illo explicandam, ut non mediocrem ab illius calamo splendorem acceptur a sit. Redimus ad Bibliothecas nostras: Et qvidem apud Persas Bibliotheca Susiana magni nominis fuit, de qvâ legatur Diodor Sic. lib. 2. cap. 32. De recentiore illâ apud Persas Cosrois Regis legendus est Schickhardus in larich. pag. 146. De cœterarum gentium, Afrorum, Chinensium, Græcorum, Romanorum, antiqvis ac deperditis, ac de recentioribus Bibliothecis, integris libris egerunt Autores suprà memorati, etsi magna nobis spicilegia, penè dixerim messes, reliqverint. Qvoniam verò de Bibliothecis singulatim agere non est nostri instituti, ideoque illa prætermittimus. Id verò, anteqvam hoc de re Bibliothecariâ argumentum dimitramus, monemus, de notitiâ Bibliothecariâ singularibus excerptis Bibliothecariis parandâ, omnibus non Bibliothecariis tantùm, sed qvibusvis literatis, laborandum esse. Latiùs eorum patet utilitas, qvam excerptorum specialium, qvæ sub illis continentur; eorumque defectum facile sarcire possunt. Excerpta in Re Bibliothecariâ vel unô volumine vel diversis institui possunt. Hottingerus in Bibliothecario part. 1. c. 7. qvatuor indices pro Bibliothecis fieri jubet 1. Chronologicum, qvo Autores secundum seriem seculorum distinguuntur. 2. Logicum, qvi secundum materiarum sibi subordinatarum nexum disponendus. 3. Theologicum [nam ad Theologiam ille primariò respicit] qvi nominibus suis omnes Theologos cujuscunque religionis exhibeat 4. Gram~aticum s. Alphabeticum, qvem duplicem iterum esse voluit, realem et personalem, et illum qvidem latiorem vel strictiorem, latiorem pro integris tractatibus, strictiorem pro tractatuum partibus. In personali non nomina simpliciter, sed et vitam, personam, actiones etc. strictim describi vult. His indicibus adjungit ulterius Topographicum, qvi secundum orbis partes autores disponit et Syncriticum sive Comparativum autorum, editionum. Sed qvantus ille labor futurus, qvàm etiam in multis non necessarius! Mihï qvidem indices Hottingeriani non inutiles pro Bibliothecario, et qvi commentationes Bibliothecarias parat, videntur, sed pro Viro, qvi alia habet agenda, nimis operosi. Qvanqvam enim Chronologicus index sit utilissimus, eumque ordinem præ cœteris amplexus sit Vossius in libris suis, Topographicus etiam non exigui usus sit, qvô labore aliqvâ ex parte nos Qvenstedius levavit, existimo tamen, cùm propter res ipsas omnia discantur, consultius fore, si indices reales habeamus, non anxiè secundum rerum seriem, sed alphabetico ordine dispositas, in qvibus titulis [52] subjiciamus suos autores, connotatis semper variis editionibus, patriâ, tempore, cœterisque scitu necessariis, ubi se ultrò ingerunt. Ac poterunt memoriæ etiam gratiâ sine magnâ difficultate autores classici et historici seorsim locari notarique in iis variæ editiones, ne semper in vasto qværere acervo illos necessum sit. Hinc Criticos potiùs qvàm Syncriticos Indices super Autores parari velim, qvibus colligantur judicia de Autoribus, qvæ vel in lectione apud Autores occurrunt, vel qvæ inter colloqvia cum Viris doctis ipsi notamus. Non credat facilè aliqvis, quantam utilitatem res illa habitura sit. Eorum exemplum nobis præbent Judicia de autoribus ab Anonymo, qvem tamen supra nominavimus, in Galliâ instituto. Nunc qvoqve talia Matthiæ Zimmermani sub prælo de Autoribus judicia esse narratur, qvæ nondum vidi. Rudimentum talium excerptorum præbet Magirus in Eponymologico Critico, qvi nunc auctior prodiit liber. Ex conversatione notata judicia Excerpta Scaligeriana et Thuanæa continent. Omnium ut puto industriam facilè superare in hoc genere potuisset vir nunqvam satis laudandus Hieronymus Welschius Augustanus Medicus, verum Germaniæ nostræ decus, si præclara ista opera sua in lucem edere potuisset. Mihi certè ingenium hujus viri admirabile semper visum est Qvas enim ille non disciplinas, linguas, etiam Orientales, conatibus pene Herculeis exhausit? Qvod in illo judicium? qvam sanum et elegans? qvantus humanioris literaturæ apparatus? Ego certè qvoties tristes illas è naufragio tabulas, affectorum operum Indicem, perspicio, toties sanè hanc eruditi orbis jacturam deploro, et nunc publicè omnes, qvi hujus viri suppellectilem literariam possident, obtestor, ne qvicqvam illarum chartarum perire sinant; typographos verò, ut tineis et blattis, qvicqvid earum superest, eripiant, neque publico bono invideant. Habuit ille affectum opus, ut Schrockius in vitâ ejus testatur, Notitiam Autorum Panglottam, qvo in singulis linguarum generibus veteres et probatos autores, in cœteris meliores, non tantum nominare, sed et præstantiores editiones indicare, et de scriptis ipsis judicia ferre voluit: Cujus facti initium ipsi Gerh. Joh. Vossius suggesserat, qvi tale qvid olim cœperat, amicisque et auditoribus distribuerat; A qvibus ipse acceptum plurimùm deinde auxit, Græcis nempe et latinis Orientales qvoqve addendo. Idem Historiam Literariam Turcarum ex MSto Constantinopolitano exhibiturus erat. Idem Lipsii Bibliothecam, Naudæi Bibliographiam Politicam, Dissertationem de studio liberali, Lindanum de scriptis Medicis notis auctiores, Bibliothecam Medici eruditi, Historiam Medicorum Orientalium et Ideam Chronologiæ Medicorum edere voluit. Sed illorum omnium spes cum ipso exspiravit.

CAP. VII. DE MANUSCRIPTIS. Summaria.

MStorum Codicum pretium. Usus eorum qvi jam typis vulgati sunt eximius. Exemplo Codicis Rigaltiani Fabularum Phædri ostenditur. Codicum antiqvitas ex characteribus deprehenditur. Qvod nondum præceptis comprehensum. Robortelli, Scioppii, Welschii Ars critica. Henr. Stephani de Criticis. Casaubonus de criticis librum affectum habuit. Salmasii epistola de notis antiqvitatis in MStis Codicibus integra adducitur. Græci Codices antiqviqvemadmodum et Latini sine ullo vocum interstitio scripti, sine ullo accentu. Solo versu s. periodo finiebatur oratio. Aristophanes primus distinctiones et accentus invenit. Qvos postea Grammatici antiqvioribus Codicibus addiderunt. Dipthongus æ una literâ nota recentiorum MStorum. Erasmi in MStis indagandis singularis industria. Leonardi Aretini de Qvintiliani MSto exultatio. Monachi MStorum custodes. MSta in lucem protrahenda. Possevini, Labbei, Spitzelii, Ludovici Jacobi, Caponi, Welschii ea in re conatus laudantur. Senatus Augustani singulare studium in oblatione MStorum ad editionem. Hulder. Fuggeri Liberalitas. Ant. Reiseri Index MStorum Bibl. Aug. Petr. Lambeccii cura in MStis Bibliothecæ Vindobonensis. Julius Pflug de Bibl. Budensi librum promisit. Tomasinus, Angelicus Aprosius, Lud. Jacobus laudantur. Cl. Felleri utilissima opera in MStis Academiæ Lipsiensis. Multa in illâ not abilia. MSta Orientalia. Laur. Pignorii ad libros MStos edendos. Autores veteres manu illustrium Criticorum notati MStis accensentur. Nicolai Heinsii et Gœsii Bibliothecæ à copiâ illorum laudantur. Libri è MStis primum in lucem editi MStoru~ fidem habent. Libri virorum doctorum inediti ac affecti ad MStos qvoqve referendi. Varia illorum Fortuna. Qvomodo indagandi. Exempla ineditorum librorum. Etiam imperfecti eruditorum libri in lucem protrahendi. Martini Fogelii scripta inedita recensentur. Andreæ Bosii opera affecta. Epistolæ virorum doctorum MStæ inter Bioliothecarum. Hottingeri, Marqvardi Gudii, Bibliothecæ Noribergensis in iis coacervandis industria. Reinesianæ Epistolæ MStæ in Bibliothecâ Bosianâ. MSta politici argumenti colligenda in Bibliothecis. Bibliotheca Augusta et Maximiliani zum Jungen ab eorum copia laudatur. MSta antiqvissima, utut aliqvâ parte vitiosa, pretium non amittunt Iis tanqvam oraculis utimur in emendandis autoribus et mutilationibus Patrum detegendis. MStorum librorum catalogi an celandi, nec inpublicum proferendi? MStis locupletes sunt Bibliothecæ publicæ, Vaticana, Vindobonensis, Hispanicæ, Anglicæ, de qvibus Christ. Arnoldi testimonium producitur. Gallicæ Bibliothecæ non regiæ tantum, sed et privatæ: Thuana. Italicæ, Augustana, Leidensis, Norimbergensis, Gottorpiensis, cujus aliqva recensentur. Lucæ Hoistenii MSta ad Philosophiam Pythagoricam et Platonicam pertinentia [54] enarrantur. Illustris Viri MAR QVARDI GUDII Laus, ejus insignis MStorum Bibliotheca, et opera . IN Bibliothecis principem merito locum obtinent MSti codices, qvorum singularis haberi cura debet. Postqvam enim per typos vulgari cœperunt veterum scriptorum libri, illi qvidem qvi vulgati sunt, Typographiæ beneficio, pretio suo aliqvatenus imminuti sunt: olim enim multo ære comparabantur veteres illi libri, Monachorum manu descripti, qvibus non exiguum inde lucrum accrevit; de qvo videri Naud. Add. ad Hist. Lud. XI. pag. 87. potest. Sed suo tamen etiamnum pretio censentur, qvi sunt antiqviores, ad qvos velut ad oracula confugiunt, qvi emendationes locorum in autoribus qværunt. Non enim elevandus etiam illorum MStorum usus est, ut Conringio in Epist. de Bibl. Aug. pag. 108. visum. Semper enim in vetustis codicibus aliqvid à Criticis sagacioribus observari potest, qvod illis, qvi primum ex iis libros typis promulgarunt, in mentem non venit, ut editione fabularum Phædri mihi constat. Cum enim Rigaltius ex vetusto codice MSto has fabulas ediderat, innumera tamen in illis menda relicta sunt, qvæ ex illo ipso codice, qvi in manus Marqvardi Gudii incidit, mirabili solertiâ vir summus restituit, modo exorari possit, ut limatissimas illas notas suas in publicam proferre lucem velit. Scilicet ut ingenio alii aliis feliciores sunt, ita et in Critico alii aliis oculatiores, qui in apicum illo ductu et flexu aliqva velut diviná virgula deprehendunt, in qvo frustra alii sudarent. Neque enim leve aliqvid et exiguum qvis existimet, cum è veteri codice MSt. emendatur autor. Plures sunt in illa re nodi, qvam qvis forte crediderit. MStorum codicum fides exantiqvitate, antiqvitas ex ipsâ ejus facie, characterum ductu, flexu, magnitudine, positu, colligenda est; ne qvid de mutatione, transpositione, omissione, interpositione literarum, abbreviatione verborum etc. dicam. Nam ut ipsæ linguæ gliscunt, singulisque pene seculis aliqvid in illis mutatur; ita necipsa scribendi ratio sibi constat. Hoc è Germanicâ, Gallica, Italica lingua patet. Qvanta hic in verbis, phrasi, accentu, dictione, scripturâ, diversitas successu seculorum fuit! Stulti plane sunt et pueriliter judicant, qvi cœterarum linguarum non eadem fuisse fata existimant. Subsistit illa res hactenus in solâ neque ad artis regulas vocata est: nam paucula illa, qvæ Robortellus et Scioppius de arte criticâ scripsere, tumultuaria sunt, et hujus rei fundum omnem non emetiuntur. De characterismis illis temporum in codicibus deprehendendis non satis accuratæ præceptiones habentur; cum certum tamen sit, ita de illarum ætate judicia institui posse, ut ex quibusdam signis de hominum et brutorum ætate judicare possumus. Qvi à Monachis et Græculis fugitivis ab excidio Constantinopolitano lucelli gratiâ descripti, i lam fidem non merentur, qvam antiqvi. Plura nos fortassis docuisset omnium literarum vir, Hieronymus [55] Welschius, si edidisset Artem suam Criticam, Scioppianâ, ut titulus habet, breviorem auctiorem et accuratiorem, qvæ per omne scriptorum genus et linguas omnes se diffundat, et Honores Calligraphiæ, sive commentariolum de varietate chartarum, scripturarum et typorum, in quo multa rariora et vulgo incognita recensere et revelare voluit. Scripserat et Henricus Stephani qvædam de Criticis, in qvibus tamen frustra illa, qvæ ad artem ipsam spectant, qvæsiveris; nisi fortassis hoc suppleturus fuisset Casaubonus, qvi Epistola XXI. ad Bongarsium hæc scribit: Nos de Criticis veteribus ea parata habemus, ex antiquis Hebræis, Græcis et Latinis, quæ non promit in suo de Criticis libello Stephanus. Sed illa lucem non viderunt, cum aliis negotiis occupatum in Epist. 266. ad Elmenhorstium, se de poliendo Commentario, qvem de Criticá scripserat, ne cogitare qvidem posse fareatur. Sæpius ego miratus sum, adeo neminem ex omni Criticorum familiâ operi huic manus admovisse. Extat dehoc argumento Salmasii epistola ad Sarravium, inter Sarravianas illas Arausioni An. 1654. editas, p. 235. qvæ aliqvid plenius meliusqve tradere videtur, qvanqvam ab illo aliis negotiis occupato scripta est. Rogarat illum Sarravius, ut notas antiqvitatis Codicum MStorum aliqvas sibi panderet. V. deo scribit ad illum, antiquissimos Codices Manuscriptos Latinos et Græcos, ita exaratos esse, ut nullo interstitio voces distinguantur, sed uno literarum ductu invicem cohæreant. Et hæc est summæ vetustatis nota. Velim autem scire, quo ævo distingui cœptum sit, quod antea confuse habebatur. Hoc enim mirum in modum conduceret dijudicandæ ætati Manuscriptorum. St quid juvare potes Tu, qui plures istiusmodi libros versavisti, quam mortalium quispiam, fer opem et insigni beneficio literas affeceris. Ergo rescribit illi Salmasius testis omni exceptione major, . Nam qvi ejus elevare fidem hac in re velit, hunc ego insanire dixerim. Regnabat in his studiis Salmasius, ac præcipuas eruditi orbis Bibliothecas perreptaverat, libros manuscriptos descripserat, ex iis excerpserat, ut qvasi viva MStorum Bibliotheca videri posset. Qvam epistolam, cum in paucorum manibus sint Sarravianæ, hic integram subjungere volui, cum magnam rei criticæ facem accendat: Quod petis de distinctione librorum veterum, vellem tempore opportuniore eam mihi quæstionem proponere instituisses. Si otio quippe majori abundarem, neque angustis spatiis excluderer, plenius hac de re possem tibi satisfacere. Nunc quæ in mentem venient huic chartæ absque ullâ meditatione illinam. Quod ad Græca exemplaria attinet, de quibus primum hic agendum est, ante Aristophanem, qui primus excogitavit et accentus invenit, nulla fuit literarum distinctio, neque subdistinctio. Uno ac perpetuo ductu sine ullo interstitio voces omnes exarari solebant et sententiæ etiam continuari nisi quod ubi perfecta fuerat, non in eadem lineâ alteram auspicabantur: sed principium alterius lineæ, sive versus inchoabant. Inde nata distinctio per versus, qui majores aut minores erant, prout sententia pluribus aut paucioribus verbis absolvebatur. Interdum quippe duas, interdum tres aut plures lineas singuli versus occupabant. [56] Græci appellant. Opera autem ipsa numer abantur per versus; quorum summa in sine libri subducta notabatur. Inde de grandi volumine dicebant. Diu duravit hæc ratio. In veteri codice Epistolarum Pauli, qui penes Puteanos est, ad finem totius scripturæ sacræ librorum notatam invenies. Quæstiones Tusculanas in antiquissimo exemplari B. R. ita per versus distinctas reperis. At in eodem versu qvomodo et distinguerentur, Aristophanes invenit, et notas ad hæc intervalla signanda commentus est. Tres fuere: et . Primam propriè vocarunt DISTINCTIONEM Latini, secundam SUBDISTINCTIONEM, tertiam MEDIANAM. punctum erat, quod collocabatur incapite vel apice ultimi elementi, in quo periodus desinebat. in imâ literæ parte ponebatur, ad mediam partem. Totidem igitur fuere puncta: sed pro situ aliter atque aliter valentia. Puncta igitur nostra singularia et virgulæ, et duo puncta veteribus prorsus ignorata fuere. Punctis singulis tota distinctio et subdistinctio librorum constabat, tam apud Latinos, quam apud Græcos. Nam illi ab istis sumsere. id est punctum in apice literæ collocatum absolvebat sententiam, ; et respondet planè nostro puncto. Reliqvæ duæ subdistinctiones punctis etiam singulis notabantur, uno ad literam mediam ultimæ dictionis, altero ad imam partem locato. Hæostendebant non integratam esse sententiam, sed adhuc manere suspensam, cum aliqvâ tamen differentiâ et , qvam etiam alicubi, vocatam ostendi. De tradunt Technologi Græci . De sive subdistinctione notant eam , sed ostendere . In veteri inscriptione Smyrneorum Arundelliani marmoris sine ulla distinctione et subdistinctione, una ac perpetuâ serie dictiones omnes inter se cohærent: qvod et in aliis antiqvis Græcis inscriptionibus passim invenire est, qvæ et sine accontibus scribuntur. Et certum est ad hunc planè modum etiam libros ipsos scribi solitos, idque diu observatum post repertos accentus et distinctiones. Ab antiquariis secundum antiquas rationes scribebantur, nempe sine accentu ullo et sine ullâ distinctione. Postea Grammatici, qvi eos emendabant et conferobant cum antiquioribus et emendatioribus codicibus, non solùm si quid erat titubatum à librariis, corrigebant, sed etiam accentus apponebant, et distinctiones. Vidi libros vetustissimos, in qvibus apparebat planè scripturam esse ab antiquiore manu, qvam accentus. Nec secus fuit apud Latinos; Qvod colligere possumus ex vitâ Valerii Probi Grammatici apud Suetonium, qvi de eo ita scribit: Multaque exemplaria contracta emendare ac distinguere et adnotare curavit, huic soli nec alii præterea Grammatices parti deditus: Ubi vides eos Grammaticos, qui libros autorum eme~dabant, etiam distinguere eosdem solitos, id est distinctiones et subdistinctiones apponere. Qvod Græcidicunt Critici . Græcis Criticis hunc eundem fuisse morem possem probare Epigrammate Græco, qvod nunc non occurrit, nec etiam quærendo est. Duplex, ut in pauca rem contraham, distinguendi ratio fuit, quá voces singutæ invicem separabantur, [57] et quâ periodi et cola. Antiquissima exemplaria neutram habent, neque apud Græcos, neque apud Latinos. Tales hodie pauciffimi reperiuntur. Nam plurimi qui uncialibus et capitalibus literis scripti sunt, voces invicem habent distinctas. Quosdam tamen vidi, qui nullam fermè vocum distinctionem ostendebant. Et nisi fallor talis est MS. Livius Puteanorum. At in illis qui rotundiore et minutiore charactere exarati reperiuntur, ferè semper dictiones omnes distinctæ inter se apparent: sententiæ verò absolutæ solis punctis, hoc est , raræ in iis occurrunt subdistinctiones, quas tamen adhibere antiquitus solitos, et Ciceronis quidem ævo, patet ex Asconii Pediani in Verrinas notis. Orientales, ut Hebræi Syri et Arabes, voces distinguere soliti sunt, quia literas habent vocum sinales, aliâ forma, quam quibus principia et prima notata sunt. Addo nonnulla quibus dignosci possit antiquitas exemplarium manu exaratorum. Si quibus in libris MSS. diphthongus reperiatur æ duabus literis, non in unam coalitis, sed separatis, expressa ad hunc modum æ, aut, æ, scias codices illos et vetustos esse inprimis et fideli manu confectos. Si aliter efficta occurrat, aut per unam literam ex duabus conflat am, aut per unicum E, cui nota supposita sit, hoc modo æ. qui primo modo scripti sunt, paule majorem vetustatem redolent: qui secundo, ad insimum seculum relegari debent. Literæ capitales non semper indicium habent majoris vetustatis. Nam et minores characteres et verè Romani, rotundiore formâ expressi, sæpe summam præ se ferunt . Sunt et literæ quæ vocantur LONGOBARDICæ, quarum usus fuit circa Justiniani ævum, quibus multos libros olim vidi conscriptos eosque emendatissimos. Hæcego plenius hic adducere volui, cum ad MStorum antiquitatem deprehendendam facerent. Fuit vero illa singularis MStorum indagandorum cura, tempore literariæ, ut nanciscerentur codices emendatissimos, è qvibus Typographiæ beneficio in lucem ederent. Erasmus in his omnem lapidem movit, qvi in vetustis libris producendis, nec sumptui pepercit, nec studio. Qvare ad Collegium Canonicorum Metensium, qvi instructissimam tum omnis generis Manuscriptis Bibliothecam habuerunt. lib. 10. Epistolâ 4. scribit: Quoniam ex evangelicâ lege jubemur suum quisque talentum sic in usum publicum conferre, ut usuram approbet, qui sortem credidit, ego studium meum ad hoc appuli, ut vetustissimos autores aut in lucem eruam, et à blattis tineisque vindicem, aut de pravatos emendem. Etenim ut gravis est jactura nobis interire, quodtantis vigiliis summt viri prodiderunt: ita non exstare videtur, quod extat sic mendis undique conspurcatum, ut nec legi possit, nec intelligi. Nec dubito quin Vestra quoque Pietas publicæ faveat utilitati, nihilque minus probet, quam canem illum præsepi incubantem, de quo est in Græcorum proverbiis, præsertim cumita liceat illam utilitatem aliis communem facere, ut nobis nihil deteratur. Extat et Leonardi Aretini ad Poggiu~ epistola qvâ illum invitat ad libros MStos indagandos. Hic cum Quintilianum illi integrum promisisset, exclamat: O lucrum ingens, insperatum gaudium! Ego Te Marce Fabi, totum integrum quando aspiciam! et quantus Tu mihi tunc eris! quem ego quamvis lacerum crudeliter ora, manusque ambas populataque tempora, raptis auribus et truncas inho [58] nesto vulnere nares, tamen in deliciis habebam. Oro Te, Poggi, fac me quam citò hujus desiderii compotem, ut si quid humanitus impendeat, hunc prius viderim, quam è vitâ discedam. Quintilianus Rhetoricæ pater et oratoriæ magister ejusmodi est, ut cum Tu illum diuturno ac ferreo barbarorum carcere liberatum huc miseris, omnes Hetruriæ populi gratulatum concurrere debeant. Hos ille triumphos agit in unius Qvintiliani MSto codice, atque iste temporum illorum ardor fuit, ut per omnes Bibliothecarum recessus antiqvi isti autores conqvirerentur, etsi non sine magnâ difficultat et molestiis. Nam, qvi eos custodiebant, Monachi ut thesauros sibi servabant, qvod non parum lucri ex eorum descriptione haberent; ut variis artibus ad extrahendos è claustris suis captivos opus fuerit. Videatur de his copiose Lomeierus Tr. de Bibliothecis cap. 9. sect. 2. ubi multa de libris antiqvis, qvomodo illi virorum doctorum industriâ in lucem protracti fuerint. Exstant etiam de difficultate Typographorum graves virorum doctorum qverelæ. Videatur Petri Victorii ad Camerarium eâ de re epistola, qvæ prima est libri primi epistolarum ad Germanos scriptarum. Non est tamen qvod succenseamus Monachis, qvorum beneficio servati fuerunt codices. Etsi enim illi barbari, et qvibusdam ob male tractatos codices et morositatem vapulent, tamen vel ideo ignoscendum illis est, qvod absqve eorum superstitiosâ custodiâ tot antiqvi autores pessum ivissent. Utinam ad communem utilitatem conspirarent, qvi MSta possident, vel Principes et Respublicæ, vel privati, et vel notitiam eorum publico bono non inviderent. Multæ latitant ignoratæ sæpè ipsis possessoribus opes, qvarum obtinendarum nulla spes superest. Qvi in Bibliothecis publicis habentur codices, illi à qvibusdam singularibus libris notati sunt. Laudabilem eâ in re operam posuit Possevinus, qvi Catalogos MStorum Græcorum et Latinorum ad. res sacras pertinentium Apparatui sacro subjecit: utinam et cœterorum titulos consignasset. Labbeus simili ratione Novam Bibliothecam MStorum librorum, sive specimen antiqvarum lectionum Latinarum et Græcarum Parisiis An. 1653. edidit, qvâ non Theologi solùm, sed et aliarum disciplinarum scriptores inediti continentur. Sed ille Bibliothecam Regiam cœterasque Gallicas præcipuè in hunc usum adhibuit. Manuscriptorum historiam, qvatenus illa ex Catalogis patet, Theophilus Spitzelius in dissertatione præliminari, qvam præmisit sacris Bibliothecarum illustrium arcanis retectis, libro Aug. Vindelic. An. 1668. edito, diligenter perseqvitur. Hic ostendit, qvomodo ex omnibus Catalogis cognitis Manuscripta Theologica, passim in Bibliothecis Europæ latitantia, congerenda, ejusqve specimen aliqvod affert. Similem laborem in cœteris scientiis et Facultatibus promittit. Sed nec omnes Catalogos ad manum habuit, nec Bibliothecas vidit, qvod necessarium est illi, qvi tale opus molitur. Ludovicus qvoque Jacobus multos in Collegiis et Cœnobiis restare MStos codices testatur, qvi omnes perlustrandi essent, et in hunc censum reserendi. Johannes Baptista Caponus referente [59] Gregorio Leti notitiam MStorum medicorum totius Orbis, in qvocunqve idiomate, promisit. Susceperat et Hieronymus Welschius teste Schröckio hunc de Manuscriptis Medicis ex Catalogis Bibliothecarum editis et ineditis laborem; Cui ille qvidem manum admovit, sed et hunc fata intercepere. Laudandus inprimis est Senatus Augustanus, qvi Bibliothecæ suæ celebratissimæ Catalogum non edi tantùm aliqvoties curavit; sed et MStos codices, præcipuè Theologicos, accuratè notari jussit, hâc ratione additâ, ut Codices in eâ contentos, vel cum viris doctis interpretandos, vel diligentibus Typographis conferendos (modò de iis sartis tectis suo tempore restituendis caveant) ad augenda rei literariæ commoda communicaret. Edidit et eundem postea Catalogum auctiorem David Höschelius jussu Marci Velseri Reip. Augustanæ Duum viri, qvi hanc ob causam ejus curari editionem voluit, ut tàm, qvæ in Bibliothecâ hâc , qvi notæ probæ autores, servarentur, constaret, qvàm qvicunqve Codex in rei literariæ commodum petenti daretur, aliique ad idem bene de literis merendis studium incitarentur, ad cujus confirmationem hæc charactere majusculo verba præfixa. Quisquis Reipublicæ literariæ faves, sive Lector, sive Typographe, horum omnium Codicum, sive interpretandi, sive conferendi, sive edendi, ita tibi futura est copia, si de iis incolumibus restituendis caveris. Edidit posteà et Antonius Reiserus hujus Bibliothecæ Catalogum MStorum uberiorem, nam præter Theologicos etiam aliarum scientiarum MStos Codices adjecit, ad exemplum et imitationem Bibliothecæ Manuscriptorum Labbeanæ; qvem postea indicemseqveretur Historia Literaria et Libraria Augustana. Sed et illa jam spes periit Neqve insigni suâ laude privandus Uldar. Fuggerus est, qvi Henric. Stephani annuo stipendio aluit, utlibros Græcos ederet. In Bibliothecæ Vindobonensis MStis recensendis sollicitissimus qvoqve fuit Petrus Lambecius, qvi in Commentariis suis præcipuè l. 3. et 4. accuratam eorum enarrationem ubiqve immiscet, sed abruptum hunc laborem utilissimum fato Autoris, dolendum sanè est. Bibliothecæ Budensis MSta, qvæ nuperâ expugnatione barbarorum unguibus erepta, indicem nuper in Francofurtensi Cataloge Julius Pflug promisit. Italicarum Bibliothecarum thesauros MStos prodidere Tomasinus in variis illis Bibliothecarum, tàm publicaru~ qvàm privatarum, Catalogis Angelicus Aprosiusde Vintimigliâ in Bibliothecâsuâ, qvæ tamen nondum edita est, tùm et alii Vitarum et Elogiorum scriptores. De cœteris Europæ Bibliothecis, qvæ MStis abundant, legendus est Ludovicus Jacobus, Lomeierus et alii. Edidit superiore anno celeberrimæ Academiæ Lipsiensis Catalogum Codicum MStorum Cl. Fellerus, optimè hâc operâ de Academiâ non solùm, sed et orbe literato meritus, qvi in præfatione Catalogi singularia qvædam et notabilia summatim exponit. Reperiuntur illic libri partim planè incogniti, partim perqvam rari, Patres et Historici Græci. Habetur in illis Theophili Monachi liber de arte colorandi ac coqvendi vitra, qvem intercidisse planè nonnulli existimant, meritò conferendus [60] cum illis, qvi hodie de eodem argumento scripti sunt. Latitant in illis plurimi veterum Germanorum libri Rhythunici, non immeritò eodem, si non majori, à nobis pretio habendi, qvo haberi solent aliarum gentium venerandæ antiqvitatis rudera. Nam et hic Dii habitant, et in antiqvo illo habitu ingenium reconditur. Orientalium librorum gazas, qvarum aliqvam partem tùm Bibliothecæ Leidensis Catalogus, tùm Christianus Ravius in spolio Orientis exhibet, elevare videtur Conringius in doctissimâ illâ ad Boineburgum de Bibl. Augustâ Epistolâ p. 111. et seqventibus, qvem tamen hic suâ sententiâ non audiendum existimem. Necessitatem MStorum Orientalium in Theologiâ ostendit Hottingerus Biblioth. quadr. pag. 96. in qvibus magnam habuisse notitiam Burdelotium Ludovicus Jacob. Tr. de Biblioth. pag. 502. testatur, qvosque magno numero in suâ Bibliothecâ Peirescius habuit, et plures etiam inter barbarorum manus tenentur thesauri, qvàm nos credimus. Hic ego hanc omnibus Bibliothecarum possessoribus mentem optem, qvam habuit Laurentius Pignorius, vir ingenio et scriptis illustris, qvi utipse in Bibliothecâ suâ multos habuit MStos Codices, qvos recenset Tomasinus Episcopus æmoniensis in dissertatione de vitâ, Bibliothecâ et Museo Laur. Pignorii, ita omnibus illos obtulit, si qvis vellet proferre in publicum: Ita enim in Symbolarum Epistolicarum lib. 1. Epist. 33. ad Johannem Thuilium scribit: Non omninò inscitè hirundines olim cygnos arguebant, propterca quod canendi artem nollent in publicum proferre, sedpratis solùm fluminibus et Zephyro canerent. Occultæ Musicæ, vetus est dictum, nullum esse alicubi commodum, cujus ego præcepti memor, si quid in arculis meis pluteisve latet, id omne consilium est transscribere publico hono, ut docti homines quos editionis fortuna destituit, volitent aliquando per oravirûm, et postumâ hâc famâ perfruantur meritò jure. Utinamverò, quod ego tenuitati meæ impero, id exequantur alii copiosi et locupletes, qui Bibliothecas (nisi Bibliotaphia malimus appellare) refertissimas habent ineditis bonorum autorum fœtibus, eó consilió, ut incompedibus habeant immortalia monumenta ingeniorum, donec illa ignis fortuitus redigat in favillas, vel vis major hostilitatis aliò avertat. Hisce nos precamur bonam mentem. MStis accenseri possunt veterum Autorum libri editi, manu virorum doctorum ac Criticorum illustrium notati. Cùm enim ideo in pretio sint MSti Codices, qvod illorum beneficio loca corruptæmendari possint, meritò æstimari et debent illi libri, in qvibus jam tùm illæ emendationes à viris doctis sunt institutæ: ac si verum fateri velimus, plus sæpè in illis utilitatis est, cum labore illo tædioso inqvirendi et conferendi sublevemur, ac præterea judicium Critici accedat, qvisuæ censuræ rem jam fecerit, qvod potissimum est. Si enim vel Scaliger vel Salmasius fuerit, non sunt à tali manu ineptiæ expectandæ. Ac suere in Belgio hoc consilio usi, ut sibi compararent autores, manu Scaligeri notatos, è qvibus adeo profecere, ut magnam sibi è scriptis Criticis famam, alieno tamen ingenio fulti, acqvisiverint: Qvorum ego nomina intacta relinqvo. Meritò ergò talibus libris [61] idem, qvod MStis ipsis pretium statuitur, ac vidimus plerumqve illustrium Criticorum Bibliothecas eam ob causam, majore qvàm sperari poterat, lucro venditas. Magnus talium librorum numerus in exqvisitissimâ illâ Nicolai Heinsii Bibliothecâ fuit, cujus Catalogus vel ideo æstimari viris doctis debet, qvanqvam et aliis optimis scriptoribus affluat. Sunt et in Catalogo Bibliothecæ Gœsianæ nuperrimè venditæ ejusdem generis lib ri non pauci. Tertium à veris illis Manuscriptis Codicibus locum occupant illi libri, qvi primum è MStis emendatis antiqvioribus, à peritissimis Typographis, curantibus viris doctis, sunt editi, qvi magnam proindefidem in variis lectionibus decidendis, et emendationibus corruptorum locorum habent. In his numerantur autores, qvi Romæ ab Aldo Pio Manutio, Florentiæ à Juntis, in Galliis à Stephanis, qvorum vitæ et res à Johanne ab Ameloven descriptæ, à Sebastiano Gryphio, cui Scaliger libros de causis latinæ linguæ dedicavit, in Germaniâ à Frobenio, Oporino, Commelino etc. in lucem dati sunt. Nam celebrium Typographorum eadem esse notitia debet, qvæ Virorum doctorum. Diligentissimus in horum Typographorum notitiâ delineandâ fuit Bailletus in Judiciis doctorum part. 1. tom. 2. ubi multa de illis occurrunt, non adeo vulgo cognita. Solent et à viris doctis scribi libri, qvibus illi per totum vitæ suæ spatium insudarunt, qvi, cum Editores nancisci non potuerint, sæpè aliis fœtus suos relinquunt, qvi suam alieno fundo famam inædificant, modo non cum muribus et blattis illis certandum, aut ad salsamentarios et myropolas relegentur. MSta recentiora vocari possunt. Dici non potest, qvanta bonis literis calamitas ex eo nascatur, ac sunt profectò infelices vocandi illi viri docti, qvi non sibi serunt, sed aliis, ac nullos è suis laboribus fructus capiunt. Eorum aliqvi jam absoluti sunt, aliqvi imperfecti. Hiplerumqve, vel aliis in prædam cedunt, vel ut inutiles chartæ abjiciuntur. Illi nonnunqvam hâc fortunâ fruuntur, ut Bibliothecis opulentiorum recepti, qvasi in tumulo recondantur, aut altero demum seculo in lucemmittantur. Qvi jam anteà famam scriptis editis occuparunt, in postumis qvoqve illam retinent, ut aliqvando Typographum ad editionem provocent, si in peritos heredes inciderint. Qvanqvam et, qvæ præsidio fama est, interdum impedimento est: allicit enim prædones et plagiarios, vel saltem cupiditatem insani possessoris auget, ut suum sibi thesaurum sanctiùs servet. Habent et illi in MStis locum, et à rei Bibliothecariæ peritis magno conqviri studio debent. Ac publicè sanè interesset, si ipse Magistratus curam in viris doctis susciperet, ut orbæ prolis: Ita non interciderent et ab oblivione vindicarentur præstantissimarum rerum thesauri, et plagiarii ab illis arcerentur. Legi de illis Vitarum et Elogiorum scriptores debent, qvi plerumque cum editis inedita qvoque notare solent. Excerpenda illa sunt et seorsim notanda: Fieri enim interdum potest, ut in heredes eorum primos, secundos, tertios, vel casu aliqvo, vel diligenti inqvisitione incidamus, unde acqvirere nobis illa possimus. Integram deperditorum librorum [62] historiam promisit Ferretus, ut suprà à nobis dictum est; sed vereor, ne et ipsa olim inter deperditos libros recenseatur. Vide quæ de postumis libris habet Bailletus in libro de Judic. doctor. tom. 1 part. 2. cap. 9. pag. 390. et seqq. Bibliothecam penè integram sola Welschii scripta inedita et affecta conficerent Libri Scioppiani multi, atque inter illos ejus Thesaurus, sive absolutissimi de linguâ latinâ Commentarii apud Joh. Michaëlem Pieruccium, Professorem Patavinum, latitant, neque hunc in diem lucem, cum indignatione eruditorum, vident; de qvibus legendus est Gregor. Let. Ital. regnante part. 3. lib. 3. pag. 325. Magna hujus libri expectatio apud literatos est, et qvi viderunt, ita commendant, ut in illo genere nilsimile à qvoqvam scriptum illis esse videatur. Apud Carolum Dati, teste Boccone in suis Observationibus naturalibus latita Michaëlis Mercati Theatrum Metallicum. Hoc ille velut thesaurum aliqvem custodit, et orbi literato invideri Bocco indignatur. Qvi impersecti sunt libri, neque extremam limam senserunt, et vel ruditer tantùm designati, cum orbe tamen erudito communicandi essent, etiam contra autorum morientium vota, qvi sibiipsis interdum iniqviores sunt qvàm alii judices. Apellistabulæ etiam imperfectæ in pretio fuere: Ita virorum ingeniosorum opera imperfecta suis autoribus dedecori non sunt. Acsint in illis nævi, facilè hosexcusat non adhibita operi , tegunt illos et qvodammodo pulchriores faciunt opera perfectiora. Videmus enim ac observamus in illis tacitos mentis humanæ in judicando progressus. Ego cum voluptate sæpè legere soleo maximorum virorum Hugonis Grotii et Danielis Heinsii puerilia carmina, qvæ initio hujus seculiedita, postea operibus ipsis non sunt inserta. Qvæ etsi à virilibus illis multum discrepant, delectat tamen florum illa luxuries, qvos tàm præclari fructus postea secuti sunt. Magnum hic texere Catalogum possem librorum ineditorum vel imperfectorum, qvorum memorialectoribus ingrata non esset: Sed paucos tantùm producam è vasto illo numero. Decesserat Hamburgi Martinus Fogelius Gymnasii ibidem Professor, vir doctissimusmihique amicus, qvi multa in lucem edere meditabatur, qvoru~ jamipse spem fecerat, sed nunc illa cum ipso tenebris demersa jacent, qvorum tamen titulos saltem in lucem nunc protraham, si ipsos libros non licet. Notabo verò, ut ipse, cùm viveret, ad me misit. In PHYSICIS erant. Historia Natur alis selecta et hactenus præterita, cujusa pars agit de Similaribus. 2 de Plantis. 3. de Animalibus: Didactica Physicæ, cujus pars est præcipua de Experientiâ Physicâ: Historia Physicorum: Attributæ corporum natur alium. In MEDICINA Nososcopicæ Observationes: de Simpliciorum operationibus, cujus est, Commentarius editioni paratus de Turcarum Nepenthe: Diæteticæ observationes: Therapeuticæ observationes: Didactica Medicinæ, cujus pars præcipua jam essecta est, de experientia Medica: Historia Medicorum præterita. In GEOGRAPHICIS Historia Geographorum, cujus parsa. fere absoluta est, de Geographis totalibus, qui totum fere orbem terrarum descripsere. Hujus etiampars est Historia Mapparum: Iter per Germaniam, Italiam, [63] Galliam, Hispaniam et Belgium: Castigationes in Atlantes; item in Philippi Clüveri Compendium Geographicum: Item Compendium Geographicumsitu omnium locoru~ distincto auctum: Historiæ Geographicæ selectæ: Didactic a Geographiæ. In LOGICIS Præst antia Logicæ Hamburgensis supra cæteras hactenus editas, aliquet demonstrationum Euclide arum exemplis ostensa: Eadem præstantia aliis argumentis asserta: Logicæ Observationes. In DIDACTICIS Didactica: Didactica Didacticæ: Historia Didactica et Logica præterita: Lexicon Philosophicum generale editioni paratum. In HISTORICIS præter jam dictas: Historia Philosophica, cujus pars est, Historia Lyncea à neminc hactenus edita, quæ duobus constat voluminibus: Primum continet Historiam generalem, secundum Historiam cujuslibet Lyncei. Hancipse vidijam editioni destinatam, opus elegans et curiosum: Historia Mathematicorum præterita: Historia Heuretice: Historia Philologorum: Opisiciorum variorum Historia. In GRAMMATICIS De Linguâ Einnicâ observationes ad Magnum Ducem Etruriæ pridem transmissæ: De Germanorum literâ V. Germanicæ Linguæ Etymoscopia: Germanicæ Linguæ Orthographia: Latinæ Linguæ observationes: Desinitiones Grammaticæ: Etymoscopia Philosophica, quâ ostenditur cognatio totius sere telluris Linguarum: Linguarum varietates. Hæc de Fogelio sperari poterant, in singulare historiæ literariæ commodum; qvorum nunc an spes ulla ad editionem supersit, vix dixerim. Sunt in illis eleganter excogitata et laboriosè collecta, pleraque jam ad prælum parata. Multa qvoque celeberrimus Andreas Bosius sibi edenda proposuit, qvæ nunc cum ipso intercidere: Eorum Catalogus ab amico adme missus, è qvo, cum publicatum illum non meminerim, excerpam aliqva lectoris notitiâ non indigna. In his primum locum obtinent: Emendationes et notæ in Josephum, quæ, ut puto, cum editione Josephi Anglicâ conjungentur. Porro sunt: Thesauri Politici continuatio: Varia scripta ad historiam hujus et superioris seculi pertinentia: Georgii Syncelli et Theophanis Chronographica cum continuatione Genesii hactenus inedita, Græcè et Latinè cum notis Jac. Goar et J. Andr. Bosii: Nicephori Chronographia Græc. et Lat. è MStis Codicibus aucta et correcta, notisque illustrata: Nova editio Politicorum Aristotelis cum prolegomenis de comparandâ prudentiâ civili: Vigerii libellus de Idiotismis Græcæ dictionis cum præfatione Bosii: Liber de naturâ et varietate historiæ, seu Introductionis in historiam universalem liber primus: Introductio in Chronolegiam Historicam: Introductio in Geographtam Historicam: Accedit specimen Geographiæ Historicæ, continens descriptionem ditionum Historicam in Hispania et Italia, ita adornatum, ut supplementi loco esse possit ad Geographiam Cluvero-Bunonianam: Dissertatio de Historiæ Ecclesiasticæ studio, nostro præsertim tempore diligentiùs colendo, cum Scholiis: Dissertationes de prima librorum scribendique origine: de variis partitionibus temporis universi: de Rep. Theocratica: de Origine Imperiorum: de incrementis et decrementis imperiorum: de dignoscenda republicâ: de scriptoribus historiæ universalis: de Historia pragmaticâ: de variis divisionibus librorum Biblicorum: de inventione crucis Dominicæ: de vita, gestis et scriptis Moysis: de Numismatibus Hebræorum cum brevi explicatione: de Numismatibus familiarum Romanaru~: [64] de Tetracty Pythagoricâ: de Numismatibus Othonis aureis, argenteis, æneis. Accedit liber Chistetii de Othonibus æneis: de Pontisicatu maximo Imperatorum Romanorum: Introductio in historiam rei nummariæ veter is: Adolphi Occonis Numismæta cum novis ædditamentis: Dissertationes in Agricolam Taciti: in ejusdem principatum Galbæ: Varia observata in scriptoribus Ecclesiasticis, Græcis et Latinis: Ratio tractandi historicos ad usum prudentiæ et eloquentiæ civilis: Anonymi Chronicon primum e MStis Codicibus edendum: Scholia græca in Sophoclem adhuc ineditæ: Marci Pauli Veneti Itinerariu~ ab edito plurimu~ discrepans, cum notis Bosit: Petri Heliæ Vocabularium carmine conscriptum notis que illustr atum: Orationes et Sermones Academici: Taciti, Senecæ, Plinii nova editio cum notis variorum. An ex iis qvicqvam in lucem proditurum sit, incertum, nisi forte Academiæ Jenensis Theologus et Polyhistor celebratissimus Sagittarius obstetricias iis manus aliqvando admoverit. His virorum doctorum scriptis ineditis accenseri etiam possunt epistolæ, qvæ sollicitè custodiendæ sunt. Continentur enim in illis plerumque arcaniora qvædam reiliterariæ, qvæ frustra alibi qværas. Qvoniam enim commercia ista liberé exercentur, judicia in illis sæpe ingenua de rebus eruditorum scribuntur: præcipue si non in eum finem scriptæ sint, ut typis promulgentur. In Bibliothecâ Norimbergensi maltas viroru~ illustrium MStas epistolas asservari autor est Saubertus Orat 2. de Biblioth. Nor. Non desunt, inqvit, epistolæ MStæ virorum longè lateque celebrium, Principum, Comitum, Baronum, Pircameri, Baumgartneri, Lutheri, Philipps maximo numero, Spalatini, Camerarii, Scheurlii, Hectoris Pomeri, Hornburgii, Casp. Nüzelii, Ulrici Hutteni, Georgii Pesleri, Pauli Eberi, Viti Theodori, Johannis Matthesii totis fascibus, Cratonis, Lazari Spengleri, Andr. Osiandri, Bezæ, Rudolphi Gvalteri, P. Meliss, Joh. Sturmii, Flacii Illyrici, Stigelii, Frischlini, Fr. Raphaëlis, Carlstadii, Joh. Agricolæ Islebiensis, Thomæ Müntzeri, Samuelis Huberi et plurium. Hottingerus Epistolarum à Theologis sub tempora reformationis scriptarum ingens volumen habuit, ut ipse in Bibliothecario suo memorat, qvod ille inter maximos thesauros suos literarios nume avit. Vidi ipse apud virum illustrem Marqvardum Gudium spissum talium literarum à viris doctissimis, et qvidem eorum manu scriptarum, volumen, inter pretiosa supellectilis literariæ, qvam habet amplissimam, cimelia referendum. Sunt in illis Lutheri, Melanchthonis, Erasmi, si recte memini, 50. Casauboni, Sarravii, Wouwerii, Manutii etc. epistolæ omnes ineditæ. Hujus Manutii una in illis est prolixa, ipsius manu scripta, qvam Reginam epistolarum Manutianarum vocabat, qvæ in editis non habetur. Epistolarum ineditarum Reinesianarum multos qvoqve fasciculos in Bibliothecâ suâ servavit Bosius: Habuit eas, qvas ad Bernh. Bertramum, Cancellarium in Aulá Altenburg. Theologos Jenenses scripserat: Epistolas Reinesii et Majoris, Vorstii, Medicorum Germanorum, Hofmanni, Sennerti, Mœbii, Volcameri, Schneideri, Schenkii, Volckii, Horstii, tum aliorum Professorum, Birnstilii, Snellii, Löscheri, Frischmuthi, Henr. Gebhardi, Grævii, Bosii, Thomasii, Strauchii, Conringii, Slevogtii, tum aliorum virorum [65] doctorum, Langermanni, Gueinzii, Weitzii, Parei aliorumque mutuas: in qvibus multa esse, qvibus res ornariliteraria possit, dubium nullum est, et ex editis augurari possumus. Sed vix erit, ut in publica aliqvando luce illas videamus. Qvemadmodum hæ in eruditorum usum epistolæ colligi debent; ita scripta politica, qvæ ad statum Reip. pertinent, meritò ad usum publicum servanda, suumque sibi in Bibliothecis, præcipuè publicis, locum vindicant. Magnopere commendat corum accuratam custodiam Conringius in Epistolâ de Bibliothecâ Augustâpag. 114. ac eo nomine Guelferbytanam prædicat, qvod in eamagnus illoru~ de statu Germanico MStorum numerus servetur. Excell. Dn. Rachelius cap. extremo Introduct. ad jus publicum Germanicum, de eâdem Bibliothecâ testatur, tantam in illa rerum Germanicarum omnis generis copiam exhiberi, qvantam vix ullum Germaniæ totius Archivum. Præsertim postqvam MSti codices Joh. Schwartzkopfii, Cancellarii, ejus partem constituerunt. Eodem in loco mentionem facit Bibliothecæ Maximiliani zum Jungen, Patricii qvondam et viri consularis Francofurti ad Mœnum, in qvâ CXVI. volumina rerum Germanicarum collecta fuerint: Qvo thesauro præcipue motum Cardinalem Mazarinium existimat, ut sedecim mille florenos pro illâ obtulerit, neque tamen pro illo pretio eam impetrare potuerit. De eorum scriptorum copiâ in Bibliothecâ Puteani et Pinellijam suprà diximus. Enumeravimus hactenus scripta illa, qvæ MStis veris accenseri solent, qvorum utilitas qvibusdam major esse videtur, qvam ipsorum Manuscriptorum. Conringius certè, ut jam supra diximus, non vultinter perfectissimæ Bibliothecæ notas haberi, si numero MStorum vincat. Neque negari sanè potest, ex cujusque scopo et fine spectandam Bibliothecam. Privatus sibi pro suo genio et indole eam format. Publica ad usum communem instrui debet. Etsi verò et editi libri optimi hic abesse non debent, tamen et facilior eorum copia, qvam MStorum est: et vero in eô maxime Bibliothecas publicas prospicere privatorum indigentiæ æqvum est, ut subministrent illa, qvæ ipsi aliunde non facilè deproment. In his ergo rarioribus principem locum sibi vendicant Manuscripta, qvæ, qvò antiqviora, eo suntmeliora, sive jam tum typis illa vulgata sint, sive hactenus , qvæ majoris pretii sunt. Sed tamen nec illorum nullus usus est, ut jam supra exemplo declaravimus. Etsi enim Conringius cum Toleto Fulvium Ursinum ridet im~ane pretium MSto antiqvissimo Terentii, sed tamen alicubi vitiosè scripto, statuentem, de qvo locum è Jan. Nic. Erythræo producit: non tamen adeo absurdè hâc in re sensit Ursinus. Qvanqvam enim accuratiùs nunc in nonnulla Terentii loca inqvisitum sit, aliorum codicum collatione; tamen, si antiqvitas sua codici constat, plura è tali codice, tum, qvæ ad intellectum Autoris, tum qvæ ad scripturam pertinent, disci possunt, qvæ in aliorum codicum lectione magnam nobis lucem accendent. Multum enim inse reconditi habet ille antiqvitatis genius, atque ubi minimè credis, ex ipsis suis tenebris lucem aliqvam spargit. Qvod si [66] Ievior ille qvibusdam usus videatur in Autorum emendatione; longè tamen major ille est, qviè MStis Patrum libris, utut jam impressis, in Ecclesias et Academias promanat Nemini ignotum est, qvorundam fraudibus id agi, ut ea in Patribus loca, qvæ minus favere receptæ apud suos sententiæ videntur, aut mutilentur aut corrumpantur: Qvo casu magnum in MStis codicibus præsidium qvi non agnoscit, is profectò stupidus atque amens est. Jamdudum ostensum à Theologis celeberrimis ac Philologis est, multa talia passim in Patribus inveniri. Extat et singularis de Latrociniis in Scriptores Publicos, præcipuè Patres, Loscheri dissertatio, qva exempla ejus rei proferuntur; sed longè dari uberiora poterant. Si mutilationes illæ non sint, vel Typorum sphalmata, qvæ repetitis editionibus crescunt, medicam à MStis manum reqvirunt. Commendat hunc usum qvoqve Reiserus in præfatione Indicis MStorum Bibl. Augustanæ. Manuscriptorum nunqvam editorum usus ex utilitate argumenti dependet, et ipsa raritas rem sæpè inæstimabilem faciet. Qvi Livii et Taciti libros omnes, Plinii libros de bellis Germanicis, ac similes autores possideret, de pretiosissimo ille thesauro sibi merito gratulari posset. Latitare adhuc in aliqvo orbis angulo, non est fortè incredibile, præsertim cummirabilia MStorum sæpe esse fata soleant, ut nos de ipso Livii codice aliisque in dissertatione nostrâ delatinitate Livianâ notavimus. Jam supra monui, excutiendas esse omnes Bibliothecas, publicas, privatas, ut MStorum notitiam, qvoad ejus fieri potest, uberrimam habeamus: Qvanqvam hic obstinatum Bibliothecarum silentium esse solet. Solent illa nonnullis ita recondi, ut vix inspectioni locus relinqvatur: neque patientur, ut qvis de illis catalogus in lucem edatur, cujus qvidem taciturnitatis causas non omnino nullas habent. Solent enim thesauri incogniti ab ipsâ obscuritate aliqvod securitati suæ præsidium petere. Qviin omnium oculis versantur, facile prædones belli tempore alliciunt, ut tristia ejus rei exempla supersunt in Germaniâ, ubi vel fama et suspicio cum periculo conjuncta fuit. Sed tamen cui bono thesaurus absconditus? In usum tamen hominum illi libri congestisunt, et, ut eorum notitiam nobis conqviramus, cum Bibliothecariis familiaritas contrahenda, ut ad secretiores Bibliothecæ recessus nos admittant, qvo artificio Salmasius in Bibliothecâ Heidelbergen si usus est, cui plurimam in Criticis cognitionem debet. Instructissima, sine dubio, omnis generis Manuscriptis Bibliotheca Vaticana est, præsertim postqvam Heidelbergensis Bibliothecæ spolia accesserunt. Siulla unqvam accesserunt; sunt enim, qvi de eo dubitant. neque ipse etiam Joseph. Scaliger magnificè adeo deillâ sentit.) Aprosius Vaticanæ Bibliothecæ et Barbarinæ MSta consignavit, teste Gregor. Let. Ital. regn. part. 4. pag. 399. Huic Vindobonensis subjungi debet, præsertim postqvam Budensis Bibliothecæ reliqviæ in illam collatæ. Vixisset Lambecius, illius Bibliothecæ MSta in publicam lucem protulisset. In Hispanicis Bibliothecis multa supersunt MSta; sed ut Dracones opibus suisincubant neque tamen iis uti vel possunt vel volunt. Incendio Bibliothecæ Scorialensis [67] plurima, ut puto, perierunt. De Angliæ Bibliothecis Georg. Richterus in Epistolâ ad Arnoldum scribit: Novi et expertus sum ipse, qvales et quantos viros in re liter ariâ, qvales Bibliothecas, qvalia Manuscripta natio ista habeat. Christophorus vero Arnoldi ita ad Richter. (in Epistolis Richterianis p. 485.) scribit: In Academia Cantabrigiensi Abr. Whelocus Arab. atque Anglo-Saxon. linguæ Professor et Bibliothecarius publicus codices Manuscriptos cumprimis Græcos, perlubenter mihi impertit, ex eadem Bibliothecâ publicâ aliquot Episcoporum Bibliothecis mirisicè aucta. Hujus commendatione gratiam adeptus sum inspiciendi illustres in domo Petri, Collegio Reginæ, et Collegio Joannitico, Bibliothecas, thesauris Manuscriptorum refertissimas. Obstupui in Johanniticâ, cum mihi magnam sacrorum librorum Græco-barbarorum copiam ostenderent, à benefactore quodam Anonymo suasione Richardi Sybhes S. Theol. Professoris et hujus Collegii quondam Socii Senioris A. D. 1628. dono oblatorum. Hic etiam libros Chinenses videre licet imaginibus historicisque lineamentis pulchrè distinctos; item Maimonidis Sophne Torah Voll. quatuor Venetiis in chartâ caruleâ impressis, ubi plurimas inspexi nefariâ recutitorum manu loviter deletas. In Bibliothecâ publicâ ipsius Academiæ Lexicon est Syro-Arabicum Manuscriptum Bar Bahlull. Omnia hoc in opere Syriaco charactere descripta sunt: nisi quod minoribus Arabica, majoribus verò Syriaca. Celebris ille apud Anglos Philologus sacer Bodwellus eidem Bibliothecæ Lexici Arabici volumina septem conscripta manu suâ una cum Typographiâ Arabicâ legavit. In Oxoniensi Bibliotheca multa haberi Manuscripta Jamesii Catalogus testatur. Gallicæ Bibliothecæ, Regiæ, privatæ, Manuscriptis variis plenissimæ, de qvibus Ludovicus Jacobi legi potest. Bibliothecæ Thuanæ MStos codices antiqviores, recentiores, qvorum non exiguus numerus est, qvi vel cum publicis nonnul is Bibliothecis certet, Josephus de Qvesnel ab impressis separatos edidit. Italicarum, publicarum, privatarum Bibliothecarum Manuscripta Tomasinus, pauca tamen è vasto numero, in publicum protraxit; qvi tamen indices, ut novi, multum illis profuere, qvi in Italia manuscriptos codices indagarunt, ac feliciter isto indicio è privatis Bibliothecis sibi compararunt. Jacob. Gaddius in libro suo de scriptoribus passim citat Manuscripta critica et poëtica, qvæ in Italicis Bibliothecis habentur. Vide et Gregor. Let. Ital. regnante part. 3. l. 4. p. 346. p. 383. De Augustanæ Bibliothecæ Manuscriptis supra vidimus. Norimbergensem Bibliothecam Joannes Saubertus ob Manuscripta, qvæ recenset, laudat, et cum ipsis Italicis contendit, peculiaribus de illa scriptis orationibus. Leidensis Bibliothecæ Manuscripta etiam in Catalogo illius Bibliothecæ notata sunt. Sunt et in Gottorpiensi nostrâ Libri MSti, præcipuè Orientales et Arabici, qvibus se adjutos tum Cl. almasius tum Bochartus profitentur. Eorum mentionem, ut puto, etiam Huetus facit in lepidissimo illo carmine, qvo Iter Svecicum describit. Sunt præterea in illis, qvantum nunc schedæ mihi meæ suggerunt: Plinii Historia Naturalis, quo usus Salmasius: Corpus Juris Civilis: Hippocratis opera Græcè. Vegetius de re militart. Martianus Capella. Virgilti et Ovidii aliqua. Papinius Statius. Lucanus de Bello Civili. [68] Ciceronis Rhetorica nonnulla. Salustius. . Heronis Geodæsia. Theocriti Idyllia. Cyrilli Lexicon Græcum. Macrobius in Somnium Scipionis. Boëtius de Consolatione. Historia sacra Persarum Persice et Latin. Libanii Characteres. Michaëlis Glycæ Annales. Sidonii Apollinaris Epistolæ. Fragmenta veterum Mathematicorum Græcè. Persii Satyræ. Heliodori Larissæi Optica. Xenocrates de Piscibus. Vita Hesiodi, Theocriti et Oppiani Græcé. Leontii Basilii Græcè. Pselli Expositio in Zoroastr. Oracula: Ejusdem Expositio Dogmatum Chaldaicorum. Demetrii Phalerei Apophthegmata. Glycæ Orationes Græcè. Gemistius de dignitatibus et ossiciis regiis tempore Romanorum. Cassiodori tripartita Historia Ecclesiastica. Papiæ Glossarium. Homiliæ diversorum, quas jussu Caroli M. collegit alcuinus. Senecæ Epistolæ. Demetrii Dialogus. Warnfridi Historia Longobar àorum Cypriani Epistolæ. Constantini Manassis Chronicon. Leonis Papæ Epistolæ. Fulgentii Mythologia. Alexii vita Græcè. Methodius de Mundi excidio. Chimica multa et Chronica ad res Germanicas, Historica ad res Holsaticas pertinentia. Privatarum qvoque Bibliothecarum magna est à MStis æstimatio. Isaaci Vossii, qvam ipse Hagæ-Comitis vidi ac perlustravi, Bibliotheca laudari ob multos codices antiqvissimos meretur. Lucæ Holstenii Bibliotheca multa habuit Græca, præcipuè in Philosophiâ Pythagoricâ et Platonicâ, qvorum pleraqve in hunc diem sunt . Eorum indicem, qvem ab amico habeo, hîc subjungam. Damascii Philosophi Platonici , sive de principiis quæsi ionum et solutionum, magnum et preclarum opus fol. Græcè: Hormæ Philosophi in Phæd. Platonis Scholiorum libri 3. Græcè, sol. Eadem Hermiæ comment aria latinè Marsilio Ficino interprete, hactenus non edita, fol. Olympiodori Philosophi commentaria in Phæd. Platonis, qui est de immortalitate animæ, Græcè fol. Platonis Comp ndium sive sclecta, Græcè fol. Procli lib. 6 de Theologia Platonis, Græcè fol. Ejusdem Procli , sive Elementorum Platonicæ Theologiæ liber, CCXI propositiones continens, Græcè fol. Eadem Procli Elementatio Theologica latinè ex veteri versione Fr. Guilielmi de Morbeka, Archiepiscopi Corinthii cum ejusdem Demonstr ationibus. fol. Nicolai Episcopi Methonensis animadversiones in eadem Procli elementa Theologica, ne quis corum probabilitate ad Arrianismum seducatur fol. Procli Lycii Philosophi libri 3 singulares, sive I. de decem dubitationibus circa providentiam. II de Providentia et fato, et eo, quod in nobis, ad Theodorum Mechanicum. III. de malorum subsistemiâ latinè interprete Guilielmo de Morbeka Archiep. Corinth. fol. Procli Commentarius in Alcibiadem priorem Platonis Græcè, et in eodem volumine Olympiodori Philosophi in Alcibiadem Platonis Scholia Græcè fol. Joann. Baptistæ Camotit in Platonis Alcibiadem majorem Comm. libb. III. Latinè. fol. Procli Commentariorum in Parmenidem Platonis Libri VII. Græcè fol. Procli in Cratylum Platonis Scholia selecta. Græcè 4to. Procli Dissertationes aliquot in Remp. Platonis hactenus non editæ Græcè fol. Procli vita, Autore Marino, integra Græcè, 8vo. Syrianus Platonicus in Metaphysica Aristotelis, cujus objectionibus contra Platonem et Pythagoram respondet: Græcè sol. Herenni Philosophi Metaphysica, quod est elegans Theologiæ [69] Platonicæ compendium Græcè fol. Nicomachi Gerusini Pythagorici Arithmetica, cum scholiis margmalibus antiquis. Græcè 4to. Joannis Grammatici Philoponicommentarius in Nicomachi Arithmeticam, Græcè fol. Jamblichi Chalcidensis de vitâ et doctrinâ Pythagoræ libri IV. qvorum duos tantum priores infelicissimè edidit Arcerius: Græcè fol. Jamblichi de Mysticâ ægyptiorum Theologiâ liber, quæ est responsio ad Mammonis sive Porphyrii eâdem de re epistolam Græcè fol. Claudii Ptolomæi liber , sive de principe animi parte, quâ verum falsumque dijudicamus. Albini Philosophi Introductio ad libros Platonis. Incerti Autoris Hermippus sive de Astrologiâ libri II. Græcè, et liber dictus Græcis Ichnolates, Græcè sol. Porphyrii Philosophi et Pappi Alexandrini Commentaria in Harmonica Claudii Ptolomæi Græcè fol. Sphærici aliquot autores veteres, Græcè, scilicet Autolicus de Sphærâ, quæ movetur, it. de ortu et occasu. Theodosius Tripolita de Habitationibus: item de diebus et noctibus, et Euclidis Phænomena Græcè fol. Heronis Geometræ Introductio ad Geometriam Græcè fol. cum Anatolit, Damiani et aliorum opusculis ad Mathematicam pertinentibus. Græcè fol. Manethonis ægyptii Apotelesmatica libris VI. carmine Græco, cum Introductione Maximi, 4to. Chalcidii expositio in Timæu~ Platonis, exemplaria duo perantiqua, 4to. ægidii Cardinalis Viterbiensis commentaria in primum librum sententiarum ad mentem Platonis, quibus universa Theologia Platonica luculenter exponitur, latinè fol. Lexicon vetus Theologicum et Philosophicum, Græcè fol. Serapion Thmiiensis, Titus Bostrensis et Photius P. C. Pinus contra Manichæos, Græcè fol. Joannis Philadelphiensis Lydi de Mensibus liber, à Photio P. C. P. no, ut videtur, in compendium contractus. S. Methodii Pararensis Episcopi et Martyris Symposium X. Virginum, sive de Virginitate, liber. Vita S. Syncleticæ, autore, ut creditur, S. Athanasio Græcé, 4to. Oppiani de Aucupio libri III. Eutemii Sophistæ ecphrasi in prosam orationem transsormati, Græcè fol. Simplicii Philosophi Commentarius in Epicteti Enchiridion, Græcè 4to. Evagrii Monachi diversa opuscula ascetica, Græcè sol. Fl. Arriani Nicomediensis Tactica, sive de acie militarirectè instituenda liber, in quo accurratè de veterum Romanorum exercitiis equestribus agitur; et ejusdem Arriani expeditio Pontica contra Alanos describitur Græcè fol. Julii Africani Gestorum liber VII. qui est de re militari, Græcè fol. Asclepiodori Philosophi sive, de acie arte instruenda liber Græcè fol. Incerti autoris de toler andâ propulsandâque obsidione liber: item exempla de ordinibus militaribus Græcè sol. Mauritii sive Urbiciide re militari libri XII. ex accurata IV. Codicum antiquorum collatione Græcè fol. Incerti Autoris de re militari liber, et alius de orationibus militaribus, Græcè fol. Polyæni Stratagematum libri, Græcè fol. Phlegontis Tralliani, ut videtur, libellus de mulieribus bellicâ laude illustribus, Græcè 4to. Theodori Metochitæ sive Miscellaneorum capita CXX. u voll. Græcè 4to. Dionysii Periegesis cum paraphrasi incerti autoris. Græcè 4to. Eustathii commentarius in Dionysium Græcè 4to. Joannis Tzetzæ Ante-Homerica, Homerica, et Post-Homerica, carmine Græco, cum ejusdem Tzetzæ scholiis Græcis 4to. Orphei Hymm et Argonautica Græcè 4to. Michaël Psellus de generatione animæ in Platonis Timæo, Græcè 4to. Ejusdem Pselli libellus de Dæmonibus et generibus incantationum liber, Græcè 8vo. Origenis Philosophumena, sive de variis veterum [70] Philosophorum sectis et opinionibus liber Græcè 4to. Moschionis Hypothecæ, sive monita sententiosa 4to. Plutarchi collectio proverbiorum, quibus Alexandrini utuntur Græcè 4to. Philostorgii Historiæ Ecclesiasticæ compendium, transscriptum ex regiâ Scorialensi Bibliothecâ Græcè 4to. Joannis Diaconi Pediasimi declaratio aliquot dissicilium locorum Cleomedis Græcè 8vo. et Latinè 4to. Zenonis ac reliquoram Stoicorum Philosophiæ moralis compendium Græcè 4to. Didymus Alexandrinus et Alexander Lycopolita contra Manichæos, Græcè 4to. Prodeat nuncultimo loco, sed principe profectò loco nominanda Illustris et Excellentissimi Viri MARQVARDI GUDII, Reg. Maj. Dan. Consiliarii Status, celebratissima Bibliotheca; qvam si privatarum omnium ego Reginam dixero, nihil ultra veritatem aut jactantiùs loqvi videbor. Tanta est in illa Manuscriptorum Codicum et antiqvissimorum et rarissimorum copia, is selectus, ut vel cum Regiis contendere Bibliothecis possit. Sunt in illa libri Græci, Latini, nusqvam in luce visi, toto orbe literato, præcipuè in Italiâ, summo studio conqvisiti, qvos vel non extare amplius multi, aut jamdudum periisse crediderunt. Hosemaculatos in lucem edere non annorum aliqvot, sed seculi labor esset. Cum hoc primum mihi ingredi sacrarium daretur, in Latium et Athenas veteres reductus, et in ista rerum varietate totus mihi stupere videbar. Verum cum viderem, qvam ipsa illa copia votis eruditorum, et labori etiam Herculeo obsistat, nullos ex ubertate istâ fructus ad orbem literatum perventuros indolui, præsertim cum illustris ejus Bibliothecæ possessor negotiis civilibus oppressus vacare eruditis curis non posset. Mihi tamen loco non alieno tantæ rei commemoratio minimè prætermittenda videbatur; tum qvoniam publicè interest, non ignorari has Holsatiæ nostræ opes; tum ut venerationem, qvâ singulare hoc seculi nostri decus proseqvor, publicè testarer, simulque illum obtestarer, ne, qvæ habet in vetustis autoribus admirabili planè observata, ne poëmata, qvæ cum antiqvis de palmâ contendant, ne incomparabile illud Inscriptionum opus, tot annos illi perpolitum, luci publicæ, posteritati, suæque amplius invidere gloriæ velit.

CAP. VIII. DE LIBRIS DAMNATIS.

LIbri prohibiti majus desiderium excitant. Athei. Liber de tribus Impestoribus. Quis ejus autor, disquirttur. Claudius Berigardus ex illo quædam excerpere videtur. Notatur Cardanus, qui ex illo libro aut simili quædam in suos usus transtulit. Bodini Dialogus de abditis rerum sublimium arcanis. Ejus Historia prolixius proponitur. Diecmanni super eo argumento Dissertatio laudatur. Collegium quorundam Venetiis super religionis negotio institutum. Postellum nec Atheum nec Deistam fuisse adversus Rainaudum et alios probatur. Heterodoxus ille tamen in multis fuit. Galeni [71] à Casaubono vindicatur. Familiaris multis Atheismi calumaia. Benedicti Spinosæ pessima pro Atheismostabiliendo scripta. Complura minuta Atheorum scripta recensentur. Vanninus. Pomponatius. Ochinus. Campanellæ Atheismus triumphatus. Porcius. Antonius Roccus. Jordanus Brunus. Judicium de autore libri, qui historiam populorum Severambes scripsit. Libri Magici. Multi falso crediti. Hæreticorum libri. Indices expurgatorii. Libri obscæni. Satyra Sotadica Aloysiæ Sygææ adscripta, ejus nomen, ut et Meursii mentitur. Aloysia Sygæa magnum seminæ pudicæ et eruditæ exemplum. Castratores librorum veterum notantur. Satyrici scriptores. Regibus ipsis metuendi. Is. Casauboni Corona Regia. QVemadmodum in officinis ea, qvæ rariora et pretiosiora sunt, seponere solemus, ne vel furaci manu rapiantur aut contaminentur: ita venena qvoque suo loco custodiri solent, neilla, cum incautiùs tractantur, nocere possint. Similiter in re literariâ libri MSti ut cimelia asservantur, libri damnati peculiari censura notantur, neque omnium oculis manibusque exponuntur: Qvanqvam fieri sæpe solet, ut, qvi arctius custodiuntur libri, cupiditatem et desideria curiosorum provocent, qvi majore attentione et curâ malos tum libros legunt; cum obvii et à viris doctis refutati vilescerent. Nunc verò cum illi anxiâ diligentiâ in secreto tenentur, desperatæ causæ suspicio qvibusdam pravis ingeniis suboriri solet. Inter damnatos primo loco numerantur scriptores Athei, qvi doctrinam de Deo, de Christo, de immortalitate animæ exstirpatum eunt. Princeps in his liber ille famosus est de tribus Impostoribus. Illum Grotius nunqvam scriptum esse existimat, qvod ego nunc suo loco relinqvo. Novi ego viros, qvorum fides minimè suspecta est, qvi se vidisse testantur. Dicitur et in Germanicam linguam conversus, impressusque in folio latitare apud scelestos Atheismi propugnatores. Autor Religionis Medici Bernardinum Ochinum autorem libri hujus habet, de cujus vitâ et moribus legatur Antonius Maria Gratianus in vitâ Cardinalis Commendoni. l. 2. cap. 9. Thomas Campanella, referente Ernstio, Muretum ejus autorem habuit. Mersennus Comm. in Genesin, Petrum Aretinum. Videantur V. Placcii annotata in Joh. Rhodii Autores supposititios n. 50. Hunc librum legisse, et ex eo qvædam excerpsisse videtur Claudius Berigardus in Circ. Pisani, part. 3. Circ. 3. p. 230. ubi de calumniis in Mosen agit, ad qvas ita respondet: Tot viri sancti et Christus ipse Mosen secuti satis cum vindicant ab hac calumniâ, quicquid effutiat contrà liber impius de tribus impostoribus, omnia refundens in dæmonem potentiorem, cujus ope Magi alii aliis videntur præstantiores: quò etiam refertur illud sictum à Boccacio de tribus annulis. Fuere et Augustini tempore, qvi circumferrent librum de Christi magia, de qvibus Augustinus, de consensu Evang. c. 8. Utinam ejus farinæ libri extarent, et legi ab omnibus possent! Certus sum, ex ipsis tela, qvibus eorum calumnia juguletur, nos deprompturos. Argumento certè hoc non exiguo est, extitisse similes olim libros, sive Aretinus sive Ochinus illorum Autor sit, cum Cardanus in lib. 11. de Subtilitate recitet qvædam variarum sectarum pro se pugnantium argumenta, qvæ ex his lacunis hausta videntur. Introducit in illo loco Pagani, Judæi, Mahumetani et Christiani argumenta, atque ita proponit singula, ut Christianismi partes segniùs agantur Planè illâ ratione Bodinus postea librum scripsit de sublimibus et admirandis rerum arcanis, ubi perpetuo inter sectas et religiones dialogo instituto eadem argumenta atque eandem cramben recoxisse videtur; Qvod indicio est, utrumque ex iisdem fontibus sua deprompsisse. Mersennus certè commentario in Genesin Cardanum ut Athoum reprehendit, monetqve in vetustis editionibus librorum de Subtilitate, eo in loco multa haberi, qvæ postea sint in seqventibus editionibus vel omissa, vel immutata. Atqve ita se rem habere è Scaligeri Exercitationibus probari potest, qvi Exercitatione 258. præeuntem Cardanum secutus, hæc ejus ulcera tangit, non sine mordaci, ut debebat, . Arguunt præterea illa verba, qvæ formulam transitionis constituunt in veteri editione: Igitur his arbitrio victoriæ relictis etc. qvasi dubitaret Cardanus, cui parti victoria adsignanda sit. pro qvibus verbis in posteriori editione legitur: Sed hæc parum Philosophos attinent, pro quibus institutus est sermo: qvæ et ipsa aliqvid profani sensus habere videntur. Sed omnia illa arguunt, discrepare vetera exemplaria à recentioribus. Ut ad Bodini librum revertar, ille in ipsâ olim Galliâ rarus, nunc tamen etiam in Germaniâ in qvorundam Bibliothecis latitat. Levis ejus libri hactenus fuit notitia et subobscura. In Grotii et Sarravii epistolis passim ejus mentio fit. Illius extat deeo judicium in epistolâ ad Gallos 146. et in altera 170. Hic omnem lapidem movit, ut, sollicitante Isaaco Vossio, pro Reginâ Christinâ exemplar aliqvod obtineret. Legi loca illa in Epistolis ejus possunt, p. 322. 325. 326. 335. 50. Nunc verò pleniorem ejus libri notitia~ orbi erudito suppeditavit Vir reverendâ dignitate et variâ eruditione conspicuus, Johannes Diecmannus, per Ducatus Bremensem et Verdensem Superintendens generalis, qvi in hac Kiloniensi Academiâ elegans hoc et eruditum disputationis suæ inauguralis argumentum extare voluit. de Naturalismo cum aliorum, tum maximè Joh. Bodini, ex opere ejus MSto et usque adhuc de abditis rerum sublimium arcanis. Ille hanc habuit, ut, qvod alii tot laboribus et sumptibus qvæsiverunt, illi ultrò in manus incideret. Nam duplex horum Dialogorum exemplar obtigit; qvorum alterum eas antiqvitatis notas habuit, utex primis Bodiniani operis apographis esse nullus ipse ambigat, olim ex Bibliothecâ Guliemi Laud Archiepiscopi Cantuariensis magno ære redemptum; Alterum vero recentius ante XX. cum hæc scriberet, annos è codice Patini festinanti manu descriptum: qvod tamen non rarò lacunis Anglici codicis supplendis, et emaculandis librarii vitiis utiliter adhiberi potuit. Liber autem ita inscribitur: Colloquium Hept aplomeres de abditis rerum sublimium arcanis. inscriptum est, non, qvod in septem libros distributus esset, ut Sarravius existimavit; [73] sed, qvod septem viros, Paulum Coronæum, Frid. Podamicum, Hier. Senamum, Diegum Toralbam, Ant. Curtium, Salomon. Barcassiam, et Octav. Fagnolam, operis inter se partitis, perpetuò confabulantes introduceret. Primo Pontificiorum, secundo Lutheranorum, tertio omnium sectarum, qvarto Naturalistarum, qvinto Calvinianorum, sexto Judæorum, extremo denique Muhammedanorum causam tutandam commisit: Qvi omnes ita de fidei controversiis , ut Christiani, sive Pontificii, sive Lutherani, sive Calviniani, succumbant semper; reliqvi verò, inprimis Judæi et Naturalistæ triumphent. Hæc exipsa illa Dissertatione adducere volui, cum accuratior ejus dari notitia neqveat. Memorabile et hocest, qvod ipse notavit ex schedâ qvâdam manuscriptâ, qvæ Guidonem Patinum ex Gabr. Naudæo audivisse commemorabat, fuisse Venetiis qvatuor homines, qvi singulis hebdomadis instituendarum super variis religionibus dissertationum philosophicarum causâhîc convenerint; in iis Coronæum Rothomagensem, et Gulielmum Postellum Notariivices sustinentem, cujus chartæ postea ad manus Bodini pervenerint, et huic scripto conficiendo fuerint adhibitæ. De Postello Henr. Stephani narrat in Introductione tractatus de conformitate mir aculorum antiquorum et novorum cap. 14. p. 100. illum publicè dixisse, qvod, qvi bonæ religionis speciem efformare velit, eam ex tribus istis, Christianâ, Judaicâ et Turcicâ, conflare debeat. Henric. Ernstius Observat. variar. lib. 2. c. 36. Postellum à qvibusdam libri de tribus Impostoribus autorem haberi air. Sed summa ipsi hâc impatatione injuria infertur: Ego enim hunc inter Atheos vel Deistas referre nolim, qvod et Theophilus Rainaudus facit, qvi Deistarum parentem vocat, qvi Deum unum admittere contenti cætera Christiana mysteria pro fabulis haberent. Nam omnia alia testatur liber ejus de Nativitate Mediatoris ultimâ, qvem inter anonymosrelatum miror apud V. Paccium, cum ejus nomen in fronte libelli exstet. Hunc qvi legerit, illum à Christo et Christianis mysteriis universam rerum naturam qvasi suspendisse deprehendet. Multa alioqvin habet, qvæ cum receptis in Ecclesiâ sententiis pugnant, errores qvoque multos in religione; paradoxæ in illo multæ sunt doctrinæ, qvarum intuitu potius ad hæreticos et Enthusiastas, qvàm ad Atheos referendus videbatur. Qvod deformandâ religione ex Christianismo Turcismo et Judaismo dixit, forte cò pertinet, qvod multa Christianorum monumentorum in ipso Alcorano aliisque, qvi apud Orientales et Judæos extant, libris deprehenderet. In Judæorum qvoque vetustioribus libris, qvos supposititios aliqvi existimant, multa ille mysteria venatur, non ad infringendam, sed potius stabiliendam religionem Christianam. Ille, qvem de Etruriæ originibus scripsit, liber integra capita pro veritate Religionis Christianæ inserta habet; ut mirari satis non possim, qvid in mentem venerit Rainaudo, qvi illum Christianæ religioni adversum faciat. Sed multa sunt in Rainaudo inepta et falsa de scriptoribus judicia, de qvo suo loco. De Postello legi amplius potest Popeliniere in libro Gallico l' Histoire des Histoires libr. 8. p. 443. [74] Ego, etsi in illo aliqva damnanda et heter odoxa aliqva superstitioni propiora agnoscam; multa tamen acutè excogitata, et profundam doctrina~ spirantia deprehendo. Facile alioqvin est, apud homines imperitos et indoctos in Atheismi suspicione~ vel ex levissimâ causâ incurrere. In Galeno qvoque aliqvi notarunt. Sed de his Casaubonus, Epist 258. Galenum vocari miror, virum tam assiduum in sapientiâ DEI prædicandâ. Ego illum eo maxime nomine dignum laude et æternâ prædicatione semper judicavi. Nunc sanè qvotidie hanc multis inuri notam videmus ab illis, qvi in innoxiis sententiis, ubi licitum esse potest divortium, Atheos statim et Naturalistas crepant: Qvâ calumniâ ut nulla est atrocior; ita Christianam charitatem in his, qvi temerè illam admittunt, planè extingit. Fuereqvidem tales libri inter et publicâ censura relati, neque in publicum prodierunt; sed nunc libriæqvè mali, pene dixerim pejores, impunè in publicâ luce comparent, et ab omnibus leguntur. Qvid est Benedicti Spinosæ libris pestilentius? et hi tamen ubique triumphant. Annon Tractatus ejus Theologico-Politicus omnem elevat librorum sacrorum divinam fidem? annon miracula omnia explodit et exsibilat? Ejus Ethica illa Atheismi principia tam nudè exponit, qvanqvam subtiliter et argutè, ut imbecillos animos facilè capere possit: Duobus enim fulcris Religionis et providentiæ divinæ sublatis universum cultum divinum evertit. Tollit libertatem agendi, inductâ Mathematicâ aliqvâ necessitate: Qvâ positâ nullam esse, qvæ de rebus nostris disponat, providentiam, necesse est, omniaque mutuâ causalitate à se invicem dependente agunt. Tollit præterea causam finalem, ut humani ingenii commentum: qvâ sublatâ, nihil nobis amplius sperandum metuendumve est. Plus ergo in illo neqvitiæ et insaniæ est, qvàm in ipso illo de tribus Impostoribus libro, qvi tamen non omnem divinitatem evertit. In Christum Salvatorem ejusque historiam, etsi timidiusculè, multa tamen effundit, qvæ illam labefactent: Qvæ illi è Judaismo fortè adhuchæserunt, in qvo multa ejus generis sunt, ut ex iis libris, qvos sub titulo Telorum igneorum Satanæ in lucem edidit Cl. Wagenseilius, apparet. Non defuere tamon, qvi hujus hominis insana dogmata retuderint, Henricus Morus, Mansveldus, et, qvi cæteris præferendi videntur, Blyenbergius et Pojeretus, eâdem, qvâ ipse triumphos ducere voluit, mathematica methodo usi. Cuperus in arcanis Atheismi retectis paullum langvidior est. Hujus generis plures alii sunt libri, ut: Ars nihil credendi, qvi adscribitur Gothofredo à Valle, cujus mentio fit apud Voëtium Disp. de Atheismo: et alius, cui titulus, Gymbalum mundi, cujus itidem Voëtius mentionem facit, et autorem ejus nominat Bonaventuram de Periers. Henricus Stephani in Tract. præparatorio ad Apol. Herod. cap. 26. Mersennus Commentario in Genesin pag. 689. vocat eum de Perez. Qvi ipse Mersennus suo illo in Genesin Commentario omnia illa, qvæ ab Atheis et Naturalistis proponi argumenta solent, sum~â diligentiâ, collatis etiam amicorum aliorumque virorum doctorum operis, coacervavit. Pandectas hunc librum [75] multarum rerum curiosissimarum, mathematicarum, naturalium, dixeris. Extat alius liber nefarius, cui titulus: Cur receptum sit Evangelium, qvi Valeo tribuitur. Vannini Dialogi illud Atheismi virus sub dialogorum formâ tegunt, in qvorum titulo disertis verbis Natura Dea et Regina dicitur, qvæ in privilegio Regio, qvod mirum, repetuntur. Amphitheatrum ejus satis sanum est, ac subtiliter pro animæ immortalitate disputat. In illo, ut hoc obiter memorem, legi, qvod libi ipsi violentam mortem ex Marte in octavâ collocato prædixerit: Vivicomburio enim ob Atheismum affectus est. Præceptorem ille habuit Pomponatium, ejusdem genii hominem, sed acutissimum disputatorem, cujus extat adversus immortalitatem animæ liber, ab Antonio Sirmondo ex ipsis Aristotelis principiis, qvibus ille abusus fuerat, refutatus. Liber ejus de Incantationibus multa qvoque profana continet, ut scripta ejus omnia. Ochini Dialogi præter Polygamiam, qvam propugnant, nihil ex Atheismo trahere videntur. Arrianum alii potius qvàm Atheum habent. Campanella in Atheisino triumphato plures nodos texuit, qvàm solvit. Porcius in libro de Mente humanâ, Antonius Roccus libro de Immortalitate animæ in eodem Pomponatii Judo instituti. Jordanum tamen Brunum huic classi non adnumerarem; Qvanqvam enim pluralitatem terrarum et solium statuit in libro de innumer abilibus, sive de Universo et Mundis, qvod aliis qvoque factum; manifesta tamen in illo Atheismi vestigia non deprehendo. Is tamen ignis supplicio, teste Sorello, affectus fuit. Pertinere et ad hunc Atheorum et Naturalistarum tribum videtur, qvisqvis est, Autor libri, qvi primum Anglicâ, hinc Gallicâ, postremùm Belgicâ lingvâ prodiit, de populis Terræ australis incognitæ, qvos Severambes nominat. Titulus Belgicus ita habet: Historie der Severambes behelzende een Beschryving van het onbekend Zuidland. Elegantissimè confictus est liber, eaque, specie, ut primâ fronte incautis imponat. Ingenium Autori illi fuit, qvem qvædam facilè produnt. Toto verò hoc libro nihil ille aliud agit, qvàm ut ostendat, unam esse Religionem naturæ rerum conformem, qvæ Deum supremum, atque ejus qvasi vices in orbe hoc inferiori repræsentantem Solem, veneretur: Qvare datâ occasione adversus Trinitatem et Christianismum disputat. In administratione Reipublicæ Ideam qvandam non contemnendam exhibet, qvâ, sublato pecuniæ usu, unde omnia in Rempublicam vitia, Cives per magnas qvasi familias distincti, è publico alantur et vestiantur. Illud verò ingenium hominis in extremâ parte prodit, qvod strategemata sacerdotum gentis ejus, qvam Stroukaros vocat, ad miraculorum, qvæ in Pentateucho habentur, formam confinxerit: Qvo manifestè patet, illum historiæ sacræ illudere. Cæterum ille liber doctus est, et magnâ curâ scriptus. Solent et inter damnatos libros Magici referri: Qvi qvidem omnino atro carbone notandi sunt, si pactum illud cum Dæmone ac malis angelis profiteantur. Sed multa hîc ab ignorantiâ peccari certum est Gravissima sæpe viris optimis [76] injuria illata, qvorum scripta hoc crimine in suspicionem venere. De Alberto M., Trithemio, et aliis, qvi non sunt stultorum hominum clamores! Ethi tamen naturæ secretioribus adminiculis instructi multa vulgo miracula visa perpetrarunt. Vidi et indolui hujus criminis reos peractos viros innocentissimos, qui de pulvere sympathetico aliisque occultioribus naturæ operationibus idealibus, quales infinitæ sunt illis semper pueris nunquam animadvertendæ, quædam liberiùs scripserunt. Multos ab hoc crimine defendit peculiari libro Gabriel Naudæus. Nos de illis suo loco. Damnari quoque sacrâ censurâ solent Hæreticorum libri, aut quæ in libris heterodoxa et hæretica videntur. Inprimishîc Romanis addicti sacris operosi sunt: Tot enim indices expurgatorios et librorum prohibitorum Catalogos habent, ut sibi ipsis obstent tricasque nectant; Nam et in suos animadvertu~t sine causâ, si qui fortè Pontificiæ potestatis prærogativam, aut ejus infallibitatem leviter tangant, aut Ecclesiæ Gallicanæ libertatemtueantur, de quo præcipuè Bailletus in Judic. Doctor. tom. 2. part. 1. n. 77. queritur: Ubi Catalogos illos, qui jam à Concilio, jam à Pontificibus, jam à Rege Hispaniæ aliisque, confecti sunt, ordine recenset. Scilicet, ut partium studiaubique regnant, ita et in his rebus, in quibus non eadem omnibus mens et sensus est, prout affectu aliquo ducuntur Censores, decretoria aliqua sententia pronunciatur. Ipse tamen Bailletus non multum hâc suâ operâ proficere Censores fatetur. E nostris errores et defectus horum catalogorum nuper singulari libro detexit Daniel Francus, quem super hoc argumento legere operæ pretium erit. Postilla, quæ adversus fidem sunt, meritò censuræ subjiciuntur, quæ contra bonos mores. In his primò sunt obscœna, quæ lædere teneros animos ac veneno inficere possunt: Qvo nomine omnes illi flagitiosi libri præcipuè notantur, qui sacra Aphrodisia impudico calamo depingunt, quales Græcia olim libros magno numero dedit, quorum tamen facilis felixque jactura est. Inter obscœnos nostri temporis familiam ducit Satyra Sotadica Aloysiæ Sygææ adscripta. Pessimus et flam~is dignus liber, nisi quod elegantiâ latinæ linguæ sordes suas ornet. Moneo hîc, nequam fuisse hominem, qui Aloysiæ Sygææ et Meursio illum librum adscripsit: omnia illa conficta esse puto. Liber ille, me judice, planè novus est, et ab impuro homine scriptus, qui ut à se amoliretur crimen, feminæ innocentissimæ et castissimæ illud imposuit, et Meursium hominem doctum in criminis societatem perduxit. Aloysia Sygæa nobilis fuit femina, et illustri ex gente apud Hispanos, cujus cum singulari castitatis laude meminit Nicolaus Antonius in pulcherrimo opere Bibliothecæ Hispanicæ: ubi cum omnia diligentissimè recenset, ne quidem de hoc scripto memorat, ut certè memorare debuisset, si extitisset tum libeilus ille, seu vero seu falso ejus nomine cognitus: Famam enim ejus procul dubio vindicasset; et perqairuntur ab ipso MSti libri omnes Autorum Hispanorum magnâ diligentiâ. Eruditissima illa fuit, ac amplissimum ejus elogium habet [77] Joannes Vasæus in Chronico Hispanico. cap. 9. Andreas Resendius in Epistola ad Mariam Principem ita de illa: Altera Sygæa est, Virgo admirabilis, unam Quam natura potens ideo produxit, ut esset Femina, quæ maribus vitam opprobrære supinam Posset, et ignavos magno adsecisse rubore. Nam cum soptenæ vixdum trieteridis annos Computat, indefessa dies noctesque Latinas Volvere non cessat chartas, non cessat Achæas, Moseaque et Solymos rimatur sedula Vates. Quinper Achemenios scopulos Arabumque salebras Currit inossense lingnarum quinque perita. Joannes Merulus nobilis Toletanus vocat seculi sui Minervam. Scripsit Epistolas Latinas: Dialogum de differentia vitæ rusticæ et urbanæ: Poëtica quædam, de quibus nihil editum. Prolixè illa omnia recenset Antonius sed de infami hoc scripto nec vola nec vestigium apparet. Alfonsus Madritensis Archidiaconus de Alcor in Palentinâ ecclesiâ, magnæ existimationis fideique scriptor, in Historiá Palentinæ urbis summum honorificentissimumque Sygææ elogium scripsit, qvod Hispanicâ linguâ producit Antonius: ubi omnes illas lingvas peregrinas tam promptè, ut Castellanam, tenuisse, easque expeditissimè et loqvi et scribere potuisse refert. Nupsit illa Alphonso à Cuevas. Immaturè obiit, hocque illi epitaphium positum: Loisiæ Sygææ Feminæ incomparabili, cujus pudicitia cum eruditione linguarum, quæ in eâ ad miraculum usque fuit, ex æquo certabat etc. Qvæ omnia satis arguunt, injuriam magnam optimæ feminæ illatam à nebulone illo, qvi infame hoc scriptum illi adscribere voluit. Sed nec de Meursio fando auditum est, convertisse illum ex Hispanicâ linguâ tale aliqvod scriptum in Latinam. Sed ipse sermonis textus habitusque totus ostendit, in Latio potius qvam Hispaniâ natum esse hunc fœtum. Talia ut ipsa honestas proscribere aut flammis addicere jubet; ita non probo morosulos illos censores, qvi in latinæ linguæ autoribus castrandis malè seduli sunt, bonosque autores mutilant, si qvæ in illis paulo liberiora aut parum pudica deprehenduntur: Qvæ in conversatione ipsâ evitari non possunt. Arceri ab illorum qvidem lectione pueri possunt, sed ubi bonis moribus satis firmati fuerint, parum ab illis periculi est. Homines sumus, atque in humanâ societate vivimus, ubi talia qvotidie occurrunt. Sed scholam istarum neqvitiarum, qvalis in Satyrâ Sotadica aperitur, nemo bonus feret. Sunt, qvi Terentii Comœdias, librum optimum, juventuti è manibus excutiunt, et, nelcio qvem, illi Terentium Christianum supponunt: Qvi cum illo suo consilio explodendi sunt. Satis castus est Terentius, nisi, cum ex ingenio et moribus hominum qvædam ipsi dicenda sunt; qvos nosse characteres juventuti summè utile est. Cæterum omnium obscœnorum librorum hîc inire numerum nolumus. Sudet in illo sterqvilinio [78] alius Hercules Coprophorus. Fortè diligentissimus Priapeorum Commentator Scioppius, si viveret, hîc suam in Aphrodisiâ Bibliothecâ congerendâ industriam exercere poslet. Sunt et Satyrici scriptores in bonos mores injurii; qvo nomine hic non intelligo, qvi innocentes illas in vitia Satyras scribunt, sed qvi libellos famosos. Non patitur nostri instituti ratio, ut eorum hic indicem texamus. Qvi se adversus tela et arma munire possunt Principes, à calami tamen insultu sæpe non sunt immunes. Habent certè, qvos Reges metuant, cum vivunt, Satyricos; cum fatis concesserunt, Historicos. Utrique accerrimi vitiorum observatores sunt: qvi velut Censores publici impunè in illos sententiam dicunt. Pasqvini statua sæpe plusqvam Dodonæa fudit oracula. Qvæ non in potentissimos Reges Satyræ scriptæ sunt! Non potuit Satyricorum manus effugere Jacobus Britanniæ Rex, utut doctissimus et laudatissimus Princeps: Cui sub specie Panegyrici Postumià Casaubono scripti, cujus qvasi fragmenta inter schedas ejus reperta, per insignem neqvitiam, continuo mycterismo horrenda flagitia objiciuntur. Lepidè alioqvin scriptus liber est; cui titulus: Casauboni Corona Regia i. e. Panegyrici cujusdam verè aurei, qvem Jacobo I. Magnæ Britanniæ etc. Regi, Fidei defensori, de linearat, Fragmenta ab Euphormione inter schedas inventa, collecta, et in lucem edita: Refertur in Georgii Richteri vitâ Epistolis ejus præfixâ pag. 21. è Colloqvio cum Erycio Putaneo accepisse Richterum, qvod Puteanus ejus libelli autor habitus fuerit: cujus rei verò famam ille enixè declinans velut Apologiæ loco scriptum qvoddam exhibuerit, cui nomen, Perjurium RUFFI et GIBBOSI, præfatus, qvo delatorum suorum virulentiæ ac sinisteritati satis fuisse obviatum existimaverit. Sed nos de Satyris alibi plura.

CAP. IX. DE PSEUDONYMIS, ANONYMIS, etc.

CAuse librorum suppositorum. Libri antiquis autoribus suppositi. Antiquitates Etruscæ Prosperi. Leonis Allatii refutatio illarum commendatur. Autores multum turbarunt. Curtius scriptor Pseudonymus ab aliquo habitus. Consolatio Ciceroni à Sigonio supposita. Hæreticis id olim familiare. Piæ fraudes. Peregrina nomina studio assumpta. Pseudonymi libri ridiculi. Pedanterie Cavalliere. Faceta Joh. Donne Epistola producitur, cum Catalogo Autorum Ridiculorum. Pseudonymi per plagium. Plagia in Roberti Stephani Thesaurum L. Latinæ commissa. Liber dejure Ecclesiastico Barbosæ ab alio scriptus fuit. Illius à salsamentario redempti historia. Villasani Carmina furtiva. Lauri Strena è Passer atii poëmatibus desumpta. Minutiora plagia notantur. Scaligeri ob eam causam stomachatio. Pseudonymi non sunt, qui causas legitimas celandi nominis habent. Basilii Valentini Chimici nomen verumne [79] an sictum sit, disquiritur. Nomina adscititia et immutata, si dolus absit, Pseudonymos non faciunt. Anonymi Libri. Eorum indagatie commendatur. Versionum magnus usus est. SUnt et in re literariâ Falsarii, quos nosse é re literariâ est, ne illi falsâ specie imponant. Pseudonymi sunt, qui nomen mentiuntur; sive suos fœtus aliis vel mortuis vel vivis supponant; sive, ut lateant, aliud nomen vel verum, vel fictum, vel suum aliter immutatum, assumant; sive, quod per errorem nomina sint turbata; sive quod aliorum nominibus abolitis sua substituant, aut alienos fœtus non invitis autoribus pro suis venditent. Ac primò quidem multi sunt, qui libros suos aliis supposuerunt, vel ut fidem aliquam scriptis suis conciliarent, vel ut sententiam suam stabilirent, vel ut vanam gloriam aliquam affectarent, aliosque fallerent. Multi circumferuntur tales libri supposititii, qvi sub nomine antiquorum Historicorum, Philosophorum, Patrum, comparent, quorum aliquem catalogum dedit Rhodius, ac notis suis illustravit Vinc. Placcius. Defragmentis illis Berosii, Manethonis, aliorumque antiqvorum historicorum, quæ in lucem edidit Annïus Viterbiensis, jam suprà egimus, ac plura de illis judicia Vincent. Placcius notavit in Rhod. Aut. supposit. n. 18. Antiquitates Etruscæ, quæ Prospero cuidam adscribuntur, et in quas Paganinus Gaudentius observationes scripsit, ab H. Ernstio editas, suspectæ etiam eruditis sunt, de quibus videri potest Vossius de Historicis Latinis, lib. 1. c. 9. Scripsit et Leo Allatius doctissimas ad has antiquitates annotationes, Paris. 1640. et deinde Romæ iterum excusas: quibus de notis falsitatis in adulteratâ scripturâ etiam generatim agit, estque liber ille utilissimus ad Codicum scripturam vitiatam deprehendendam. Protulit vero Curtius Inghiramus hæc fragmenta è terrâ effossa primus in lucem, quem hujus suppositi figmenti parentem esse prolixè Leo Allatius probat. Habemus Aristoteli, Platoni, Hippocrati, Galeno, aliisque supposita scripta. Multa etiam Homero supposita; in quibus dignoscendis olim Criticorum versabatur industria: ac fuere, qui ex stylo, dictione, phrasi, certis quibusdam idiotismis, accuratum de autoribus judicium inire poterant, ut vel , vel decretoriâ suâ sententiâ confirmarent. Accedunt nomina multis communia, unde sæpe permutati scriptorum tituli. Aristoteles fuereplures, quorum vel triginta ac duos numeravit Jonssius. Quam facile est hîc in errorem incidere, præsertim si post tot secula demum scripta in lucem protrahuntur, et pluribus ejus nominis quædam supersint monumenta. Sunt in antiquâ historiâ 28 Pythagoræ, 20 Hippocrates, totidemque Socrates, 16 Platones, 50 Dionysii. Quo fine inter antiquos Demetrius Magnus peculiari opere de scriptoribus homonymis agere voluit, quo opere usum Lærtium putat Jonssius lib. 1. cap. 2. qui plerumque homonymos notare solet. Laudatur et eo nomine Meursius, quod diligenter homonymos recenseat. Magnam quoque occasionem falsi dederunt corrupta nomina, cognomina nominis [80] viceusurpata, quæ deinde novo scriptori fingendo ansam dederunt: Ellipsis nominativi, sub genitivo latentis, cum subintelligitur non modo filius, sed et Pater, Mater, Uxor, Amicus, Discipulus, Magister: Diversa topica nomina diversos sæpe scriptores ex uno facientia: de quibus singulis operosè doctéque egit Joannes Jonssius loco illo, quem modo laudavimus. Fuit non nemo, quod mireris, qvi Q. Curtii Rufi historiam Alexandri M. à tot oculatissimis Criticis pro genuinâ habitam, à nemine unquam in suspicionem vel minimam vocatam, pro suppositâ et ante CCC annos ab ingenioso qvodam Italo confictâ habuerit. Indicium ejus fecit Guido Patinus Epist. 27. cujus ipsa verba, ut Gallicâ linguâ sonant, producam: Il disoit, que son livre n etoit qu' un Romain, que le Latin veritablement en etoit beau: mais qu ily avoit de grandes fautes de Geographie. Il y en a une enorme entr' autres, dans le 7 Livre, lors qu' il parle de ces Scythes, qui vinrent prier Alexandre le Grand de ne point passer le Tanais, qui vient de la Moscovie Occidentale, se jetter dans le marais Meotide, separant l' Europe de l' Asie, et la Scythie Europeenne de l' Asiatique. Pour pronver cette conjecture, Alexandre le Grand n' ayant pas trouvé son compte aprés avoir passe cette riviere, revint incontinent in REGIONEM SACARUM, et de la entra dans les Indes, et tout cela est trés-éloigné du vray Tanäis. Le meme Maitre nous disoit, que l' Auteur de ce Livre étoit un savant Italien, qui le sit, il y a environ 300 ans. Que nul Ancien n' avoit civé Quinte Curce, et que c' etoit un nom supposé. Qu' il etoit là-dedans parlé du fleuve Indus du Gange, et autres parties des Indes, qui etoint inconnuës à ces Ancien, qui ont vecu devant. Ptolomée, qui est le premier et le plus ancien Auteur, qui ait fait mention de la Chine sous le nom de SINæ. Juvenal qui vivoit tant soit peu derant, a diti QUID SERES, QUID THRACES AGANT; et Pline parle de l'Ocean Serique, Ces SERES sont les habitans du Cathay, qui est une tres grande Province de l' Asie dans la Tartarie au dessus de la Chine. An jam ex his argumentis confici illud possit, Critici viderint: Nos eâ de re amplius videbimus, ubi de Autoribus Linguæ Latinæ agemus. Fuere, qvi ipsi Eloqventiæ Parenti suos fœtus supposuerunt. Inter eos est Consolatio illa, qvæ Sigonium autorem habet, censuris eruditorum multùm vexata. Multæ extant super hoc negotio Epistolæ in Riccoboni Historiâ Gymnasii Patavini. Aliqvi Vianello adscribunt. Videantur notæ Placeii in Rhodii Autor. supposit. num. 22. Hofman. in Apol. pro Gal. l. 1. c. 16. de Hofmanno ICto, teste Scherbio refert, eum, cum ofterretur illi consolatio illa, lectis pauculis statim indignabundum his verbis abjecisse: Non est Ciceronis. Adeò statim illis, qvi lectioni Autoris adsveti sunt, subolet qvod non genuinum est. Sollicet ut è vestigiis judicare de seris Venatores solent: ita vel è paucis versiculis rerum Autorem Critici agnoscunt. Certum tamen est, hâc voluptate mirificè affici nonnullos, qvi sua veteribus supponunt. De hac ipsa Sigonii consolatione Mancinus libr. de invid. erudit. c. 9. Nec laude caruit, inqvit, Sigonius, qui, dum consolationem exhibet suam, illud assecutus est, ut brevi in opusculo, [81] velut faciei lineamentis, Tullianam indolem inesse faterentur eruditi: Quin et magnâ illum voluptate perfusum credo, qui vivus adhuc plurimos viderit de literis benè meritos, ad illud syntagma defendendum, certamina et contentiones hilari libentique animo subeuntes. Muretus Jos. Scaligero imposuit Epigrammate, qvod ipse scripserat, pro antiqvo venditato. Hospitalii qvoque carmina à nonnullis pro antiqvis accepta. In sacris et olim hæc fabula acta fuit. Nunqvam defuere hæretici, qvi, ut fidem erroribus suis facerent, sub antiqvorum Patrum nomine sua commenta publicarent. Ipsæ qvoque piæ fraudes bonorum hominum accesserunt, qvi scripta qvædam antiqvis nominibus incrustarunt, ut simpliciores in suas sententias pertraherent: Qvi malè profecto de re Christianâ meriti bonam causam in suspicionem falsi adduxerunt. Versatur qvadantenus in hoc argumento Joannes Dallæus, qvi de Pseudepigraphis Apo olicis libros tres conscripsit. Notum est, qvid versibus Sibyllinis factum sit, qvibustam præclara de Christi vaticinia continentur, qvæ supposititia viri sagaces habent; etsi non desunt viri docti, qvi eorum autoritatem tuentur, atqve Sibyllinis illis de Christo oraculis penè eandem, qvam ipsi Sacro codici, fidem adstruunt. Multus est hoc in argumento Isaacus Vossius, cujus extat præclarus de ibyllinis Oraculis liber. Non desunt, qvi datâ operâ libros suos sub aliorum nomine exire in vulgus patiuntur, ut vel latere possint, si periculosa scriptio sit, vel aliorum judicia securiùs scrutari possint. De Trajani Boccalini relationibus hoc aliqvi affirmant: Nam Cardinalem Cajetanum earum autorem venditant, qvi Traja#i Boccalini nomine abusus fuerit, ne sibi fraudi esset, qvod scriberet; Testaturque Laurent. Crass. Elog. Hom. literat. part. 1. p 160. ac pag. 162. librum hunc mortem Boccalino paravisse: nam à quatuor armatis hominibus saccis arenâ repletis vulneratus est, usque dum animam efflavit. Refert et Erythr. Pinac III. p. 131. J. Franciscum Perandam ejus adjutorem fuisse. Ac facile apparet è commentario Boccalini, in Tacitum Italicâ linguá scripto, ab ingenio humiliore illum esse profectum. Circumferuntur nunc libri, qvi interiora status in Regnis qvibusdam et Rebuspublicis describunt, à multis in pretio habiti, qvibus nomen tantùm et fortasse etiam stylum commodavit, qvi in titulo libri legitur, Autor; aliis materiam suggerentibus, qvi periculoso hoc labore defungi nolunt. Aliqvi opulentioribus, qvi scripti alicujus famâ celebritatem nominis sibi parare gestiunt, ingenii sui fœtus non rarò vendunt, cujus multa produci possent exempla. Sæpe fictum nomen, vel aliqvâ ratione immutatum, vendibiliorem et gratiorem librum facit, qvàm si verum nomen adscriptum esset. Qvomodo Philippi de Terra nera Locicommunes Theologici omnium plausus abstulerunt, rejecti, cum Melanchthonis sub illo nomen agnosceretur. Odia enim, qvibus autores proseqvimur, ipsius libri, utut optimi, pretium imminuunt. Non dissimulandum etiam hoc loco est, fictos tum autores, tum libros in [82] ignorantiæ velamentum ab Aretalogis et Thrasonibus literariis adhiberi. Aliqvi, ut docti videantur, inauditos librorum titulos nominumque monstra crepant, temeraria de autoribus judicia pronunciant, qvod viris nobilibus, et qvi sui opinione~ apud vulgum excitarunt, familiare esse consuevit. Ineptæ hoc affectionis, qvam Galli pedantismum vocant, specimen notat Bailletus in Judic. Doct. tom. 1. part. 1. c. 14. pag. 99. Lepida ejus verba sunt: On peut dire, que c' est une PEDANTERIE CAVALIERE de juger cavallierement des Livres, el de faire le proces à un Auteurdans le tempsméme, qu' on proteste, qu' on n' est pas sonjuge, et qu' on n' est point connoisseur dans les matieres, qu' il a tractées, etc. Præclarè hujusindolis homines exagitavit festivissimi ingenii juvenis Johannes Donne, postea Decanus Ecclesiæ Paulinæ Londinensis, qvi epistolam latinam Poëmatibus suis Anglicis inseruit, qvâ consilium suppeditat aulico indocto, qvomodo docti specie fallere alios possit. Excerpemus ex illâ aliqva, qvæ valde faceta. Quia per occupationes aulæ, inqvit, vacare literis non licet: (nam post somnum non nisi post decimam ex more excutiendum, postvestes dici loco assectibus proprias indutas, post saciem speculo compositam, post epulas lususque, quota pars vitæ literis, animoque excolendo relinquitur?) et tamen doctus videri non dedignaris, ut aliquando habeas, quo eleganter et appositè canes Regios, conservos tuos, possis laudare, et quamvis scire, quæ alii sciunt, non poteris, saltem scire valeas, qvæ illi nesciunt: hâc ex consilio meo viâ progrediaris: Relictis autoribus, quos vocant Classicos, Academicis et pædagogis terendis, enitere per omnes, quibus ignorantiam securè fateri poteris, libros, aliis inventu difficiles exquirere. Nec in colloquiis quid ex autoribus vulgò notis afferas, sed ex istis; ut ita, quæ dicis, aut tua videri possint, si nomina taceas, aut si minus dignasint, et autoritate egeant, novos autores cum reverentiâ tui audiant illi, qui omnia scire sibi antè visisunt. Hunc ergo Catalogum ad usum tuum exaravi, ut his paratis libris, in omni penèscientiâ, si non magis saltem aliter, doctus quam cæteri subitò prosilias. Subjungithuic epistolæ Catalogum lepidissimum, unde hæc in gustum dabo: Nicolai Hill Angli, de sexu et Hermaphroditate dignoscendâ in atomis: item de eorum anatomiá et obstetricatione inpartubus humatis: æmulus Moisis ars conservandi vestimenta ultra 40 annos, autore Topcliffo: Librum Tobiæ esse canonicum: Ubi ex Rabbinis et secretioribus Theologis numerantur pili caudæ ejus canis, ex quorum variâ retortione et invicem conjunctione, consiciuntur literæ, ex quibus mirifica verba consistunt, autore Francisco Georgio Veneto: Pax in Hierusalem, sive Conciliatio flagrantissimi dissidii inter Rabbi Simeon Kimchi, et Onkelos, utrum caro humana ex carne suillâ comestá concreta in resurrectione removebitur, annihilabitur aut purisicabitur, per illuminatissimu~ Doctorem Reuchlinum: Pythagoras Judæo-Christianus, numerum 99 et 66 verso folio esse eundem per super scraphicum Io. Picum: Joh. Harringtoni Hercules, sive de modo, quo evacuabatur à facibus Arca Noæ: Subsalvator, in quo illuminatus, sed parum illuminans Hugo Broughton incredibiliter docet, linguam Hebraicam esse de essentiâ salutis, et sua præcepta de essentia: Manipulus quercuum, sivc ars comprehendedi transcendentia, autore Raim. Secundo: Bonaventura de particulâ non à decalogo adimendo, et Symbolo Apostolorum [83] adjiciendo: De navigabilitate aquarum supercœlestium, et utrum ibi ac apud nos navis in sirmamento in judicio sit appulsura, Jo. Dec autore: Edmundi Hobæi Eructationes promeridianæ, sive de univocis, utpote de prærogativâ Regum, et chimæris, morbo Regio, et morbo Gallico: Ars spiritualis inescandi mulieres, sive concionessubcingulares Egertoni: Cœpe advocatorum, sive ars plorandi in judiciis, per Fran. Bacon: De gurgite diametrali à Polo ad Polum, per centrum navigabile sine pyxide, per Andr. Thevet. Qvis non svaviter in his ingenii festivi commentis rideat? Et certum tamen est, adeo vanos esse homines nonnullos, ut his larvis indoctos fallere, ac sibi nomen qvomodocunque parare gestiant. Solent et librorum Tituli Satyrici ab otiosis et acutis ingeniis confingi, qvi ad hanc falsi speciem qvodammodo etiam referendi sunt. Pseudonvmis annumerandi et illi sunt, qvi aliena sibi per plagium attribuunt. Sunt in illis adeo impudentes qvidam, ut excusso veri Autoris nomine suum reponant; qvod in Roberti Stephani Thesauro Latinæ Linguæ factum, ad qvem plagiarii velut ad cadaver aliqvod vultures convolârunt. Toties hoc opus sub peregrinis nominibus recusum est. Doletus subtiliore furto in aliam formam opus redegitin commentariis suis Latinæ Linguæ': Qvemadmodum et Scapula Henrici Stephani thesaurum Græcum in aliam formam redigens à plagii et doli crimine non potest absolvi, etsi utilem Scholis aliqvâ ex parte operam præstitit. Sed omnia illa perseqvi exempla infinitum esset; qvorum magnam partem jamtum collegit Thomasius in libro de plagio literario, moralitatem qvoque ejus ad minutias usque pervestigans. Cautiores illi plagiarii sunt, qui postumis virorum doctorum scriptis insidias struunt. Sæpè enim contingit, ut præmaturâ illorum morte vel non edi vel non absolvi possint eorum opera: Ad quorum pabula fucialieni qui accedunt, non sibi facta mella deprædantur. Vix credi potest, quam frequens illa fallendi ratio sit. Vidi non ita pridem ipse editum alieno nomine librum, quem Vir doctissimus privatis scholis olim proposuerat. Pertinet huc, quod de Barbosa notavit Erythræus Pinacoth. II. num. 18 Scripsit is de jure Ecclesiastico universo volumen, quod opus magno alieno labore partum in se ille transtulit, cujus historia ita habet: Die quodam Barbosæ famulus salsa quædammuriatica in prandium coëmerat, quæ ne manus digitosque inficerent tetroque odore imbuerent, cetarius chartis quibusdam, ut moris est, amiciebat: quem postea amictum famulus, domum reversus, cum præsente Domino ac vidente muriatica illa exuisset, quò in aquam injecta macerarentur, et in terram abjecisset, Dominus, curiosus inspiciendi, quid chartis illis contineretur, eas sustulit ac lustrare oculis cœpit; viditque elegantissimi doctissimique cujusdam operis initium esse; statimque suspicatus est, id quod erat, autore, antequam potuisset illud impressum typis emittere, è vivis erepto, heredes, ignaros quantum in eo boni esset, tanquam in eptas, nescio quas, chartas et inutiles, cetario vendidisse; et statim magnam in spem venit, autore è medio sublato, si librum illum quoquo modo nactus esset, prosuo edendo, maximam sibi ex eo gloriam posse [84] contingere: ac percontari diligenter é famulo cœpit, in quonam macello, et à quo cetario, muriatica illa coëmisset; qui aperuit illi omnia, et simul signa et notas ostendit, quibus ad cetarii illius tabernam sine ullo errore perveniret. Abiit ille curriculo, quo mittebatur, librum invenit, cuipaucæ quædam chartæ fuere detractæ; ac vili eum pretio redemit: tum subrogatis iis, quæ deerant, ac pluribus etiam aliis adjectis, imprimendum pro suo curavit. Hæc subjungit Erythræus, ab homine Barbosæ amicissimo ejusque arcanorum omnium conscio accepimus. Alii ex variis scriptoribus quædam furantur, ne statim deprehendi in furto posfint, quorum maxima quidem pars est. Non possum, quin insigne hic exemplum afferam Thomasio non notatum, ut multa quidem adjungi possent. Edidit P. Stephanus Lambertus Villafanus Burgundo-Seqvanus è Soc. Jesu, et in Cæsareo Madritensi collegio Eloquentiæ Professor opera poëtica, in quibus pleraque ex aliis optimæ notæ poëtis sunt congesta, sed ita, ut per lacinias hinc illinc petitas carmina sua quasi consueret. Ex levi eorum inspectione statim apparuit illa fraus. Nam ex Augustini Mascardi, elegantissimi Poëtæ, sylvis, Passeratii poëmatibus et Emanuelis Thesauri Inscriptionibus pleraque compilata notavi: Quod argumento est, etiam cætera, quorum non illa notitia nunc est, furto alicunde subrepta. In epicediis Reg. Isabellæ Borboniæ pleraque excerpta sunt è Mascardi Sylvarum lib. 3. de Rebus tristibus et è Deliciis Poëtarum Gallorum. Epicedia in funere Principis Hispaniæ Balthasaris Caroli pleraque, imò omnia, è Mascardo consarcinata. Illud verò Epitaphium elegans, quod in Villafano p. 289 legitur, totidem verbis in Mascardo p. 135 legitur; nisi quod unam vocem mutaverit: Vix matutinum surgebat Cæsaris astrum Lumine promittens uberiore diem: Ast immaturam obnubit mors pallida lucem, Nec sinit è medio vibret ut axe facem. O lucem sine luce brevem! vix Lucifer ortus Solem præveniens Hesperus emoritur. Quæ p. 286. 287. apud Villafanum leguntur, è Passeratii poëmatibus, quæ in Deliciis Poëtarum Gallorum habentur, part. 3. p. 156. et. p. 171. aliquâ ex parte transscripta. Vafrities hujus hominis ex eo etiam apparet, quod in titulo libri impressionis annum non apposuerit, quem tamen Censores libri produnt. Confuso enim tempore incertum, quis verè plagiarius. Inscriptiones in Principem suum ex Emanuelis Thelauri Inscriptionibus compilavit: In J. Bapt. Lauri, viri docti et poëtæ quoque elegantis, quem magni fecit Urbanus VIII, epistolis, cent. 1. Ep. 75. legitur totidem verbis Strena illa Passeratii de Nihilo, quæ habetur in ejusdem poëmatibus, part. 3. Delic. Gall. Poët. p. 31. Quod mirum mihi semper visum est, cum Laurus ipse non contemnendus poëta fuerit, ut patet ex poëmate ejus de fabricatione calcis libris tribus scripto, et elogio, quod illi suspendit Erythr. Pinac. I. n. 141. Scripsit et Theatri Romani Orchestram de Viris illustribus. Extant orationes cujusdam [85] non ignoti Jesuitæ, quæ multam partem ex Italicis Panegyricis Emannelis Thesauri depromptæ sunt. Dum enim acutum dicendi genus, qui morbus quorundam est, nimis affectat, etiam ne sententiolæ desint, aliunde furatur. Extat cujusdam de Opinione Oratio, quæ præcipuâ parte è Barlæi oratione de Ente Rationis descripta est. Bertilii Canutimultæ sunt in Epistolis è Lipsio, in Poëmatibus è Lotichio, laciniæ. Novimus et è Vincentii Fabricii Poëmatibus nobili Poëtæ Gallico aliqua acumina sublecta. Sed illa minutiora sunt, quam ut attendi debeant. Et casu interdum talia eveniunt, quod singulari dissertatione de surtis Poëtarum Ostendere voluit Menagius. Legi etiam potest super hoc argumento Stephani Forcatuli Dialogus festivissimus, cuititulus Prometheus, sive de raptu animorum, ubi alienæ inventionis prædones et ineptos imitatores reprehendit. Malè tamen habere Viros doctos illæ deprædationes solent, si rerum suarum sint tenaciores. J C. Scaliger, cum à meretriculâ CCC nummis emungeretur, eique illos vindicaturo amicus Judex, quem Atticum vocat, indignâ sententiâ illuserat, stomachosiorem et acerbam in eum epistolam scripsit; quæ est inter editas 63. quâ inter alia scriptorum suorum compilationes objicit: Quare favetis furibus, nisi quia fures? quare impudicis, nisi quia ex impudicis aliquot vestrum natisunt? Quid vos evoxit adillud tribunal, nisi sororum impudicitia? Quid adaltior a provexit, nisi eapecunia, quæ iisdem artibus comparata erat? Emistis magistratum, vendidist is judicia. Redde mihi Præfationes meas, dicta acuta ex insinitis epistolis etc. et ingratus esto. Non accensendi sunt Pseudonymis, qvi vel fictum vel immutatum nomen assumunt, si forte sua interesse existiment illud celari, cum à dolo absint. Illud plerumque faciunt, qvi arcaniora scribunt, vel in rebus civilibus, vel naturalibus, vel qvi novas sententias defendunt, et sibi ipsis diffidunt, judicia hominum doctorum, ut stantes post tabulam Apelles, exploraturi. In Politicis argumentis qvotidie videmus larvatos in scenam procedere. In rebus naturalibus, arcanis scilicet, chimicis præcipuè, pleraque ficta habemus nomina, paucis exceptis. Ut enim mysteria illa Harpocratis sigillo recondi volunt, ita eorum scriptores, qvi omnia proponunt, ipsi latitare qvam in publicum prodire malunt. In his Basilius Valentinus, magnus hujus artis antistes, (ut hoc moneam) qvibusdam numeratur. Ego ipse qvondam in illâ fui sententiâ, ac confirmat Raschii testimonio Placcius in Pseudonymorum Catalogo p. 159. qvi nec in Catalogo Benedictinorum Provinciali Erfurti, neque in Generali Romæ nomen hoc invenerit. Raschius aliqvem ex familiâ Johann. Tholdeni Hessi sub hoc nomine latitare voluisse existimavit. Sed in aliam nunc sententiam penè impellit Gudenus ipse Erfurdiensis, qvi in Histor. Erfurdensi lib. 2. pag. 129. ita scribit: Eadem ætate, sc. An. 1413. Basilius Valentinus in Divi Petri monasterio vixit, arte medicâ et naturali indagatione admirabilis. Addit qvidem Gudenius, ipse ab his sacris alienior: Insuper iis accensetur, quos in augmentum spei nominant aurum confecisse. Sie alienâ dementiâ post secula fallit, ideo minus culpabilis, quod non nisi decipi amantes facultatibus ex#at. Verùm [86] ut iis verbis demonstrat, illum rerum, qvas proponit Basilius, notitiam non habuisse; Ita suffragium tamen idoneum præbet, qvendam ejus nominis vixisse in Divi Petri monasterio. Librum tamen illum de Incrementis et Decrementis metallorum, qvi Basilio Valentino vulgò tribuitur, sub cujusdam de Solea nomine apud amicum editum vidi, et qvidem in 4to. Suspicionem hoc de Solea nomen mihi movit, qvoniam de Thöldeno aliorum opinio est, annon forte in illo Johannis Thôldeni nomine lateat: Et sanè integrum illud nomen de Solea in nomine Joannes Tholdenus occultatur: qvæ vero lupersunt literæ, nullum formare prænomen possunt, atque nunc memoriâ mihi excidit, qvale in libro illo edito fuerit. Fortassis aliud qvoddam assumpsit, eo contentus, qvod nomen qvodcunque è suo exstruxerit. Multo minùs inter Pseudonymos referendi sunt, qvì certa qvædam nomina è Collegiis, qvalia in Italia, nunc qvoque in Germania plura sunt, sortiti. Turbat tamen illa res et nebulas lectoribus offundit, qvibus illa cognomina incognita sunt: Multi sunt à membris societatis fructiferæ scripti libri, qvorum Autores sub adscititiis illis titulis ignorantur. Cuiautem vacat in illos adeò anxiè inqvirere? Certè illi Collegiorum tituli vehementer displicuerunt Vincentio Pinello, de quo in ejus vitâ refertur: Cum Patavii plures clarorum virorum cœtus cogerentur, quas Academias appellamus, Elevatorum, Occultorum, æthereorum, nulliunquam nomen dedit, ab ambitione et theatraliquâdam ostentatione procul abhorrens. Rolandus qvoque Maresius lib. 2. Ep. 43. Collegia ipsa qvidem laudat, sed displicent ipsi cognomina planè absurda et ridicula. Apud Græcos tamen cognomina qvoque peregrina ab autoribus usurpata videmus, qvæ res historiam literariam intricatiorem reddit. Nostro tempore qvoque videmus Germanica Gallica in Latina et Græcamutata, qvod molestum sæpe est, et ipsis autoribus officit. Multum in Historiâ Thuanâ Gallicorum nominum in Latina commutatio turbat. Et in omni Historiâ illa res tricas et nodos nectit. Procedimus ad Anonymos libros, qui vel autorem certum non habent, vel nullum profitentur. Copiosè hîc de causis celandi nominis agit Bailletus in Judic. Doctor. Tom 1. part. 2. cap. 12. qui super illo argumento legi potest. Eorum indicem dedit Vir Cl. Vincentius Placcius, quem supplementis porro augebit. Deckerus quoque in libello de scriptis adespotis quædam hujus argumenti tangir. Ac velle~ sane majore studio in rem illam in cumbere~t eruditi: Nam utilissimus profectò labor est, non tam in recentiorum Autorum scriptis, quam vetustis. Idem, ut puto, argumentum in Commentario de Autoribus dubiis tractavit Vir vastissimi ingenii Caspar Barthius, quem aliquoties ipse in Adversariis suis citat. Sed nusquam ille post mortem autoris, etsi jam absolutus, comparuit; Quod argumento est, ab improbâ manu surreptum. De Joh. Gerh. Vossii simili libro deperdito dolet qvoque Placcius libri sui præfatione. De Autorum versionibus quædam adderem, nisi in veterum Autorum [87] versionibus recensendis isto labore nos sublevasset Vir Petrus Daniel Huetus, cujus extat de Claris interpretibus liber, in quo tamen erga Germanos paululum iniquior visus est. De Gallicis veterum autorum versionibus legendi sunt Sorellus et Bailletus. Et hic quidem Latinos quoque interpretes Italos, Hispanos, Germanos recensuit libro de judic. Doct. Tom. 3. part. 2. totâ, qui potissima ex Hueto excerpsit. Cæterum et versionum cura eruditis esse debet. Quæ ex Orientalibus, Hebraicis, Arabicis convertuntur, peritissimos sanè carum linguarum requirunt: Qui cum rarissimi sint, sit inde, ut non satis sibi constent illæ versiones. Plerique Orientales literas discunt, non ut linguam vel scribant vel loquantur; sed ut Grammatici sint. Neque mediocris linguæ cognitio hic sufficit, sed accuratislima, et ex usu ipsius gentis firmata. Magnum quoque in Codicis sacri interpretatione versiones cujuscunque linguæ usum habent, easque ad exegesin Theologi celeberrimi cum magno suo fructu adhibent. Ex collatione enim illarum sensus sæpe verus elicitur vel firmatur. Earum utilitatem quoque in Historicis, et quidem Taciti interpretatione ostendit Freinshemius in illo suo specimine Paraphraseos Cornelianæ, ubi è Gallicæ, Italicæ, Anglicæ, Germanicæ, Hispanicæ versionis collatione veros Taciti sensus indagavit.

CAP. X. DE LIBRIS MYSTICIS ET SECRETIS.

VAria de mysticis libris judicia. Non omnia contemnenda. Ob incredulitatem multa ignorantur. Libri Mystici, Theosophici, Prophetici et Magici. Theurgici Gentilium libri. Jamblichi de Mysteriis ægyptiorum libri, ex Hermetis libris congesti. Libri sacri apud ægyptios custoditi. Zoroastri historia et scripta: Eorum aliqua Picus habuit. Oracula Zoroastri. Berosus Annii à Postello defensus. Indi Bramines. Orpheus et ejus scripta. Etruscorum Razi Hinui antiquissimam sapientiam professi. Tarquitiani libri. Sibyllina scripta à Noachi nuru Postellus deducit. Sibyllina Oracula Romæ custodita. Eorum diversitas. Phires aliis. Petito una Sibylla dofenditur. Druides. Gentilium sacra sincera paulatim adulterata. Hebræorum Libri Caballistici. Christianorum mystici libri. Dionysius Arcopagita. Theophr. Paracelsi, Jacobi Böhmii Theologica. De his judicia Prophetici libri in omnibus gentibus. Pignora imperii ominosa. Vasa cuprea Chinensium. Nostradamus Gallorum Propheta et Poëta. Varia de ipso et scriptis ejus narrantur. Speculis quidam usum existimant. Vaticinium de Calvinismo in Galliâ exstirpando nunc impletum. Multa alia de magnis revolutionibus prædixit. MYsticos et secretos libros dicimus, qvi de rebus sublimibus, arcanis, mirabilibus scripti, suos sibi lectores postulant, neqve omnibus ad lectionem concedi solent, neqve ab omnibus intelligi possunt. Non idem omnibus est horum librorum gustus: laudantur ab his, culpantur ab illis. [88] Sunt, qui ista scripta habent. Sunt, qvi# utinania, superstitiosa , et ab otiosis ingeniis, ad fucum simplicioribus faciendum, inventa alpernentur. Sed mediâ in illis viâ procedendum est. Ut enim nullus liber tam malus est, in quo non sit aliquid boni; ita et in illis, qui mysteria et arcana se tradere venditant, invenies aliquando, qvæ vix credideris Non negaverim equidem multa à multis fingi, esse, qui aliorum credulitati imponant, et ad inanes contemplationes homines, quibus omnia ignota magnifica sunt, abducant. Sed de omnibus eandem pronunciare sententiam nefas esto. Neque ita suspicionibus indulgendum est, ut omnia sine discrimine pro fabulis et mendaciis habeamus Quin potius crescat cum bonâ segete infelix lolium et steriles avenæ Veniet, quæ illa judicet, ætas et rerum magister usus. Etiam hîc profectò verum est, quod Heraclitus, Plutarcho testein Coriolano, solitus est dicere: , multas divinas et præclaras res ab hominibus ignorari, ob eorum incredulitatem: ac Plutarchus alibi vocat , morbum incredulitatis. In eundem sensum qvoque Theophrastus dixit, res mundi pulcherrimas ab arrogantia hominum ignorari, dum nihil statuunt credere, nisihumana mens rationem illius perceperit. Qvod si Aristotelem 1. Metaphysic. audimus, ea est humanæ mentis imbecillitas, ut cognoscere neqveat veritatem, eoque pacto cernit ignorantiam omnium, nec vidit suam. In plerisque naturæ rebus plus videmus fidei qvam demonstrationi relinqvi. Nisi potissimapars cognitionis naturalis ab Historiâ Naturali nobis esset, à philosophiâ parum nosceremus. Et tamen is hominum morbus est, ut res ipsas negare malint, qvam suam ignorantiam profiteri. Quoniam verò nec millesimam partem rerum naturalium cognoscimus, ne qvid de dicam, potius credulitate qvàm nimiâ incredulitate hic peccandum existimem, ne falsâ falsitatis suspicione pulcherrimarum rerum scientiam amittamus. Mysticorum librorum tres vasi constituere possumus classes, Theosophicos, Propheticos, et Magicos. Theosophicos nunc eos vocant, qvi de rebus divinis abstrusiora qvædam docent, qvales apud Gentiles Theurgici dicebantur, qvibus Doctrina de Deo, Dæmonibus, geniis, deque ceremoniis, qvibus illi colendi, tradebatur. Alii Magiam divinam hanc Theurgiam vocant. Hæc veterum Methaphysica fuit. De Gentilium religione etsi magna volumina conscripta sunt, tamen dicere non vereor, è tam vasto numero paucos esse, qvi istius et ethnicæ fundum rectè penetrarint. Non existimandum est, adeo stolidos et ineptos fuisse sagacissimos populos, ut, qvæ vulgo de eorum sacris traduntur, eo sensu accipi velint, qvo se nobis exhibent, ii præcipuè, qvi eorum fingendorum autoresfuere. Alii sub hoc ænigmate sensus latent, mysteria scilicet naturæ secretioris, qvod, ut suspicione attigerunt multi, ita fuit inter tot interpretes Davos, unus alterque hodie Oedipus, qvi aliqvid de iis prodiderit: De qvibus in seqventibus plura. Theurgiæ gentilium arcana, non volaticis narrationibus sparsa, sed suis rationibus [89] deducta apud Jamblichum in libro de Mysteriis ægptiorum operosè proposita sunt: qvô ad Porphyrii qvæstiones respondet, qvem Thomas Gale Oxonii 1678. cum notis edidit. Nam ægyptiorum doctrina in his præcipui aliqvid habere videtur, unde in Græcos et ab his in Romanos multa derivata, sed multis falsationibus incrustata. Nil verô in hoc argumento ab ullo gentilium philosophorum huic simile scriptum est, quod autor ille se ex Mercurii columnis, qvas Pythagoras et Plato in suam philosophiam transtulerint, ex innumeris antiqvorum scriptis, et ex certo aliqvo libro, in qvem veteres totam de rebus divinis scientiam congesserint, itemè Chaldæorum ac Assyriorum monimentis excerpsisse ait: ut proinde qvasi compendium Theurgiæ gentilis dici possit. Duos verò Mercurios celebrabant ægyptii. Primus, quem illi Thoth vocant, ille est, qvi columnas reliqvit, qvas interpretatus est Mercurius secundus, qvam ille interpretationem multis libris complexus est, ut ipse Jamblichus docet. Notat vero Thomas Gale ad cap. 1. librorum illum numerum Mercurio tributorum ortum ex eo esse, qvod omnia sua inventa uni Mercurio ex communi sapientum concluso inscriberent, et in columnis et in adytis sacris reponerent: ut Pythagoræi omnia sua inventa Pythagoræ nomine insigniebant. Ex iis Mercurii libris unus fuit, qvi continebat , cujus meminere Diodor. Sic. lib. 1. c. 16. Strabo lib. 15. Et eandem ob causam credo tot libros Hermetis sive Mercurii nomine circumferri, qvod sua scripta sub Mercurii nomine publicare maluerint: Qvanqvam et Christianorum piis fraudibus aliqva, aut certe qvædam in illis laciniæ, adscribi posse videntur. Opuscula medica et astrologica Hermetis in Bibliothecâ Vindobonensi exstantia Lambecius notavit, lib. 6. Commentarior. part. 2. in qvibus, compendium medicinæ, de mathematicâscientiâ, insluxibus astrorum, de arcanis duodecim signorum Zodiaci, de animalibus volatilibus, quadrupedibus, aquatilibus, gemmis seu lapidibus pretiosis, characteribus sive not is ponderum et mensurarum, de Melomantia sive divinatione ex membris humani corporis: Arithmomantia sive divinatione ex numeris. De Hermetis Trismegisti vitâ et scriptis videri amplius potest Lambecii prodromus historiæ literariæ cap. 1. §. 6. à pag. 134. usque ad pag. 443. et Borrichius in Hermetis sapient. c. 1. 2. et 3. Cæterum et integras habebant Bibliothecassacras ægyptii, in qvibus reposita, qvæ occultari volebant; cum pœnâ graviafficerent, qvi aliqva ex iis in vulgus efferrent Calasiris sacerdos ægyptius apud Heliodorum his verbis testatur: Me dicente ea, quæ sciebam, et quæ de hocslumine (Nilo) sacris libris perscripta, solis antistitibus cognoscere ac legere licet. Postellus in Alcorano multas veteris ægyptiorum Theologiæ reliqvias, ac plura de Christo ipso restimonia, qvàm in Judæorum libris, agnoscit. Videri alioqvin super multis doctissimus Sapientiæ ægyptiorum vindex Borrichius potest. Inter antiqvissimos in hoc genere Gentilium scriptores Zoroaster recensetur. Ejus historiam ex Abulfeda aliisque collegit Edoardus Pocockius, ubi inter alia nominatur ejus liber, qvo religionis præcepta Magis tradiderit, ac XII. voluminibus [90] constiterit, qvorum singula corium taurinum integrum implerent. Scripsit de pretiosis lapidibus libros V. de astrorum effectis ex eorum inspectione prædicandis ac judicandis unum: de Agriculturâ V. Plin. lib. 30. cap. 1. ait, vicies centena millia versuum à Zoroastre condita, qvæ indicibus explanavit Hermippus, qvi de Deoru~ sacris, cultu et ritibus egerunt; item , qvos Suidas ait fuisse quatuor, qvi longum ipsius scriptorum enumerat Catalogum. Pythagoræ istos prælegisse Zabratum memorat Porphyrius, qvi Zabratus Pythagoram edocuerit, . Horum librorum aliquot Joannes Picus habuit, qvi ipse ita ad Ficinum scribit: Chaldaici hi libri sunt, si libri sunt, non thesauri. Audi inscriptiones. Patris Ezræ, Zoroastri et Melchior, Magorum oracula. In quibus et illa quoque, quæ apud Græcos mendosa et mutila, integra et absoluta leguntur. Est et in illa oracula Chaldæorum sapientum brevis quidem et salebrosa, sed plena mysteriis, interpretatio. Est itidem et libellus de dogmatis Chaldaicæ Theologiæ, ac in illum Persarum, Græcoru~, Chaldæorumque divina et locupletissima enarratio. Hos Ficinus post obitum Pici inter ejus scriptorum reliquias comperit, sed adeo depravatè exaratos, ut vix ab ipso Pico legi possent. Syrianus Magnus libros X. in Logia sive Oracula Zoroastri scripsit. Notavit Thomas Gale ad c. 2. sect. 1. libri Jamblichiani: magnam esse convenientiam inter hæc et ea, quæ tradebant ægyptiorum sapientes ex libris Mercurialibus; nec non inter ea, quæ fuisse Zabiorum placita et scripta prodit Maimonides Ductoris l. 3. ubi hos à Magis propagatos fuisse notat. Legi de hoc Zoroastre ejusque scriptis ampliùs potest Otto Heurnius in Barbaricæ Philosophiæ antiquitatibus l. 1. Chaldaico p. 28. et in lib. 2. Indico cap. 1. Ubi Oracula Zoroastri recenset, qvæ Ludovicus Tiletanus cum Plethonis Gemisti commentariis Parisiis, ac postea Franciscus Patricius auctiora ex Proclo, Hermia, Simplicio, Damascio, Synesio, Olympiodoro, Nicephoro, An. 1591. Ferrariæ in novâ de Universis Philosophiâ edidit, sapientiæ divinæ plenissima. Adeò enim iis, quæ sacris literis tradita sunt, consonant, ut Johannes Jessenius à Jessen ab Abrahamo illum edoctum existimet: qui quasi compendio quodam hanc Zoroastri Philosophiam tradidit libro, quem Zoroaster inscribit, Witteb. An. 1593. edito. Videndus de illo est Girald. de Poët. Dial. 2 p. 59. Ex horum familia procul dubio fuere, qui ad adorandum Christum venere. Verum de Chaldæorum antiquitatibus exigua nobis superest notitia, nisi quis ad Berosiana illa fragmenta confugere velit, quæ plurimi supposititia habent, etsi illis sui quoque defensores, ut supra vidimus, et Postell. libr. de Etruriæ origine eadem vera agnoscat; neque ab Annio Viterbiensi demum conficta; quod in Germaniâ et Galliâ extiterint, antequam in manus Annii inciderint: Qui et apologiam pro illo a #Petrum Franciscum Giambularium Canonicum D. Laurentii et Academicum Florentinum autorem libri de prisca Etruscæ linguæ origine scripsit, quam et operi subjungit: ubi ex ipsa Armenia allatum hunc librum et à Georgio Apostolicæ professionis homine Latinum Annio datum fuisse ait: quæ velim nobis paulò accuratiora aliisque documentis firmata dedisset: Hactenus enim nil illorum [91] innotuit. De ægyptiorum Theologiâ, Philosophiâ, Hieroglyphicis, Otto Heurnius quoque nonnulla eodem libro adduxit. Indorum, et in his Philosophorum Braminum, quasi Abraminum ab Abrahamo oriundorum, ut Postellus judicat, Theologia et Philosophia ab illis Chaldæorum dogmatibus non multum diversa fuit. Sed nulli de iis supersunt libri, nisi exigua Palladii relatio, et nos infra de his plura dicemus. Orpheus Thracius antiquissimæ sapientiæ dogmata tradidit, è qvo Græci Astrologiam acceperunt, ut testatur Lucianus in Dialogo de Astrologia. Illum ajunt primum Deorum initia, universamque Theologiam reclusisse, nefariorum facinorum expiationes ac plurima morborum remedia docuisse. Scripsisse dicitur de elementorum transmutatione, de rerum naturalium amoris essicaciâ, de Gigantum cum Jove pugnâ, de raptu et luctu Proserpinæ, de erroribus Cereris, de laboribus Herculis, de ritibus sacrorum Idæorum et Corybantum, de gemmis, de occult is oraculorum responsis, de Veneris et Minervæ sacrificiis, de ægyptiorum luctu ob mortem Osiridis, illorumque lustrationibus, de vaticiniis, do auspiciis, de sibrarum situ, de somniorum interpretatione eorumque averruncatione, de expiatione inferorum, de ratione et motu astrorum; Qvæ tamen omnia perierunt. Nam, qvæ ejus nomine etiam olim circumlata, fortè ex reliqviis ejus ab aliis concinnata, unde et Aristoteles non Orphei, sed Orphica scripta vocavit. Qvi et Ciceroni liber Orphei titulo tribuitur, sine dubio fictus est. Vide de illo, aliisque ejus nominis plura apud Gyrald. Dial. 2. de Poëtis Latinis, p. m. 52. et seqq. Qvæ veteris Theologiæ in Europam ac primùm in Italiam venerunt, cæteris omnium gentium sacris præferenda essent, si veritate niterentur, qvæ Postellus libro de Etruriæ originibus magno apparatu proposuit. Noam enim in Italiam primùm venisse, ibique orbis antedilaviani sacra ritus et scientias restaurasse ait. Fuisse autem illi, ut apud omnes populos, popularem institutionem, et inter sapientiæ alumnos secretiorem qvandam et ab usu vulgarium remotissimam, à qvâ vis prædictionum Magiæ et divinioris sapientiæ pendebat. Ab eo, ait, constitutos illos Razi Hinuos (qvod nomen Halicarnasseus conservavit) id est, ut interpretatur, secretorum propagatores, qvi sint iidem, qvi Ethrusci, seu Eturi Tusci, qvorum idem officium fuerit, qvod Etruriæ sacerdotibus Cicero adscribit. Ii præerant instituendæ juventuti, principum potissimùm, ii habebantscientiam secretiorem evocandorum geniorum, alligandorumque prodigiorum et signorum cœlestium interpretandorum, qvam scientiam nostro desiderari seculo ait. De qvibus omnibus multa illic nova, et qvæ plurimis habebuntur, sed tamen non ineptè deducta, legi possunt. Laudantur et ab Ammiano Marcellino lib. 25. cap. 2. Tarqvitiani libri, inque iis titulus de rebus divinis Nam Plinio et Macrobio in lib. 3. Sat. c. 7. testibus, Tarqvitius libros tres de Etruscâ disciplinâ et Ostentarium Tuscum conscri psit: ut inde appareat, plures ejus generis libros fuisse. An ex Noachi disciplina Sibyllina illa Romæ custodita carmina fluxerint, non est adeò certum. Postellus in libro de Originibus sive de variâ, et potissimum orbi latino ad hanc diem incognitâ aut inconsiderata [92] historiâ cap. 16. Sibyllinam doctrinam ortum habuisse credit à femina principe totius Orientis, proximâ sanguine ipsi Noacho. Primamille Sibyllam facit Nimrodi uxorem, dictam Sabbathen sive Sembethen, nurum Noachi, unde totus oriens acceperit sacra, donec sensim sanctitate et enthusiasmis pleræque Græci sermonis peritæ feminæ eadem tradiderint Græcis, et demum Latinis; ita, ut principio publicati nominis Romæ, id est, sub Regibus, delata sint magna volumina, quæ tantæ fuisse veritatis comperta sunt, ut illis inconsultis nihil publicæ functionis susciperetur. Earum Sibyllarum complures fuisse omnium est sententia, qvas ab illa primâ institutas fuisse, sed incertâ fide, refert Postellus. Certissimum est, inquit ille, fuisse innumeras in universo, sed scripta 10. fuere communiora. Quis enim non admiretur illas Alirunas Francorum, Gothorum et totius septentrionis, quæ tantâ erant non solum prædicendi sed evocandi potentiâ, ut non solùm clarè de futuris prædicerent, sed spirituales substantias cujuscunque generis ita cogerent, ut inquâcunque formâ se repræsentare omnium oculis adigerent. Ejusdemgeneris fuere vates et sacrævirgines ubivis gentium, tam in verâ religione optimè primum ab uxore Noachi et filiabus nuribusque et posteris instituti, ad divinæ sapientiæ laudem, quàm in iisdem religionibus sensim depravatis et à diabolo corruptis. Verùmde numero illarum Sibyllarum nunqvam satis inter eruditos convenit, neque de origine qvicqvam certi est. Qvæ enim Postellus hîc qvasi ex Apollinis tripodepronunciat, nullâ certâ fide nituntur. Isaacus Vossius, qvi de oraculis Sibyllinis doctissimam commentationem scripsit, nihilde numero et origine certi habet; saltem oracula Sibyllina fuisse, qvâ clarissima de Christo vaticinia continentur, probat; qvæ à Judæis ex Prophetarum suorum oraculis sub nomine fatidicarum mulierum, qvarum apud gentes magna esset autoritas, congesta fuerint. Cæterum magna illorum Sibyllinorum scriptorum fuit diversitas. Qvæ Tarqvinii regis temporibus in usu apud Romanos fuerunt, absumpta fuisse incendio Capitolino constat; postea ex Erythris et aliis Asiæ urbibus (ubi qvædam Sibyllina servabantur) illa utcunque congesta, à prioribus tamen diversa. Qvæ vero nunc supersunt Sibyllina, ea à Christianis interpolata dubium nullum est. In iis tamen tam variis Sibyllinis monumentis, qvicqvid fluctuent alii, Petrus Petitus peculiari de Sibylla libro, non nisi unam fuisse statuit, à qvâ omnis illa fama, omnia illa oracula, remotis supposititiis, promanârint; qvæ à variis locis, ubi illa vixerit, varium nomen sortita fuerit. Druidum, qvi apud Celtas et Germanos Theologi et Philosophi fuerunt, etiam cum antiqvis illis conveniunt dogmata, qvi tamen nihil scripturâ eorum, qvæ docebant, comprehendi voluerunt. Illorum etiam Pythagoras discipulus fuit, Verùm dubium nullum est, illa gentilis Theologiæ initio qvidem satis sincera, tractu temporis fuisse variis superstitionibus et damnandis ritibus incrustata. Cum enim Sacerdotes inter se secretiores haberent Magiæ disciplinas, populum falso cultu in diversa actum non cohibuerunt tantùm, sed et ultrò permiserunt, ne in sacra illa abscondita involarent. Paulatim et ipsi Sacerdotes in deteriora prolapsi, occultas Diabolo insidias struente, à viâ regiâ, imò divinâ, deviarunt. Jamblichianus [93] ille liber, qvem suprà laudavi, etsi multa habet sublimia, qvæque ex sinceris fontibus hausta videntur; tamen qvæ de Dæmonum cultu et conciliatione habet, illa ab iis segreganda sunt. Illud verò memorabile est, qvod sectione V. cap. 22. unum ait esse perfectissimum cultum, in qvo uno omnes simul colamus essen. tias et principatus: Hunc serò admodumadvenire ait, et oppido paucis; ac benè nobiscum agi, si in vitæ occasu contingat. Alibi disertis verbis ait, non opus nos habere geniorum amicitiá, si unum illum Deum summum, qvi omnibus imperat, amicum habeamus. Hebræorum Theosophici libri, qvos illi Cabalæ nomine vocarunt, longè plurimi fuerunt, qvorum Esdras ultra 70. collegit, non nisi sapientibus legendos. Hos Joann. Picus se habuisse ait, unde conclusiones illas Cabalisticas suas excerpsit. Nescio, an ex illis libris sit, velalius qvispiam, qvô se Postellus usum profitetur. Ita enim ille libro de Etruriæ origine p. 82. Apud Hebræos sic fuit usitatum interpretationis genus, ut altissimis referta mystertis non nisi ore in aures transfunderentur discipult, quamdiu res eorum floruerunt; paulo post in unum volumen, quod ad manus nostras pervenit, secreta illa disciplina, quam eò quod recipiatur auditu, et non lectione, Cabalam vocarunt, summum genus sapientiæ divinæ. Circumfertur et apud Judæos, Abrahami Patriarchæ, cui tribuitur, liber S. pher jetzira, id est, Liber formationis. Bartoloccius, qvi Romæ Bibliothecam magnam Rabbinicam edidit, ex illo ait, qvotqvot de Cabala scripserunt, tanqvam ex turbido fonte bibisse et hausiste totam illam tam sublimem et reconditam Judæorum Theologiam, qvam mysticam vocant, et de qva mira jactitant. Editus est ille cum notis Rittangelii: extant et aliorum in illum Rabbinorum commentarii, ac clavis in illum librum à Schephtel Horwitz Pragensi Judæo edita, sub titulo Schepha Tal, Abundantia Roris; neque in hunc solum librum, sed in Torah, Tikkunim et Pardes rimmonim, qvi libri fundamentum universæ Cabalæ continent. Hanov. 1612 Extat et Maajen hachochma, Fons sapientiæ, liber antiqvissimus, Amstelod. 4. 1651 editus. Legendi de Caballisticis Libri III. Reuchlini, et illi omnes, qvos aliqvot voluminibus in folio J. Pistorius Basileæ 1587. edidit. Conferri qvoqve Henrici Mori Cabala Philosophica potest, cujus examen Sam. Andreæ scripsit. Christianorum jam à primis temporibus mystici qvidam in Theosophiâ libri fuerunt. Principem in his locum sibi vendicant decantata illa Dionysii Areopagitæ opera de Hierarchia Ecclesiastica, de divinis nominibus, de Theologiâ mysticâ, qvem S. Pauli discipulum esse volunt, multoqve rationum conqvisitarum apparatu, ut genuinum, defendit Petr. Halloix in vitâ S. Dionysii, et qvæstionibus de vitâ et operibus ejus. Nos illam aliis litem dirimendam relinqvimus. Liber verò ille, à qvocunqve demum scriptus sit, rerum divinarum profundissimis meditationibus plenus est. Fuere omni tempore, qvi hujus generis libros scripsere; nullum verò eorum scriptorum feracius est, qvàm hoc et superius seculum. Inter illos numerari præ aliis debet Vir summi ingenii et maximorum [94] meritoru~, Theophrastus Paracelsus, qvi et magnam rei medicæ et Physicæ facem prætulit. Nam uti plerumqve secretioris naturæ et Theologiæ conjunctæ rationes istis scriptoribus fuere; ita datâ occasione in Theologicas dissertationes dilabitur. Fuere verò post mortem pleraqve ejus ab aliis edita, qvæ, si ipse vivus edidisset, fortasse alio habitu se exhibuissent. Qvare nec omnia illa, qvæ è schedis ejus publicarunt alii, à morosis Censoribus ad vivum resecanda sunt. Plures etiam ab illo in Theologicis libri sunt postumi, qvam in medicis et Physicis editi sunt. Nam in Bibliotheca Isaaci Vossii penè in omnes Novi Fœderis libros commentarios prolixos ab eo scriptos inveni. Similes generis scriptor nostrâ ætate Jacobus Bohmius fuit, Philosophus Teutonicus dictus. Mirabile profectò, viro huic, utut plebejo, ingenium fuit, et singulari animi impulsu agitatum. Ineptè suspiciosi sunt, qvi Pontificii cujusdam technas subfuisse scriptis ejus crediderunt. Ab uno homine et qvidem ab ipso profecta omnia, argunt idem styli tenor, eadem in omnibus rerum conformitas. Si exceperis nonnulla, qvæ et intricatiora videntur, in plurimis Pythagoræa dogmata spirare videtur. Ejus Psychologiam in linguam latinam convertit, notisque illustravit Angelus Werdenhagen ICtus. Henricus qvoqve Morus judicium de illo mitius, qvam asperiores nonnulli Censores, tulit. Pietatem viri istius nemo hactenus in dubium vocavit. Scripta illa ab homine literarum omnium rudi adornari potuisse, penè prodigio similis res est. Propheticos libros dico, qvi Rerumpubl. mutationes variosque casus prædicunt, qvales in præcipuis Rebuspublicis qvidam servari solent. Sunt enimhomines, qvi vel ex artis Astrologicæ arcanis, vel singulari ingenii impulsu, talia prædicere solent. Custodiuntur qvædam imperii pignora, è qvibus conjici futurasolent. De Urim et Thumim apud Hebræos è sacris constar. Apud Romanos erant libri Sibyllini, et illi Etrusci aruspices; apud Chinenses vasa cuprea novem, pro numero provinciarum, tremore suo varios Reip. casus significantia, de qvibus Martinus Martin. lib. 2. Sin. Historiæ pag. 50. Cui similia sunt duodecim vasa pro totidem anni mensium numero; qvorum unumqvodqve aliqvo pulvere oppletum, ejus indolis, ut sub finem mensis vasi suo atributi in ipsâ luminarium conjunctione sponte suâ in nihilum vanescerent. Ex motu ejus pulveris de futurâ totius anni tempestate vaticinabantur, de qvo Mart. Martin. lib. 1. Sed talia perseqvi infinitum esset. In Gallia celebre nomen Nostradami est, cujus mirabiles fuere non de Galliâ tantùm, sed cæterorum qvoqve regnorum fatis prædictiones, quæ sub forma tetrastichorum editæ. Scripsit autem illas Anno 1555. Nominat in illis monachum, qvi Henricum III. et carnificem, qvi Momorancium sub Ludovico XIII. percussurus sit: qvæ vix ulla arte divinatrice indagari possunt, et intelligentiæ alicujus afflatum reqvirere videntur. De incendio Londinensi, de Regis Caroli I. supplicio in illis qvoque vaticinatus est. Multæ fuerunt virorum doctoru~ super eo disputationes: Qvidam enim pro Impostore, [95] qvidam pro mago habuerunt. Aliqvi virtutem in illo propheticam deprehendere sibi visi sunt. J. C. Scaliger acerbas qvasdam in Hipponacteis suis invectivas in eum scripsit, cum antea ipsi amicus esset: Qva de causâ incertu~; nam prædictionu~ ejus veritas magnum illi apud Principes nomen acqvisivit, qvæ tanta esse videtur, ut ne Diabolum qvidem ea prædicere potuisse crediderim. Qvod si ille è naturalibus signis hæc capere potuisset; qvid vetat Nostradamum ex iisdem scire potuisse? Fuisse enim probum piumque virum omnes fatentur. Dela Croix du Maine in Bibliothecâ suá Gallicâ, Joannem Auratum, Poëtam non vulgarem, ejus prognostica notis illustrasse testatur, eâque fide, qvasi ab ipso Nostradami genio afflatus fuerit. De illo legi potest Petrus Pelitus libr. 3. de Sibyll. cap. 9. Ubi plura de ejus rebus narrat vulgo parum cognita, omnia tamen excerpta ex Apologiâ Anonymi, qvi Gallicâ linguâ scripsit librum, cui titulus: Eclaircissement des veritables Qvatrains de Maistre Nostradamy, Docteur et Professeur en Medecine etc. Hic §. 6 recenset varia ab illo prædicta, qvæ à solo humano arbitrio dependent, et proinde non nisi ad divinam qvandam inspirationem referri posse judicat. Multa à Typographis Iucripetis ipsi supposita fuisse narrat, qvæ occasionem calumniæ dederunt, cum destitueret ea eventus. Majores habuit, Astrologiæ et prædictionibus omnes addictos. Astrologiâ autem dixit se uti tantùm pro medio excitandi impetus illos vaticinandi, qvi ipsi in Astrologicis speculationibus supervenirent. Scripsit multa alia medica, et in linguam Gallicam multa convertit. Medicinam sine Astrologiæ cognitione parum prodesse judicavit. Infinita de illo narrari ait Anonymus, qvæ cum incerto teste dicantur, ille omiserit. Miram ille historiam narrat, qvam à viro nob ili Florinvilla ejusque conjuge comperit. Cum apud eum esset aliqvando Nostradamus, deambulantibus occurrunt duo porcelli, candidus alter, alter niger. Animi gratiâ interrogat Nostradamum Florinvilla, qvid fieret illis; ille statim: nigro, inqvit, vescemur nos: album lupus vorabit. Florinvilla, ut prædictionem eluderet, secretò album porcellum pro cœnâ curandum mandat. Paret coqvus, sed dum præparat cibum, lupæ catulus domesticus, absente coquo, porcellum adrodit. Ideoque coqvus nigrum illi succidaneum dat, ac in mensâ apponit. Ita eventus prædictionem Nostradami comprobavit. Autor ille in hoc specimine suo primo de rebus Henrici II. tantum agit. In præfatione ejus hæc præcipuè tractat. 1. Qvæverasint Autoris tetrasticha. 2. Qvâ de reprædictiones agant. 3. unde incipiant. 4. Qvousque se extendant. 5. de origine errorum, qvi irrepserint in hæc tetrasticha, et qvomodo corrigendi. 6. Qvâ ratione clavis et intelligentia tetrastichorum indaganda sit. 7. De ordine, qvo processurus sit. Promisit autem 20. tales libros, qvi in hunc usque diem tamen non sunt editi. Qvinque secuturis voluminibus acturum se de rebus Galliæ sub Regibus Henr. II. seqventibus promisit, 8. et 9. de rebus Italiæ: 10. de negotiis Imperii et Regum Septentrionalium: 11. De Hispaniæ et Lusitaniæ Regibus. 12. De rebus ad Oceani accolas pertinentibus, et de regno Angliæ, de qvo multa notabilia prædicit autor. 13. De rebus [96] Orientis, Turcis, Græcis, Persis. 14. De Africa et æthiopia. 15. De miraculosis Regis Franciæ progressibus in propagandâ per Orientem fide Christianâ. 16. de Antichristi machinationibus adversus Imperium Christianum Gallorum in Hierosolymis. 17. de iis, qvæ post annum 1655. per Europam accident, usque ad destructionem Romæ per decem Reges Antichristi vasallos. 18. De 7. primis centuriis, cum explicatione reliqvorum tetrastichorum, et paraphrasi epistolæ ejus ad Cæsarem filiu~. 19. de explicatione centuriæ 8. 9. 10. cum paraphrasi epistolæ ad Henr. II. qvæ continet clavem rerum futuraru~ post nativitatem Regis Lud. XIV. 20. de aliis scriptis propheticis, versibus Sibyllinis, qvi tangunt res 14. et 15. libri: tabulis Imperatoris Leonis, prophetiis Merlini et Paracelsi. Possent hi libri qvasi Pandectæ qvidam rerum futurarum videri, si in lucem ederentur. Sed nec ipsa Nostradami Tetrasticha integra habemus. Novissima editio An. 1668. Amsterodami in 12. à Wæsbergiis edita. Centuriæ in illis tantum XII. sed non omnes integræ. Multa in scriniis Regiis de iis celari audio. Ex mille verò tetrastichis et suprà, qvæ ille reliqvit, nullum esse Anonymus ait, qvod non duas aut tres prædictiones veras contineat, rerum in oriente et occidente gestarum, per omnia regna omnesque gentes. Allegat Anonymus Tetrast. 2. Cent. 13. quô agat de magno opere Philosophorum, prædicitque magnum Theologum, quem vocat verbum divinum vertendo Græcam vocem in Latinam, illud perfecturum; cum tamen ipse manus nunquam huic operi admoverit. Sed illa centuria in editione Amstelodamensi non comparet. Fuit, qui narravit, speculis quibusdam Astrologicis Nostradamum ad has prædictiones usum. Nam, qui arcaniora Physica et Astrologica cognita habent, ajunt è metallis, tanqvam Planetis terrestribus, eadem configuratione, qva Planetæ in Thematibus Natalitiis ponuntur, sub certis constellationibus specula fieri posse, in quibus futura cernantur. Talia specula non pro hominibus tantum, sed et nationibus, urbibus, seculis, ut illi ajunt, fabricari possunt. Sed de iis in vita ejus nulla vel suspicio apparet. Id quoque memorabile est, quod hoc in loco minimè prætereundum. Adduxit Vir Cl. Borrichius in Dissert. suâ IV de Poëtis, Anno circiter 81 scriptâ è Nostradamo duo vaticinia, quorum alterum proximis annis impletum est. Hodie, inquit, in Narbonensi Gallia et Provinciâ nil frequentiùs occentatur auribus, quam Nostradami vaticinia, quæ et, cum ad tumulum nominat issimi vatis Salone adstarem, pleno ore laudavit monstrator sacrisiculus. Ego optarim, duo ejus fulmina vana esse: quorum alterum Calvinianis minatur, et hoc est: En grande citò, qui n' a pain, qu' a dimy, Encor un couple sainct Barthelemy. alterum Septentrioni: Beaucoup, beaucoup avant telles menees, Ceux d' orient par la vertu Lunaire, L' an mil Sept cens, ferontgrands emmenees Subjugans presqve le coing Aqvilonaire. Cum hæc scriberet Borrichius, nulla de Calvinianismi exstirpatione suspicio erat. Sed pr Oximi anni veritatem hujus oraculi abundè confirmarunt. Ac concepta jam sanguinaria, ut quidam narrarunt, in Calvinianos fuerat sententia, quæ postea ita immutata, ut qvâvis cæde esset atrocior. Quid de altero futurum sit, Deus novit. Multa ille in epist. ad Henr. II. prædicit, magnasque imperiorum revolutiones usque ad septimum millenarium, ubi universalis in Ecclesia et omnibus regnis pax futura sit. Multa de amplificatione Imperii Gallici, ejusque victoriis in Oriente. Habet his similia Postellus in libro de vera consiguratione signorum cœlestium, ubi ex illis imperium orbis Galliæ suæ promittit. Multa etiam in Germaniâ talia de futuris prognostica secreto asservantar, de quibus hîc non est dicendi locus.

CAP. XI. DE LIBRIS PHYSICIS SECRETIORIBUS, PRæCIPUE CHEMICIS.

MEt aphysica veterum. De Campanellæ Metaphysicis. Cusani, Agrippæ, Scalichii seripta. Libri de Magnetismis, Sympathiis, Antipathiis. Liber Kyranidum Hermeti adscriptus. Vera hujus libri inscriptio et antiquitas. Liber mutilatus. Democriti . Petri Arlensis de Scudalupis liber ejusque clavis. Quædam ex illo arcana proponuntur. Maxveldii Medicina Magnetica. Wirdigii Medicina spirituum. Paracelsi Manuscripta in Bibliothecâ Scorialensi Chemica. Mythologia veterum ad Chemicam artem pertinet. Vetusti ejus Autores Græci, valde laceri et mutili. Codex Altenburgensis à Reinesio emendatus. Reinesii de iis judicium. Stephanus Alexandrinus. Heliodori poëma. Pappus Alexandrinus. Quis Heliodorus? Theophrastus, Hierotheus, Archelaus, Pelagius. Ostanis sragmentum. De eo disquiritur. Democriti liber antiquitate~ sapit. De Democrito insignis è Cedreno locus. Quid sit . Democritæa, angenuina, ansupposititia? Epistolæ à Synesio scriptæ. desenditur Dubia circa Zosimi scripta, à Reinesio mota. Adea respondetur. Zosimus Christianus ab historiarum scriptore diversus. Dissensus ab ipso Photio et Lambecio. Anonymi liber de testimonio pro Cbristianâ religione ex Ethnicis scriptoribus laudatur. Zosimus adversus Reinesium desenditur. Manuelis memorabile somnium, quod ad artem Chimicam reserendum. In Zosimi scriptis quædam diversitas. Olympiodorus commentator Zosimi, ejusque ætas. Labbei et Lambecii dubia. Cleopatræscripta Chimica et Epistolæ à Scioppio Priapejis adjunctæ. Psellus, Pseudonyma et Anonyma scripta recensentur. Leo Allatius Corpus Chimicorum edere voluit. Querela Borrichii votumque nostrum. Aliquot autores recentiores Rabbinici et alii. VEnio ad libros, qvos Magicos appellavi, non eos, qvi de Dæmoniacis artibus scripti sunt, de quibus alio loco dicetur; sed, qui de Magiâ naturali, et arcanas naturæ operationes tradunt. His quasi viam sternunt Cabalistici autores, de quibus supra egi; nam amicè conspirant, mutuasque operas [98] præstant. Metaphysica illa veterum fuit, quæ hodie tota in terminorum doctrinam abiit. Hanc tamen ad mentem veterum quodammodo instituere mihi visus est Campanella, qui in vasto opere multa de mundis, de seculis, de ordinibus mentalibus, de sigillis et ideis, de vitâ divinitùs comparandâ, de actionibus mundorum secundum seriem et collationem illorum, de gradibus potestatum et possibilium, de amore, sapientiâ et potestate, omnium rerum affectionibus, de maximo et minimo, de passionibus rerum ratione materiæ et formæ, de mutationibus earum et transformationibus, de propensionibus corporum vel ad Systematis unionem, vel ad certos situs in corpore. (Robertus Boilius libro de systematicis corporum affectionibus similia animo concepisse videtur) de configurationibus rerum et infinitis aliis agit: Quæ mihi accuratius consideranti materiam profundissimis speculationibus subministrare apta videntur. Non qvidem omnia illa simpliciter probaverim; sed sunt profectò in illis cogitata, quæ certè summam ingenii vim arguunt. Illis jungi potest liber ejus de sensu rerum, ubi libro extremo Magiæ fundamenta jacere videtur. Multi sunt à multis ad hunc scopum libri conscripti. Nicolai Cardinalis de Cusa opera plena sunt reconditorum sensuum. Cornelius Agrippa in libris de occultâ Philosophiâ ad Trithemium Abbatem scriptis, si quædam superstitiosa absint, multa ad hanc rem subministrat. Marsilii Ficini scripta, ut penè omnium Platonicorum, hæc argumenta tangunt. Joannis et Francisci Pici opera tota in abstrusis occupantur. Paulus de Scala sive Scalichius, qui è priscâ Scaligeræ gentis familiâ originem suam venditabat, atque Genealogiam Scaligeræ gentis scripsit, (quanquam illi controversia ab adversariis de eo mota est,) hujus generis varia edidit. Olim ille Ferdinando Cæsari à sacrificio Missæ fuit, post in Borussia, professionem Evangelicæ religionis simulans, intimis Principis Alberti consiliis admotus fuit, ubi res novas moliens alios è Principis gratiâ deturbavit ipse iterum deturbatus: Quare ad Pontificiorum partes rediens tandem Gedani mortuus fuit, de quo legi potest Boissardus in Iconibus virorum illustrium, part. 3. imag. 9. et Hartknoch. in Hist. Boruss. part. 2. c. 2. Edidit ille Encyclopædiam, sive orbem disciplinarum, tam sacrarum, quam profanarum, quem Epist emona inscripsit Anno 1559. Rasileæ impressum, cum nostrarum ille partium esset: cui adduntur Theses Mysticæ philosophicæ: Eulogus seu de animâ separatâ ejusque passione, Conclusiones in omni scientiarum genere 1553. olim Bononiæ hinc Romæ propositæ, quas # annorum juvenis scripserat: revolutionem alphabetariam sive perfectissimam ad omne genus scientiarum mothodum: Encomium Scientiarum, et multa alia adversus Romanam ecclesiam. Sed Anno 1571 in aliud qvasi Systema hæc omnia, quibus Ecclesiæ Romanæ se commendavit, compegit. In Epistemone Catholico, ut tum appellavit, omnium scientiarum omnisque Philosophiæ, Orphicæ, Pythagoricæ, Platonicæ etc. brevem descriptionem pollicetur. De mysteriis mysticæ Philosophiæ et variis involucris, ænigmatibus, Hebræorum, Chaldæorum, ægyptiorum, Persarum, Arabum, Græcorum et Latinorum, de animâ separatâ, de rerum sympathiâ et antipathiâ, [99] se acturum promittit. Scripsit et libros septem de rerum causis et successibus, et de secretiore quâdam methodo, quâ ev rsiones omnium regnorum, universi orbis, et futurorum series erui possint; item Epistolam, quâ omnes abditæ artes et scientiæ perstringuntur, et perfectis sima ratio prophetandt, et miracula operandi traditur. In occultis naturæ operibus, quæ in Magnetilmis, Sympathiis et Antipathiis consistunt, arcani sunt quorundam libri. Ex antiquioribus est liber ille Hermeti adscriptus, cujus meminit Barthius Adversar. lib. #. cap. 17. Hunc Gerhardus Medicus, quem Johannes Trithemius Gerardum Fulginatem, Raphæl Volaterranus Gerardum Suclonetam, Gesnerus et Simlerus Gerardum Cremonensem vocat, ante quadringentos propemodu~ annosè Græco in Linguam Latinam convertit, cui titulus: Liber physicalium virtutum compassionum et certationum collectus ex libris duobus, experientiâ videlicet Kyranidarum, Kyranni Regis Persarum, et ex libro Harpocrationis Alexandrini ad propriam filiam. Addit, pleraque ejus libri, qui Kyranni illius fuerat, esse Hermetis Trismegisti, et Syriacis characteribus sculptum fuisse in columná ferreâ. Græcus libri titulus à Gaulmino notis ad Theodorum Prodromum. c. 15. producitur: . Liber Latinus MStus extat in Bibliothecâ Paulinâ Academiæ Lipsiensis, quem, referente Fellero in præfat. Catalogi MStorum Lipsiensium, illustrissima Dn. Eleonora Hassiæ Landgravia Henric Ellenbergero, Med. D. Anno 1609. dono dederat, quemque Rivinusab Ellenbergeri filio acceptum Paulinæ intulit, et Lipsiæ An. 1637. excudi fecit. Hanc ego non vidi editionem sed aliam, quæ Francofurti Anno 1681. in 12. et, ut titulus habet, iterata vice è membranis Latinis edita est. Nulla illic prioris editionis mentio, quæ velignoratur, vel dissimulatur. Qvod ad Græcum codicem attinet, fortè idem ille est, qvem in Vaticana extare è Pamelio Barthiusait. In eo tamen et Gerhardus Cremonensis et Barthius ipse falluntur: ille, qvod A. C. 1168. Constantinopoli ex Arabicâ et Persicâ linguain Græcam conversam ait. hic, qvod à Græculo qvodam Monacho compilatore congestam existimat, qvi, ut fidem aliqvam libro conciliaret, nomina Arabum ægyptiorum Persarumque accersiverit, Regemqve Kyrannum opusculo autorem dederit. Verumlongè antiqviorem esse librum Græcum ex eo patet, qvod Olympiodorus, scriptor Chimicus, cujus ætatem ultra Constantini M. tempora producitin Vindic. Hermet. Borrichius, in commentario suo, super Zosimiscripta chimica Hermetem , ac Zosimus ipso Olympiodoro antiqvior l. 9. de Chymiâ ad Theosebiam Hermetem in Physicis, qvi idem liber est, alleget. Titulus libri qvid sibi velit nonsatis vel Græcus, vel Latinus interpres cepit. Nullus enim vel Kyranides vel Kyrannus Rex fuit, à qvo liber ille scriptus. Verùm, qvod Reinesius in variis lectionibus suis alicubi satis demonstrat, vox, qvam ex Arabico, vel Persico, retinuitinterpres Græcus, nihil aliud significat, qvam collectionem, . Qvoniam enim Persæ et Arabes ex suorum aliorumque Philosophorum magiâ hæc collegerunt, [100] Curanon vocarunt: qvemadmodum et Alcoranus, qvi recentioribus Græcis dicitur, nihil aliud significat, qvàm collectionem præceptionum divinarum. Vehementer verò dubito, an Latina illa versio integra ex omni parte sit: Multa enim in illis vel omissa, vel mutata suspicor. Nam ut ex Gaulmini notis in Theodorum Prodromum, eo loco, qvem supra nominavi, apparet, hymnus ille, qvem singulis herbis subjicit, qvisqvis est scriptor vel collector, qvo illius vires, numinisque, cui sacra est, celebrat, hîc planè non invenitur. Qvod ex veterum illo ritu promanat, qvorum mos fuit in colligendis herbis hymnum in laudem illarum, velnuminis, cui sacræ erant, recitare. herbas colligebant: Qvod de Druidibus viscum qvercinum colligentibus etiam memoratur. De illis Andreas et Pamphilus antiqvissimi Medici, Gaulmino notante, librum scripserunt. Galenus vocat. Gaulminus tales aliqvos hymnos se editurum promisit. Sed neque illi editi, neque hîc in libro illo Hermetitributo comparent. Multa qvoque Barthius loco citato illo contineri narrat, qvæ in edito non inveni. Hujus generis qvoque illa Democriti , vel qvicunque alius titulus fuit, censenda sunt, de qvibus prolixè Salmasius in Solinum et Borrichius. Est inter recentiores Petri Arlensis de Scudalupis opus de sympathiâ septem metallorum, septem lapidum et septem planetarum, Madriti primùm, hinc Romæ in folio sub initium hujus seculi editum: qvo singularia continentur secreta, à filio per incogitantiam publicata; Qvi postea exemplaria omnia cœ~misse dicitur, ut nullum jam ampliùs compareat. Est qvidem in Galliâ illud recusum minori formâ, sed totum mutilum, nulliusque pretii. Exiit tamen Parisiis P. Constantii Albinii Villanovensis Magia Astrologica, sive clavis Sympathiæ septem Metallorum et septem selectorum lapidum ad Planetas pro majore illius elucidatione editum Anno 1611. in 8. Sed sine arca ipsâ clavis illa nulli usui est. Qui legerunt, affirmarunt mihi, tot tantaqve libro illo contineri, ut omni auro sit præstantior. Inter cætera unum succurrit, qvod ille in eo legerat, de vitro è cineribus cadaverum strangulatorum certiqve mineralis conflando, cui lotium ægri immissum affectas corporis partes in ipsâ urina ostendat Aliud ex eo libro adduxit Joh. Petr. Faber in suo Palladio Chimico cap. 5. de certo pulvere tormentario. Ejus hæc verba sunt. Vidi aurum naturâ ipsâ incombusi ibile in pulverem pulvere ipso tormentario seu bellico combustibiliorem redactum, spiritu sulphurco combustibili, terrâ ipsius auri fœtâ, qvô nefanda scelera committi possunt, in hominum inevitabile malum: terræ motus prægrandes effici qveunt, qvo domus, imò civitas integra, etsi populosa sit, susque deqve subverti possint. Arcanum certè pulveris bellici inventi multò pejus et crudelius, cujus proclamatorem in superiorem mundum beatumiri non existimo, tanqvam inexhausti malorum fontis demonstratorem. Unde hîc Harpocratis silentium commendatum haberelicet. Et hunc qvidem ego pulverem pyrium Sympatheticum esse existimo, qvi in remoto etiam loco positus altero similis generis accenso simul accendatur. Multa alia sparsim à [101] non nullis scripta, qvalia in Theatro Sympathetico Norinbergæ edito comparent, sed nullis certis fundamentis inædificata. Nuper Maxveldii Scoti Scriptoris in lucem â Clariss. Georg. Franco edita est Medicina Magnetica, cujus pars Theoretica non malè de iis rebus philosophatur, præcipuè vero Aphorisimi libro secundo adjecti interiorem cognitionem arguunt. Liber III. Practicus, sine qvo cæteri steriles et inanes, nondum editus est: qvem multi anxiè efflagitant. Commendari et in hoc genere viri Cl. quondam Collegæ mei honoratissimi, Sebastiani Wirdigii Medicina Spirituum, potest. Sed de his in Polyhistore Physico pleniùs agemus. Multa, et qvidem longè plura qvam edita sunt, à Paracelso scripta sunt, qvæ hinc illinc à curiosioribus asservantur. Meminit in Exercitationibus suis nuper editis Clariss. Wagenseilius Manuscripti alicujus Paracelsici, qvod illi in Bibliothecâ Scorialensi monstravit Bibliothecarius, unde ille arcanum illud Stegnagraphicum è sanguine humano parandum descripsit: cujus ope amici toto orbe sejuncti omnia animi sensa plenè planèqve invicem communicare possunt. Sed ille liber cum cæteris fortè in cineres nupero incendio redactus est. De Chemiæ scriptoribus, qvandoqvidem Chemiæ scientia qvasi solum aliqvod omnibus occultioribus naturæ substernit, nunc aliqva adnectenda videbantur: De qvibus, cum singulari olim dissertatione egerimus, nunc paucula tangemus. Sunt, qvi totam hanc artem ideo suspectam habent, qvod vel nulli sint antiqvi autores, vel plerique Pseudonymi. Fuit illa jam ab antiqvislimo tempore per sapientes non tam scriptis, qvam vivâ informatione, propagata, et ipsius rei sublimitas facilè à nominis sui professione autores excusat. Tota illa gentilium Mythologia hunc sibi scopum præfixum habet, qvod à viris doctissimis Michaële Mejero in Arcanis arcanissimis, Blasii Vigenerii Commentario in Philostrati tabulas, Joh. Petr. Fabro in Panchimico ostensum est. Commendat Nicolaus Antonius Autor Bibliothecæ Hispanicæ eo in genere Johannis Baptistæ Suarez de Salazar Gaditani Mythistoricum Astronomicum, sive de Mythologia terrestri et cœlesti, librum, qvo arcana omnia Physiologiæ mysteria confictis numinum appellationibus olim apud Ethnicos adumbrata revelavit. Sed imperfectum illud opus relictum est. Nuper verò egregium ejus specimen Jacobus Tollius, elegantis vir ingenii omniumqve literarum, in Fortuitis suis Criticis dedit: Qui si pleniorem illam Mythologiæ explicationem adornaverit, omnes illi concedant necesse est, qvò pleniorem ad physicam experientiam eruditionem affert. Falsum est, deesse huic arti antiquos autores. Nam pro Hermetis aliorumqve scriptis ita militavit Borrichius, ut superior ex illâ pugnâ discesserit. Supersunt Græci qvidem autores , qvorum Salmasius aliqvoties suis in Solinum exercitationibus mentionem facit, et Casaubonus ad B - ron. Annal. Exc. l. c. 10. de qvibus aliqua hic notabimus. Extat Codex ille in Bibliothecâ Regiâ, unde sna excerpsit Salmasius. Delrius tom. 1. disq. Magic. c. 5. p. 1. sect. 1. in Bibliothecâ Fontis belli haberi testatur. Dicitur et Johannes Dec, qui [102] Monada Hieroglyphicam scripsit, Democriti Physica habuisse, cum scholiis Synesii, Pelagii, et Stephani Manuscriptis. Gesnerus in Italiâ alicubi latere tradit. Est et codex Altenburgensis, qvem Illustr. Dux Saxoniæ Johannes Wilhelmus b. m. é Cod Bibl. Augustanæ fecit describi Anno 1623. qvem Thomas Reinesius perlustravit, suâque manu emendavit, mutila in illis notavit, additâ de ipsis autoribus dissertatione; Cujus mihiab amico copia facta est. Iidem qvoque autores in Bibliothecâ Vindobonensi reperiuntur, qvos operosè recenset Lambecius, Comment. de hâc biblioth. lib. 6. part 2. p. 168. et seqq. cum qvibusdam ex iis excerptis. Dignus ille Criticis, sed tamen argumenti istius non ignaris, profectò labor est, in qvo illi ingenii nervos intendant, potius qvàm in aliis. Tanta rei sublimitas dignitasque est ut non superficiaria opera impendenda sit. Conferendi hic essent omnium Bibliothecarum codices: Nam multa in autoribus illis per dolum sunt mutilata, vitiosè descripta. Desunt in Altenburgensi Codice, qvæ de unionibus magnis è minutis conficiendis ex Parisiensi citat Salmasius, qvi et vitiosissimè sæpescriptus medicam Reinesii manum omnibus in paginis sensit, etsi non cum curâ illi perlectus. Ita ipse in præfatiunculâ libro præfixâ: Emendationes, qvas hic marginibus illitas vides, è cursoriâ qvidem lectione natæ sunt, sed qvarum rationes reddere cuivis possum: elueremque etiam reliqva , si id nunc agerem; Nequeenim adeò desperatares esset: Qvanqvam, si conferre liceret codicem alium, multò sacilius in viâ intritâ progredi esset. Sunt hîc qvæ aliqvem antiqvitatis redolent; sunt et ineptorum insimæ Græciæ magistellorum aliqva; sed qvæ tamen ab illis, qvi se Chymiatros ceu aliis medicis multò præstantiores appellarivolunt, et è furnis miracula curationum promittunt, scil. qvod à verâ arte et solidâ cognitione ejus non sunt instructi, non debebant ignorari. De scriptis istis ita judicat Reinesius, primùm per aliqvos monachos aliosqve eruditos in Alexandriâ et hinc in Constantinopoli in unum qvoddam Systema congesta, unde in Italiam et Regiam Bibliothecam eo tempore pervenerint, qvo exules Constantinopolitani in Italia recepti: Ubi multa alia hactenus ignota de Græcis Autoribus primùm innotescere Occidenti cœperunt. Autores ipsi, Reinesio judice, partim Ethnici, partim Christiani fuerunt, qvi Athenis circa annum Christi 400. et deinceps vixerunt Alexandriæ, qvæ Philosophorum nutrix præ ipsis Athenis fuit, ut Camerarius in vitâ Synesii probat. Magnœnim studio huic arti sub Imperatore Diocletiano, in ægypto et Persiâ, tum Judæi, tum Christiani, tum Ethnici incubuerunt, ut ex Suida notum est. Stephani Alexandrini, qvi universalis Philosophus vocatus ac sub Heraclio vixit, cui ipse aliqva inscripsit, primus hic liber est, , Cardan. l. 17. de var. rer. in Bibliotheca Diegi Hurtadi de Mendoza Orat. Cæsarei extitisse ait. Christianus fuit. Verum esse hujus libri autorem confirmat Salmasius in Solin. p. 1097. Scripsit , qvas hodie Processus vocamus, novem. Post illum Heliodori nomen legitur, cujus extat Jambusad Theodosium Imperatorem, qvem tamen minimè genuinum agnoscit Reinesius: [103] Sunt, inqvit, ineptissimi Græculi, qui inter ducentesimum annum vixit, nihilque aliud egit, quam quod Stephani scriptum de eâdem arte oratione solutâ ligavit. Heliodorum, Hermiæ filium, Alexandriâ oriundum Reinesius Chimicæ artis non ignarum facit, qvi cum fratre suo Ammonio Proclo in disciplinam datus est, neque verò alienum existimat, illum Theodosio M. qvædam hujus generis inscripsisse, qvi et ipse huic arti fortè addictus fuerit, qvoniam et Eugenius, qvi plurimum gratiâ apud Imperatorem valuit, qvâ tamen postea excidit, arti huic operam dedit, sub cujus nomine aliqva operatio Chimica in codice illo Altenburgensi f 190. extat. Vixit et Pappus Alexandrinus Philosophus et Mathematicus sub hoc Imperatore, Reinesio judice, cujus operatio Chimica ibidem fol. 189. reperitur, qvem tamen aliu~ facit Lambecius, eâ ratione motus, qvod Pappus Stephanum Alexandrinum allegat, qvi sub Heraclio vixit. Carminum verò horum autorem planè non agnoscit Heliodorum Reinesius, qvia non illam spirant, sed infimæ ætatis barbariem, ubi versibus, qvos politicos vocant, multa talia scrib#bantur. Hunc qvoque Christianum esse apparet, cum alter Ethnicus fuerit. Fuit et illo vetustior Heliodorus æthiopicorum scriptor Christianus, Emesæ in Phœniciâ natus, hujus artis non omnino ignarus, ut ex scripto illo patet, ubi plurima occurrunt, qvæ occultos habere sensus videntur, qvod abolere etiam cum jacturâ Episcopatus noluit. Ut fortassis illo nomine abusus fueritille, qvisqvis fuit, Poëtaster. Sed tamen eundem illum Carminum fabrum facit Lambecius: cui calculum adjicere meum ob anteà adductas rationes non possum. Refert qvidem Lexici Historici Universalis compilator Hofmannus è Cedreno, obtulisse Heliodorum Theodosio M. librum de arte auri faciendi; sed frustra locus ille in Cedreno à me hactenus qvæsitus. Ac si vel maximè exstaret, de qvo dubito, non tantæ fidei Cedrenus est scriptor, paulùm futilior, et longè junior, ut suâ autoritate confirmare possit. Fluctuat et in Heliodori ætate definiendâ et in ipsis illis autoribus Vossius. Ejusdem commatis Reinesio habentur illa, qvæ seqvuntur in codice Altenburgensi, carmina Theophrasti, Hierothei, Archelai, de divinâ et sacrâ arte, omnia ex Stephano transscripta. Dixerit qvis, Archelai veteris Philosophi aut oratoris istius nomine se ornasse, qvi scripsit Antigono Hist. Mir. c. 96. et 23. citati; qvem ille ægyptium fuisse et Ptolemæo miraculosa qvædam per epigrammata narrasse ait. De Hierotheo in eodem libro alia extat brevis commentatiuncula characteribus Chimicis scripta, in prosa, qvam Lambecius adscribit Hierotheo Monacho, cujus Isagoge quædam in Scalam Paradisi in Bibl. Vindobonensi extat: nam alterum Hierotheum Philosophum Platonicum, Dionysii Areopagitæ Præceptorem esse vero simile non fit. Pelagii, cujus ejusde~ argumenti schediasma subjicitur, nomen et tempus incertum. Duos ejus nominis reperio. Anastasius Bibliothecarius in Historiâ suâ Ecclesiasticâ circa A. C. 366. qvendam Pelagium Laodicéæ Episcopum Orthodoxum nominat. Cedrenus in Compendio Historiarum. p. 354. edit. Paris. in Corp. Hist. Bizantin. Pelagium Patricium laudat, [104] quem Zeno interfecit, virum . Nam historia~ Augusti Cæsaris versibus scripsit, et Homero-centra, atque multa alia. Interfecit et idem Zeno cum hoc Pelagio Zosimum, ex qvo qvis conjecerit, eundem esse Chemicum illum Zosimum, cujus opuscula in eodem codice habentur. Sed Rhetor hic est Gazæus, cum alter ille longè antiqvior sit, qvi qvorundam Zosimo adscriptorum opusculorum chemicorum autor est, etsi non omnium. Qvædam enim ex illis Zosimianis juniorem ætatem loqvuntur, ut observat Reinesius: Ideoque vel alium eorum cognominem autorem, vel veteri supposita esse oportet. Sed de Zosimo illo postea plura. Incerta ergo de Pelagio omnia sunt. Qvod in codice Altenburgensi habetur, fragmentum Ostanis Philosophi ad Petasium de eâdem divinâ arte, supposititium Lambecio et Reinesio videtur, si Ostanem primum Magum, aut Ostanem secundum, eo intelligere velimus. Tertium ergo qvendam nobis Ostanem fingit Reinesius, cum Ostanis nomen omnibus Magis Persarum com~une factum Scaliger fateatur: qvi circa A. C. 300 in ægypto vixerit, alterius etiam Democriti, non Abderitæ istius præceptorem. Nam Democritum ab Ostane edoctum etiam antiqvi scriptores testantur. Ad hanc sententiam ipsum impellit primùm, qvod tempore Regis Persici Saporis, qvi A. C. 270 imperavit, in Persiam iverit Democritus, artis addiscendæ causâ, qvod ex Synesio aliisqve locis hujus codicis probare vult; cum tamen illic nullius Regis, sed philosophi Sophar mentio fiat, cujus cum Rege Sapore confundendi causam nullam video: Deinde qvod tamen Græca illa tum Ostanis tum Democriti antiqviorem indolem, qvam cætera ejus libri, spirent, licet ad ætatem Democriti Abderitæ non ascendant. Eadem est Salmasii sententia, qvi comm. in Solin. p. 1162. ita: Democritus qvamvis subdititius sit, antiquum tamen esse oportet; qvippeqvem citari videam Synesio, Stephano, ac Zosimo, scriptoribus Chimicis, ac inter principes et veteres artis illius autores laudari. Hæc, ut verum fatear, pro Democrito et Ostane vindicando, magis militare videntur. Nam, si simili licentiâ in aliis autoribus uti velimus, novos Amphitruones et Sosias in scenâ criticâ formabimus. Esto verò, non esse hæc Græca Ostanis temporescripta, potuerunt illa longo tempore post in Græcam linguam esse conversa; ac fortè illa ultima verba, unde non ab antiqvo Ostane, sed à Christiano aliqvo scriptum hoc fragmentum conjiciebat Reinesius, qvibus gloria Deo Patri et Filio et Spiritui sancto acclamatur, Christiani cujusdam manu prioribus pietatis causâ adjecta. Rectè vero Reinesius Scaligerum reprehendit, qvi Ostanem Democriti Mystagogam ex eo neget, qvod Ostanem Xerxes in Græciam comitem, [de qvo Plin. l. 30. c. 1.] noscere per ætatem non potuerit, cum ex Herodoto Laërtius testetur, Xerxem in Græciam transeunten cum exercitu apud Democriti Patrem divertisse. Cæterum ad Persas victores illam in ægypto custoditam Smaragdi tabulam, qvæ ignoratam universi orbis concordiam desc ripsit et maximam Magiæ partem absolyit, transiisse qveritur Gaulminus præfatione ad Theodorum [105] Prodromum: Cum Græcorum Medici divam Medicinam plebi prostituerent, cujus interiora olim Reges et Sacerdotes sibi vindicabant. Seqvuntur Ostanis fragmentum in codice illo Democriti Physica et mystica seu arcana, Reinesio, ut vidimus, pro supposititiis habita. Nolo hic post Roscium saltare: nam, qvæ Reinesius hic pro affert argumenta, qvæ omnia cum plurimis aliis à Conringio in libro de Hermeticâ medicina allata sunt, à doctissimo Borrichio ingeniosissimis rationibus in Vindicatione Hermetis eliduntur. In scriptorum Democriti titulis colligendis sollicitissimi fuere Borrichius d.l. et in suâ Historia Philosophicâ Abr. Gravius lib. 3. cap. 1. qvi illic legatur. Memorabilis præterea ille locus è Cedreni Comp. Hist. pag. 121. Ed. Paris. adduci de Democrito meretur, qvi ex antiqvioribus scriptoribus omnia accepit, si qvis fortè de Cedreno cavillari velit. . Vertit ita Xylander: Eâ ætate Democritus innotuit, Philosophus: qui præter alia docuit, eum, qui velit philosophari, debere omnibus abstinere vitiis, temper antiæ studere, omnia recte agere et facere: ita demumlicere cognitione eorum, quænovem literis notata sunt, potiri. Sic (inquit) videbis filium Dei verbum omnis perpessionis expers, quod ipsum denuò perpessionibus obnoxium apparuit. Hîc verba illa Xylander, aliqvid mystici continere videntur, ut postema illa de filio Dei denuo perpessionibus obnoxio, velà Cedreno vel aliunde, assuta videntur: qvod inter Democriti dogmata fuisse nemo credit, nisi per mirabilem vel , vel . Alludit verò nomen illud ad illud naturale corpus, qvod, qvanqvam metaphorico sensu, caput habetur, versibus Sibyllinis expressum: qvarum initium est, etc. Novem literas habeo, quatuor syllabas: intellige me. etc. Sunt autem sex versus, et habentur lib. 2. Carm. Sibyll. p. 171. edit. Obsopæi. Aymarus Ranconetus non malè exposuit de Arsenico. Norunt enim artis ejus vel tirones, qvàm venerabile Arsenici, neque sine causâ, apud Chimicos nomen sit, sed suo tamen sensu. De hoc egit qvoque Olympiodorus, fol. 167. Cod. Alt. et Stephanus Philosophus in . V. qvi vocat , et super hoc ænigmate longam commentationem instituit. Discrepat Græcum exemplar in multis à Latinâ versione Dominici Pizimentii: multa etiam in Græco trajecta et mutilata. Historiola, qvam Democritus ipse de se narrat, qvomodo Magistrum suum jam mortuum consuluerit, in Græco codice non suo, ac valde alieno, loco posita est, ut qvasi adsuta videatur. In Latiná versione planè omissa est. In lectione verborum Græcorum magna est discrepantiaiis in fragmentis, qvæ passim adducit Lambecius, ut vel inde pateat, multum hic laboris istis esse relictum, qvi hos autores fortè aliqvando emendaturi sint: et qvid de Latinâ [106] versione judicandum? qvæ in his variationibus lectionum sibi constare non potest. Lambecius in illam inclinare sententiam videtur, ut ea, qvæ hîc Democrito adscribuntur, ejus esse generis dicere malit, qvæ à Diogene Laërtio hîc nuncupantur , ex Democriti libris composita. Non contemnendum tamen et hoc ad probandam argumentum est, qvod Zosimo et Synesio aliqva ex his citentur, qvem cur Pseudo-Synesium vocet Reinesius, non video: Nam Salmasio ille genuinus habetur, cui et testimonium ejus pro antiqvitate Democritæi scripti non improbatur: Ait enim Synesius, Democritum in Persiam profectum esse, ut ab Ostane artem edoceretur: qvæ et apud Eusebium in Chronico leguntur, Scaligero suspecta visa; qvasi à Panodoro Monacho aut Synello conficta. Cum tamen, ut rectèrespondet Borrichius, etiam Eusebius ea de Democrito legere potuerit, qvæ ante illum Seneca, et Zosimus, et Synesius, qvi Eusebio non sunt posteriores. Qvæ enim idonea ratio afferri potest, qvod hæ præcipuè laciniæ de Democrito aliisque Chimicis assutæ sint Chronico Eusebiano, cum tamen Zosimus, qvem antiqvissimum scriptorem Chimicorum Conringius habet, et Synesius de illis scribant? qvi Synesius etiam Zosimo ipsi ex eo præferendus Borrichio videtur, qvod inscripserit Synesius Scholia sua Dioscoro magno Sacerdoti Serapidos, florente adhuc Serapidos in ægypto cultu, qvod fuit ante Theodosium primum, qvi Serapidos fanum evertit. Sed et ipsis illis Synesii Scholiis, frivolis ductus, ut ego existimo, argumentis, litem movit Reinesius. Quidni enim Synesius, qvem an~os aliqvot juniore~ facit, Episcopus Cyrenæus, autor horu~ scholioru~ sit? Primò enim puerilis ille, qvem vocat, error de Ostane et Democrito, qvique illi præcipuum argumentu~ facit, ne error qvidem est, neque in dubium vocari debet ob argumenta, tam à Borrichio qvam à me hîc adducta. Deinde telum imbelle sine ictu est, cum ita coiligit: In toto opere Synesii, neque in Epistola 57, qvâ omnem vitæ historiam, genus, familiam, variosque casus describit, ulla fit mentio vel Dioscori, vel hujus artis: ergo falsum est, ejus scripti autorem esse Synesium. Qvasi verò, qvi illa sacra tractant, nomen suum omnes furno redeuntes scire lacuque gestiant. Videmus in Villanovani scriptis medicis, in Alberti M. operibus, Chimica omnia ab editoribus secludi, qvod stultis qvibusdam hominibus etiam ad horum scriptorum magnum argumentum est, cum tamen nihil certius sit, ab ipsis esse scripta, sed dum vixerunt, dissimulata. Ita enim plerumque fieri solet, ut viventes autores illa celent, nec, nifi paucis qvibusdam amicis, scribant: qvæ post mortem editores, ne scilicet contagium aliqvod cetera ab iis scripta trahant, omittunt, vel etiam ut seponunt. Non desunt tamen aliqva hujus artis vestigia in Epistolis Synesii, ut in epistolâ 142 ad Herculeanum, cui qvædam propalata Philosophiæ mysteria exprobrat. Extat et in Gallicâ et nuper in Germanicâ linguâ tractatus nomen Synesii Abbatis præpositum habens, qvique è Cæsareâ Bibliothecâ editus fuerit. Sed Lambecius nullum alium Abbatem, qvam hunc Episcopum, novit, ac præterea [107] ille tractatus planè alius videtur. Epistola verò ad Dioscorum à nondum Christiano scripta videtur, qvod ex inscriptione colligit Lambecius. De Zosimi scriptis Chemicis, qvæ non Salmasius, ac neipse qvidem Conringius, in dubium vocat, Reinesius tamen scrupulos aliqvos injecit. Dicit, non omnes illi libros adscribi posse, qvia in illis mentio qvorundam simplicium fiat, qvæ veteribus Græcis ignota, et à Persis et Arabibus demum inventa, ut etc. Unde colligit, demum post Persarum et Arabum tempora, 900. annis circiter à nato Christo, cum Græci artem perditam à Persis et Arabibus reducere in Græciam vellent, hos libros esse scriptos: qvod si attendisset Salmasius, caput illud , qvod in codice Altenburgensi inscribitur, Zosimo non adscripsisset. Verum unde novit Reinesius, illa simplicium nomina Græcis fuisse ignota ante hæc tempora? Metallica illa pleraque nomina sunt, de qvibus Græcorum Medici vulgares parum solliciti: Unde novit à Persis et Arabibus illa esse profecta? In studiis peregrinis peregrinæ etiam voces frequentari solent. Quomodo tempus perditæ et recuperatæ apud Græcos artis definiet? Quomodo caputunum ex toto libro alii autori adscriberet Salmasius? Nam qvod illic allegatur Zosimi nomen, non insolitum in illis libris est, quorum celari autores solent. Ne quid dicam de glossis marginalibus, quæ in textum ipsum librariorum culpâ transire solent. Majoris momenti objectio illa est, quod capitulo hujus libri, quod inscribitur, ac Zosimo Salmasius tribuit, Arabici et Muhammedici Philosophi laudentur: Unde appareat, non veteris Zosimi, sed junioris alicujus opus esse: Cum Saraceni primum A. C. 640. ægyptum subjugarint, ac per Caliphas suos 600 annis sub imperio tenuerint, urbemque opulentam Alcair circa A. C. 970 ædificarint. Hi Medicinam, Astronomiam, Chimiam, postqvam Persicas opes omnes in se derivarunt, multis impensis, magnaque industriâ excoluerunt: præcipuè illi potentissimi Dynastæ, Almansor, Hazon, Raschydus, Alaminus, et Almaimon, ipsi doctissimi, qvique doctos viros è Judæis, Christianis, omnibusque gentibus evocarunt, Græcorumque libros præcipuos in Arabicam linguam converti curarunt: ut florerent tum in ægypto omnes doctrinæ, cum crassissima barbaries Græciam, Italiam, Galliam, Germaniam obsideret. Neque tamen tunc perdita apud Græcos Chimica studia, ut fortè Reinesius existimat, fuerunt: sed, quod in Germaniâ, Italiâ, Galliâ vidimus, sub ipsa barbarie clanculum illa disseminata. Neque enim ex eo, quod scriptores deficiunt, artis interitus inferri debet, quæ ab antiquissimis temporibus, non scriptis, sed potiùs per institutionem vivi præceptoris, propagata fuit. Latuerunt illa in monasteriis apud Christianos studia, unde, si qua in publicum prodierunt scripta, ut sanè non pauca etiamnum ex iis supersunt, ob barbariem et impolitiem dictionis contempta fuerunt. Verùm, ut ad objectionem Reinesianam revertamur, non illa adeo firmo talo stat, quin elidi possit. Illud Ismælitarum nomen nontum demum, [108] sed dudum ante illa tempora, usurpatum: nam et Hieronymus in vità Malchi Ismaëlitarum Arabum meminit. Et verò de Arabum veterum peritiâ in secretis doctrinis resnotissima est. Fuisseque apud illos Magorum nomen priùs quam apud Persas auditum, Conringius de Antiq. Acad. in Suppl. 5. testatur. Unde verò certissimis documentis ostendet Reinesius, scriptorem hos tantùm ægyptios Sophos, non alios intellexisse? Cum ergo in conjecturis tantum vis argumenti subsistat, nil facit ad infringendam hujus scripti . Neque possunt speciales illi Zosimi, qui de variis metallicis agunt, tractatus adeò discerpi, ut variis autoribus assignentur. Ideo enim vel maximè Oecumenici nomen obtinuit, quod ad varios artis hujus recessus se diffuderit: quemadmodum ille titulus primùm Hermeti, deinde Johanni Sacerdoti, tum Democrito, et Stephano ab Anonymo in libro de ratione dealbandi tribuitur. Fuit ergo horum librorum scriptor Zosimus, ex Reinesii sententia, Comes et Exadvocatus Fisci, et Historicus, qvi Theodosiorum tempore vixit; ut Borrichius verò opinatur, ætatem Constantini M. longè superat. Reinesii verò sententia vel ex eo rejicienda est, qvod historiæ scriptor Ethnicus, hic vero Christianus sit, qvem antea Philosophum Alexandrinum dixerat, qvem à cæteris ejus nominis distinguere Suidas videtur. Et Pelagius, qui Zosimum citat, vocat . Magnam hîc disputationide Christianismo Zosimi ansam præbet Photius, qvi Cod. 98. in recensione Historiæ Zosimi illum paganorum religionem secutum ait; et in recensione codicis 170 librorum sc. 15. quibus proponuntur ab Anonymo testimonia de Christianâ religione è gentium scriptis, eum Autorem (è frigidis Zosimi libris, vertit Andreas Schottus) multa desumsisse ait. Hîc vero intelliguntur nulli alii Zosimi libri, qvam , Chimici sermones: de qvibus Suidas. Malè enim vertit illa Schottus, qvæ non intellexit, et vitiosa apud Photium lectio est. Ex eo tamen apparet, Zosimum autorem et historiarum pro uno eodemqve Photio habitum esse: nisi fortè et ille in eo erraverit. Lambecius, ut hæc conciliet, ait, Platonicis Philosophis arti deditis in multis convenisse cum Christianis. Sed ista frigida conciliatio dubium omne non tollit. Ego tarnen in illâ persevero sententiâ, ut hunc Zosimum Chimicum Alexandrinum à Thebano Panopolita distinguendum existimem. Anonymum verò illum, cujus codicem recensuit Photius, ego qvoqve Chimicæ arti addictum fuisse existimaverim, et hujus ductu præcipuè ad illa de Christianâ è Gentilibus religione testimonia colligenda impulsum fuisse: qvæ Photius, ut hujus rei omnino ignarus, pro fabulis et superstitiosis habuit. Nam et hodie sunt, qui rerum divinarum in his naturæ mysteriis qværunt. Fuere in his libris, Photio memorante, testimonia locaqve integrorum etiam librorum, non modo Græca verum etiam Persica, Thracica, ægyptia, Babylonica, Chaldaica, qvin et Italica, ex iis, qvi apud singulas harum gentium doctrinâ clari [109] haberentur. Qvi liber, si hodie extaret, cum magno rei Christianæ fructu legeretur. Ille tamen Zosimus, quicunque tandem fuerit, qvod in ipso reprehendit Reinesius, superstitionibus ægyptiacis et Platonicis speculationibus supra modum fuit deditus, et multa prophetica in Sacro Codice loca ad miseram hanc artem, ut vocat Reinesius, applicuit. Sed illa nunc qvidem excutienda non sumam; neqve qvivis idoneus, ut opinor, de iis judex erit, qvæ superstitiones et fabulæ, qvæ verò pro mysteriis habenda; cum externa species in his rebus minus exercitatum facilè fallat; Reinesius tamen miseram artem vocat, qvam divinam et sanctam omnes, qvotqvot sunt veri ejus possessores, dicunt; quæque si illa, qvæ dicuntur præstiterit, (nam omnium gentium historicam fidem labefactare extremæ impudentiæ res esset) illo titulo meritò appellanda est. Qvare non tam superstitionis, quam absconditæ pietatis argumentum est eorum, qvi arcanis rerum naturalium, qvasi typis qvibusdam, rerum divinarum mysteria adumbrari sentiunt: Qvod multis ad Christianismi sacra amplectenda profuit. Deinde non ignotum est, perpetuum mysticæ Theologiæ cum arcaniori scientiâ naturali ab ejus doctoribus statui consensum: Qvod omnia scripta Cabalistica loqvuntur: ut Zosimus non adeo eam ob causam reprehendi debeat. Qvâ occasione venit in mentem memorabilis illius somnii Manuelis, qvod lib. 3. Historie Johann. Cantacuzen. c. 81. legitur, ubi per variorum animalium apparitionem et dictorum è Prophetâ Esaia ad illa applicationem, nihil aliud, qvam varia operis philosophici significantur, qvod iis, qvi in lectione illorum librorum exercitati sunt, facile judicatu erit. Gretserus verò commentator, ut facilè credo, obscura sibi hæc esse omnia, neqve, qvo tendant, perspicere posse, fatetur: Occurrunt in hoc Zosimo nostro qvædam etiam memorabilia, qvæ hîc etiam monet Reinesius, qvod antiqvi Prophetæ Chemmis, unde ars ipsa dicta est, mentionem faciat, qvod codicem Ebræum non à multis, sed ab uno interprete in Græcam et vulgarem ægyptiacam lingvam translatum dicat, de qvo nihil apud alios dicitur, nisi fortè locum è Philonis libro de Vita Moisis huc pertrahas, qvi de festo die à Judæis et Ethnicis in memoriam Versionis Bibliorum Græcæ celebrato aliqva memorat. Scriptorum ejus tituli plures apud Photium in Cod. 170. et in his ipsis libris citantur. Legi et de Zosimi scriptis Borrichius in libro sæpius laudato potest. In codice hoc Altenburgensi aliter qvidam librorum tituli formantur, qvàm in codice Parisiensi. Et in ipso illo codice aliter illi citantur. Est et inter Zosimiscripta liber , cum iconibus adjectis, qvarum aliqvas Borrichius exhibuit. In Zosimi scripta Olympiodorus commentatus est, cujus liber etiam in codice Altenburgensi habetur; in cujus tamen ætate definiendâ magna sententiarum varietas est. Salmasius hunc extremis Græciæ temporibus vixisse ait, quem ex eo refellit Reinesius, qvia nullam Stephani, scriptoris anno 620. florentis, sed Zosimi et Synesii, qvi proximè illum præcesserint, mentionem faciat, more illorum [110] scriptorum, qvi in arte suâ antecessores semper in ore habent. Reinesius et Lambecius, uti et Conringius, Olympiodorum Thebanum Historicum, et Olympiodorum Philosophum Alexandrinum pro uno eodemqve agnoscunt. Planè in eo demonstrando operosus est Lambecius. Suidas de Olympiodoro Philosopho Alexandrino memorat, ad qvem audiendum Proclus Lycus se contulerit. Peripateticus ille fuit, sed tamen et in Platonis libros commentatus est. De Olympiodoro qvi rerum civilium studio se addixit, et libros Historiarum scripsit, Photius Cod. 80. qvem Thebanum facit et professione Poëtam, ubi per nomen Poëtæ Reinesius et Lambecius Chimicum intelligunt: illum enim Poëtæ nomen hoc tempore notabat, et dicebantur operationes Chimicæ. Qvod tamen, ut incertum argumentum, rejecit Borrichius. Historiam ille suam ab Honorii Rom. Imperat. Consulatu septimo, et Theodosii secundo, ad id tempus, qvo Valentinianus Romanus Imperator declaratus (nempe ab A. C. 407. ad A. C. 425.) deduxit. Idem Photius codice 214. de Olympiodoro agit, cui Hierocles librum de providentia et Fato inscripserit. Illic professione Philosophum, philosophiæ non vulgaris amatorem vocat, qvem veluti Censorem constituerit Hierocles, non civilis sapientiæ omninò rudem, qvi legationibus Romanis clarus, ac barbaras gentes Romano imperio adjunxerit; unde maximos sibi magistratus acqvisiverit. Qvibus postremis verbis Photium ad Historiarum libros Olympiodori Photio cod. 80. recensitos respicere non absurdâ conjecturâ existimat Lambecius; cum et tempora ipsa respondeant, et ipse Olympiodorus illic se legatum ad Hunnos missum scribat. Verùm planè alia in sententiâ est Borrichius, qvi Philosophum Alexandrinum Chemicum alium à Thebano illo facit. Illum esse Christianum ait; hunc Ethnicum; nam gentili religioni addict um vocat Photius; sed Chimicum illum Christianum esse, loco ex ejus scriptis adducto probat Borrichius: qvem ante Constantini M. tempora vixisse non contemnendis suspicionibus ostendit. Nihil ergo certi definiri potest, qvo tempore vixerit Olympiodorus. Certum tamen est, non vixisse extremis Græciæ temporibus, qvod volebat Salmasius: post Zosimum tamen, Chimicum scilicet illum. Nam, qvod attinet ad illum locum, qvem Philippus Labbeus, notis ad Eclogas Photii de Olympiodoro, qvæ Corpori Historiæ Bizantinæ insertæ sunt, è Zosimi historiarum libro 5. profert, qvo Zosimus Olympiodori historiam citat, is satis benè expediri potest. Locusita habet, Leunclavio interprete: Hinc ad Ravennam (ea metropolis est Flaminiæ, prisca sanè civitas, colonia Thessalorum, Rhene dicta, qvod eam aqvæ ab omni parte circumfluant; non autem propterea, velut Olympiodorus ille Thebanus ait, qvod Remus Romuli frater hujus urbis conditor fuerit: Hoc enim Qvadrato relinqvere debuerat, qvi de hâc urbe in historiâ Imper atoris Marci id commemoravit) ad Ravennam igitur hanc etc. Non probo Lambecii sententiam, qvi non solvit hunc nodum, sed Alexandri gladio secat. Operosè enim probare nititur, totam [111] hanc parenthesin scholion esse anonymi cujusdam Grammatici, ideoqve delendum. Non opus, me quidem judice, tanto apparatu erat, et frustra hic in simpulo fluctus movet Lambecius. Quare enim Zosimus Olympiodorum testem vocare non possit, qui eodem tempore vixerit et scripserit? Nam sanè Olympiodori librum legere vivus Zosimus potuit, atque ex eo quædam adducere: Quod ab aliis sæpè factum vidimus. Quæ Cleopatræ tribuuntur, ars auri faciendi, ænigmaticis characteribus scripta, et de ponderibus et mensuris excerpta, incertæ fidei visa sunt: cetera libri hujus postremi è Geoponicorum veterum libro descripta: extremum ejus schediasmatis à recentiori aliquo Græculo assutum, ut ostendunt voculæ illæ , quas vetus Græcia ignorat. Stephanus tamen Cleopatræ cum Ostane colloquium adducit: Quæ per temporum rationem consistere non possunt; nisi fortè quemvis alium ejus nominis, quam Ostanem, vel primum vel secundum, fingamus, aut fortè Ostanes secundus arte suâ tam longævum se fecerit. Extat tamen in Regia Bibliotheca Paris. liber Comarii Philosophi Sacerdotis, qui docuit Cleopatram divinam artem Dequo nihil omnino dicere possumus, genuinus, an supposititius liber sit. Similis farinæ sunt, quas è Bibliotheca Goldasti in insigne Priapejorum suorum ornamentum, dignissimum sanè hac patellâ operculum, Scioppius producit; Cleopatræ, Antonii, et Q. Sorani Medici epistolæ mutuæ, quibus de libidine Cleopatræ, eâque per artem medicam frenandâ, agitur. Franciscus Philadelphus lib. 6. Epist. ad Philippum Medium, easdem subinnuere epistolas videtur, cum scribit: Memini, cum nuper esses Mediolani, vidisse apud te vetustissimum quendam codicem, qui Medicorum plurium scripta complecteretur, ut Cornelii Celsi, et utriusque Sorani, et Apulei et Democriti, et quarundam etiam mulierum. Extat et Heraclii Imperatoris epistola, quâ ad Sophoclem vel Saphoclum Philosophum scribit pro expositione libri inventi ad caput Cleopatræ Reginæ in suo sepulchro. Hæc enim elegans est Epistolæ inscriptio, ab homine barbaro fortassis addita; ac respondet illi Sophocles Sophista, characteres occultæ scripturæ interpretans de fœcunditate parandâ: nisi fefellerit Heraclium Chemicos Characteres de rebus vulgaribus exponens; modo vera sint, quæ in epistolâ illâ scribuntur. Habet et Morisotus Cent. 1. Ep. 34. illas epistolas, qui tamen alias hic affert explicationes. Antonii epistolæ adeo nihil ætatis illius sapiunt: Commendat tamen Scioppius, neque invidere tam egregium viris doctis voluit, Fictitiorum licet sint illa, ait, autorum, multum tamen facere ad veterum quorundum loca intelligenda, Petronii, Martialis et aliorum, domi doctus, didici. Ille scilicet magister didicit, discant jam virtutem ex illo pueri verumque laborem. Extat in codice Altenburgensi amplius Michælis Pselli notissimi Philosophi, qvi A. C. 1080. vixit, epistola ad Patriarcham Xipl ilinum de eodem argumento, qvæ et in Latinam linguam conversa extat. Fuit vir doctissimus Psellus, ejusque multa sunt , notavitqve in Bibliothecis passim latitantia Possevinus. [112] Illum reconditis artibus fuisse deditum, arguit liber ejus de Dæmonibus, quem cum commentario doctissimo edidit Gaulminus. Sunt porro in codice Altenb. Agathodæmonis et Hermetis Trismegisti fragmenta, Philippi cujusdam tinctura æris Persici, qvem Lambecius existimat Chrysostomi presbyterum, Moysis Prophetæ et Legislatoris Judæorum scriptu~ supposititiu~. Non enim negari potest, imposturas etiam in hoc argumento fuisse, ut autores celebres et antiqvi scriptis lucri causa præponerentur Qvod, notante Reinesio, tùm freqventatum maximè fuit, cum inter Reges ægypti, Alexandriæ et Pergami studium et æmulatio conquirendorum librorum maximè ferveret. Cum enim antiquiorum scripta præ aliis expeterentur, eorum nominibus librarii abusi fuerunt, ut eò cariùs venderent: Quod et Galenus sibi vivo accidisse conqueritur. Anonymi plures sunt tum in codice Altenburgensi, tum Vindobonensi et Parisiensi, ut, de aquâ divinâ dealbationis, Anonymi Christiani experimenta Chimica, Anonymi Christiani varia capita Chimica: Anonymi capita duo de aquâ divinâ. Anonymi Christiani My#eria Chimica: Anonymi veteris arcana duo Chimica. Anonymi varia secreta Chimica: Anonymi Christiani liber Chimicus ad Sergium de aquâ divinâ. Ubi notandum est, nulla scripta magis esse mutilata, quam quæ de divinâ aqvâ agunt, cum illa inter hujus artis sit. In Parisiensi codice, quæ notavit Labbeus in Novâ Bibliothecâ MStorum librorum, hæc sunt. In codice Altenburgensi non exstantia sunt, Comarii de Lap. Phil. ad Cleopatram, Orphei fragmenta quædam, Cosmæ Hieromonachi de Chrysopœia, Nicephori Blemmidæ de auro conficiendo, Petri Theodorici demethodo alchymiæ, Joannis Archisacerdotis liber Sopharis in Perside Tractatus, Platonis, Aristotelis, Porphyrii, Claudiani, Sergii libelli. Eos libros omnes edere in animo habuit Leo Allatius, una cum suis eâ de re tractatulis, referente Labbeo, votumqve hoc addente: Utinam tandem aliquando, tam sæpe promissus, tamdiu exspectatus, nobilissimus tanti viri fœtus faventem sentiat alicubi Lucinam! Lexicon quoque Chimicum codici Altenburgensi additur, sed recentius, ante 270 circiter annos scriptu~, in quo multa corrupta et confusa. Sed de his omnibus scriptis ita Labbeus part. 4. MStorum, p, 129. Eorum operum pleraque perierunt, nonnulla adhuc cum blattis tineisque in situ ac pulvere luctantur in veteribus membranis Francicarum It alicarumque Bibliothecarum, quemadmodum de Parisiensibus ipsi nos oculati testes sumus. Hoc est, quod Heraclitus et Theophrastus dixerunt, per , arrogantiam et contemptum multas res præclaras ignorari. Annon satius esset, his potius naturæ thesauris operam impendere, qvam rebus frivolis? Justa hæc est Borrichii qverela: Si mediam partem illius temporis, quod Solino impendit Salmasius, scriptori in pluribus fabuloso, ut qvo sine jacturâ insigni carere res literaria potuit, impendisset restituendis omendandisqve Chemicis antiqvis Græcis; si Scioppius bonas horas Priapejis corrigendis insumptas; si alii otium, qvod in neqvitiis Martialis Petroniique expiscandis collocavere, huc vortissent, jam Græca illa Chemicorum dictio venustâ et à maculis liberâ facie #rbem [113] eruditorum illustraret. Vellem ego hunc laborem nunc susciperet ipse Borrichius, vel qvi nuper præclaro aliquo specimine prælusit Jacobus Tollius, non variâ tantum doctrinâ sed et ipsis Chemiæ experimentis spectatus. Longum ac propemodum infinitum esset, si ejus generis scriptores recentiores hic recenseremus. De multis in dissertatione peculiari egi, quæ super hoc argumento legi potest. Vidi apud amicum ultra 1500 Autores veteres et recentiores. Extant in Bibliothecâ Isaaci Vossii multa ejus argumenti. In Bibliothecâ Cæsarea libri Chimici à Lullio scripti ultra C latitant. Rogeri Baconis in Bibliothecis Franciscanis per Angliam multi Chimici et mathematici, teste Antonio Wood in Hist. Acad. Oxon. incomparabili naturalis scientiæ damno perierunt. Rabbinorum antiquorum magnum in his rebus studium fuit, quorum præclara monumenta Illustris Cabalæ denudatæ Editor, Vir in omni non civili tantùm doctrina, quam non in umbra, sed inluce ipsa consiliis et actionibus profitetur; sed et humaniori et solidissima rerum naturalium scientiâ subactus et exercitatissimus nuper publicavit. Venit et ad manus meas Collegæ honoratissimi I. L. Hannemanni beneficio Mezahab Epistola de variis auri generibus, ex sensu artis scripta. Imaginum Hieroglyphicarum, per varia Orbis Europæi monasteria, Templa, magna est copia. Et quis hæc omnia aliquot pagellis percenseat? Erit fortassis plenior alibi de his dicendi locus.

CAP. XII. DE EO, QVOD IN DISCIPLINIS DIVINUM EST, EXCURSUS.

OCcasio hujus Excursus. In Methodo ipsa discendi aliquid . Periodi artiune et inventorum. Singularis ars ab Agrippa proposita. in literis, nominibus. Linguarum concentus. Linguæ peregrinæ. Hominum spiritu obsessorum. oratorium. Singularis impetus. Exemplum Franciscani. Furor Poëtarum, Poëtæ illiterati et extemporalis memor abilia exempla. Divinum in Musicâ et Poësi. in Philosophia, Physicis. Ad res vilissimas cœcutimus. Principium aliquod in naturâ in Numeris. Vaticinatio per numerum Septenarium. in Geometria, Optica. In singulis disciplinis quædam . Dei reservata: Prænotio futurorum, Arcanum Physicum, et Cognitio temporum. in Medicina, Medicis et morbis. in Moralibus. Virtus Heroicæ. Impulsus divini. in Politicis, in Rebuspublicis. Fata imperiorum. Principum miracula. Dei directio circa eorum actiones, variosque casus. Geographicum in detegendis regionibus. Historiæ. Providentiæ divinæ speculum. CUm hæc scriberemus de Philosophiæ mysteriis, celebrabamus ejus diei in Ecclesiâ anniversaria sacra, quo supremus omnis sapientiæ dispensator, optimus maximus artium Magister Spiritus S., ut semper per totum terrarum orbem opes suas disseminavit, ita tunc visibili specie universas in Apostolos effudit. Unde in sacram hanc meditationem abrepti sumus: ut nulla est, quæ non ex hoc fonte inexhausto promanat scientia, ita nullam esse ex toto disciplinarum orbe, quæ non divinum illum characterem circumferat. Quare , quod in disciplinis est, hoc loco non indignum, hîc proponemus. Nemo paulum sagacior est, cui illud non suboleat; qui non suspicione saltem et conjectura aliquâ attingat. Scilicet, ut Vulpes in fabulis, scientias tractamus. Illa pultem vitro inclusam cum ligurire non posset, superficiem tamen lambit. Pellucet illud, quod in scientiis divinum est: sed quoniam in superficie semper hæremus; quoniam inani illo ac vitreo opinionu~ splendore nos oblectamus, nunquam pectus saturamus, nunquam ad fundum rerum penetrare possumus. Nimis im~ersi sumus nobis ipsis, et turbæ opinionum variarum. Quod si animum paululùm in se revocaremus, Deoque permitteremus, et simplicissimos naturæ intueremur progressus, expeditior esset ad veritatem via, et divinæ menti nostram arctius jungeremus. In ipso illo , in rerum apprehensione, quæ non divina sæpe animadvertimus vestigia! Sunt qui fulmineâ ingenii vi omnia perrumpant, quorum animus in specula positus uno quasi intuitu omnia simul comprehendit: Quasi non sensuum ministerio, non Syllogismorum apparatu ad intelligendas res indigerent, sed geniorum instar omnia pervaderent quasi et absorberent. Ita quæ tardiùs assequuntur alii, longisque præceptionibus circumducti, illi quasi volatu uno transmittunt, omniaque præcipere ipsi videntur. Vidimus ad certas disciplinas quosdam quasi divinitus incitatos, ea in his confecisse spatia, ut in prodigium illa res traheretur. Fuere ad varias artes liberales, mechanicas, statuariam, graphicam, poësin, mathesin, chirurgiam, quasi à natura facti: ut nullis usi doctoriribus, ipsi aliàs simplices, plebeji, rustici, non rarò etiam oculorum ac linguæ usu destituti, ipsos in illis rebus artifices superarent. Quin et vaticinandi quibusdam instinctum adeò efficacem fuisse accepimus, ut mera oracula fundere viderentur: Quæ omnia potestatem humanâ majorem et in ipsa etiam discendi methodo declarant. Testatur quidem alicubi Cornelius Agrippa: esse artem quandam sed paucissimis cognitam, ita informandi exornandi et illustrandi fidelem et purum hominis animum, ut ex ignor antiæ tenebris repentè ad sapientiæ et doctrinarum lumen evehatur: è contrario vero aliam facultatem immundos atque incredulos, reconditis quibusdam arcanis, eodem sapientiæ et doctrinarum dono rursus exuendi, et pristinæ suæ ignor antiæ restituendi. Quam si ille alios artem docere potuisset, magnus ille nobis Apollo fuisset. Nos eam rectiùs ab ipso illo artium omnium Parente Pansopho, Sancto Spiritu, quisuper Apostolorum capita se effudit, veri illo Duce, et , [115] didicerimus. Cui non deprehenduntur certæ in artibus inventis periodi et revolutiones? Nostra secula divinum Typographiæ beneficium habuerunt, quod ab omni ævo fatali quodam sigillo absconditum fuit. Illa pulveris pyrii ars quoque nunc in lucem prodiit, quasi orbis extremo incendio præluderet. Veniamus ad ipsas artes et scientias, et quid in illis videri possit rimemur. Consideamus primùm in puerorum subselliis, atque inter ipsos nos teneamus, ibique literas syllabasque aucupemur. Magnum in his miraculum est. Quot habemus artes, disciplinas, volumina, ex paucis his elementis nata omnia videmus. Est præterea philosophia quædam Alphabetaria, quæ non pueros, sed magnos profectò doctores exerceat. Notas literarum singulis gentibus familiares videamus, scribendi rationem modumque perpendamus; et primas illis animi, indolis, ideas impressas deprehendemus. Ac optandum sanè esset, omnium populorum nobis characteres fuisse servatos: ita vel ex corum collatione mutuâ multa abstrusa investigaremus. Quemadmodum ex punctis, lineis, circulis omnis producitur quantitas, atqve ipsa corporum habitudo in iis fundatur: ita ex his characteribus, eorum simplicitate, positu, ductu, animi quædam indoles, è convenientia quædam quasi migrationes elucent. Prima mentis porta verbum et scriptura est, quâ se in aurium oculorumque sensus ingerit. In ipsis literis divinum quid latere vel exeo agnoscimus, quod accessione literæ He Abramo divina virtus inspirata videbatur. Quanta sunt in nomine Tetragrammato mysteria! quæ integris libris non evolvunt Cabalistæ. Multa de sacris nominibus Judæi nobis narrant, quibus mirificam illi potentiam tribuunt. Ipse Dei Filius, æternus ille , verbi nomine vocatur, de quo Reuchlinus mira è Cabalisticis libris nos docet. Quanta cabalæ illius literariæ mysteria sint, ii norunt, qui sacris illis sunt initiati: Quibus magna volumina quidam impleverunt. Longa est Jamblichi in libro de mysteriis ægyptioru~ sect. 7. c. 4. et 5. de divinis nominibus, eorum significationibus, disputatio. Mentionem facit Jacobus Sponius in accuratissimo suo Itinerario lib. 2. pag. 53. cujus dam ægyptii Check-Bouni, qui de virtute Verbi divini et humani mirabilem librum scripserit, in quo per varias linearum vocumque figuras, perque literarum multa curiosa deducat. Sunt qui è nominibus et literarum numeris ita vaticinantur, ut rarò fallant. Notarunt nonnulli infaustorum nominum impositione fortunam hominum labefactari, eorum im~utatione qvoque im~utari. Qvidam è tetricis nominibus, qvos reos criminis suspicatisunt, tales qvæstione instituta deprehenderunt. Ne qvid de iis dicamus, qui verbis morbos curant, Salutatores dicti. Qvæ omnia cum ad superstitionem spectare videantur, procul ab his sacris abesse jubemus. Mirabilis est ille linguarum diversarum concentus, per qvas sparsa primæ linguæ vestigia, ut aliqvid, non vanâ hariolatione venari possumus. Vidimus spiritu aliqvo agitatos ignotas sibi linguas loqvi: qvod qvanqvam Huartus ad singulare temperamentum; alii ad morbum melancholicum; Pomponatius, ne qvid potentiæ ultra naturam debere [116] videatur, mòre suo, inlibro de Incantat, ad siderum influxus refert; absurda tamen illa et sunt, cum impurus ille et Spiritus in illis hominibus agat, qvod in Apostolis Spiritus sanctus, qvi omnibus linguis deprædicabant. In illis aliqvid , ut in his fuit. E Grammaticorum Ludo ad Oratores transeamus. Quis non in illis aliqvid divini agnoscat? Neqve enim artem hanc é Sophistarum palæstris natam existimemus. Majus qvid in illâ elucet, erectum, gloriosum, qvod ipsos animos expugnet, præclarumqve rebus divinis suppeditet instrumentum. Non sunt è Magistris hominibus æstimandæ artes: divinæ illæ sunt, æternæ, atqve ex eodem fonte derivatæ, unde olim in Apostoloru~ animos effundebantur: etsi hæ omnibus numeris absolutæ. Præcepta quæ à Magistris successu seculorum congesta sunt, veritati et naturæ conformia, hos natales loqvuntur. Qvare ad divinos usus adhibeamus, qvæ divina sunt, et qvæ è veritatis qvasi utero obstetricias manus admoventes Magistri in lucem protulere. Verum illud eloqventiæ in spiritu et impetu est. Agnovit hoc è gentilibus philosophis Seneca, qvi in libro de tranqvillitate cap. ult. Non potest grande aliqvid et supra cæteros loqvi, nisi mota, mens. Cum vulgaria et solita contempsit, instinctuqve sacro surrexit excelsior; tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime qvicqvam et in arduo positum contingere, qvam diu apud se est. Desciscat oportet à solito, et efferatur, et mordeat frenos et rectorem rapiat suum, eoque ferat, qvo per se timuisset escendere. Hoc est illud in Oratione, qvod Aristides vocat . Hippocrates, cui Deus ipse , illud qvod in homine est, vocat . Cicero sic latinè exprimit. Nulla me ingenii, sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam. Istud in Joanne , istud antiqvi Theologi observarunt: qvibus ille et , ob incomparabilem et sublimem eloqventiam, dictus fuit. Ex hoc impetu visi sunt Oratores, citra ullam meditationem, ad dicendum profilire, in extremis periculis, in Reipublicæ necessitatibus. Vidimus Oratores sacros, divino qvasi spiritu ductos, extemporali eloqventiâ plus præstitisse, qvàm elaboratis orationibus alios. Talem nobis Franciscanum illum Erasmus lib. 14. Epist. 15. depingit, cujus memorabile exemplum ab omnibus legi meretur. Rogatus, inqvit Erasmus, à me familiariter, qvibus modis præpararet animum suum iturus ad concionandum; Respondit, se solitum in manus sumere Paulum, et in ejus lectione tam diu commorari, donec sentiret incalescere pectus. Illic hærobat addens igneas ad Deum preces, donec admoneretur esse tempus incipiendi Nonnunqvam septies concionabatur uno die, nec unqvam illi deerat sermonis eruditi copia. Dignissima lectu est tota hæc de illo Viro Epistola, qvæ Ideam prudentis piique Theologi in ejus vitâ depingit. Miraculum aliqvod istius temporis dixeris. Poëtas qvinon humanâ, sed Deorum lingua, loqvi dixit, aliqvid homine [117] majus in illis agnovit: scilicet ; qvod adeo in his studiis dominatur, ut sine illa jaceant frigeantqve: Qvare et Vates dicuntur, seqve ipsos profitentur. Qvis non de furore Poëtarum tam apud Poëtas ipsos, qvam alios legit? Sed illum divinum nominabat Plato, suntqve qvi peculiaribus eâ de re libris agunt. Divinus ille maximè furor, cum in hymnos divinos fertur. Plato in Dialogo, qvi inscribitur sive Poësin omnem ab inspiratione esse contendit. inquit, . Deus ipse est, qui per illos loqvitur, et nos inclamat. Et ibidem: . In hoc maximè Deus ostendisse videtur, nobis disputandum non esse, qvin divinæ potius qvam humana sint hæc poëmata. Hoc, inqvit, Deus eo indicare voluit, cum de industria per ineptissimum poëtam pulcherrimam cecinit melodiam. Qvare non ineptè hic Plato annulorum magnetis contactu cohærentium exemplo hunc, à divino spiritu per alios poëtas propagatum, afflatum nobis ob oculos posuit. Memorabile in homine rustico Italo exemplum ætas nostra tulit, qui nullis præceptis imbutus, cum legeret Torqvati Tassi carmina, qvasi spiritu qvodam afflatus elegantissima sine morâ fudit carmina, qvæ vel ipsos artifices in pudorem conjicerent. Joannes Dominicus Perus ille vocabatur, qvi nullis promissis, utut amplissimis, à Principibus permoveripotuit, ut rusticis sordibus relictis in aulas et urbes concederet: beneficiis tamen plurimis affectus à multis fuit. Vivis illum coloribus J. N. Erythræus describit Pinacothec. II. n. 27. Vidit Patavina cathedra ante non multos annos Fr. Macedum, Virum omnibus doctrinis et scientiis consummatum, ex tempore de argumentispropositis latina recitantem Carmina, eaqve elegantissima, atqve omni apparatu poëtico instructa: quæ cultissimi alii Poëtæ longa meditatione vix extunderent. Poësi affinis est Musica, qvæ sonos moderatur, affectus incutit, incussos mulcet, animosque qvo vult rapit. Est sane in sonis aliquid , ut ad illorum contemperationem, mirabilem sanè et mysteriis plenam, totius universi mensuram veteres Philosophi inierint: Qvos ubi numeris suis Poëta scitè et rectè illigaverit, penè ad Orphica miracula patranda aptum dixeris. De divino illo, qvod in Musica est, præclarè Jamblich. Libr. de Mysteriis ægypt. sect. 3. c. 9. philosophatur. Philosophia, qvæ in contemplatione rerum consistit, eo ipso nomine divini qvid inferre videtur: qvid enim est , nisi à sensibilibus animum ad abducere? Hic principem locum naturalis philosophia tenet; In qvâ omnia à sublimiore principio arcessenda sunt, qvam vulgò fit. Pecora sunt et fungi, qvi in naturæ operibus ubiqve præsentem DEI manum non sentiunt. Stupida est atque iners natura, si ab illo discesserit. Nullo vinculo illa continetur, nisi ille nodos strinxerit. Quod cum agnoscerent gentium Philosophi et Poëtæ, qui Jovis omnia plena ajebant; qvis credat nunc reperiri homines, qvi rectore destitutam sibi ipsi hanc machinam permittant? Plus est miraculorum in naturâ [118] qvàm vulgò credimus. Qvò oculos vertimus, qvo pedem movemus, in illa incurrimus. Velin minimo insecto divinam manum deprehendimus. Omnis illa corporum membrorumqve compositio, illa universi omniumqve animalium abmirabilis fabrica, intelligentiam et mentem operatricem arguit. Providentia ex omnibus elucet. Vel Talpam videas: omnia in illa ad suos usus comparata, oculi, aures, ungues, membra omnia. Qvod cum perpenderet Cardanus, mirè alioqvin misereqve in illis qvæ Spiritus sunt fluctuans, ac Talpà ipsâ interdum cæcior, hic tamen vel à Talpâ oculos visumqve recipit, cum in hunc qvasi prorumpit: Palam est igitur, naturam in cunctis sollicitam mirum in modum fuisse, nec obiter, sed ex sententia, omnia prævidisse, hominesque, quibus hoc beneficium Deus largitus est, ut causam rerum primam inveniant, participes esse illius primæ naturæ: neque alterius esse generis naturam, quæ hæc constituit, ab illorum mente, qui causam eorum, cur ita facta sint, plenè assequi potuerunt. Felices igitur meritò vocat Virgilius, qvi rerum cognoscere causas potuerunt. Sed qvot illorum sunt, qvi cognoscunt? In nebulis toti versamur. Cum Athenienses veru~ Dei cultum ignorarent, aram posnere. Nil temerè nos dicemus, si omnia ignorare nos dicamus. Expedire in ipsis principiis nihil possumus, nisi ad aliqvod et incognitum refugiamus. Rident Lyncei nostri eos, qviad Qvalitates occultas confugiunt. O boni, nescitis qvam vos in ipsis demonstratiunculis verstris nihil sciatis! At vero, dicitis, in ipsis minutiis naturam recognoscimus, in particulas oblongas, ramosas, globosas resolvimus: nihil oculos nostros perspiciliis armatos effugiet. Sed nihilo tamen sapientiores per vos facti sumus. Qvamdiu rerum mistiones ignoramus, nihil omninò novimus. Propiora illa potius prensanda sunt, qvam remotiora. In illis habitat natura, moratur, palpatur: In his dispersa est, et â sensibus recedit. Ita plerumque comparatus est hominum animus: Transsugit in medio posita et fugientia captat. Si culta aliqua et elaborata cui offeratur oratio, isque in illâ artificium indagaturus si#; Qvis propiùs scopum feriret? illene qvi literas et syllabas numeraret; an verò qvi in partes suas, qvibus proximè componitur, in enthymemata, in schemata, dissolveret? Nullum est in rerum natura , qvod expedire feliciter possumus. Vertamus in omnes partes, secemus in particulas, plusqvam , hærebimus semper, et tandem in incognito aliqvo nobis subsistendum erit. Qvod cum videret Henricus Morus, Philosophus Anglus, Principium aliqvod Hylarchicum commentus est; alii alia qvæsiverunt. Ac sane hîc aliqvod subest, verum illud , qvod impellit, movet, dirigit, jungit, format corpora: qvo ignorato, omnia nobis ignorari necesse est. Videamus admirabilem illam rerum . Omnia mysteriis plena sunt. Ipsa illa rerum semina divina manu in puncto aliqvo et centro obsignata videntur, unde qvasi ex nihili utero procedunt corpora. Nam qvod in semine est, non nisi intelligentiâ comprehenditur: cætera, qvæ oculis videmus, manibusqve palpamus, parum ad corporis [119] compositionem conferunt. In Vegetabilibus, ubi è punctulo frutex germinare incipit, cætera concidunt atqve ut rejectanea separantur. Qvæ in formanda porro corporis machinâ est naturæ solertia! qvi progressus! Qvos ubi attenta mente respexerimus, attoniti manus sæpe tollemus, et mirabilem in operibus suis Deum deprædicabimus. Vidit hoc, qvi tamen omnia in fortuitis posuit, et suis ratiunculis explorare tentavit, cum hos, qvasi abreptus, versus funderet: Multa tegit sacro involucro natura, nec ullis Fas est scire quidem mort alibus omnia; multa Admir are modò, nec non venerare: nec illa Inquires, quæ sunt arcanis proxima: namque In manibus quæ sunt, hæc nos vix scire putandum est. Est proculà nobis adeo præsentia veri. Nihil nunc de iis dicemus, qvi corporum , qvi infinitas propemodum multiplicationes instituunt; qvod in metallis à naturæ mystis factum est; nihil de corporum magnetismis et sympathicis affectionibus, qvæ innumeræ in naturâ sunt, unde omnis illa magia oritur. Sed arcanior illa scientia, in omnibus penè gentibus, à sapientioribus qvibusdam custodita est, nein vulgus efferretur. Huc omnis illa Mythologia, omnia ægyptiorum Hieroglyphica, tendunt. His enim involucris divini illi thesauri teguntur. In Mathematicis porro scientiis qvid non divini est? Hic Numerorum doctrina primam se offert, tota merito divina vocanda. Qvantæ, qvam arcanæ numerorum potestates sint, ne in hunc qvidem diem satis cognitum est. Qvod cum bene nosset Pythagoras, non invenit commodiorem rationem, qvâ Philosophiæ suæ secreta celaret, et intelligentibus tamen omnia panderet, qvam si numeris suis, qvos formales recte dixeris, absconderet. Cum enim Numeri nominantur, non intelliguntur nisi naturæ occultæ proportiones, progressus, operationes, revolutiones à Deo ipso definitæ. Qvomodo non difficile admodum est omnia divinæ humanæque sapientiæ mysteria illis adumbrare. Non credat qvis temerè fieri, sonos septenario, numeros novenario absolvi; Atqve hinc per easdem in centenariis et millenariis reduci. Illic abstrusarum rerum typi latent, atque iis qvasi præfigurantur. In qvibus, velut in tenebris palpitant, qvi tamen qvasi per nebulasvident, Autores, qvorum denumeroru~ mysteriis integra extant volumina, tantum illa sunt, non . Radix et qvasi Pater omnium numerorum Monas est. Prima ex illa surgit Dyas, qvæ per Triada qvasi in consonantiam et unitatem reducitur. Hinc illa per qvam, ut rem sacram, non sine causâ jurabant Pythagoræi. Qvinarius iisdem , item dicitur, qvod ex binario et ternario, qvasi ex femina et mare conflatus sit. Divinus aliis dicitur. Hinc illa Aristoteli, imo et Platoni et Platonicis celebrata. Alii appellant. Septenarium omnium esse nemo nescit. Mirabile est, qvod de ejus virtute Fluddius in libro de Microcosmi [120] historiâ tr. 1. sect. 1. lib. 1. consignavit: Ego, inquit, hominem doctissimum novi, qui virtute hujus numeri Septenarii, cujusdam qvasi oraculi adsistentiâ, qvæstiones dubias atqve ancipites resolvere non dubitavit, atque etiam de occultis, tam præsentibus quam futuris, qvodammodo divinare pollicitus est. De Geometria idem nobis dicendum est; nam et numerorum rationes lineæ et corpora seqvuntur. Quare et Plato Deo dignum opus habuit, qvem ille ajebat perpetuo . Circuli et trianguli arcana ne nunc qvidem omnia exhausta. Qvas non cruces mathematicis illa Circuli qvadratura figit! Et tamen illam rerum hæc universitas qvotidie nobis ob oculos ponit. Nimirum ut Deus summus omnium rerum Architectus est, qvi numero pondere et mensura omnia fecit: ita illud rebus inseruit, qvod iisdem progressibus, eâdem motus successione, semper operatur. Hoc perpetuum illud movens, perpetuumqve mobile est: In qvo inveniendo qvam sudant Mathematici! Optica, qvæ radium metitur, in ipsa qvidem luce tota occupatur. Sed qvamqvam illa oculis omnium patet, qvamquam ejus beneficio omnia apprehendimus, ejus tamen naturam, nemo tam oculatus est, qvi verè indaget. Annon miraculo propius, et propemodum divinum est, per unum punctum omnium rerum ideas cum coloribus ipsis transmitti. Nihil de speculis et telescopiis dicemus, qvæ omnia etiam remotissima exhibeant: sunt enim qvi dari illa posse existimant: nihil de iis Baptistæ Portæ speculis, qvæ rectâ lineâ in infinitum urant. Nam etsi impugnant illa multi, rationibus qvidem non contemnendis: tamen ut sunt in omnibus propemodum disciplinis qvædam , qvæ non capiunt omnes, neqve scire interest; ita et hîc fortassis aliqva sibi summus ille Magister reservavit. Habet Deus qvædam, ut ita dicamus, reservata, ad qvæ non admittuntur, nisi pauci illi, qvos ardens evexit ad æthera virtus. Sunt in illis præcipua: Futurorum prænotio, sive illa à siderum configurationibus sive aliunde deducatur: Sum~i arcani physici cognitio, ac Temporum accuratæ rationes, qvas ille antiquus dierum ac Pater temporum, arcano consilio, hominibus voluit esse absconditas; Etsi fuerunt nonnunqvam, qvi in illa, illo connivente, arcana conati sunt. Versamur in magnâ illâ Dei familia, infantes alii et pueri; alii maturiore in ætate constituti: Ubi illis nonnulla scire inutile non solum, sed et periculosum est; Hi verò in domestici regiminis societatem nonnunqvam admittuntur, ita tamen, ut occultæ rerum dispensationes ad solum Patrem familias spectent. Ille è singulis scientiis aliqvod , magisterium sibi seposuit, qvo beat interdum filios; cum cætera illa etiam concedat. Qvi Medieam artem profitentur, qvotidie illud sibi propositum habent. Sive enim corporis structuram oculis rimantur; nihil in illâ est, qvod non opisicis sapientiam loqvatur: sive cum morbis illis res est; tot sunt illorum formæ et figuræ, tot in illorum causis recessus, ut sæpè illis in subsistendum: Qvod et Hippocrates vidit, et integro libro Jordanus exposuit. Testantur hoc [121] prodigiosæ, qvas aliqvi congesserunt, Historiæ, et super qvibus Mericus Casaubonus in libro Anglicâ linguâ scripto, de credulitate et incredulitatein rebus naturalibus mor alibus et civilibus multa, ipse tamen , disqvirit. Est in ipsis remediis aliqvid, qvibus, utut efficacissimis, sæpe manu~ injiciunt fata. Qvædam ab imperitâ et plebeia manu exhibita ultra fidem operantur. Vilia sæpe et contempta gravissimos et letales morbos avertunt. Est ubi cœli siderumque influxus vires medicamentiauget, suspendit, tollit. In medieo qvoque ipso singularis qvædam felicitas adjuncta testatur. Est in mediocriter doctisilla in indagandis morbis remediisque applicandis , qvæ doctissimos interdum destituit. Sunt qvi medicâ vi pollent in morbis per tactum curandis. Qvod cum Regibus Galliæ et Angliæ hereditarium credatur munus, fuit tamen in Angliâ Valentinus Greatreak, qvi idem selici successu fecit, ut sunt de eâ re multorum fide dignorum hominu~ perscripta testimonia. Ne qvid de Viris dicamus, qvi precibus â Deo salutem ægrotorum impetrarunt. Procedimus ad moralem et Civilem doctrinam: Qvæ qvanqvam in negotiis, ab arbitrio hominum pendentibus, consistere videntur, inque eorum principiis nunc adeò fluctuant nonnulli, ut pleraque illis sint, qvæ sancta omnibus esse debebant: sunt tamen in illis æterna, divina, inconcussa, ad qvæ hominum actiones ordinandæ sunt, vel si illæ evagantur, in ordinem rediguntur, aut eò diriguntur, potentiore manu, qvo divina tendit providentia. Qvoniam verò non nisi agendo virtutes nobis paramus, in ipsa illa actione se maximè ostendit. Virtus quæ Heroica dicitur, divino impulso excitatur; ac fato sæpe fieri solet, ut ad res magnas gerendas, ad regna firmanda, ad imperia amplificanda, hostes subigendos, divinitus animentur homines, incredibilia viribusque humanis majora tentantes. Hinc illæ apud Historicos, cum memorabilia facta describunt, voces: Deo quodam assiduè incitante: quodam quasi instinctu Deorum coneitatus fecit: , non sine Deo. Ipsas in nobis inclinationes qvas sentimus, bono aliqvo genio nobis incussas credere possumus: Qvare nee obniti illis debemus, sed illorum ductum seqvi. Eleganter in hanc rem Plutarchus in vitâ Coriolani: Homerus in arduis inusitatisque rebus, et ad quas impetu quodam animi ac furore quasi divino opus est, Deum proponit: non qui consilium nostrum tollat, sed moveat, neque impetus animo indat, sed visa et imaginationes objieiat, quæ impetuum duces sint: atque ita sanè non involunt ariam essicit actionem, sed voluntati initium præbet, eamque spe et considentiâ confirmat: Aut enim omnino excludendus est ab omni principio causaque actionum nostrarum Deus: aut quisnam tandem alius sit modus, quo hominum ille actiones adjuvet? non enim corpora nostra effingit, manusque ad id, quod facto opus est, aut pedes applicat: sed eam animi partem, quæ ad agendum est deligendumque nata, principiis quibusdam et visis, cogitationibusque objectis excitat, aut contra avertit et inhibet. Has in Socrate occultas propensiones, qvas ille in rerum agendarum consilium adhibuit, genium illu~, de qvo multa Plato aliique nobis narrant, fuisse Cartesius part. 1. ep. 15. existimat. Quæ non malè [122] dicerentur, nisi ipsa apud Platonem Socratis verba, qvibus vocem emisisse Dæmonium significat, aliud testentur. Qvod et Strozzius Cigognà, vel potius Thomas Garzonius (is enim verus autor est) in Magiæ Theatro part. 1. l. 2. c. 2. adversus illos affert, qvi dæmonium Socratis de mente ejus interpretantur. In Rebuspublicis illæ politicis celebratæ ab uno ad unum redeunt, pulcherrimâ hujus universi et naturæ imagine: Qvod in Rep. Romanâ eleganter demonstravit Machiavellus. Eas mutationum causas rationibus Musicis et Mathematicis Plato lib. 8. de LL. deducit. Qvicqvid in civilibus negotiis etiam moliantur , et versuti homines; intercedit eorum consiliis, ubi minimè existimes, Deus, et ad suum arbitrium omnia componit. Non est, qvod hîc ancilia, ampullas, secures, palladia cœlitus lapsa, vasa Chinensium ænea Reip. mutationes tinnitu, nullo externo motu incusso, prodentia, in divinitatis probandæ subsidium vocemus. De Geniis tutelaribus, præsagiis, prodigiis, ostentis, non omnia vana sunt Historicorum documenta, qvibus divini aliqvid subesse res ipsa loqvitur. In auspicio Regio qvæ non mysteria qvæsivit Böclerus! De annulo ex auro, qvod Christo Magi obtulerunt, fabrefacto, qvi inter antiqva domus Austriacæ cimelia fuit, Lambecius Comm. de Bibl. Vindobonensi Tom. 1. part. 1. lib. 1. pag. 25. prodidit, qvod tempore belli insolito fulgore victoriam portendere visus sit: Qvâ de re sententiam cuique liberam esse volumus. Miracula Principum, qvi desperato corporis vitio laborantes sanitati restituerunt, an vera an ficta, narrant Historici: Qvibus etsi fraudes nonnunqvam immistæ; tamen vel affectata illa à Principibus divina illius opinionem abesse à Republicâ non debere declarant. Legimus rem Romanam in præcipitio stantem fatorum manu ab interitu sæpe revocatam; qvoniam orbis imperium Romæ destinabatur: Cui Romulus, vel arcano consilio, velmagica arte, ut qvibusdam creditur, prælusit, cum in meditullio urbisfossam, cui mundi nomen, faciendam curaret, inque eam à peregrinis particulam terræ patriæ injiciendam imperaret. Qvoties ab extremo periculo Reges divino qvasi monitu revocati! victoriæ tempestatum et procellarum subsidio obtentæ! Genii ipsiin hostes pugnare visi sunt! Qvibus in rebus qvi nullas Fato partes tribuit, næ is ad omnes rerum sensus obfurduit, aut omnembonam mentem ejuravit. Infinita cumulare ex omnium temporum gentiumque annalibus poteramus, si nunc rem illam ageremus. Utinam Vir rerum Civilium peritissimus, Boclerus, qvi Theatrum Fati scribere voluit, librum illum absolvisset, magnam huic argumento facem accensam videremus. In causis judicandis singularis Principum nonnullorum , qvæ vel sapientissimorum JCtorum peritia~ antevertit, juridicum nobis ob oculos ponit. Neqvid de divinis in omni gente etiam barbara judiciis hîc dicamus, qvibus explorari reorum, deficientibus testimoniis, vel innocentia vel culpa consuevit. In terrarum ac regionum cognitione, qvod geographicum vocabimus, illud deprehendimus: Certis temporu~ periodis, ac fatali qvâdam lege earum notitiam mortalibus recludi, atque iterum [123] insuperabiles navigantibus obices poni, ut vel improbo labore frustra qværant. Anteqvam Hispani in Americam Peruvianam venirent, audita è fodinis ad barbaros operarios vox fuit, qvæ intactos pro peregrino populo thesauros relinqvere jussit. Visæ è longinqvo terræ qvædam, repellentibus semper ventis, adiri non possunt. Quædam etiam, si fides itinerariis habenda est, detectæ, oculos hominu~ fugere videntur. Illius in rebus civilibus statua Mercurialis est, et filum qvasi Ariadnæum præbet Historia. Pulchrè S. Augustinus lib. de vera religione cap. 25. Quomiam divina Providentia non solum singulis hominibus quasi privatim, sed universo generi human? tanquampublicè, consulit: quid cum singulis agatur, Deus scit, atque ipsi, cum quibus agitur, sciunt; quid autem agatur in genere humano, per Historiamcommendari voluit et Prophetiam. Verùm, de qvo non sine causa Conringius lib. de Civ. prudent. cap. 14. qveritur: perqvam pauci historici illam diviniorem causam justa commemor atione prosequi solent: quidam de industria hoc videntur agere, ut excutiant lectorum animis curam: quodtamen Machiavellus, minimè omnium cæteroquin religiosus, advertere potuerit. Sed nos tandem manum de hâc tabula, ad illum DEI digitum, qvi flammeis characteribus sapientiam suam Apostolorum animis inscripsit, intendimus. Indenos ardentissimis precibus illud, sine qvo sua deest scientiis, arcessemus. Sedibus æthereis Spiritus ille venit, qvi nos ducet in omnem veritatem et per orbium cœlestium aliqvando circumducet. Ille nos Philosophos faciet, sapientiam, qvæ hominibus Stultitia est, professos: Mathematicos, qvi longitudinem, latitudinem, altitudinem amoris divini metiantur: Politicos, qvi suumin cœlis qværant: Grammaticos et Oratores, qvi aliqvando intelligant: Poëtas et Musicos, qvi suum cum omnibus beatarum mentium choris insonare nunqvam desistant.

CAP. XIII. DE COLLEGIIS SECRETIS.

INgentibus moratioribus collegia occulta suere. Prima in ægypto talia collegia. Illic literæ Hieroglyphicæ, Fabulæ. Unde Idololatria. Mensa Isiaca. Orpheus ex ægypto in Græciam occult iorem doctrinam intulit. Qui de Orphei doctrina egerint. Lapponum incantationes, an sylvas et feras moveant. Sacra Eleusinia. Eumolpidarum Collegium. Leges hujus collegii. Samothracum collegium. Collegium Magorum in Persiâ. Zoroaster. Ejus nomen. Collegium Brachmanum apud Indos. Apollonii Thyanæi cum illis conversatio. Honorisica deillo testimonia. Photii præceps de Philostrato judicium. An dolia ventorum et imbrium apud Brachmanes fabulosa sint, neque ullâ arte fieri possint. Tempestates per naturalia media an induci possint. Exemplis et rationibus affirmatur. Tempestates superstitiosis artibus discussæ. Translatio corporum an naturali modo possibilis. Mira de lapide fulgidissimo Bononiensi historia. Receatiores de Brachmanibus scriptores. Collegium Gymnosophistarum, Pythagoræorum, [124] Arabum, Maurorum. Collegium Druidum à Meiero malè omissum. Illorum doctrina. Collegium Fraternitatis Roseæ Crucis. Collegii Rosiani historia. Rosii arcana recensentur. Arcanamajora. Motus perpetuus, circularis, igneus, aëreus, aqueus, terreus. Ars transmutatoria I. citra gradum aureum. 2. Seminaria. 3. Projectiva. Medicina universalis varia. Arcana varia naturalia. Arcana mathematica. Motus terreus describitur. Machina cœlestis per se mobilis. Arcanacirca rem rusticam. Arca Piscis. Varia mechanica. POst Bibliothecas et libros de Collegiis et Museis qvædam differtabimus. Illa enim Bibliothecis celebrioribus plerumque juncta fuere. Cui bono horrea et messes sinecolonis? Collegia Bibliothecis indigent. Hæ qvoque sine lectoribus inutiles. Fuere in omnibus gentibus moratioribus publici virorum sapientum conventus, qvi in commune de rebus naturalibus, artibus, omnique studiorum genere, conferrent. Ac qvoniam in doctrinis qvædamad popularem usum referenda, qvædam etiam secretiora sunt, non omnibus, ob eorum abusum aliasque rationes, propalanda, ideoque et publica et secreta qvædam Collegia fuere. De his primum dicemus. Secretior Philosophia in nationibus plerisque moratioribus suas sibireshabuit, magnâque sollicitudine hînc profanum vulgus arcebatur: Qvare ænigmatibus, fabulis, hieroglyphicis, Deorum nominibus tota involuta est, unde postea Idololatria ad populum derivata, qvirerum sacrarum non intelligens in superficie hærebat. Michaël Meierus, Holsatus, Vir doctissimus, in Tractatu Apologetico pro Fratribus Roseæ Crucis, c. 5. variarum nationum Collegia secreta recenset, inque his primum locum meritò ægyptiis tribuit: Hîcenim omnium fabularum patria fuit, qvibus Græci , ut pueri nucibus lusitantes, se delectabant; nucleum verò pauci invenerunt. Major verò hîc antiqvioribus Collegiis reverentia, ubi in naturæ secreta magis inqvisitum est, qvam in recentioribus illis. Qvanqvam tamen et illi de iis rebus solliciti fuerunt. Antiqvissima illa fuere, qvibus Moises ad omnem sapientiam imbutus fuit. Celeberrimum et antiqvissimum collegium fuit Thebis, ubi Strabo observat, Sacerdotes plurimùm vacasse Astronomiæ et Philosophiæ. Habuit et Memphis collegium. Qvi in his rei literariæ præerant, vocabantur , qvi et libros Mercurii interpretabantur, et Hieroglyphicas literas, Cosmographiam, Geographiam, res cœlestes. De his sacerdotibus legendus est Clemens Alexandrinus Strom. l. 6. Chæremon apud Porphyr. l. 4. de abstinentiâ ait, . De occultis ægyptiorum doctrinæ sub fabulis et hieroglyphicis reconditæ, legendus est libro citato Meierus, et in altero de arcanis arcanissimis. Illa Mensæ Isiacæ symbola aliaque hieroglyphica satis testantur de occultis sensibus, etsi, qvi hactenus immanibus libris indagare voluerunt, operæ pretium non fecerunt. De Privilegiis Collegii Sacerdotum [125] Diodorus Siculus, et ex eo præcipuè Otto Heurnius in Chaldaico suo p. 42. et seqq. De variis ægyptiorum doctrinis earumque perfectione legendus Borrichius in Vindic. Hermetis: ubi illa plenâ manu seruntur. Ex ægypto Orpheus mysteria in Græciam intulit, ut Diodorus Sic. lib. 4. testatur: Orphcus in ægyptum profectus multa ibi didicit, ita ut tam initiationibus et Theologia, qvam Poësi et Melodia esset Græcorum præstantissimus. Idem lib. 1. refert, qvod ex ægypto asportarit plerosqve mysteriorum ritus, et Orgia Bacchi, et Mythologiam de inferis. Et, ut ex ipso Diodoro discimus, Initia Osiridis eadem sunt, qvæ Bacchi; et Isidis simillima sunt istis Cereris, nominibus tantum differentibus. Circa Orphei operationes magicas, qvæ de illo circumferuntur, in ferarum et arborum tractu per cantum, mihi incidit, qvod apud Balbin. in Miscellaneis Historicis regni Bohemiæ l. 13. c. 12. §. 3. legi; Jacobum Typotium, dum in Finlandiâ versaretur, comperisse: incantationibus Lapponum feras cicurari, terram et arbusta moveri, rerum naturam universam percelli. Qvæ qvidem de Lapponibus in hujus gentis historia legere me non memini: etsi non negem, multas esse apud hanc gentem etiam Magiæ Orientalis reliqvias. De Orphei antiqvissima Philosophiâ et Theologiâ Johannes Franciscus Grandis Vir eruditissimus integrum tractatum conscripsit, qvo accuratissimè veterum illam doctrinam complexum se esse dicit: Franciscum Patricium et Augustinum Steuchum primoribus tantum labris degustasse ait, in Præfatione Dissertationum suarum Philologicarum. Sed librum illum non editum fuisse suspicor: Hactenus enim videre non licuit. Verùm et ante Orphei adventum in Græciam fuere coloniæ ægyptiorum in Græcos deductæ. Venit Athenas Erechtheus, ægyptius, qvem regem fecerunt Athenienses ob frugum copiam famis tempore illatam. Atqve ab illo Eleusinia sacra instituta, in honorem Cereris, ut illa apud ægyptios in honorem Isidis, qvæ non differre ritibus ait Diodorus Siculus lib. 1. c. 29. Nam, referente Pausania in Arcad. cum Eumolpus Thrax Eleusiniis auxilia attulit contra Erichtheum, pax tandem inita, ut Eumolpus sacra faceret Cereri et Proserpinæ. Hinc Eumolpidæ postea sacrorum præsides fuere. Sed Androtion Scholiastes in Sophocl. Oedip. scripsit, Eumolpum tertium primùm mysteria obivisse et fuisse antistitem: cui tamen contrarium tradit Homerus et marmor antiqvum à Marshamo in Can. Chron. ægypt. p. 252. et p. 261. productum. Hoc illud Eumolpidarum celeberrimum Collegium; de cujus Mysteriis Clem. Alexandr. Strom. l. 5. Naturæ arcana hîc doceri testatur Seneca, Nat. qvæstion. lib. 7. c. 31. Eleusis servat, qvod ostendat vevisentibus. Rerum Natura sacrasua non simultradit. et Epist. 90. Hæc ejus initiamenta sunt, per quæ non municipale sacrum, sed ingens omnium Deorum templum Mundus iste, reseratur: cujus vera simulacr a verasqve facies cernendas mentibus protulit. Nam ad spectacula tam magna hebes visus est. Multa per autores sparsa de hujus collegii sacris in unum collegit Marshamus, libro laudato, pag. [126] 259. et multis seqventibus. Unde facilè apparet intelligentibus, qvænam hic naturæ mysteria recondantur. Leges hujus collegii complexus est loc. cit. Michæl Meierus. 1. ut singulis annis certo die conventus fieret initiatorum. 2. Ut Eumolpidæ semper ibi sacerdotes haberentur et sacrorum præsides. 3. Ut castissimæ vitæ, vitiis immaculatæ reciperentur in societatem illam, tam feminæ qvam viri. Hinc nec Imperatores postea initiari volentes admissi sunt, si vitiis essent contaminati. 4. ut perpetuo silentio arcana ibi celebrata involverentur, juramentis præstitis. Hinc nihil in orbe secretius, qvam Eleusinia sacra, habitum fuit. 5. ut die conventus sacro qvatuor figuræ pro ceremoniis portarentur, nempe; Dei creatoris ab Antistite Hierophante; Solis à facifero; Lunæ à ministro adaram, et Mercurii à præcone sacrorum. Habuit autem Antistes Eumolpida auream clavem linguæ adaptatam, silentii notam. E qvatuor figuris et ex cantilena illa allegorica, de Dracone Tauri parente, et Tauro Draconis parente, aliisque, qvæ hîc prolixè adducit Mejerus, facilè de arcanis ipsis institui conjectura intelligentibus potest. Nominatur inter sacra illa collegia à Meiero qvoqve Samothracum Collegium, qvi Cabirorum Deorum mysteriis celeberrimi fuerunt, de qvibus Diodorus Sic. lib. 5, qvi ipsum Cadmum Samothraciam appulisse refert, et perceptis mysteriis uxorem duxisse Harmoniam, Jasionis sororem. Initiati ex illis credebantur Deos habere in periculis præsentissimos, et ipsos fieri sanctiores et justiores. Ideo Herœs veteres et Semidei illustrissimi ritibus istis imbuti sunt, Jason, Castor et Pollux, Hercules, Orpheus. Tarqvinus Demarathi Corinthii filius Samothraciis religionibus mysticè imbutus est, teste Macrobio Saturnal. l. 3. c. 4. Cabiros, ut Meierus hoc explicat, abstrusum sonat, et Sathrax seu Samothrax Deum incognitum apud Hebræos. Deorum nomina, qvos initiatis nominare nefas erat, hæc fuere, Axiœrus, Axiocersa, Axiocersus. Axiœrus autem Ceres, Axiocersa Proserpina, Axiocersus Pluto dicebatur; qvibus qvartus addebatur, Casmilus, qvi Mercurius erat: Qvæ omnia, qvomodo ad sacrum opus applicari debeant, ostendit Meierus. Collegium Magorum in Persia per omnem antiqvitatem celebratissimum est. Ab illis Magiæ nomen omnis occulta sapientia adepta est: Ad qvam cognoscendam Pythagoras, Empedocles, Plato et alii navigarunt; qvam reversi, ut Plin. lib. 30. ait, in arcanis habuere. Ejus autor Zoroaster habetur, de qvo jam antea ejusque scriptis aliqva dicta sunt. De Zoroastri nomine eleganter Menagius in Lærtii proœmium commentatur. Significat Astrorum contemplatorem. Ester enim Persis significat astrum; Schur Hebræis est contemplari: unde Zoroaster componitur. Illud verò Persarum Ester nihil aliud est, qvam Germanorum, Belgarum, Anglorum, Stern, Sterr, Starr. Diogenes astrorum sacrificulum interpretatus est; Bochartus Geograph. sacr. lib. 4. c. 1. ingeniosè legendum esse suspicatur. Illa [127] doctrina postea semper apud Persas viguit, potissimumqve Assyrios, qvi Chaldæi dicuntur, qvorum Babyloniæ per multa secula collegium fuit, cum quibus Apollonius quoqve Thyanæus conversatus fuit. Fuit et apud Indos Brachmanum Collegium toto orbe decantatissimum. De Brachmanibus, vel Braminibus, qvos ab Abrahamo deducit Postellus, suprà plura diximus. Eos occultæ doctrinæ custodes fuisse, omnia, qvæ de illis dicuntur, declarant. In his, qvanqvam multa fabulosa habentur, non sunt tamen omnia illa mendaciis accensenda. Ita fieri in rebus arcanis solet, ut, qvæ ignota sunt, multis additamentis à credulis exaggerentur, à contemptoribus aliis commentis ultra fidem in risum vertantur. In his media via semper tenenda sapientioribus est: semper cogitandum, multa esse naturæ arcana, qvæ vel sapientissimis incredibilia videbtmtur. Sola illa Appollonii Thyanéi vita, qvam Philostratus reliqvit, multa nobis mirabilia de his Indiæ sapientibus tradidit. Qvæ etsi sciam à Gabriele Naudæo in Apologia hominum Magiæ insimulatorum pro confictis haberi, neqve adeò in omnibus ab illo dissentiam, non satis tamen ab illo probari putaverim, in invidiam Salvatori nostro conflandam hæc excogitata. Supersunt Patrum ipsorum testimonia, qvi honorificè de Appollonio sentiunt; et è simili olim scholâ venisse primos illos Christi cultores novimus, occulto impulsu motos, et tanti mysterii, si fas ita loqvi est, conscios. Qvod si aliqvi calumniatores his similibusqve exemplis abusi fuerunt, ad divinam Christi majestatem im~inuendam, id ad illorum potius malitiam, qvam ad innocentes referendum est. Mirificè in Appollonii laudes effunditur Flavius Vopiscus in vitâ Divi Aureliani cap. 24 ubi de apparitione Apollonii Aureliano civitatem Thyanam eversuro factâ narrat: Vocat eum celeberrimæ famæ autoritatisqve sapientem, veterem philosophum, amicum verum Deorum, subjicitqve hæc suæ narrationi. Hæc ego à gravibus viris comperi, et in Ulpiæ bibliothecæ libris relegi, et pro majestate Apollonii magis credidi. Qvid enim illo viro sanctius, vener abilius, antiqvius, divimusque inter homines fuit? Ille mortuis vitam reddidit: ille multa ultra homines et fecit dixit: qvæ qvivelit nosse, Græcos legat libros, qvi de ejus vitá conscripti sunt. Ipse autem, si vita suppetat, atqve ipsius viri favori usque qvaqve placuerit, breviter saltem tanta viri sacta in literas mittam: non, qvo illius viri gesta munere mei sermonis indigeant; sed ut ea, qvæ miranda sunt, omnium voce prædicentur. De Alexandro Severo Lampridius memorat, illum in larario privato coluisse sanctiores animas, Christum, Abrahamum, Orphea, Apollonium. Photius vitam ejus à Philostrato descriptam recenser Cod. 44. et uberiùs Cod. 241. Philostratus ipse moratam ipsi vitam tribuit. Miriscum ait fuisse contemptorem divitiarum, ut et suas ipse possessiones germano fratri aliisqve sponte concesserit, et à nemine potentiorum pecunias acceperit, qvantumvis illi multa merenti obtruderent. Negat Philostratus fuisse præstigiatorem, sed per vitæ puritatem et per philosophiam [128] omnia dicit præstitisse. Ridet vero, ut absurda, Photius, qvæ de Indis Philosophis narrat Philostratus: dolia apud istos plena imbrium et ventorum, qvibus datum sit regionem compluere in imbrium penuria, iterumqve discussis imbribus siccare, dum alternis aqvam ventumqve è doliis suppeditent. His similia, ait Photius, dementiæ plena et alia plurima prodigiose consingit. Sed mallem ego in istis suspendisset judicium Photius, cui nulla qvidem suspicio occultiorum naturæ operationum fuit. Qui in his nullum gustum habent, facilè omnia pro præstigiis et imposturis habent. Ego qvidem temerè falsitatis arguere nolim, qvæ hîc tradit Philostratus. Non est adeò absurdum, dari posse naturas summè humidas, summéqve flatulentas, qvæ fortassis arte secretiore chemica ita præparari possint, ut fermentum aliqvod magnæ massæ elementari præstare qveant. Atqve hæ aliqvo subjecto naturali concludi possunt, aliis qvibusdam appositis eliciendæ. Multæ latentin corporibus affectiones mirabiles, qvæ non nisi per inde educuntur. Acus ferrea se ad septentrionem convertit; sed tum demum, si magnete illinatur: Qvod, etsi tritum est, est tamen admirabile, nec ullo humano ingenio indagandum, Qvas non effervescentias salium et sulphurum mistiones parant? An non nitri sulphurisqve conjunctione excitari immanes concussiones et plus qvam tempestates possunt? Hæc suo tempore Photius non credidisset. Videmus conclusos lacus, mineralibus sine dubio turgidos, si lapide injecto moveantur, fermentatione momentanea in vapores, hos in imbres, tonitrua, ventos, resolvi. Nilo circa solstitium æstivum nubeculatenuis nitrosa roscida incumbit, ut Chambræus observat, qvæ æstuare totum et per omnes agros diffluere facit. De fluvio Bohemiæ Wodolanka observat Balbinus in Miscellaneis Historicis regni Bohemiæ lib. 1. c. 28. rusticos, qvoties lideratio aliqva agris siccitatem invexerit, aqvam hanc haurire certatim, acin fontes et puteos suos, qvi exaruissent, infundere, certamque eo pacto sperare pluviam, nec spe falli. Addit judicium suum Balbinus: Possunt obcœcatæ ariditate sontium venæ quodammodo reparari, possunt halitus et humida qvædam effluvia concitari, possunt aqveo magnetismo nubes artrahi. Qvodsi ergo spiritosa qvædam talis substantia in naturâ latitat, ut illa exempla innuunt, qvid vetat, illam vaseper artificium concludere, et fermenti instar in æ~rem immittere? qvemadmodum ex tenui nubecula, qvæ monti Tafelberg dicto in Promontoriobonæ spei imminet, et ob exiguitatem et similitudinem oculus tauri dici solet, in fermentum et insanas tempestates totius aëris vicinia conjicitur. Narravit mihi amicus, Italum ab Hungaro qvodam edoctum procellas, cum vellet, excitasse. De Empedocle etiam memoratur, illum magiâ naturali adeo polluisse, ut ventos, qvoties vellet, excitaret salubres, dispelleret pestilentes. Memorabile est, qvod de vorticibus illis aëris ex mari provenientibus memoratur, illos cultro in crucem secto diffindi posse, sed additis sacris ex Joannis [129] Evangelio verbis, qvi abusus tamen insignis est. Testatur hoc Thevenotius in Itinerarii sui parte 2. lib. 4. c. 3. Stephanus Lusignanus in descriptione Cypri memorat, à Famaugusta interitum hoc modo qvosdam Batavos avertisse. De eo Helmontius in Tractatu, qvi inscribitur Blas meteorum. Henricus Mundt in libro de aëre vitali cap. 13. aliâ superstitione tempestates compressas narrat. Porrò, qvod in pluribus locis uno tempore visus sit Apollonius, in memoriam mihi revocat Trithemii Abbatis, magni in arte Chemicâ mystæ, verba, qvi in qvodam scripto Germanico expressè testatur, beneficio arcani summi Physici, sed in cœsestem planè naturam redacti, fieri illam translationem corporum posse: Ubi simul mirabilis istius lapidis, qvem ego arte factum et hunc ipsum fuisse suspicor, historia animo obversatur, Regi Galliæ Henrico II. per ignotum aliqvem Barbarum oblati. Illam qvidem narrat Thuanus, in primâ illâ editione minori Parisinâ part. 1. lib. 5. pag. 453. reperitur et in Francofurtensi primâ in fol. alteraqve octavæ formæ lib. 6. pag. ibi 117. hîc 286. sed in cæteris editionibus verba illa, nescio qvam ob causam, sublata. Pipinus, ad cujus testimonium provocat Thuanus, de eo ita ad Mizaldum scribit: Nuper ex Indiâ Orientali Regi nostro allatum hîc vidimus lapidem, lumine et fulgore mirabiliter coruscantem; quique totus veluti ardens et incensus incredibili lucis splendore præfulget micatque. Isjactis quoquo versus radiis ambientem circumquaque aëremluce, nullis oculis ferè tolerabili, latissimè complet. Est etiam, (quod bene notari velim,) terræ impatientissimus: si cooperiri coneris, suâ sponte et vi, facto impetu, confestim evolat in sublime. Contineri vero includive loco nullo angusto nulla potest hominum arte, sed ampla liberaque loca duntaxat amare videtur. Summa in eo puritas, summus nitor: nulla sorde aut labe coinquinatur. Figuræ species nulla eicerta, sedinconstans et momento commutabilis: cumque sit aspectu longè pulcherrimus, contrectari sese tamen non sinit, et si diutiùs adnitaris, velobstmatius agas, incommodum assert: sicuti multi suo non levi malo, me præsenie, sunt experti. Quod si quid sortassis ex eo enixiùs conando adimitur, aut detrabitur; nam durus admodum non est; sit, dictu mirum, nihilo minor. Hæc Pipinus, qvæ miranda sunt; et si rem accuratiùs pensitare velimus, nulli subjecto in naturá rectiùs, qvam summo huic arcano, conveniunt. Dixit Barbarus, ad plurimas res summè esse utilem, qvod tamen non, nisi ingenti pretio, manifestare voluit. Inprimis illa evolatio in sublime memorabilis est, et hoc translationis arcanum, si qvod in naturâ est, continere videtur. Qvod beneficio sagittæ aureæ Abaridis Pythagoras idem effecerit, in historia vitæ ejus refertur. In perpetuo mobili inveniendo multæ sunt Chimicorum curæ, qvo invento non admodum difficilis illa corporum translatio foret, ut Johan. Wilkins in Magi# su# Mathematica lib. 2. cap. 9. qvoque colligit. Sed nos missis illis, qvæ suavibussomniis simillima nonnullis videbuntur, ad Brachmanes nostros redimus: qvorum antiqvitus ut multa fama fuit, ita nostro tempore planè eviluit. Palladii de iis relatio, qvam cum Ambrosii et Anonymi cujusdam fragmento ex Bibliothecâ Regiâ in lucem edidit Edoardus Bissæus Londin. 1665. nihil adeò memorabile [130] continet, nec Abrahami Rogeri Janua aperta ad Gentilismum occultum, primum Belgicâ, nunc Germanicâ linguà cum notis Christophori Arnoldi, edita: ubi monstrosis et ineptis fabulis referta omnia, nisi qvod interdum veteris Philosophiæ scintillæ perluceant. Veterum Brachmanum doctrinæ, et de qvibus illi cum Apollonio colloqvia instituerunt, aqva auri, lapis Pantaurea, Gryphi aurum estodientes, Phœnix, et similia alia, satis per se produnt, qvid intelligi his velint. Collegium Gymnosophistarum qvoque arcanum in æthiopia fuit, qvi ultra Memnonis regionem in eminentiore colle habitabant. Etiam hos adiit Apollonius, cum illis de rerum natura et arcanis disputans, qvibus tamen Indos potiores in omni philosophiæ genere habuit. Cætera, qvæ fortè fuere Collegia, ægyptiis tamen et Persis vel Chaldæis suam doctrinam debent: Ab ægptiis enim propagata omnia fuere. Collegium Pythagoræorum in magnâ Græciâ, sive Italiâ ulteriore, fuit, de cujus philosophia in hunc usque diem non omnia satis explorata. Qvantum tamen ex reliqviis ejus constat, qvas collegit Jamblichus in libro de vita Pythagoræ, cujus aliqvos libros, sed vitiose, edidit Arcerius; plures libri in Bibliothecâ Holstenianâ restabant, utsuprà memoravimus: Omnium, si rectè memini, plenam et emendatam editionem, cumque notis, pollicitus est Thomas Gale. Illud Pythagoræ aureum femur, silentium qvinqvennale, mysteria singularia hic latuisse ostendunt, Verum de illis plura dicemus in Polyhistore Philosophico, qvæ nunc prætermittimus. Collegia Arabum, qvæ antiqvitus fuerint, non satis constat. Illud ex confessione Fratrum Roseæ Crucis constat, civitatem apud Arabas Damear fuisse, solis sapientibus habitatam; à qvibus primus autor fraternitatis Roseæ Crucis honorificè acceptus fuerit. Ibidem qvoque de Collegio Maurorum, qvod Fessæ est, mentio fit, ubi diligentissima instituatur arcanoru~ naturæ indagatio. Legi de eo potest Joannes Leo Africanusin descriptione Africæ: cujus et de scriptoribus Arabicis manuscriptus liber est, unde aliqva excerpsit Hottingerus in Bibliothecar. qvadripartito. Qvæ modò enumeravimus secretiora collegia, etiam à Michaële Meiero in libro suprà notato recensentur; miror tamen, ab eo prætermissum Druidum collegium, qvod ad Germanos propius pertinet, et cæteros etiam, si Postellum audimus, antiqvitate vincit. Non hîc rem omnem proponemus, sed potiora ad Dissertationem de Germanorum meritis literariis reseremus. Illud tantum dicturi sumus, ejusdem generis fuisse doctrinas, qvas docuerunt Druides, et qvas veteres ægyptii, Magi, Chaldæi. Pari certè cum illis ætate sunt, si non majori. Postello sunè judice libr. de Etrur. Origine pag. 233. Druidarum doctrina in toto Occidente floruit, ante ullam inter Babylonios ac Græcos publicam literarum memoriam. Multa hanc antiqvitatem confirmare videntur, de qvibus in dictâ dissertatione plenius. Fuere Druides Celtarum, qvibus tam Galli qvam Germani continebantur, Philosophi, unde qvasi coloniæ etiam in alias gentes missæ. [131] Capita ejus Philosophiæ eadem, qvæ veterum collegiorum, fuerunt, Theologia et Philosophia occultior. Theologia illis consistebat in rerum divinarum contemplatione, et in voluntatis divinæ interpretatione, per varia signa, cœlestia, aërea. Diodorus Siculus lib. 5. cap. 31. vocat illos , Theologos et divinæ naturæ conscios. Sacer illis cultus purissimus fuit sub dio, nullum illis vel templum, vel idolum, animæ immortales habebantur: atque ex eorum scholâ fluxisse videtur, qvod de Marcomannis ait Appianus in Celticis, habuisse illos spem resurrectionis. Pietatis qvoque indicium est, summum apud eos pœnæ genus fuisse, sacris interdicere. Naturæ secretioris fuit illis cognitio, unde Plinius Hist. nat. lib. 30. cap. 1. eos vocat vates medicosque. Ammianus Marcellinus lib. 15. summa et sublimia naturæ pandere ait: Mela lib. 3. c. 1. motuum cœli ac si derum peritos ait. Aqvam statuerunt omniu~ rerum principium. Hinc eam sponsæ in nuptiis sponsis tradebant. Aurea ipsis erant gestamina, collo torqves, manibus et brachiis murænulæ. Viscum è qvercu prognatum summa religione colligeba~t, non sine sacrificiis et hymnis, qvi mos vestustissimus. Ac præterea symbolica illa magni operis philosophici effigies est, cujus illos fuisse conscios, vel ex eo colligas, qvod doctrinam suam literis comprehendi vetuerunt, ne in vulgus efferretur. In omnibus enim collegiis Harpocratis sigillo arcana eorum doctrina obsignata fuit. Dogmata eorum è variis Historicis collegit Otto Heurnius in Antiqvitatibus Philosophiæ Barbaricæ, lib. 2. c. 33. Fortassis et Cæcilius Frey in libro, cui titulus Philosophia Druidum, qvi in 8. Paris. 1646. prodiit, historiam eorum pleniùs proposuit, qvem tamen videre hactenus non licuit. Fuere non priscis tantum seculis collegia talia occulta; sed et superiori seculo de Fraternitate Roseæ crucis fama percrebuit. Editi sunt de illorum dogmatibus et doctrinâ Theologica libelli Germanicâ linguâ, qvi multum scristrepitus ubique excitarunt. Fuere, qvi totam rem pro imposturâ habuere, aliqvi ptis Apologeticis in lucem missis defenderunt. Literæ à multis ad illos scriptæ, publicisque, typis impressæ, sub spe arcani alicujus indagandi. In Germaniâ Vir doctissimus Michaël Meierus causam illorum publico scripto egit, cui titulus: Silentium post clamores, h. e. Tractatus Apologeticus, quo causæ non solum clamorum seu Revelationum Fraternitatis Germanicæ de R. C. sed et silentii, seu non redditæ ad singulorum vota responsionis, unâ cum malevolorum resutatione, traduntur et demonstr antur. Ubi multa etiam historica de hac societate occurrunt. Scripsit et Robertus Fluddius defensionem hujus societatis, et Johannes Heidon Anglicâ linguâ varios de Fratrum Roseæ Crucis doctrinâ tractatus edidit, inter qvos hoc titulo unus est: Infallibilia axiomata Fratrum Roseæ Crucis, cognoscendi præterita, præsentia et futura. Non agitur hoc libro, nisi de mirabili vi et potestate Numerorum, qvibus evocentur genii, et alia occulta in naturâ perficiantur. Sed pleraque ex illis sunt è scriptoribus demysteriis numerorum congesta. Anno hujus seculi trigesimo Fama qvoqve Collegii cujusdem Rosiani, per qvendam Petrum Mormium divulgata, libello Lugd. Batav. impresso, cui titulus: [132] Arcana totius naturæ secretissima, nec hactenus unqvam detecta, à Collegio Rosiano in lucem produnitur, operâ Petri Mormii. Occasionem hujus libelli et notitiam Collegii hujus in libello ipso tradit Autor: Collegium hoc institutum fuit circa Delphinatus confinia à viro qvodam ROSIO, cui se parem ingenio sub sole nec vidisse, nec audivisse, ait Mormius, qvi ex Hispaniâ in Galliam rediens, qvanqvam sacræ Theologiæ Doctor Philosophiæqve publicus Professor, nec obscurâ prosapiâ oriundus, obscuro hujus Collegii rumore incitatus, ad locum illum pertendit, supplexqve senem ROSIUM rogavit, ut se societati suæ adscribere dignaretur. Sed frustra: Collegium enim ejus cum tribus tantùm constaret discipulis, viris nobilissimis, noluit qvarto arcana sua revelare, eiqve extero. Exoravit tandem Mormius, ut, si non ut discipulum, saltem ut famulum se susciperet, qvod tandem impetravit, atqve illo tempore multa ex eo arcana didicit. Concesserat qvoqveilli Rosius, ut in utilitatem provinciaru~ fœderatarum converteret; Qvare Hagam concessit, ac illustrissimis Ordinibus multa proposuit, à qvibus non auditus, pecuniá interim deficiente, arcanorum titulos publico hoc libello divulgavit, si qvis esset è Magnatibus aut Ordinibus, qvi autori sumptus ad experimenta facienda suppeditaret. Tria sunt arcana majora Rosii, qvibus homo nil majus desiderare posset, videlicet motus perpetuus, ars transmutatoria, medicina universalis. Motus perpetuus aut est rectus, aut circularis, aut compositus ex ambobus. Motum perpetuum rectum, etsi per septuaginta annos illi insudaverit, Rosius non perfecit, fortè qvod noluerit Deus, judicio Mormii, hominem mortalem in arcâ, etiam decem hominum millia continonte, sine ullo labore ascendere supra corpus lunæ, solem stellasqve fixas, ac qvatuor plus minus spatio dierum ab oriente ad occasum pervolare aut utrumqve polum mundi permeare, et velocius ave rapidissimè volante, in contrarios ventos pervehi: Qvo motu recto homo quatuor dierum spatio utrosque permeare polos possit. Nam, cum in illo vacuo nulla detur corporis objectio, qvæ cursum retardet; tantâ talem arcam velocitate ferri posse existimat, qvâ flaminulas æthereas æstate serenâ rapi videmus. Hocsuo conatu qvanqvam excidit Rosius, ut sanè ipsa ratio vix admittere videtur; artem tamen ipsam celavit, secundum qvam procedere debet, qvi taliarcæ fabricandæ operam dare vellet; ne fortasse aliqvis, ipso ingenio felicior, eâ mediante efficeret, qvod hactenus ipse non potuit, qviomne genus hominum per universum orbem torqvere, leges juraque omnia immutare aut evertere posset: Quale malum qvoque à suo invento metuit Franciscus Lana in libro Italico, cui titulus Prodromo all arte maëstra cap. 6. qvo per globos cupreos, aëre evacuato naviculam velis et remis instructam in altum tolli posse existimat, inductus falso qvodam deaëris et aqvæ analogicâ gravitate præjudicio; Cujus inventi possibilitatem tamen ingeniosissimus Sturmius concedere visus est. Motus ex recto et circulari compositus, qvo [133] tamen in altitudinem tantum montium tolli posset homo, Rosio negatus fuit. Motum tamen perpetuum circularem qvadruplicem Rosius invenit, qvi corpora annexa moveat lateraliter aut circulariter, non tamen eis tollat gravitatem: ut 1. motum igneum, qvo fax accensa, ac rotæ imposita, se ipsam, et rotam, et omne impositum, movet. 2. Motum aëreum, per molendinum veliferum, qvo vel intra domesticos parietes, aër se ipsum exagitans, etsi clausus, rotastrahat et circumagat, æterno ordinè: qvo uti possunt, qvi terras submersas aqvis siccari, aut agros fertilitatis gratiâ aqvis rigare, aut frumentum molere volent. 3. Motum aqveum, qvo aqva ascendens et descendens non solum seipsam sursum refert, sed et corpora annexa circumducit. 4 Motum terreum, qvem cæteris excellentiorem docet Mormius, qvo naves in mari grandes et onustæ in contrarios ventos cogi possint, tantâ celeritate, uttriremes ventis secundis cursu longè prævertant, nullâ hominis operâ, dummodo gubernaculo regantur. Ejusdem qvoque in curribus super terram usus est. Secundum arcanum Rosianum est ars transmutatoria, et qvidem 1. citra gradum aureum, ubi est 1. transmutatio metallorum primi gradus, sub qvo tria, mercurius, stibium, bismutum; et secundi, sub qvo plumbum, stannum, ferrum: et tertii, sub qvo chalybs, cuprum, argentum: qvas artes Rosius Mormium non docuit. 2. Mercurium coagulare trium horarum spatio in metallum nobilissimum, colore inferius qvidem auro, sed accedens ei tamen, pondere æqvali, ignibus resistens, malleabile atque ductile: ex qvo aurum perfectissimum postmodum, aqvis fortibus mediantibus, Rosius dividit. 3. Stibium, in regulum mutare, etiam sine sale petræ, ita, ut qvadrantis horæ spatio tertia pars reguli ex unâ librâ dividatur. 4. Ex ferro chalybem facere; ita, ut per singulas hebdomadas decem mille libræ ferri in optimum chalybem convertantur, unius viri operâ, qvi uno die omnes necessarias exstruit fornaces, trium florenorum expensis, ac pretio qvatuor florenorum cum dimidio mille pondo vertit. 5. Ex cupro non exiguam qvantitatem optimi argenti sale quodam examinato producere. II. Ars transmutatoria seminaria est. 1. Seminaria imperfecti metalli in perfectius, qvæ inutilis est, soli serviens curiositati. 2. Seminaria perfectioris in imperfectius, tam citra gradum aureum, qvam intra. e. g. si seminetur aurum, vegetabile factum, seu elevatum arte spagiricâ, in naturam seminis solaris, convertit terram, seu metallum inferius, terram factum, per decoctionem spagiricam, in qvam seminatum est, in suam naturam auream 3. Seminaria ejusdem in seipsum, ut, cum sol, factus vegetabilis, seminatur in solem, aut imbibitur sole, ut augeatur virtus ejus à decimo gradu fortitudinis seminariæ ad centesimum: ita, ut granu~ unum, qvod prius pollebat potestate tantùm in unicum granum terræ, jam polleat, potentius factum, in decem. Ad hanc seminariam tria reqvirit: terram semen, vinculum, seu instrumentum, qvo terra impingvatur, ut sit pingue pabulum semini seminando, et semen vir tutem accipiat vegetandi. De his tribusar cana tenet Rosius 1. De vinculo et Mercurio, sex hebdomadarum tempore minimis [134] expensis dividit tria elementa: qvorum primum aëreum, qvo nil dulcius, secundum terreum sum~è amarum, qvo nil amarius; tertium aqveum, qvo nil insipidius: ut mirum sit, corpus unum tam discrepantibus componi corporibus, qvæ paucis hebdomadibus iterum fiunt unum, dum dicta dulcedo, qvæ spiritus est philosophorum, et amaritudo, qvæ anima, in corpus insipidum regredientes, ipsum potentiùs animant, qvàm antea: ut sicut antea unum erant, jam redeant in unum. Hunc spiritum et animam vocat Mormius rorem Maji, acetum philosophorum, lacvirginis, succum lunariæ: his solvi, ait, corpora in suam materiam prima~, ut fiant terra et semen. 2. De terra hoc arcanum est, ut finat metaila pulvis impalpabilis sine igne flam~eo. v. g. dum sol ita solvitur, ut fiat ignibile violentius pulvere sulphureo. 3. De semine hoc arcanum est, qvod ex eodem pulvere conficiatur ipsum. III. Transmutatoria projectiva est plenior et perfectior, cum in momento faciat, qvod seminaria temporis successu; differtà seminaria, qvod hæc transmutat per modum vegetationis, veluti dum semen frumenti transmutat terram, aqvam, aërem in se: projectiva verò transmutat vel per vim medicam, si agatur de perfectiori metallo in imperfectius projiciendo; vel per vim infectivam, si contrà agatur. Qvod si metallum perfectum projiciatur in imperfectius, sanat illius lepram et morbum, et facit illud perfectius, id est, magis sanum. Facit et aliam Transmutatoriam projectivam, cum unum aliqvod projicitur in semetipsum. Tertium arcanum est Medicina Universalis. Cujus tres gradus facit. 1 Eam, qvæ universaliter omnes curat morbos. 2. qvæ ab omnibus eis tuetur. 3. qvæ vitam longa~ efficit. Esingulis tres aliæ oriuntur. Prima, qvæ morbos ex traduce profligat; secunda, qvæ morbos animi; tertia, qvæ morbos corporis. Præservans vel perditas vires reparat, velab animi et corporis ægritudinibus servat. Prorogans vitam vel producit eam, qvæ senectutem præcedit, vel vitam profert in plura secula, vel in æternum: qvam ultimam prorsus ignoravit Rosius: In cæteris vero omnibus mirè profecit. Adduxi hæc plenius, ac ipsis Autoris verbis; cum non in omnium manibus ille libellus sit, et, ut eò rectiùs de singulis judicium institui possit. Mihi qvidem cum præstantioribus ac præcipuis magistris conferenti illa de Transmutatoriâ arte philosophemata in multis nova et à viâ illâ ac regiâ aberrare videntur; qvâ de re peritiorum esto judicium. Ego tamen, ut rem paucis cognitam, minimè hoc in loco prætermittendam duxi. Seqvuntur jam arcana minora, è qvibus præcipua hic memorabimus. Possunt Rosiani ex omnibus corporibus lapideis, mineralibus, vegetabilibus, eliceretria elementa, id est, corpora; qvorum unum respondet terræ, alterum aqvæ, tertium aëri: ex illis ternis singulis ulterius alia terna, ut fiant jam novem; et ex illis novenis singulis alia terna, ut finat viginti-septem: miro ordine, arteqve nova, qvæ singula etiam suis maxime differentibus proprietatibus constant. ut v. g. ex rosâ viginti-septem corpora distincta separentur. qvo evidentissime trinitatem elementorum probare volunt: Elementum enim ignis, [135] qvod vocant, nihil differre ajunt ab æreo, qvam qvod sit species ejus, aër se. magis excultus: qvi nihilominus in ventre suo tria iterum divisibilia contineat elementa. Solvunt antimonium totum in aqvam fontanam et clarissimam, qvæ leviter vomitum ciet et alvum movet; flores ex eo faciunt singulari methodo copiosissimos: amuleta contra pestem et qvævis contagia, somnum conciliantia. Arcana habent adversus mortem violentam: unum defendit ab aqvis, qvo uti possunt tempore naufragii: à submersione enim custodit. De tali ar Cano etiam Pegeiius in suo suprà citato libro mentionem facit: Alterum ab armis securum præstat, lorica scil. singulari modo fabricata, qvæ vel sclopeti ictum repellit: Tertium adversus famem est; Si qvod super est seminis vel leguminis, maturè seminetur in terram etiam intra parietes domesticos, cujus vis vegetandi in decuplum augeatur, unde tamen pro extrema necessitate præsidium sit. Possunt et ligna, paleas, stramina, ad concoctionem apta reddere, ut pultes ex iis confectæ sufficienter nutriant. Eodem libro p. 58. agitur qvoqve de arborum foliis, ossibus, lanâ, cornibus ita parandis, ut eis nutriri qvodvis animal qveat. Qvod convenire cum illo Papiniano invento videtur, qvo ossa singulari coctione in clauso instrumento, intra exiguum tempus in Gelatinam resolvuntur, de qvo fingularis in Angliâ liber prodiit. In salis communis defectu salem, qvi continebatur in sanguine humano, arte spagiricâ reparatum in suam pristinam naturam redigunt: qvod paucissimo labore, commmodo autem maximo, effici possit. Oleum Talci conficiunt, qvod vehementer commendat Mormius, ut medicinam universalem, tam intus, qvam extus, ut spatio trium horarum ex libra talci qvinqve uncias olei eliciant. Commendat autem Mormius præ Talco Veneto, qvod vino ardenti non cedat, illud qvod reperitur in Auxitaniâ. Pergit Mormius ad arcana Mathematica; ubi primò motum perpetuum terreum, cujus antea mentionem fecerat, describit, qvem hic apponam: Lamina longior decuplo qvàm lata, plumbea, tenuissima, stylo transverso, in formam novaculæ acutæ, pro axe, transfixa in duarum rotularum circumferentiam, pendula constituatur; ut minimo tactu agitari valeat; brachium ejus, tam supernum, qvàm infernum, in duas partes æqvales notatum, exipiat in medio laminulam tenuem, longam digitum, itidem transversam; sic tamen ut dexterum latus laminæ muniatur una, sinistrum altera. Illis ex opposito in extremis brachiorum similes eodemqve ordine affigantur aliæ. Item decuplices qvatuor fabricentur arcus; ita, ut arcus simplex alligetur medio funi alterius; et ipse alter alteri priori; ut ex decem arcubus fiat unicus. Unusqvisqve horum figatur affabrè è regione alicujus dictarum laminularum digitalium: hinc fit, ut lamina suspensa agitata semel, infringens in duos eorundem arcuum, supernum et infernum, eâdem et majori violentiâ resringatur in alios arcus oppositos. Qvapropter et ab eisdem remissa velocitate eâdem redit [136] ad arcus, à qvibus discesserat; et ab eis excepta, uti prius, vicissitudine æternâ reciprocatur in exitus et reditus nunqvam qvicturos. Hinc binas fabricas addit, qvarum prima est balista, qvæ non minori virtute projicit globum ferreum, qvàm tormentum bellicum. Ita autem eam instituit. Fiat magna balista, more communi, cui loco sagittæ aptetur alia balista minor; et huic eodem modo alia minor, toties multiplicando balistas, qvoties ejus duplicare vim ejaculatoriam voles. Sic vero instituantur, ut, cum major laxata est, confestim dum ejaculata minor procurrit, clavo obvio itidem laxetur; et sic de seqventibus; globus vero insideat ultimæ; fit igitur, ut velocitas harum omnium balistarum, in unum ex multis coiens, in globum unita supra fidem eum deturbet in remota. Secunda machina planetarum cursus cæterosqve mundi effectus imitatur: Qvalem Drebelius qvidem invenit per lampadem ardentem arcæ inclusam, cui insidebat globus. Sed Rosius per funem pendulum repræsentavit omnes cœlorum motus, pluvias, tonitrua, ventos, et ipsam cœlorum musicam, innumerabiles deniqve mugitus, sibilos, vagitus, clangores, latratus, nemine tangente aut juvante. Plura hinc sunt circa rem rusticam, hortensem, campestrem etc. arcana. In singulis sunt alienarum qvalitatum insertiones, transformationes. In qvalitatis alienæ insertione observavit Rosius, plantas vel ambræ, vel Zibetæ, vel cujuscunqve rei, odore ita imbui posse, ut tota herba semper illum odorem spiret, et pro vero mosco etc. in usum venire possit. Cum hæc experiretur, seqventium paradoxorum veritatem probatam invenit, qvorum primum: Omne vegetans nec ex aqvâ, nec terrâ, nec aëre sumit sui incrementi materiam, et per conseqvens, elementa non sunt elementa rerum. Secundum: Omnis res, qvatenus talis naturâ, est indivisibilis: ergo, qvando res crescit, in seipsam repetitur: et ejus perire nil aliud est, qvam istius repetitionis annihilatio Tertium: Ex nihilo fit aliquid; cum omnia, qvæ fiunt, ex nihilo fiant. Hoc infertur ex præcedentibus. Ad hujus rei confirmationem vidisse se ait Mormius semina plantarum projecta in vacuum qvoddam, in qvo nec aër, necaqva, nec terra, à qvibus augeri potuerint, longè latèqveradices circumvolvere, adolescere, frondere, florere et sementurire. Nisi suis oculis vidisset, nunqvam talia se credidisse ait. In Exemplum adducit J. Bapt. Portam, Mag. nat. lib. 4. cap: 19. (qvem autorem veridicum se in multis probasse ait) qvi docet, farinam triticeam portentoso proventu in infinitum excrescere, observatis paucis, qvæ nullam evidentem crescendi materiam suppeditant. Proponuntur alia de aggeribus et vallibus dissipandis, de terræ ejaculatione ad fossas implendas, de messibus opimis ex agris exhaustis et sterilibus sine fimo vulgari et aliâ cultura producendis, de organis aqvam sursum levantibus, de singulari qvadam machinâ, qvæ Arca piscis vocatur, qvia sub aqvis non secus ac piscis natat, sursum, deorsum, dextrorsum, et prout vult, qvi regit eam. Hanc ita describit Mormius: Hæc cursu inseqvi potest qvamvis [137] navem, etiam secundo vento pulsam; maris abyssos lustrare, indeque corallia, perlas, aurum, naves mersas, qværere et exportare; et pro magnitudine suâ centum et mille viros deportare. Idem Mormius illic ait se aqvis mersum ambulare posse, qvocunque placuerit, metâ positâ, et in chartâ sub gurgite scribere, qvicqvid volet, et de fundo aqvæ extrahere, qvod injicitur, et tormentum pulvere nitroso gravidum succendere, et tandem siccum emergere. Ad ligna dividenda Rosius serram invenit, qvæminori fastidio et labore plus efficit uno die, qvam qvælibet alia diebus sex. Ad saxa dividenda machinam invenit, qvâ qvæque saxa sub aqvis latitantia, in qvæ naves alliduntur, brevissimo tempore dissiliant. Invenit instrum#ntum, qvod camino impositum fumum omnem de loco sursum trahit, et unà veru carnibus escandis onustum optimè volvit," beneficio ignis, qvi à se ipso movetur sursum: item furnum portatilem, qvi solâ lampade suppositâ breviori tempore carnes durissimas percoqvit, magno lignorum, laboris et temporis compendio: Cujus et usus insignis in destillationibus est. Agit porro de linguis breviore methodo docendis, de qvo nos alio loco. Hæc sunt illa collegii Rosiani arcana, in qvibus recensendis fortè prolixior, qvàm par erat, fui. Putavi tamen, non ingrata lectoribus fore ob insignem rerum et artium varietatem; Qvarum vel titulos nosse, Historiæ naturalis cultoribus jucundum non solùm, sed et fructuosum est. Ego velin hunc diem latitare per orbem variis in locis talia occulta collegia crediderim, ut olim singularesordines in arcanorum naturæ memoriam sunt instituti, qvorum omne studium in abditis naturæ causis indagandis versatur, de qvibus hoc loco plura non dicemus. Felices animæ, qvæ divino beneficio ad hæc arcana admissæ! Qvod et Seneca agnoscit, qvi lib. 6. Nat. qvæst. Magni, inqvit, animi res fuit, Naturæ latebras dimoyere, et in Deorum secreta descendere. Nos jam ad cætera transimus.

CAP. XIV. DE ALIIS ERUDIT ORUM SOCIETATIBUS.

MUseorum cura ad Principes pertinet. Hebræorum Scholæ, Synagogæ. Græcorum Musea. Prytanea. Museum Alexandrinum. Honores eorum, qui Museo Alexandrino recipiebantur. Omnis generis literati in illo. Canonicorum collegia. Universitates. Quare in Academiis exigui sint rerum naturalium progressus. Judicium Verulamii et Tschirnhausii. Academiæ Italicæ. Quando institutæ. Academia Humoristarum. Mancini elogium. Lynceorum. Cæsii elogium. Origo hujus Academiæ. Doctrinæ in illa propositæ. Aliæ Academiæ Romanæ. Venetæ Academiæ. Veneta et Vinitiana differt. Incogniti. Plures Academici Veneti et Patavini enarrantur. Academia Furfurariorum Florentina. Strozzæ elogium. Academia Otiosorum. Mansi elogium. Plures Academiæ recensentur. Academia della Lesina. [138] Scriptum della Lesina ridiculum. Inepti Academicorum tituli reprehensi. Earum Academiarum utilitas. Forma et institutio. Academiæ Françoise Parisiis, à Richelio instituta. Plures Academiæ Parisinæ recensentur. Fructus pro augendis scientiis, cur ex illis exiguus? Socictas Regia Anglica. Abrahami Cowlei Idea Collegii experimentalis. Collegium Psychosophicum, Hierosophicum, Samaritanum. Tschirnbausii pro instituendo Collegio indagandæ veritatis consilium. UBique gentium sua fuere studiis qvasi emporia, Muséa, Collegia, ubi convenirent eruditi, deque variis rebus literariis inter se conferrent, unde divinarum humanarumque rerum scientia in populos mitteretur, ac in Reipublicæ utilitatem præclara ingenia educarentur. Fuit illa Principum jamab omni ævo cura, esseque in omne ævum debet, ut artes liberales foveant, earum doctoribus et cultoribus omniope consilioque subveniant, cœtus virorum doctorum publicos cogant. Hæc sunt vera illa opera in longum tempus duratura, qvalia esse volebat Aristoteles munificentiæ opera. Eumenius Rhetor in Panegyrico rectè vocat talia Collegia ac Gymnasia templa Imperatoriarum gloriarum: In eo enim verè Deum imitantur Principes, cum bonorum fontes populis suis recludunt. Ab illis, si ipsi boni, docti, pii, virorum eruditorum amantes sunt, nascitur illa seculorum felicitas; excoluntur artes humano generi utiles; ipsique immortales erunt, cum instrumenta immortalitatis tuentur. In hunc usque diem fruimur maximorum Heroum, Caroli Magni, Fridericorum, beneficiis; neque ulla unqvam ætas illorum memoriam obliterabit. Durat illa literarum et Collegiorum per Italiam, Galliam, Germaniam, restauratoribus gloria, qvorum munificentiâ fructus ad omnem posteritatem propagantur. Hi sunt illi portus, in qvos se referunt fluctibus negotiorum agitati, nunqvam minus otiosi, qvam cumsic otíosi. Antiqvissima illa Collegiorum cura est, et cum ipsa humanitate nata. In Hebræorum politia à Prophetis scholæ sunt divino instinctu constitutæ. Illæ qvadraginta urbes, domicilio acusui Levitarum concessæ, Numeror. c. 35. et Jos. c. 2. scholæ fuere populi Israëlitici, in qvibus juventutem diligenter educatam, ex eo colligi potest, qvod Nabuchodonosor è captivis filiis Israël deligi jubet pueros omni sapientia eruditos. Erat Ierosolymæ in monte Sion nobilissimum Gymnasium, à primis Regibus magnificè ornatum. Chrysostomus illud vocat , scholam communem orbis terrarum, qvæ diu floruit, usque dum superstitionibusgentium ejus gloria contaminaretur. In historiâ Regummentio sit scholæ, qvam aperuit Heli Sacerdos, cujus disciplinâ primogeniti Deo consecrati erudiebantur. Schola Samuelis Prophetæ in Galgala, Ramatha, Najoth. Schola Helisei formata ab Heliâ. Synagogæ apud Judæos, post labefactatam disciplinam Levitaruminstitutæ, qvibus præerant Pharisæi et scribæ in varias sectas distincti, in qvibus Paulus Apostolus ad pedes Gamalielis profecit. Erant in illis [139] Synagogis qvoque Bibliothecæ ad earum usum paratæ. Videatur Lomeierus, libro de Bibliothecis, cap. 3. In Græciâ, ut omnium artium qvasi patria erat, ita varia in honorem artium et virorum literatorum Muséa instituta. Ipsæ Athenæ apud Athenæum lib. V. cap. 2. , Græciæ Museum dicitur. Fuit et Athenis , teste Pausan. in Att. et Lacon. de qvo videatur Meursius. Athen. Att. II. 9. Trœzene itidem erat Museum, teste Pausaniâ in Corinth. et Stagiris, teste Plin. Hist. Nat. l. 16. cap. 32. De Muséo in Helicone egit Amphion, teste Atheneo lib. XIV. cap. 6. Magno scil. in honore apud Græcos erant non solum viri docti, sed et benè de Republicâ meriti. Hi in Prytanéis publico victu alebantur, qvod præcipuum qvidem Athenis fuit, sed et in cæteris omnibus Græcorum urbibus Prytanéa fuerunt. Habebant Tarentini, Corinthii, Rhodii, Milesii, Tenedii, Argivi, Thasii, Eresii, Mitylenæi, Cyziceni, Elei, Naxii, Ephesii, Naueratitæ, sua Prytanéa. In his Vesta culta fuit, perpetuique ignes magnâ religione custoditi, cujus occulta qvædam ratio fuit. Sed Athenarum fama fecit, ut ejus urbis prytaneum cætera omnia splendore suo obfuscaret. Vide de his Prytaneis Casaub. Animadversion. in Athenæum, lib. 15. cap. 19. Præ cæteris omnibus toto orbe suo tempore celeberrimum fuit Museum Alexandrinum. Describit illud Strabo lib. 17. Pars Basilicarum sive ædisieiorum regiorum est Museum, quod ambulacrum et exedram habet, magnamque insuper domum, in quâ cœnaculum est sive convictorium iis commune, qui ad Museum pertinent, et literis humanioribus oper ans navant. Hoc collegium publicas pecunias habet, et sacerdotem, qui Museo præest, olim à Regibus, nunc à Cæsare, constitutum. Floruisse hoc Museum jam tum Ptolomæi Philadelphi tempore, docet Athenæus lib. 5. cap. 8. Non leve erat hoc honore dignum haberi: Nam inter eqvestres dignitates referebatur, ait Philostratus lib. 1. de Sophistis in Dionysio. Adrianus Dionysium Satrapam designavit, non humilium gentium, sed inter viros ordinis equestris censeri voluit et eos, qui in Museo alebantur. Museum autem erat Mensa ægyptia, quæ ex omni terrarum orbe celeberrimos quosque convocabat. Illorum honorum præcipua qvasi capita fuere . Ita in Adriano Tyrio Philostratus: Marcus, inqvit, Imperator Sophistam Adrianum miratus eum magnis affecit . Tum subjungit: Voco autem , publici victus honorarium, prærogativas, immunitates, Pontisicatus et cætera, quæ viros illustrant; verò aurum, argentum, eqvos, mancipia, et quæcunque divitiarum nomine censentur. Qvibus addere possumus liberam et im~unem terra marique vehiculationem, qvam donavit Polemoni Trajanus Imperator, ut in ejus vitâ habet Philostratus. Ipsi illi maximi Imperatores Sophistarum auditorium præsentiâ suâ et muneribus cohonestabant. Pompejus, teste Plutarch, in ejus vitâ, cum Rhodum venisset, singulis Sophistis talentum largitus est. Ad Hermogenem, 15. annos natum, facundiâ celebrem, Marcus Imperator sum~a cupiditate accessit; et ut Suidas ait, . Erant vero omnis generis [140] viri docti in Museo Alexandrino, Rhetores, Mathematici, Poëtæ, Philosophi. De Philosophis est illud apud Athenæum lib. 1. cap. 19. scom~a: Timon Philiasius Sillographus Museum caveam esse dixit, irridens Philosophos, qui ibi alebantur, et tanqvam aves maximi pretii, inclusæ reti saginabantur: Permulti pascuntur in ægypto populosâ, Pugnantes libris ac scmper digladiantes Musarum in cavea. Ut de verbis rixari nunquam cessent. De hoc Museo ejusque viris illustribus scripsit Aristonicus teste Strabone lib. 1. Scripsit et Callimachus , teste Suida. Erat inter honoris titulos, Alexandrinos dici, qvi aliâ gente erant oriundi. Qvi enim Alexandriæ literas docuerant, vel jus civitatis erant adepti, Alexandrini dicebantur. Vide plura ejus appellationis exempla apud Jonssium, Histor. Phil. l. 1. cap. 2. Multa hic de Byzantino, Antiocheno, Berytensi etc. Collegiis dici possent, qvæ consulto omittimus. Vetustissima Canonicorum collegia, nihil nisi scholæ fuerunt, et in hunc finem institutæ, ut arguunt, qvæ hodieque mutato et profanato eorum usu supersunt, officiorum nomina. Successerunt, mutato per Carolum Magnum publico statu, omnique re sacrâ et literariâ restaurata, Academiæ, de qvarum origine, juribus, multa dici possent. Sed occupavit illud argumentum Conringius in præclaro de Antiqvitatibus Academicis libro. Moliebatur etiam Leo Allatius opus de totius orbis Academiis, sed illud velaffectum tantum, vel est. Scripsit et Joh. Bapt. Alberti tractatum Italicâ linguâ: Discorso dcll' origine delle Academie publiche et private, teste Ghilino. in Theatr. Hominum liter ator. volum. 2. pag. 137. qvem tamen non vidi. In his etsi unversa doctrina et rerum humanarum divinarumque scientia proponitur, nam in illum finem sunt institutæ, ac Universitatum nomen sunt adeptæ; parum tamen hactenus in rerum naturalium studiis ac mathematicis effectum est: Cujus rei causam Franciscus Baco Verulamius indagat in Cogitatis et Visis suis de inventione naturæ, sive Inventione rerum et operum: Cogitavit et illud, inqvit, in moribus et institutis Academiarum, Collegiorum et similium Conventuum, quæ ad doctorum hominum sedes et operas mutuas destinata sunt, omnia progressui scientiarum in ulterius adversa inveniri. Frequentiam enim multò maximam professoriam primò, ac subinde meritoriam esse. Lectiones autem et exercitia ita disposita, ut aliud à consuetis non facilè cuiquam in mentem veniat cogitare. Sin autem alicui inquisitionis et judicii libertate uticontigerit, is se in magnâ sollicitudine versari, statim sentiet. Sin et hoc toleraverit, tamen in capessendâ fortuna industriam hanc et magnanimitatem sibi non levi impedimento fore experietur. Studia enim hominum in ejusmodi locis in quorundam Autorum scripta veluti relegata esse: à quibus, si quis dissentiat, aut controversiam moveat, continuò ut homo turbidus et rerum novarum cupidus corripitur: cum tamen, (si quis verus æstimator sit) magnum discrimen inter rerum civilium ac artium administrationem reperiatur. In artibus autem et scientiis, [141] tanquam in metallisodinis omnia novis operibus et ulterioribus progressibus strepere debent. Eadem est qverela Ehrenfriedi Waltheri von Tschirnhaus in eleganti libro, cui titulus: Medicina mentis et corporis, lib. 1. part. 3. qvi in causas inqvirens, qvare in indagandâ veritate adeò exigui sint progressus, præcipuè in Academiis, eandem adducit, qvod plerique homines non sui animi inclinationes et ductus seqvantur, præcipuè illi, qvi in Collegiis vivunt. Ita enim ille: Qui suas inclinationes sccuti sunt, vel ex instituto, vel fortunâ sic disponente, magni certè virisunt habiti, mundoque exhibuere singularia. Hæc, qui magnor um virorum vitas perlegerit, optimè firmata inveniet: cum contrà tot Academiæ, tot annorum absumpto tempore, et tot collegia virorum studiis quam enixissimè incumbentium, paucissima tantum nobis, aliorum plerumque inventa, alio ordine, aut commentariis illustrata, ad discentium usum disposita tradiderint; nihil autem, quod cum inventis illustrissimorum virorum comparetur, nedicam æquipolleat, multò minus palmampræripiat. Certe buius rei ratio non est alia, quam quod plerique proprias inclinationes ob necessariam vitæ sustentationem vix potuerunt sequi, utut optarint maximè, vel, quod unà cum siudiis certo adstricti fuerunt vitæ generi, ad quod unicè propter temporis penuriam coacti fuerunt attendere; aut quod ad studia attinet, ca tantùm tractare coacti sunt, quæ ipsorumgenio directè adversabantur. Quod adeò verum est, ut ex alterâ parte viderim bomines admodum rudes, quisemper propriam animi inclinationem ab ineunte ætate secuti sunt, eò perfectionis evasisse, ut, quod oculis inspicerent, id manibus feliciter efficere scirent; licet fuerint destituti spcciali magistri manuductiono, non sine omnium hæc non attendentium miratione. Hos defectus utevitarent, in Collegia hberiora viri docti coivere, opes et subsidia suppeditantibus viris Principibus et Magnatibus, præcipuè in Italiâ. Magnus illic pro omni genere studiorum, Collegiorum et Academiarum, qvas vocant, numerus, inque præcipuis Italiæ urbibus, qvæ, ut certo fine fuere institutæ, ita variis titulis nominibusque insignitæ fuerunt. Sunt verò ex his qvædam celebriores, qvædam Autoribus suis superfuerunt; qvædam cum ipsis, et ante ipsos, exstinctæ. Nos Academiarum Academicorumque nomina hic, qvoad notitia eorum haberi potest, congeremus, qvam partim Gregorio Leti, in Italiæ regnantis part. 3. lib. 1. partim Joanni Ferro in Theatro Emblematum#, Italicâ linguâ scripto, debemus. Si Conringium in Antiquitat. Academ. supplemento t. audimus, primò omnium in Italia Romæ videtur Academiæ vox reducta in usum Paulo II. Pontifice, ita tamen, ut non significaret scholam ipsam, sed collegium illo tempore Romæ commorantium, et priscæ doctrinæ collapsæ restitutionem aliqvam instituentium; probatque hoc loco ex Bartholomæo Platina in vitâ hujus Pontificis adducto, ubi memoratur, Paulum hæreticos eos pronunciasle, qvi nomen Academiæ, vel serio veljoco, deinceps commemorarent. Sed post illa tempora et freqventius et gratius talium Academiarum nomen fuit: de qvibus nunc agemus. Romæ (ut ab illa incipiamus) celebres Academiæ fuerunt, 1. Humoristarum, [142] qvorum Symbolum est, decidens è nubibus pluvia, cum hoc lemmate: Redit agmine dulci. Autor hujus Academiæ Paulus Mancinus fuit, ex stirpe Romana veteri ac nobili prosapia creatus. Originem nominis in Historia Academiæ Francicæ sub initium ejus Dn. de Pelisson recenset, et Gallisius in Conversations de l' Accadcmie de Bourdelot, Discursu illo, qvi appendicis loco additur. De Mancino Erythræus Pinacoth. I. num. 13. Humoristarum Academiam instituit præstantissimis hominum ingeniis refertam, cujus nominis fama brevi totam Italiam pervasit, atqve Alpes conscendens et maria transmittens, apud omnes eas nationes, permaxavit, ubi aliqvis bonis literis honos habetur, adeò ut hodie apud doctos viros nihil ferè sit Academiâ illâ celebrius. Ad hanc Academiam instituendam impulit Mancinum Gaspar Salvianus, homo ad amicitias et samiliaritates eruditorum factus. Hujus characterem graphicè depinxit Erythræus Pinacoth. I. num. 14. Huic ab ineunte ætate nihil fuit antiqvius, qvam universos notitiâ comprehendere, singulorum genus, patriam, opes, divitias, virtutes ac vitia, nosse, qvam plurimos usu amicitiâqve sibi conjungere, qvos ita junctos haberet, opera, consilio, labore juvare, cum eis communicare, qvod habebat; adeo ut, cum pro nonnullis eorum intercessisset, penè ad egestatem redactus sit; sed maximè eorum familiaritates appetebat, qvi ingenii, eruditionis, doctrinæ, aut artisicii cujuspiam fama præstarent; hos colere, diligere, tueri obseqvio, horum studia, utilitates et commoda suis anteponere. Neqve alterius cujuspiam opera usus est Paulus Mancinus ad Academiam Humoristarum congregandam, nisi illius. Nam qvod erat apud omnes eruditos piros gratiâ et amore, non fuit illi magnopere elaborandum, qvo unumqvemqve illorum in illum cœtum attraheret, et, qvoties conventus ille honestissimus cogendus erat, solus ille singulos adire, hortari, rogare ut venirent, qvæque domi tanqvam in umbra commentati essent, soràs educerent, et in eam clariorum hominum lucem conspectumqve proferrent; adeuntibus obviam ire, salutem impertiri, locum in subselliis tribuere. De hoc Paulo Mancino legi ampliùs potest Erythræus. lib. 5. Epistola 6. Hujus Humoristarum Academiæ Princeps suo tempore factus est Joh. Bapt. Marinus Poëta Italus celebratissimus. Vide Erythræum, Pinacoth. I num. 16. Fuit et in eadem Academiâ Princeps Augustinus Mascardus, Urbani VIII. cubicularius, Poëta insignis, teste Erythr. Pinac. III. n. 36. Fuit 2. Romæ celebris Lynceorum Academia, ut Erythræus refert, ab Angelo Cæsio, Federici filio, Duce Aqvæ Spartæ Romano instituta, cujus meritò plenior hïc historia proponi debet, qvò illa cæteris omnibus Italiæ Academiis majorem promerita famam est. Lynceorum sibi nomen à Symbolo Lyncis sumserunt, ut perspicacitatem in operibus naturæ eo titulo innuerent. Hujus Cæsii characterismum Erythræus nobis depingit Pinacoth. III. num. 23. Mathematicas præ aliis disciplinas coluit, in eisque, qva erat ingenii sublimitate atqve acumine, progressus maximos seeit, ut videre licet ex libris, qvos edidit; et in Geometricis ac Mechanicis pleraqve à nemine excogitatæ invenit. Præstantissimum etiam ingenium contulit ad rerum philosophicarum scientiam, in qvibus summus evasit. Ex qvo exccllenti studio omnia egregia illa opera emanarunt, [143] qvæcum summa singularis ejusdem ingenii admirationeleguntur. Primum, volumen illud ingens, qvod Naturæ theatrum inscribitur, unde Apiarium etiam suum depromsit: Tum liber de cœlo, in qvo ex sanctorum Patrum sententia probaro contendit, Cœlum esse fluidum, non autem solidum, ut universa Philosophorum schola defendit: Deinde prodigiosorum omnium Physica expositio, pluribus libris comprehensa; tum cœlestis natura, non minus multis libris exposita; tabulæ etiam Philosophicæ, in qvibus omnium vis et natura plantarum, Mexicanarum qvoque, luculenta oratione narratur. His additur Metallophytum, Urbano VIII. et Card. Barberino dicatum; Physica Mathesis, et universale rationis speculum, ubi scientiarum ars omnium copiose tractatur. Neqve his tantum, qvantumvis latissimis, doctrinarum sinibus se illa vis ingenii continuit# sed tantum flumen, extraripas diffluens, in alias etiam disciplinas et ad eam Philosophiam, qvæ est de vita et moribus, exiit, atqve Moralia, Paradoxa, Monita, et his similia qvam plura, in vulgus emisit. Ad sui aliorumque exercitationem publicam domi suæ Academiam instituit, qvam Lynceorum nomine appellavit; in qva et ipse, qvoad vixit, principatum obtinuit. Autor erat Academicis suis, ut aliqvid seriberent; cujus autoritas eo majus apud eos pondus habebat, qvod suum ad illam exemplum accedebat, qvi nullum scribendi finem faciebat. Ac, ne ad ea, qvæ doctè eruditeque composuissent, in lucem edenda, sumtuum faciendorum metu deterrerentur, pecuniam ipse de suo largiebatur. Cujus honestissimæ gloriosissimæqve liber alit atis exemplum si viri principes imitarentur, non tam multis egregiis ac doctis operibus egeremus, qvæ nunc, autorum inopia, in aliqvem pauperculæ domus angulum rejecta, pulvere obruta situqve corrupta, in magnum bonarum artium detrimontum, eruditorum manibus eripiuntur: præterea eum illi sue liberalitatis fructum ferrent, qvo nullus, neqve major neqve præstantior, expectari potest ab iis, qvi nihilesse in vita magnopere expetendum, nisi laudem et honestatem, existimant; videlicet, ut nomen ipsorum clarum et æternum apud posteros esset. Quid multis opus est? Eò Angeli Cæsii, in operibus eruditorum typis mandandis, liberalis ac regius progressus est animus, ut nulli neque sumtui neque labori pepercerit, quo Nardi Antonii Zechi novæ Hispaniæ rerum medicarum liber, qui antea latitabat, in hominum conspectum exiret. Nam et sumtus ad id necessarios præbuit, ac doctissimis suis Lynceorumque suorum commentariis illustravit atque auxit. Laudata est viri hujus principis eruditio, ac mentis acies, qua rerum omnium vim et nasuram inspexit, à Jo. Baptista Porta, in præfatione libri, quem de distillatione conscripsit. Hæc de Principe illo Erythræus. Verùm, si Augustinum Favoritum in Vitâ Virginii Cæsarini, qvæ Poëmatibus septem virorum illustrium additur, audimus, non Angelus Cæsius, sed Federicus, hujus Academiæ Autor fuit; Ita enim Favoritus: Hæc Academia Lynceorum autorem habuit Federicum Principem Cæsium, literarum amatorem potiùs, quam peritum; mansitque tamdiu, quamdiu vixit autor suus, qui illam quasi satam à se arborem omni officio industriâque colebat. Verùm eo mortuo, cum Academici nullas haberent certas sedes, nec cæterarum Academiarum morem sequerentur, statis diebus in unum conveniendi: sed unico nominis [144] splendore, et Annuli mysterio, omnis eorum disciplina contineretur, brevi Lynceorum memoria ita exstincta est, ut eorum ad ætatem hanc nostram vix tenuis aura pervenerit. Incertum ergo è tàm diversis sententiis, cui Academiæ hujus origo, Patrine an filio, tribuenda. Fuit verò hujus Academiæ institutum, eodem Favorito teste, inusitata rerum eventa, qvæ terris, qvæ cœlo acciderent, in disputationem vocare, causas sedulo indagare, et eorum observationibus aliisque experimentis veterem omnem Philosophiam, Aristotelicam inprimis, evertere. Præcipuè Chimica omnia excolebant, qvibus convelli doctrinam Aristotelis putabant: Qvod Virginium fecisle, sedulò huic operi intentum, autor est Favoritus. Præclari ex hâc Academiâ Viri orti. Galilæus à Galilæis, Fabius Columna, ac plures alii, qvorum historiam pleno opere, sed inedito, deduxit Martinus Fogelius, cujus suprà mentionem fecimus. Plura fuere in eâdem urbe collegia: Academiam Ordinatorum Cardinalis Detus in suis ædibus fundandam curavit, in qvâ eruditis exercitationibus accedebat suavissimus vocum et chordarum cantus. In illâ magnam sibifamam Octavius Tronsarellus acqvisivit; sed in magnam cum Margarita Scarrochia, poëtria nobili, contentionem venit super symbolo hujus Academiæ, qvod erat, salinum plenum salis, cum hoc dicto: à Sole; de qvâ liticulâ legi potest Erythræus Pinacoth. III. num. 36. Plures Romæmemorantur Academiæ, à J. Ferro, Delficorum, Incitatorum, Intricatorum, Partheniorum, Renovatorum, Uniformium; à Gregorio Leti Phantasticorum, de qvibus omnibus, qvæ dicam, non habeo. In Venetorum urbe multæ institutæ fuere Academiæ: ubi primum occurrunt Academia veneta et Vinitiana ita dictæ, qvæ voces non unum idemqve significant. Testis Joh. Ferrus Theatr. d'Imprese part. 1. cap. 31. Ne creda il Lettore essere la medesima la Veneta # la Vinitiana. Percioche se bene qveste due voci in altro signisicando sono sinonime e significano l' istesso, qvi però prese in significatione d' Academia fanno diversità: poiche la Veneta hàper corpo una Palisicata à modo di qvelle che si fanro in Vinegia, qvando si vuol fabricare col motto. Hinc attollere moles, et la Venitiana ha lafamacol verso: Cosi dal basso me ne voloal cielo. Fuit illic Academia Incognitorum, qvam instituisse dicitur Joh. Franciscus Loredanus, Senator Venetus, variis scriptis celebratissimus. Ejusdem Academiæ Collega fuit Angelicus Aprosius Vintimiliensis Augustinianus, cujus multi sunt elegantissimi, pleriqve tamen , libri, qvorum catalogum recenset Gregor. Leti Ital. regnant. part. 4. l. 3. à p. 358. ad p. 410. ubi et multa in illum cumulat elogia. Ejus viri Athenas Italicas, Bibliothecam Aprosianam, ita exspectant viri docti, ut desiderium ampliùs non ferant. Horum Academicorum vitæ sunt peculiari libro Italico congestæ, cui titulus: Le glorie de gli Incogniti, overe gli huomini illustri dell' Academia dei Signori Incogniti di Venetia. Venet. 1647. in 4to. cujus tamen libri verus autor ignoratur. Sunt, qvi Loredanum ipsum autorem volunt, ut Philippus Labbe in Bibliotheca Bibliothecarum: [145] Qvod meritò in dubium vocat Placcius libro de Anonym. scriptoribus, cum ii, qvi vitam ejus scripserunt, ac libros recensuerunt, nullam ejus mentionem faciant, neque verosimile sit, ipsum sui Panegyristen futurum Loredanum. Fuerunt porrò in illa urbe Academici. Allettati, Approvati, Cortesi, della calza, disgiunti Disingannati, Fileleuteri, Immaturi, Intricati, Maritimi, Securi, Assecurati, Svegliati, Peregrini, Discordanti, Instancabili, Gussoni, Accesi. Patavii illustris primùm Academia est, cujus historiam Riccobonus singulari libro descripsit. Hinc sunt Academici ætherei à Scipione Gonzaga instituti, cujus elogium vide apud Erythræum Pinacoth. II. n. 11. Animosi ab Ascanio Martinengo Abbate instituti, de qvibus exstant duæ doctæ orationes Antonii Riccoboni, qvarum prima est de primordiis Academiæ Animosorum, altera de insigni eorum; illa octava, hæc nona in volumine primo Orationum Riccoboni, Patavii editarum. Fuerunt illic Anhelantes sive Aspirantes, Orditi, Incogniti, Constantes, Elevati, Immaturi, Inflammati, Ricoverati, Sitientes, Sperantes, Affettuosi, Hoplosophisti, Delii, Rinascenti, Stabili. Florentiæ Furfurariorum s. della Crusca Academiæ fama orbi literato innotuit, eruditissimis ex ea societate libris. Nomen et symbolum à furfure ideò datum, qvod disputationibus suis farinam puriorem, animorum cibum, à furfuribus, erroribus scilicet, secernerent. Præcipuè verò ad puritatem linguæ Italicæ illa instituta fuit. Prodiit ex illa vocabularium Italicum della Crusca, cui simile hactenus nulla vulgarium linguarum habet. Collegium hoc describit Monionisius in Itinerario part. 1. p. 125. Elle est (inqvit) toute pleine de divises fuisant allusion an mot et chasque escolier prend un nom aussi respondant au suiet. Les sieges sont faits en hottes on l' on porte le pain, le dossier en péles dont on remiie le bled, leschaises enfacon de grandes cuves d' oscer ou paille, où l' on tient le bled, les coussins des chaises des Princes, sont de satin gris en forme de sacs, et l' on met les flambeaux dans des estuis, qui semblent des sacs de farine. Academia Florentiæ qvoque fuit in Joh. Baptistæ Strozzæ ædibus, qvi omnes suas opes in literas impendit, qvod ut illustre exemplum prædicat Erythræus Pinacoth. II. n. 2 ac meritò hic commemorari debet. Præclara, inqvit, adolescentum ingenta, quæ nætura ad omnes egregias artes tanquam inchoaverat atque dolaverat, extipiebat, ut expoliret atque persiceret. Erat ille Philosophicis ac Theologicis doctrinis instructus, Græcis ac Latinis literis doctus, poëticæ facultatis ita peritus, ut non cum æqualibus suis solùm, sed cum majoribus etiam natu poëtis, compararetur. Has ille disciplinas, in instituendo doccn loque prudentissimus, juventutem edocebat, et quotidianis domi suæ disputationibus exercebat, ac sæpius, quod umbratili illâ institutione didicerat, in pulverem et solem cogebat educere: cujus rei magnam illi facultatem dabat insignis Academia, quæsuis in ædibus, magno literatorum omnium, qui essent Florentiæ, concursa celebrabatur. Quæ verò ingenia fortunæ culpâ, ne emergerent, oppressa cernebat, suis ipse opibus ac facultatibus, quibus erat affluens, subievabat; libros, vestem, cibos, habitationem, omniaque ad necessarium usum [146] illis præbendo. Hæc de præclaro hoc viro Erythræus, qvi in exemplum omnibus opulentis proponi debet. Nomen verò ejus Academiæ non prodidit Erythræus. Fuere illic Apathistæ, qvorum socius fuit Joh. Nardius: ætherei, Ineguali, Peregrini, Immobili, Infocati, Alterati, Rinovati. Neapoli Academici Otiosi à Joh. Baptista Manso Villæ marchione instituti, qvi generis splendore et artium studiis clarissimus summam laudem in eo ponebat, ut honestis adolescentibus se ducem præberet, qvem proinde cum Strozza comparat Erythræus, Pinacoth. III. n. 13. ita tamen, ut hunc longè præferat. Strozzæ institutio, teste illo, iis tantum disciplinis continebatur, quæ animum adolescentis quadam humanit ate expoliunt; at Mansi in juventute erudienda industria multò progressa est longius: etenim non solum iis excultos disciplinis efficiebat, quas diximus, eos, qui se ipsi commiserant, verum etiam aliis prope centum artibus instructos ornatosque reddebat; eqvos frenis regere, sibi dicto audientes facere, in gyrum compellere, in cursus cogere; tum ad ludondum arma suscipere, ut, ludiera illa armorum tractatione edocti, discerent, quemadmodum iis uti deberent, cum ea ad pugnandum essent sumpturi; tum, saltare, citharizare, ad chordarum sonum psallere, atque ea omnia facere, quæ sine reprehensione à viri nobilis persona abesse non possunt: et ideo præcipuus fuit autor, Neapoli collegium Nobilium instituendi, ubi adolescentes nobiles iis studiis operam darent, quibus eos æquum erat impertiri: præterea, in eadem urbe, Otiosorum Academiæ unà cum aliquot aliis initium dedit. Erat præterea vitæ integer, voluptatum et illecebrarum fugiens, humilis, officiosus. Qvibusdam ad rem attentior visus est, sed honesto tamen fine: nam heredem omnium bonorum suorum Seminarium Nobilium reliqvit, ac qvantum in se fuit, cavit, ne inopiâ qvis à studiis avocaretur. De hâc Otiosorum Academia legendus et Crass. Elog. Hominum literatorum part. 1. p. 310. Fuere hîc Ardentes, Errantes, Sirenes, Intronati, Assetati, Svegliati. Fuere et cæteris Italiæ partibus suæ Academiæ. SENæ: Accesi, Auvalorati, Cortefii, Desidiosi, Intronati, Travagliati. VERONæ: Constantes, Olympici, Refloridi, Temperati, Filarmonici. RAVENNæ: Excitati, Informes. BONONIæ: Indomiti, Nobiles, Obtusi, de la Notte, Gelati, Sonnachiosi. FERRARIæ: Intrepidi, Elevati. In aliis Italiæ locis: Illustres, Uniti, Invaghiti, Occulti, della Penna, Solliciti, Freddi, Addormentati, Innominati, Adagiati, Offuscati, Caliginosi, Insensati, Ostinati, Raffrontati, Catenati, Immobili, Assorditi. Filoponi, Nascofti, Assilati, Aggiustati, Agitati, Arisophi, Auvolti, Concordi, Consusi, Cospiranti, della Chiave, Estravaganti, Fenici, Filareti, Filomati, Filomeli, Gjoviali, Grandi, Hortolani, Illuminati, Incitati, Industriosi, Ingenui, Intenti, Intricati, Partenii, Pianigiani, Puliti, Secreti, Racchiusi, Riposti, Rischiarati, Risvegliati, Rozzi, Sabei, Schiumati, Sicuri, Spensierati, Sventati, Trapassati, Transformati, Unanimi, Uniformi, Uranii. Instituit qvoqve Mediolani Academiam, exqvitissimâ Bibliothecâ Ambrosianâ instructam Cardinalis Fridericus Borromeus, de qva Stephan. Menoch. Trattenement. erudite. part 3. c. 5. Refert etiam inter Italiæ et qvidem Florentinas [147] Academias Johann. Ferr. Theatr. d' Imprese part. 2. p. 444. Academiam della Lesina, sive subula; non dixerim, an verè, an per jocum, an per errorem: neqve enim ex verbis ejus hoc colligi potest. Prodiit alioqvin apud Italos elegans et facetus liber, cui titulus: la samosissima compagnia della Lesina, ubi proponuntur varii modi, qvibus qvis per sordidam parsimoniam ditescere possit, instrumento hoc pro insigni Euclionibus applicato, qvo familiari etiam sermone tales notare solemus. Illic qvasi Collegium aliqvod fingitur: dantur certa præcepta pro novitiis et initiandis, instituuntur consultationes super hoc argumento. In Linguam Gallicam liber ille conversus, ac Paris. 1618. in 120 editus; unà cum altero, cui titulus, la Contra-Lesine, ou Compagnie de la marmitegrasse, addita comœdiâ, les Nopces d' Antilesine, ubi præcepta prioribus contraria de munificentiâ exercendâ habentur. Nihil sanè lepidius fingi potest. Ridulum alioqvin pro vera Academia insigne, etsi æqvè inepta nomina et symbola multi sibi sumserunt. Multa est Johann. Ferri Theatr. d' impresi. part. 1. cap. 22. circa horum symbolorum convenientiam vel inconvenientiam ostendendam industria. Sollicitè enim intentiones Academicorum distinguit. Sumuntur enim ab actione, passione, principio, conditione, imperfectione, perfectione, fine, loco, affectu, exercitio. Disquirit ulteriùs, qvomodo insignia et cognomina Academicorum sub generali qvodam conceptu instituenda, ut qvivis socius sibi insigne et nomen sumere possit, qvod sub generali contineatur. Nam habent et sua singuli socii nomina et insignia. Verum illæ difficiles nugæ videntur, et sapientioribus in risum illa cognomina cessere. Pinellum certè, Patavii viventem, ut jam suprà diximus, deterruerunt, ne cuiqvam nomen Academiæ daret, qviab omni ostentatione et pompâ erat alienissimus Rolandus qvoqve Maresius lib. 2. ep. 43. cum consilium Academiarum Italicarum probat maximè, ac Capellanum laudat, qvod Cardinali Richelio autor fuerit ad similia Collegia in Galliâ instruenda, titulos tamen illos, ut ineptos, rejicit. Nthil, inqvit, in iis mihi displicet, præter cognominæ planè absurda et ridicula, quæ sibi assumunt Itali; quod cur faciant, prorsus ignoro: sed utilitas ex eo manifesta est, primùm, quod declamando, et orationes habendo, veterum Sophistarum morem renovant, varia, unde libet, argumenta desumentes, quæ pro viribus ingenii tractent. Qua exercitatione ad dicendum se comparant, et eloquentiam non parùm alunt: deinde, quod Poëtarum suorum aliorumque scriptorum opera severâ lance examinant, et quid in iis laudandum, quid vituperandum, collatis sententiis judicant. Quod ad benè de literis judicanàum plurimùm confert. Sed incomparabilccommodum in eo est, quod illuc scripta sua in medium afferunt, ea omnium examini subjiciunt, quæ quisque liberè reprehendendi jus habet. Hæc verò emendatio est optima, tot eruditorum virorum judicio facta: ex quâ etiam conseqvuntur, ut posteà emendatius scribant. Nec verò quis hæc tanquam parva contemnat, qvod in linguâ vulgari fiant. Quamvis enim Latina eruditorum lingua existimetur, tamen ipsieruditi, patrii [148] quisque sermonis non minimam curam habere; sed in ea scriptis elegantibus amplisicando et exornando, multam operam ponere debent, Romanorum exemplo et æmulatione, qui, licet sermo Græcus uberior esset, tamen linguam suam, ut inferiorem, despectui non habuerunt; sed locupletiorem et comtiorem omni ope efficere contenderunt. Quanquam, quid prohibet ejusmodi cœtus etiam ab eruditis viris, qui Latinè tantum scribunt, institui? Imò, si instituantur, utilissimum fore arbitror saltem ad operum emendationem, quæ aliquando præcipitatâ editione, tanquam nullum amicum doctum habeant, cujus consilio utantur, inemendata emittunt. Deistis Italiæ Collegiis porrò tenendum est, idem eorum, qvod vocabulorum ait Horatius, fatum esse: Multa renascuntur, quæ jam cecidere, cadentque Quæ nunc sunt in honore. Bononiæ è 24 Academiis non nisi tres hodie supersunt. Academicorum numerus alibi certus, alibi pro arbitrio. Sunt, in qvibus non admittuntur, nisi Nobiles. Electiones instituuntur suffragiis secretis. Admittuntur Cardinales, et Exteri qvoqve interdum invitantur, qvi meritis illustres. Qvælibet Academia Directorem habet, principemqve suum, simulque Protectorem, qvi vel fundator ejus est, vel ex illius familiâ. Locus certus solet assignari pro conventibus, vel in ædibus fundatorum, vel alibi. Etiam matronæ larvatæ interdum accedunt: nam et illæ in poësi se exercent, scripsitqve Laurentius Legatus Museum Poëtriarum cum Iconibus, teste Gregor. Leti, Ital. regn. part. 3. lib. 2. p. 185. Admittuntur auditores acceptâ certâ tesserâ. Unus Academicus in multis Academiis admitti potest. Suntque, qvi vel 15. Academiarum membra sunt, solentqve viri doctrinâ insignesad hos honores invitari: Qvo enim doctiores socii sunt, eo majoris famæ est Academia. Excitarunt hæc Italorum exempla etiam Gallos, ut et ipsi Academias erigerent. Capellanus Richelio earum autor fuit. Ipso ergo dirigente instituta est hoc titulo: Academie Fran, oise. Cæteri enim tituli, qvi aliis placuerant, l' Academie des beaux esprits, l' Academie de l' Eloqvence, l' Academie Eminente, per allusionemad Cardinalitiam Richelii dignitatem, à Richelio ipso rejectisunt. Displicuit illa titulorum affectatio, qvæ Italis familiaris est, qvod et innuit, qvi ejus Academiæ historiam scripsit, Dn. de Pelisson. Ita enim de hoc titulo: Au choix de ce nom qvi n' a rien ni de superbe, ni d' etrange, elle à témoigné peut-estre moins de galanterie; mais peut-estre aussi plus de jugement et plus de solidité qve les academies de delà les monts, qvi se sont piquées d' en prendre ou de mysterieux, ou d' ambitieux, ou de bisarres, tels q' on les prendroit en un carrousel, ou en une mascarade: comme si ces exercices d' esprit estoient plûtost des debauches et des jeux, qve des occupations serieuses. Laudat proinde Academiam Florentinam, qvæ cæteris omnibus antiqvior est ac simplex, qvod sine ullâ affectatione nomen assumpserit. Idem autor eodem in loco promittit, se aliqvando de Italiæ Academiis earumque cognominibus [149] scripturum. De illo qvoque Gabriel Naudæus, qvem ille citat in Dialogo suo, de Mascurat agere videtur. In hac verò Gallicæ Academiæ historia habetur 1. Origo ejus. 2. Literæad Richelium pro impetranda protectione cum Academiæ. 3. Privilegium Regium. 4. Statuta, dies, locus, forma, conventus. 5. Institutio ipsa et qvæ post illam contigerunt. 6. Memorabilia qvædam, qvæ circa hoc negotium evenerunt. 7. Academicorum singulorum historia. Præ cæteris in hac societate definitum fuit, ut elegantia et nitor Gallicæ linguæ illustraretur. Cui fini Lexicon ad exemplum vocabularii della Crusca conficiendum proponebatur. Ideam ejus Lexici adornavit Capellanus, qvæ habetur pag. 98. ejus libri. Vaugelas et Faret huic labori destinati; sed cum tardè res illa procederet, uti sanè non est ille anni unius sed plurium labor (Vocabularium enim della Crusca qvadragesimo demum anno absolutum est) sæpè incitatus est à Richelio Vaugelas, cui pensio eam ob causam certa constituta fuit. Aliqvando Richelius eum his verbis compellavit, Monsieur, vous n' oublirez pas du moins dans le Dictionaire le mot de Pension; Cui argutè statim respondit Vaugelas: Non Monscigneur, et moins encore celuy de reconnoissance. Sed irritus postea ille labor fuit, neque unqvam lucem aspexit. Multæ super Comœdia Cid in illa velitationes institutæ: editum est singulari libro de illa ab hac Academiâ judicium, ab aliis iterum impugnatum. Non defuere etiam in optimum hoc Academiæ consilium malevolorum Satyræ. Inter alios Abbas de S. Germain, qvi omnia Richelii consilia reprehendit, publicè eam impugnavit. Scripta qvoque adversus illam Comœdia est, de qvibus omnibus legi potest Autor ille p. 46. Plures et ante et post illa tempora Parisiis conventus eruditoru~ instituti sunt, qvibus de variis rebus actum est, de moralibus, civilibus, naturalibus. Sed ea dissertationibus meris tantum absolvebantur. Hujus generis est illa Academia de Primaudaye, et Recueil General des questions traietées és conferences du Bureau d' Addresse, sur toutes sortes de matieres, par les plus beaux esprits de ce temps, qvi liber An. 1660. editus. Celebrantur hodieque tales conventus, qvibus de variis rebus physiologicis, philologicis etc. disseritur. Qvæ sub Directore Bourdelotio acta sunt, à Gallesio sunt edita sub titulo Conversations de l' Academie de Monsieur l' Abbé Bourdelot, contenant diverses recherches, observations, experiences et raisonnemens de Physique, Medecine, Chymie et Mathematique. Paris. 1673. in 12. Addit pro appendice dissertationem, qvæ qvasi Præfationis Ioco esse possit, qvâ agit de origine Academiarum, earum utilitate, ac speciatim de Academiis Parisiensibus. Sunt Parisiis Academiæ pro scientiis, artibus, omnis generis argumentis, sunt publicæ, sunt privatæ; sunt, qvæ multis; sunt, qvæ paucis sociis constant. Rex è doctissimis totius gentis aliqvam constituit, qvâ de rebus Physicis, Medicis, Chirnicis, Mathematicis agitur: Secretarius ejus Gallesius. Laudatur alia primi Præsidis eâ dissertatione, alia, qvæ titulo Delphini insignita est; sed qvæ nunc dissipata: cui Viri præstantissimi [150] interfuerunt, vehementerque Gallesius eam sublatam dolet, consiliumque perfectæ Rhetorices, qvod ex illo Collegio sperabatur, interversum. Laudantur illi apud Justellum, virum doctissimum, apud Thuanum, Dn. de Bræh, Dn. Marion, Patinum, Turnierum, Rohautium, Dn. de Laubnay, Dn. Denis, Dn. de Fontenay, conventus. Qvid in singulis laudari debeat, prolixè illic legi potest. Præ cæteris tamen omnibus Burdelotianam Academiam commendat, cujus instituta, argumenta, de qvibus disseritur, omniaque, qvæ illuc pertinent, magnâ diligentiâ recenset. Cadomi qvoque præter universitatem celebrem, duas Academias commemorat Gallesius, qvarum altera Physica et Mathematica tractat, à Rege ipso instituta; altera humaniora. Hæc à Dn. de Brieux curata fuit; illius, jam ante Regiam confirmationem, ab Hueto Delphini informatore, Viro celeberrimo, fundamenta jacta sunt. Magnus ex his Collegiis speratus semper fuit pro augendis scientiis fructus, qvod qvidem verum est; neque enim credi potest, qvis ex sermonibus ultro citroque habitis, et ex conversatione eruditâ fructus redundet. Verùm, qvoniam non unius auspiciis res illa agitur, sed omnia in commune conferuntur, ex ipsâ tamen illâ collatione qvædam oritur, qvæ magis implicat opiniones et judicia de rebus: ne qvid dicam de disputationibus, qvæ per se veriti indagandæ obsistunt. Eqvidem non nego, magnam lucem in veritate explorandâ suboriri posse illi, qvi profundo ingenio eoque perspicace et præditus est, si multorum ille cogitata et experimenta solus audiat, illa ad judicii normam exigat, atque ex illis conclusiones sibi formet. Ille per et combinationem rerum et experimentorum ad illa perveniet ingenii sui , in qvibus alii stupebunt. Officit enim in Collegiis illa multitudo sententiarum uniformi conceptui, neque ad certam adeò metam dirigi potest, nisi fortè id sagaciorum auditorum vel lectorum singulari tacitoque judicio relinqvatur; Qvi sibi solis sapient, neque in publicum illa conferent. Nunqvam, ubi communibus suffragiis res agetur, aliqvid boni solidique extundetur; unius viri non cerebrosi ac opinatoris aut pervicacis ingenium qvasi lumine qvodam omnia pervadet. Qvare aliter rem in Physiologiæ et Matheseos studiis instituerunt Angli, qvi novam Societatem pro excolendâ philosophiâ naturali instituerunt auspiciis Regiis, certis qvibusdam rationibus et legibus, qvæ apud Thomam Spraat in Historiâ ejus societatis Regiæ habentur, Anglicâ et Gallicâ linguâ edita. Jamdudum talis Collegii ideam aliqvam dederat Baco Verulamius, in elegantissimâ illâ fabulâ novi Atlantis, ac historiæ naturalis certam methodum in novo organo aliisqve suis libris præscripserat. Origo societatis ejus ex eo est, qvod in Academiâ Oxoniensi primùm viri qvidam ingeniosi privatum aliqvod experimentale studium susceperunt; inter qvos fuere Sethus Wardus, Boylius, Wilkins, Christophorus et Matthæus Wrenii, Wallisius, Willisius etc. [151] viri ingenio et scriptis omnes celebres. Illa cum perveniret ad Gallos fama, ipsi Academiam Parisiensem, qvæ in linguæ Gallicæ culturam instituta erat, ad studium rerum naturalium transtulerunt. Oxonio Londinum rerum naturalium studium deductum est, cum viris istis Londinum abeuntibus, ad qvorum numerum accessio facta à multis Londinensibus, tam proceribus qvam Philosophis et medicis, usqve dum regiis auspiciis illa societas Ann. 1660. excitata est, teste Diplomate regio, qvod privilegia, insignia, sceptra, sigillum iis tribuit. Anteqvam illa omnia adornabantur, prodiit scriptum aliqvod ab Abrahamo Cowleo, Poëta insigni, et in cæteris philosophiæ et medicinæ partibus insigniter erudito, qvo suppeditabat consilia pro philosophiâ experimentali propagandâ: (Reperitur inter pœ~mata ejus Anglica. p. 43.) Bene hîc qvidem omnia comparata habebantur: Sed qvoniam is sumptus nimios impendi volebat in singulos officiales, eorumqve numerum nimis auxerat; præterea onus informationis illis imposuerat, inconveniens illis videbatur ejus consilium seqvi. Neque enim certos reditus habet illa societas, nisi aliqva donaria ex libertate procerum, et qvæ à singulis sociis, cum primùm recipiuntur, et deinde in singulas hebdomadas conferuntur. Qvare dubito, an illa designatio officialium et impensarum, qvam dedit in Gammarologia suâ cap. 3. Sachsius satis sibi constet. Ex illo tempore certatim aliæ nationes in eadem studia conspirarunt, Florentini, Germani, Dani etc. de qvibus in Polyhistore Physico pluribus agetur. Multorum etiam extant de variis Collegiis consilia. Collegium Psychosophicum proposuit singulari libro de Psychosophiâ Johannes Joachimus Beccherus, ad commodam et tranqvillam vitam agendam. Collegium Hierosophicum Spizelius in suo Felice Literato pro piâ et beatâ vita delineavit. Academiam Universalem Philadelphicam seu Collegium Samaritanorum pro officiis charitatis erga pauperes et afflictos præstandis adornare voluit Justinianus Traulou, in qvod consilium annotationes qvasdam paratas habuit Hieronymus Welschius. Ad veritatis in Philosophiâ naturali et mathesi inqvisitionem ut multa Ehrenfried Walter von Tschirnhaus proponit, ita Collegium aliqvod pro indaganda veritate singuiari modo instituendu~ svadet, in Medicinâ mentis part. 2. p. 203. qvem huc ex illo adducam. Si quinqvaginta pluresve curiosorum veritatis amatorum, initâ concordiâ contribuerent, haud magni singulis eorum annuatim constaret, ut tantum conferant, qvantum sufficeret, ut qvis, qvi sibi habitum seu facilitatem acqvirendi veritatem, nova et nova semper inveniendi comparavit, plus brevi tempore præstet, qvam multis seculis alii: prosiant qvippe doctorum virorum exempla, qvi à nemine adjutitanta etiampropri marte ediderunt specimina, qvantæ de nostris antecessoribus frustra per multa retro secula huc usqve fuerunt sperata. Atqveita alii vitæ suæ negotia possent proseqvi, et sibi absqve labore veritatem acqvirere, ac summâ frui voluptate, qvâ mens in ejus asqvisitione afficitur. Qvo vero [152] hoc negotium faciliùs procedat, posset lege sancitâ in hoc collegio caverï, ut, si aliquid ejus societatis membrum absqve liberis et consanguineis ad studia aptis è vivis excesserit, definita hereditatis portio cedere: bonarum artium cultoribus, pro societatis arbitrio distribuenda. Hujusmodi plura possent constitui utilissima: adde, qvod desiderium illud sciendi doctorum nostritemporis non mediocre ob tot singularia hoc #vo detecta in suspicionem adducit, fore, ut eorum plurimi, qvia otio veritatem per se ipsos investigandi carent, id munus iis sint necessariò delaturi, qvos scient aliqvid hac inre posse facere, haud ita à qvovis alio præstandum, tandemqve ad hæc hisqve similia salutaria consilia, acti sciendi ardore, confugere cogentur. Si autem hac qvo spe frustraremur, non desunt sapienti, siqvidem tale qvid appeteret, tot aliæ viæ satis opum ad isthæc necessariarum colligendi, etiam ab ignorantibus, si placet, et vulgi turbâ. Veluti si is, qvi primus Telescopia invenit, operam dedisset, ut in celeberrimâ urbe, in qva multi habitant novitatis avidi, cuivis objecta è longinqvo per telescopium conspecta, sub tam sensibili apparere specie, celato artificio, ostendisset, idqve vili accepto à singulis pretio, haud difficulter ingentes hoc invento pecuniæ summas potuisset lucrari. Sic hand difficile foret artis inveniendi perito plurima comminisci, qvæ, tecto artisicio, magis admiranda apparerent, qvam omnia ea, quibus multa sæpe lucrari videmus. Ita variis insuper modis (qvos de industria subticeo, cum viro ingenioso, si ad ea se velit applicare, neqveant esse ignota) majorem opum copiamper alios possent colligere, qvam ad eorum institutum reqvireretur. Plura hîc de Collegiis variorum Ordinum sacrorum et similibus cumulari possunt. Sed illa nunc extra institutum nostrum sunt.

CAP. XV. DE CONVERSATIONE ERUDITA.

DOctrina de Conversatione in re civili et lit er ar iâ utilis. Ejus quædam disciplinæ da#ur, hactenus non exculta. Homiletice Erudita Autoris Ejus lineamenta prima ex Aristot. Rhetor. II. Notitia sui præmitti debet. Ingeniosorum multæ recensentur. Ambitiosi. Contentiosi. Nugatores. Fuci, Crabones, Apes. Notitia aliorum ratione temperamenti, ætatis, fortunæ, gentis, conditionis, virtutum, morum, affectuum etc. consideratæ. Regulæ in conversatione Eruditorum, I. ratione opinionis excitandæ: 1. Honesiatem vultis, verbis, facto exprime. 2. Eruditi famam aucupare, et esto. Eremitæ literarii. 3. Viros magnos venerare, mortuos et vivos. Ciampoli insania. Principes eruditos honore prosequamur. 4. Ostentator modestus esto. Ridicula exempla. 5. Defectus tuos absconde. Declaratur è Verulamio et Ficheto. 6. Arcana tibi serva 7. Cave contemni. II. proponuntur Regulæ ratione impedimentorum in conversatione tollendorum: quorumgener alissima est: Ne sis molestus. Reg. I. Ut homo est, ita moremgeras. Declaratur exemplis. 2. Obsequiosut [153] esto. Disputaces et contentiosi intolerabiles. 3. Affabilis esto. Tristes et morosi à conversatione alieni. H. Cardani ridicula exceptio peregrini. Exempla humanitatis in Pinello et Grutero. 4. Garrulus ne esto. Ridiculum Garruli exemplum. 5. Curiosior, quam decet, ne esto. 6. In Jodicando præceps ne esto. Modus conversandi. Conversat o magnum informationis subsidium. Barbosæ conversatio cum Bibliopolis. Colloquia Literatorum. Perturbationes studio excitatæ interdum utiles. Pinelli modus indag andi inclinationes hominum. Ejusdem et Pauli Sarpii modus not andi è colloquiis observata. Peregrinatoribus magna è Colloquio doctorum utilitas. Certum interrogandi artisicium etiam arcana detegit. Critice Socratica. Conversatioper epistolas, Pinelli et Maliabecci studium eâ in re laudatur. Finis Homiletices Eruditæ, Scientia et Fama. Muséa et Collegia, de quibus superiore capite egimus, eam ob causam institui solent, ut ex conversatione eruditorum mutuâ res literaria augmentum capiat. Conversandi ergo ratio qvædam habenda est, quæ utin omni hominum societate, ita et literatorum illa, omnia moderatur, et ut in rebus civilibus indigentiam, ita in doctrinis ignorantiam nostram solatur. Operæ sane pretium fecerit, optiméque de orbe erudito mereretur, qvi artem conversandi cum hominibus ad certas regulas revocaret, et in quoddam suis vinculis connexum systema conpingeret: Hactenus enim inter desiderata referendus est ille labor. Etsi enim habemus, qvi de officiis scripsere, tamen non tamlatè patet illa tractatio, et ad justitiam actionum tantùm refertur, non vel ad utile, vel ad decorum. In his conversandi ars consistit, prudentiæque civili ad latus jungi debet, qvæ sine illâ rudis futura est acingrata, et nonnunqvam fine suo frustrabitur. Sed illa in solo consistere plerisque creditur, ac infinitè vagari, ut in ordinem redigi non possit. Qui tamen errare mihi videntur; cum ipsa negotia civilia accuratè satis præceptis comprehendi possint. Quam diligentissimè hic excutiendum et Morum ac Affectuum, in qvibus omnis rerum cardo versatur, ex qvorum affectionibus ad personas, negotia, loca, tempora, applicatis, illæ conclusiones formandæ sunt. In consilium adhibendi Physiognomici scriptores, Porta, Camillus Baldus in Physiognomica Aristotelis, libro de propensionibus hominum, libro Italico de Conversatione, Scipio Claramontius de conjectandis latentibus animi affectionibus, et plures alii, qvi vel incertis, vel fugitivis dissertationibus de hoc argumento scripsere. ita feliciori pede hâc in re progredi possemus, et tandem artem certis constantem principiis hinc efformare. Qvæ cum sæpe mecum perpenderem, non inglorium aut inutile opus credidi, si qvis, qvæ in universum de conversatione dicuntur, ad rem literariam applicet; in qvâ post meditationem nostram omne punctum fert Conversatio, quæ et ipsa novis meditationibus viam stornit. Pro mente excolenda laboramus; illi ut benè sit, etsi divinâ gratiâ et nobis ipsis præcipuè indigeamus; tamen alioru~ [154] etiam opera reqviritur, ut sapere rectè possimus; quemadmodum ad corpus hoc sustentandum ope et auxilio aliorum carere non possumus. Quare titulo HOMILETICES ERUDITæ librum mihi scribendum aliqvando proposui. Verùm cum spes mihi inchoare longas in hâc varietate et multitudine rerum, qvibus distringor, atque lubricâ hâc meâ valetudine, non liceat; integri libri materiam in paucas pagellas contraham, si fortassis illa studiosa juventus, cui omnis meus labor servit, sibi profutura arbitretur. Primùm qvasi solum omni huic contemplationi substernendum est, quod sum~us rerum civilium Magister Aristoteles libro secundo Rhetoricorum nos docuit, qvi Oratorem civilem formaturus ea ipsi præcepta in moribus et affectibus hominum explorandis dedit, ut non auditoribus suis tantùm, sed omnibus, cum qvibus conversatur, placere, eorumque qvod in societate civili potissimum est, gratiam sibi conciliare possit. Inprimenda ergo sunt animo penitus, et altis qvasi radicibus defigi debent, illa de moribus et affectibus axiomata: qvæ qvasi sunt, unde omnis hæc tractatio velut in ramos suos dispescitur. Elegantissimam in summâ brevitate horum axiomatum dedit Vir Cl. Vincentius Placcius in Excerpto suo Rhetorico de Inventione Affectuosæ probationis Oratoriæ; Cujus ille pleniorem pollicitus est. Addi his possunt Theophrasti characteres, et quicqvid in Historicis, Comicis, Satyricis est, et ad mores vel affectus pertinet. Præterea et ii, qvi vitas eruditorum scripserunt, sedulò legendi, quæque in illis occurrunt exempla, cum his præceptis conferenda sunt. Quorum aliqua in suo Felice literato aliisque scriptis collegit Spitzelius. Cui jungi possunt, qvæ de Infelicitate literatorum Tollius, Valerianus, Canonherrius scripserunt. Nam ex conversatione non rectè institutâ omnis illa eruditorum infelicitas oritur, ut proinde ex alieno periculo præcepta et regulas, ut sæpe fieri solet, nobis ipsis formare possimus. Ut aliqvam hujus HOMILETICES ERUDITæ delineationem demus, prima ac præcipua in Notitiâ sui opera poni debet. Nunquam cum aliis rectè conversabitur, qvi se ipsum non satis exploraverit. qvod, ut difficultatis plenissimum est; ita, ne hac in parte nos ipsos fallamus, omni studio providendum est. Omnis inter duos minimum conversatio vertitur, qvorum alter ita comparatus esse debet, ut gratiæ aliorum capax esse possit; ne qvid sit, quod animos avertat; sed qvod alliciat, et in favorem nostrum rapere videatur. Qvare non solum virtutibus omnibus instructus esse debet, qvi familiaritatem virorum doctorum qværit; sed illos naturæ in se in stinctus ita temperabit, ut nemini molestus, omnibus suavis deprehendatur. Omnes ergo ingeniorum morbos et defectus illum priùs exploratos habere oportet, ne suâ culpâ impingat; et sicubi in aliis deprehendat, moderatiùs ferat, iisque bonis obviam irerationibus in se ipso discat. Ingeniorum ut vultuum variæ sunt figuræ, quæ, nisi frenis coërceantur, ac judicii censurâ in ordines redigantur, in sylvestrem naturam abeunt, ut arbores sibi relictæ, si cultura [155] nulla accesserit. Hic verò in seipsos descendere debent ómnes, seque ipsos explorare, ex Stoicorum sententiâ, qvali genio utantur. Præcipuum hîc in sui ignorantiâ erratum est, si ingenii nostri vires vel defectus non rectè expendamus, si nimiá nostri fiduciá viribus majora aut incongrua affectemus, si non in certo vitæ instituto acqviescamus. Est sanè qvidem magna ingenii vis, si singulares qvosdam instinctus, qvos natura nobis inseminavit, seqvamur. Illa qvibusdam intelligentiæ amplitudo est, ut nihiltam excelsum et eximium sit, qvò non pertingat. Sed rara admodum in illâ selicitate constantia est: nam vel malè subductas vitæ rationes habent, vel in scopulum aliqvem ex improviso impingent ingeniosi homines, qvi illos fortunis omnibus evertet, aut per totam vitam miseros reddet. Qvare nisi prudentia ad clavum ingenii sedeat, omnia erunt et evanida. Aliqvi, qvi ineptæ Polymathiæ morbo laborant, in sylvas et in horrida tesqva dilapsi, semper in labyrinthis hærebunt, nunqvam in viam , nunquam ad metam pervenient, similes illis, qvi ingurgitando negotium qvidem ventriculo facessunt, nihil verò in succum sanguinemque convertunt. Aliqvi ad abstrusa et recondita feruntur magno qvidem conatu, sed robore impari, in qvibus postea fatiscunt et hebetantur. Alii nimis vasta moliuntur, de qvibus illud Horatianum dixeris: Conantur tenues grandia, cœlum ipsum stultitiâ petunt, cum vel ipso animi, vel fortunæ pondere in terram deprimantur, aut Phætontæo supplicio insanas spes luant. Nulla est tetrior ingenii pestis, qvam si philautiâ vitiosâ inficiatur. Illa in omnes vertigines et scopulos abripiet, ac ipsum exitium struet. Etsi enim honesta sui fiducia non improbanda est, neque sine illâ qvicqvam præclari suscipi potest; tamen esse in illâ modus debet, et ne infinitè vagetur, cœrcenda est. Eò nonnullorum excrescit è fiducia nimiâ ambitio, ut sinistro aliorum judicio in extremam incidant insaniam: Qvod Barlæo accidit, qvi ob prælatum sibi Spanhemium in maniam incidit, seque ipsum in puteo suffocavit, qvod de eo Sorbierius refert epist. 64. extatque apud Duportum Musarum Subsecivarum lib. 1. de eo epigramma. Spectat et huc Vincentii Gramignæ exemplum, qvi ex pudore et verecundia, qvod ad difficile argumentum non respondisset, totius triennii silentium sibi ipsi indixit, teste Erythræo, Pinacoth. I. n. 44. Infelicissima semper ingenia existimavi, qvæ sibi solis sapere volunt, atque omnia antiqva, tot seculorum et sapientum suffragiis probata, è sedibus suis convellunt: Qvæ qvidem strepitus movent, sed perennes famæ plausus non referunt: Qvemadmodum Cometæ oculos qvidem omnium in se convertunt, sed post aliqvot dies. vel menses corporum suorum lumen absumunt. Illis accenseas, qvi non nisi peraliorum contemptum emergere laborant; cum magna nomina impugnant, atque ex Herostratæis conatibus palmam sibi acqvirunt. Qvidam ita animati sunt, ut non Junonem, sed nubem, amplecti malint, qvorum studium omne non in disciplinas ipsas earumque verum , sed in fertur. Qvicqvid illi vel in maximè seriis rebus suscipiunt, omne ludicrum et [156] ineptu~ est, et vel in subtiles, vel eruditas, vel difficiles nugas resolvitur. Qvi Historiæ studiu~ colunt, cum maximus ex ea in rem civile~ fructus redundet, in inanes qvasda~ rituum observatiunculas dilabuntur. Qvi Physica tractant, proutilissimis et præstantissimis doctrinis, in florum, concharum similiumque rerum inanes speculationes abripiuntur: qvorum Anthomanian et Conchomanian ridet Welschius Hecatosth. I. Obs. 84. reduviam potius, qvam caput curantium. Sunt qvædam in singulis disciplinis ineptiæ ac, ut ita dica~, præstigiæ, qvibus vanissima capi ingenia solent, cordatis prudentibusque viris semper explosæ. Sed qui illis delectantur, doctissimi Fabulatoris dictum audiant: Nisi utile est, quod facimus, stulta est gloria. Qvot sunt, qvi incerta omnia seqvuntur! cum, si uno solo habitarent, omnium ferre suffragia potuissent. Nunc verò, si non in omnibus ridendos fe præbent, mediocrem aliqvam vel tenuem doctrinam ridiculâ pompâ ostentant. Non incommodè omne studiis incumbentium genus cum tribus comparaveris, Fucis, Crabronibus, Apibus. Fuci sunt homines ignavâ operâ, philosopha sententiâ, compilatores vel dolosi vel inepti, vani scientiarum ostentatores, agyrtæ, aretalogi. Crabrones sunt feroculi illi, qvi, ut docti videantur, aliis insultant; cumqve prodesse nullâ re possint, strepitu tantùm molesti sunt. Apes sunt, qvi illud doctrinæ et sapientiæ mel è variis floribus congerunt, et bonæ famæ fragrantia orbem eruditum implent. Hic se ergo ipsum qvis examinet, an inter fucos et crabrones, an vero inter apes locum sibi esse velit. Notitiam sui Notitia aliorum seqvitur. Nam qvise ipsum rectè exploraverit, et ad Lydium lapidem virtutum et decori examinaverit, rectiùs de aliis judicare poterit. Considerari ergo illi Eruditi, cum qvibus conversari cupimus, debent, 1. ratione temperamenti, sunt enim Melancholici, sanguinei, biliosi, phlegmatici. 2. Ratione ætatis, ut juvenes, senes. 3. Ratione sexus, ut viri, virgines, feminæ. 4. Ratione fortunæ ut Divites, nobiles, potentes, scriptis clari, pauperes, miseri, exules, inventores novarum rerum, secretorum possessores. 5. Ratione gentis et patriæ ut, Galli, Itali, Germani, Septentrionales etc. 6. Ratione conditionis, status, officiorum ut Eruditi, Principes, in autoritate positi, Heroës, Literarii, Politiei, Aulici, Academici, Milites, Privati, Mercatores, Eremitæ literarii et solitarii, Sacri Ordinis homines, Monachi, ICti, Advocati, Medici, Philosophi, , Peregrini, Cives. 7. Ratione virtutum, vitiorumque his oppositorum, Morum, item Affectuum; ubi Aristotelis illa tria capita spectari debent: Qvi, erga qvos, qvibus ex causis. Spectabimus hîc Religiosos, Atheos, superstitiosos, hypocritas, ambitiosos, magnificos, superbos, maledicos, contemptores, adversarios, feroces et ingenii tyrannici, Luxuriosos, Voluptuarios, Affabiles, Urbanos, Morosos, Tristes, Avaros, liberales, veraces, mendaces, dolosos, assentatores, severos, crudeles, injustos, invidos, calumniatores, imprudentes, intempestivos, garrulos, inconstantes, molestos, credulos, suspiciosos, diffidentes, temerarios, vindictæ cupidos, meticulosos, obstinatos, pusillanimes, curiosos, extemporales, [157] , qvos activos dicere solemus, industrios, incuriosos, laboriosos, beneficos, hospitales, gratos, ingratos, qverulos, mansuetos, ebriosos, cavillatores, , gloriatores, modestos, occupatos, iracundos, , varios, mirabiles, admirantes omnia, insociabiles, gloriæ contemptores, rusticè verecundos, in diem viventes, tergiversatores, , perplexos, subtilitatum affectatores, et si qvi prætereasunt: qvorum singulorum ingenia ad conversandi rationem expendenda. Possunt enim illi mores et affectus considerari, vel ut per se tales, vel cum respectu ad personarum conditionem, unde certum qvasi temperamentum omnis conversationis est. Sed noshîc summa tantùm rerum vestigia seqvimur, et qvoniam exhaurire argumentum hoc totum non licet, paucis tantùm axiomatibus præcipua complectemur. Summum hoc in omni conversatione tenendum est, ut aliqvam de nobis opinionem excitemus, et nemini molesti simus: qvorum alterum animos erga nos inelinat, alterum impedimenta tollit; Unde tandem favor et amor conseqvitur, cujus excitandi varii qvoque aliàs modi sunt generales, qvi ad omnem, non solius eruditi, conversationem pertinent, et hîc qvasi præsupponi debent. Ut opinionem aliorum nobis excitemus, hæc præcepta observanda sunt. I. HONESTATEM VULTU, VERBIS, FACTO, EXPRIME. Nihil magis allicit animos, qvam bona mens, qvæper se virtute suâ, qvasi qvodam magnetismo, trahitur. Qvi versutisunt, callidi, simulatores, tricatores, litium seminatores, qvorum vitæ genus in istis rebus versatur, qvæ multum fallaciæ conjunctum habent, eos suspectos plerumque habemus, cum semper ab illis insidias metuamus. Præterea homines omnes ad sucum et ad speciem compositi, ad qvæstum intenti, pessimæ vitæ et morum, abalienant à se omnium bonorum hominum animos; qvibus accensendi sunt Athei, qvi cum Deum non venerantur, nihil in humanis sanctum habebunt, atque ab omni conversatione meritò removendi sunt. Pietas verò et honestas contrà mirificè hominum favorem excitant, et amplissima sæpe beneficia etiam ab ignotis extorqvent. Qvi magnorum arcanorum possessores sunt, ad familiaritatem non admittent, nisi homines probos. Amabunt tales Discipulos Præceptores, promptioresque illi in erudiendis bonis erunt, qvâm in distortis et pravis ingeniis. Qvis non laudat illam in Salmasio generositatem, qvi vel amplissimi stipendii spe adduci non potuit, ut Richelii historiam scriberet, qvod ipsi multa essent adversus animi sententiam et in veritatis præjudicium scribenda, de qvo apud Patin. Epist. 2. Honestas illa non ex factis tantùm, sed ex ipso etiam vultu, gestu et verbis elucere debet: ex his en im statim de animo judicatur. Non possumus nisi cum fastidio excipere illos homines, qvos Græci appellant. Autor est ælian. l. 3. var. hist. Platonem cavillationem et irrisionem qvandam in vultu Aristotelis notasse, unde ad impudentiam natum censuit. Eam vultus honestatem velab oratore suo Rhetores requirunt, Cic. l. 2. de Orat. Ad conciliandam benevolentiam hæc adjuvant in Oratore, tenitas [158] vocis, vultus, pudoris signisicatio, verborum comitas. In Pompejo Plutarchus laudet vultum non medioc riter gratiosum, quique tacitis nescio quibus illecebris hominum studia benevolentiamque pelliceret, atque adeo præveniret ejus orationem. Chrysostomus de S. Meletio loqvens . Erat summa voluptas frui illo sancto vultu. Vidimus nonnunqvam solo aspectu persuasisse Oratores: Habitat enim in vultu animus, qvi, si bonus ac honestus est, radios ex ipsâ illâ vultus compositione spargit, qvi se aliorum animis ingerunt. Qvidni ergo in conversatione erudita idem fieri possit, ubi mutuis modestisque colloqviis animi ipsi inter se coëunt et miscentur. Omnis enim, ut Cic. de Orat. l. 3. ait, motus animi suum quendam à natura vultum habet, et sonum, et gestum: totumque corpus hominis, et ejus omnis vultus, omnesque voces, ut nervi in fidibus, ita sonant, ut àmotu animi quoque sunt pulsæ. II Axioma nobis sit: ERUDITI FAMAM AUCUPARE, ET ESTO. Qvi eruditorum amicitiam ambit, ipse eruditus esse debet: Qvemadmodum enim, ut Græco proverbio dicitur, , ita sua qvoque sunt eruditis commercia et consortia, qvæ non nisi vario doctrinæ sapientiæque coagulo coalescunt. Non sufficit inanis aliqva eruditionis species, qvibus imperitis qvidem imponipotest, viris prudentibus et doctis non item. Ipsa qvoque eruditio thesauro abscondito similis; qvæ nisi in publicum proferatur, ut aliis qvoque de eruditione nostrâ constet, nos ipsi ab eruditorum orbe qvasi divisi vivemus. Ac sunt nonnunqvam homines, qvi vel sui diffidentiâ vel generositate qvâdam nimiâque fiduciâ et aliorum contemptu, secessus qvosdam amant, ut sibi sapere possint; sive vanâ aliqvâ philautiâ inducti id faciant, sive qvod ad arcanorum sapientiam admissi cætera vulgaria aspernentur. Qvos ego Eremitas literatos dicere soleo, qvi cum se ipsos ab omni hominum vel eruditorum socie tate sejungent, ad conversationem eruditam animum nunqvam applicabunt, neque aliis, qvi amicitiam eorum ambiunt, facilè aures dabunt; nisi forte iisdem moribus sint, et ad easdem artes et scientias eodem instinctu ferantur. Ut ergo constet esse te eruditum, vel specimine aliqvo, qvod alii tibi potius extorqveant, qvam tu aliis obtrudas, vel erudito colloqvio ostende. Sæpe uno arguto et eleganti epigrammate plus famæ qvidam sibi pararunt, qvam vastis alii libris, in qvibus multum laboris, parum ingenii est et judicii. III Præceptum est: VIROS MAGNOS ET DOCTRINA ILLUSTRES VENERARE. Non de vivis tantum, sed et de mortuis hoc dictum puta. Infelicissimi ingenii signum est, si qvis viros totius orbis eruditi et multorum seculorum suffragio probatos suo judicio de famæ possessione deturbare velit. Sunt, qvi, ut famam aliqvam aucupentur, magnis et illustribus viris bellum indicant. Gigantum fraterculi, vel potius Pygmæi. Aversabuntur omnes hominem talem, licet interdum eruditionem non damnent, perpetuaque infamiæ macula [159] etiam post fata illos comitabitur. Præterea non magnæ tantum arrogantiæ ac malitiæ hoc signum est, sed et inscitiæ. Solent enim plerumque tales homines præcipiti aliqvo judicio ferri, cum accuratè non legerint et expenderint omnia. Multos vidi, qvi juventâ audaces impugnarunt homines illustres, qvos postea, etiam meliora monitos, mutare sententiam puduit. Erat his moribus Joann. Ciampolus Florentinus, qvem Erythræus Pinacoth. II. num. 19. describit, qvi cum ab ineunte ætate magnus esset æstimator sui ipsius, et contemptor aliorum; cum multam sibi invidiam pararet ob nimiam loqvendi libertatem; ob intimas atque apertas cum iis amicitias, qvorum voluntates ab iis, qvorum ipse temporiin servire debebat, alienæ existimabantur; et ob mimicam scurrilitatem, qvâ aliorum vultus moresque exprimeret; mortuis qvoque et tot seculorum plausu æstimatis viris acerbè insultavit. Virgilium et Petrarcham eo nomine felices appellabat, quod tot seculis principes Poëtarum habiti essent, cum nihil in eis nisi humile atque vulgare inveniretur, nec comparandi quidem essent ad eos, quisuâ ætate florerent. Die quodam cum per urbem rhedâ veheretur unà cum Gaudentio Paganino, aliisque eruditis hominibus, occasione arrepta, cœpit ita in Virgilium et Horatium invehere, ut diceret, nemini unquam iriquiùs Poëtæ nomen fuisse comparatum, quam illis; etenim nullo esse homines ingenio, nullá eruditione, nullis literis, et, quod rem continet, nullâ inventione, sed puerorum similes, qui tum primùm in scholis versus facere discerent: contra se divino quodam munere omnes poëtæ numeros fuisse adeptum, in quo omneseæ virtutes conspicerentur, quarum alii essent expertes: Quodcum Paganinus ferre non posset, stomachans è rhedâ se ejecit, neque deinde ausus est, eò, ubi ipse esset, accedere. Plures ejus viri, utut aliàs ingeniosi, sed obstinati, tumidi et affectatoris, ineptias illic recenset Erythræus. Testis tanmen idem est, paulum ante suum è vita discessum totam suæ sententiæ rationem mutasse, eosque Poëtas in veterem dignitatis locum, unde opinione sua deturbaverat, reposuisse. Solet enim idem hujus indolis hominibus fatum esse, qvod Phrygibus, qvi serò demum sapiunt, per totam vitam , qui non nisi et inanibus rebus ac ineptis delectantur. Qvod si idem faciant in vivis, pro fœnore inimicitias omnium reportabunt. Omnes ad viri talis conspectum, velut ad rabidi canis occursum, horrebunt, et cane pejus et angue vitabunt. Novi virum egregiè doctum, sed in omnes penè hujus seculi illustres viros maledicentissimum. Qvam ob causam nemo illum respicit, neque amicitiam ejus ambit. Nam cum nemini parcat, easdem ab illo injurias omnes metuunt. Præterea inscitiæ ac imprudentiæ opinionem excitat: Cum enim reprehendi aliqvem vident, qvi omnium judicio in cœlum extollitur, prudentiores hominem indoctum habebunt, qvi id fecerit. Ut enim de pictore, sculptore, fictore nisi artifex judicare; ita nisi sapiens perspicere non potest sapientem. Insipiens ergo, indoctus et homo malus est, qvi bonos et doctos reprehendit. Qvod si ad doctrinam insignem illustris qvoque dignitas accesserit, major illis reverentia debetur, qvo magis illi fortunas doctorum augere possunt. Principes eruditi enim, siqvidem [160] verè eruditione excellant, aut prudentes sint, semper amabunt, eosque ut suæ laudis præcones venerabuntur. Qvi eruditioni suæ diffidunt, alios, qui se ingenio et eruditione superant, odisse solent, ut Nero poëtas sui temporis. Verum Urbanus VIII. et Alexander VII Pontifices, Pœtæ ipsi præstantissimi, ad optima munera viros ingeniosos et Poëtas vocarunt, ac cum ipsis familiariter conversati sunt. Legimus in præfatione Epistolarum Patini, Magnates Patino aureum nummum (Louysd or) obtulisse, singulis vicibus orbiculo supponendum, quoties ille cibum unà capere vellet: Quam ille tamen conditionem fastus aulici impatiens respuit. IV Axioma hoc est: OSTENTATOR MODESTUS ESTO. Quemadmodum superbia et fastus nos ab aliis lejungit, ut consortium nostrum sugiant, ita cum nimis abjectè de nobis sentimus, per nostram negligentiam aliis qvoque negligimur. Quare non adeò improbanda est decora ostentatio, sed quæ ab omni jactantia, ab ineptiis remota ac plena modestiâ sit. Quod si famam expertus faventem fueris, eamque fueris promeritus, non tuo tantum, sed et virorum bonorum judicio, secundum Horatii sententiam, quæsitam meritis sume superbiam. Est eniw quædam honesta philautia, quæ in sui fiduciâ consistit. Magna vero famæ in alliciendis animis prærogativa est: Quare famam non tantùm honestè aucupari debet, ut præcepto primo diximus, sed et modestè ostentare. Est qvædam in omnibus negotiis, civilibus inprimis, oftentatio, quam ut in Mutiano laudavit Tacitus, et ab illo reqviritur, ita et erudito quædam sui ostentatio necessaria erit. Egregia planè sunt, qvæ de omni etiam virtutis ostentatione agit Verulamius l. 8. de Augm. scient. c. 2. etiam nobis hocin loco profutura; quæ illic legi possunt. Abesse verò omnis fastus et ineptiæ debent, ne vel odiosi fiamus vel ridiculi. Fastum talem cum asperitate conjunctum in Mottæo Vayero deprehendit Patinus, qui de eo epist. 15. aut ant Stoique que homme du monde, homme qui veut étre loiié et ne loiie jamais personne, fantasque et capricieux, et soupçonné d' esprit dont etojent atteints Diagoras et Protagoras. Ineptam illam aliquot exemplis nobis Erythræus optimus characterum in viris literatis observator depinxit. In eorum genere qui esse primiomnium rerum volunt, nec sunt, Belinontes Cagnolus fuit, de quo ille Pinacoth. I. num. 8. ridiculam plane historiam recenset. Homo gloriarum plenissimus sibi persuadebat, in toto orbe terrarum celebratum suum nomen esse; ac si liter atus qui spiam ipsi advente~ti continuo non assurrexisset, elatus iracundiâ, hisce hominem verbis accipiebat: Itane? Abbas Cagnolas eversæ Aquilejæ et tantorum carminum au tor, tuam potuit notitiam effugere? non sit verosimile. Et quo tempore Cardinalis à Balneo aulæ ludus erat, cum die quodam in Humor istarum cœtum se intulisset, et amatoria quædam carmina ab aliis, ut ipse dicebat, confecta, qui in ejus disciplina educatus esset, senex candidissimus recitasset, omnium inse risus excitavit. Quamobrem ille inflammatus irâ: Quiaridetis, inquit, insani? ego sum ille Abbas Cagnolus, omnium qui sunt ex hoc numero multò antiquissimus, quique ex dirutæ Aquilejæ poëmate tantam mihi gloriam [161] famamque collegi, ut nullus in terra vivat, cujus nomen sit apud omnes illustrius et clarius. Quibus auditis omnes ita voces, ita palmarum intentus, ita sibilos profuderunt, ut ad eos compescendos nihil Augustini Mascardi, qui tum Academiam Princops regebat, jussus atque autoritas planè valeret. Ridicula planè et misera fuit Jacobi Claveri , qvam idem Erythræus Pinacoth. I. num. 3. describit: Suo tempore sacris initiatus, mittebatur quotannis feriis esurialibus in aliquem pagum, divinarum rerum interpres; atque etiam excipiendarum consessionum provinciam accepit; quæ res illi conjungendæ cune multis amicitiæ causa fuit, utque cupiditatem laudis et gloriæ, quâ æstuabat, expleret. Nam tribunal, unde consessiones excipiebat, ostiolo templi propinqvum habebat, qua discipulis à scholis redeuntibus transeundum necessario erat; ibi tanquam in statione manebat, et quemcunque adolescentem ingenio præstare audivisset, humanissimis verbis excipiebat, laudibus esserebat, suam illi operam pollicebatur, ac postea in cellulam deductum juglande, melle condita, reficiebat: quibus blanditiis eò hominem adducebat, ut promitteret, se ejus laudes, quas ipse sigillatim enarrabat, vel prosa oratione vel carmine, celebraturum, ac per hanc rationem à multis, qui postea in literis clari et magni extiteru~t, non in elegantes versus suam in laudem expressit: nec minus audacter poëtarum hujus ac superioris ævi principes est aggressus, videlicet Annibalem Carum, Torquatum Tassum, Benedictum Varchium, Julium Cæsarem Stellam, Porphyrium Felicianum; quorum scripta in ipsum carmina leguntur: hæc ille postea in duo volumina collecta edidit, quorum alterum Latina, alterum Hetruscapoëmatiacontinet; et utrisque præsix a est ejus vita, oppidò ridicula. At voluit homo cupidus laudis vivens gloriola sua frui: quibus rebus perfecerat, ut tota urbe celebratum suum nomen esset. Induxit etiam, nescio quem, Religiosæ ejusdem familiæ rerum gestarum scripterem, ut suæ ipsumhistoriæ summis laudibus ornatum insereret. Longèsubtilior illorum est, qui gloriam de spretâ gloriâ aucupari solent, de quo Antonin. Imperat. . lib. 12. §. 27. , fastus de fastus contemptu instatus omnium est maximè intolerabilis; ubi præclaras Gatakerinotas vide. Omnis ab ostentatione et laudis cupidine affectatio abesse debet, quæ in erudito omnia corrumpit. In verbis, factis, scriptis, conversatione et ubique se exerere solet: Quam ut effugiat, omni prudentiâ providendum est. Vir eruditus erat Alexander Burgius, sed unum illi objiciebatur vitium, referente Erythræo Pinac. I. n. 67. quod nimis eruditi famam affectaret: nam obvios in viâ amicos sententiâ aliquâ, aut verbis ex Ciceronis epistolis desumptis, salvere jubebat: unde apud eos, qui eum non nossent, pœdagogispeciem non poterat effugere. De hoc affectationis vitio, qvod Gallis pedanterie dicitur, multa eruditè Autor artis cogitandi in Disc. primô: Recenset nonnullos hujus vitii in ernditis characterismos Bailletus in libro de Judiciis doctorum tom. 1. part. 1. §. 2. De variis in parandâ famâ artibus et præstigiis extat elegans Johann. Comirii Oratio Poêmatibus ejus annexa, quæ hoc nostrum axioma mirificè illustrabit. V Axioma est: DEFECTUS TUOS ABSCONDE. Ut ostentare [162] in tempore virtutes, ita defectus suos occultare, Viri prudentis est. Ut ille Politicus omnium optimus est, qvi imprudentiæ suæ errores tegere novit; ita ille vir Eruditus præ cæteris habebitur, qvi defectus suos callidiùs celare novit. Tres defectuum latebras, ut vocat, Verulamius constituit: quarum prima illi est Cautio, qvando iis rebus abstinemus, qvibus pares non sumus, cum audaces se omnibus rebus ingerant, ac prudentiorum risui se exponant. Secunda est Prætextus, cum defectibus nostris benigná aliqua interpretatione viam sternimus, quasi aliunde provenientibus, aut aliò tendentibus. Tertia Considentia, cum illa contemnimus, qvæ ipsi asseqvi non possumus. ut mercatores, qvi suas merces, licet ignobiliores, extollunt, aliorum pretium im~inuunt. Singula hæc, ab illo prudentissimè observata, etiam in re literaria atque conversationeerudita usum insignem habent, qvæ satis per sesine ulteriori elucidatione intelligi possunt. Idem in arcanâ suâ studiorum methodo cap. 14. diligentissimè inculcavit Alexander Fichetus, qvi inter alia studiorum mysteria etiam hoc proponit: Defectus majori studio tacendi sunt. Etsi enim fasces præmodestiâ summittendi sunt, prodenda tamen non sunt apud alios, quæ videntur nocitura: notitiam enim defectuum illico sama malum velocissimum centumspargit linguis; ac ut sunt ita comparati à naturâ mortales, ut aliorum sic malis et inopiâ gaudeant, ut curiositategestiunt ea cognoscendi, magnâ samamcredulitate excipiunt, magnâque despicientiâ notatos proseqvuntur et contemptu. Neque ergo memoriæ defectus, nec difficultas componendi, nec studendt molestia, nec capitis aut oculorum imbecillitas, nec ingenii tenuitas in medium est proserenda. Qui non habet facult atem Orationis extemporaneæ, quam in Oratore exigit Quintilianus, ille conversatione crebrâ debet abstinere, aut domo paratas afferre in medium materias, quod etiam illi præstant, qui pedanea in cœtibus valent eloquentiâ: satius tamen est, ut pulpito et rostris contenti sint, ne decrescant, seque ipsis minores esse videantur. Cæterum nunquam in publicum prodeat disputaturus, peroraturus, aut aliud quidpiam præstiturus, nisi paratus eximiè, et ad concitandam admirationem instructissimus. Vel unica minus ornata minusque compta disputatio hominem capite minuit et samâ: omnium autem maximè elabor ata sit oportet, quæ prima est, quia ab eâ successus et opinio pendet. Conseqvitur ergo ex his, qvoniam opinionem bonam imminuit defectuum imprudens revelatio, illam conversationi impedimento esse, ac proin sedulò viro docto evitandam. VI Axioma est: ARCANA STUDIORUM TUORUM TIBI SERVA. Etiam hoc ad prudentiam in conversatione literatorum necessarium maximè est. Majori admirationisunt, qvorum modi et caussæ ignorantur. In omnibus negotiis, commcrciis, artibus, aliqva arcana sunt et recondita, qvæ sibi servant, qvi ista tractant: propalatis enim illis evilescit illorum pretium, et simul vel lucrum, velhonos, vel qvodcunque illis commodum decedit. Qvare si tibi singulares in aliqvá scientiâ profectus sint, et occultâ qvadam arte parati, qvam alii ignorent, eveniet, ut eâ manifestatâ levem rem æstiment, qui antea mirati sunt, cum se eâdemid essicere ratione posse credant. Huc pertinet illud Alexandri Ficheti præceptum [163] in arcan. studior. method. cap. 10. Magnâ arte sama sustinenda, servandumque arcanum silentiariorum ope Geniorum: Nam etsi specimen eruditionis semper sit dandum in publico, remotâ ambitione præstitâque humanitate; illud tamen, quo præstas aliis, aperiendum non est, ne coronam tibi tuam præripiant, tuisque graculorum more plumis se convestiant: sit tamen aliquid, quo emineas; sit aliquid, quod suggeras et proseras inauditum, parcè et modestè, ne prodigas tua, tuisque te spolies: sat est, si agnoscant ex ungue Leonem. De Hebraicis, Arabicis, de Jurisprudentia, Medicina, Historia, et aliis arcanis, salis modo inspersis, quanta lateant, suspicentur. Tu verò et laudibus et argutis interrogationibus, et blanditiis erue arcana eorum, si potes: sapientiæ genus est hoc genus doli boni. Huc etiam pertinet arcanum illud maximum, ne cuiquam adversaria, notas et dictata tua pervolvenda permittas: ne cuiquam dixeris, quo studeas modo, quâ dicas aut conscribas arte, quos habeas arcanos libros. Namea, quæ latent, suspicione semper et curiositate insitá mortalibus majoris siunt. Vidiego virum doctum, habitum contemptui, quiæ fenestris apertis scribebat, habendum alioquin in pretio et admir atione maximâ, si studendi modum arcani majestate obvelasset. Hæc Fichetus, et me qvidem judice rectè, præcipit: nam qvod de scriptis celandisait, verissimum est, ac novi ego hâc ratione viris doctis multos laborum suorum periisse fructus, cum alii eorum sylvas pro lubitu cæderent, atque ex paratâ materiâ, qvæ vellent, ædificarent. Qvam enim facile est, in varias rem figuras convertere? ut eorum videatur, qvod aliis manifestâ fraude subductum est. In scientiis ipsis autearum methodo arcana dissimulata majorem laudem conciliant. Quæ non Mnemonices beneficio prodigiosa præstita sunt tam apud veteres, qvam apud recentiores? qvæ admirationi omnibus fuere, anteqvam illa ars propalata: Nunc verò post manifestata ejus artis arcana, æstimatio qvoque ejus reiperiit. VII Axioma est CAVE CONTEMNI. Generalissimum hoc est præceptum, qvod priora continet, et si qvæ alia sunt, qvæ superioribus non comprehenduntur. Qvi enim opinionem de se excitaturus est, is omnia illa fugere debet, qvæ in contemptum adducere possunt. Contemptibiles autem nos reddunt omnia illa vitia, qvæ in oculos incurrunt; sive illa ab animo, siveà corpore, sive à Fortuna, aut ipsâ conversatione oriantur. Qvi intellectu peceant et ideo contemni solent, sunt homines simplices et stulti: Reperiuntur enim etiam in eruditis, qvi non in ipsa rerum luce et actione versantur, cætera non indocti, multi homines imprudentes et simplices, qvalis ille fuit Marcellus Marchesius, apud Erythræum Pinac. I. n. 69. Cui nauta qvidam de campanis è templo Franciscanorum furto sublatis imposuerat. Ubi tamen id notandum, homines simplices usui interdum sagacioribus esse in rebus curandis, qvibus ipsi operam commodare nolunt. Contemptum etiam provocant illi, qvi omnia admirantur, in sermone affectatores, imprudentes, rerum suarum imperiti, homines in nugis occupati, voluptuarii, ridiculè ambitiosi, rusticè verecundi, audaces et temerarii, homines gloriosi, assentatores, superciliosè graves, in diem viventes et his similes, de qvibus videatur [164] ulteriús Vinc. Placcius Excerpto II. Rhetor. Tit. 2. §. 6. Plura hominum eruditorum ob stultitiam contemptorum exempla vide apud Erythræum Pinacoth. II. n. 65. in Fortunato Scaccho, et eadem Pinacoth. n. 45. in Antonio Maraffa, et ibid. n. 4. in Francisco Balduccio. Ubi jam ergo hæc præcepta sedulò observaverimus, facilè per conversationem nobis amicos parabimus: qvi multis qvoque aliis modis parari possunt, qvos in libro suprà laudato notavit Placcius. Ita Tit. 2. §. 20. num. 2. describuntur personæ jucundæ et delectabiles, ibid. §. 16. n. 2. Personæ venerabiles. Ibid. §. 14. de Benevolentia paranda canones proponuntur, qvæ optimè ad præsens applicari negotium possunt. Ad alterum caput procedimus, qvo impedimenta opinionis de nobis excitandæ removemus: cujus summa hæc est: NE SIS, VEL VERBIS VEL FACTIS, MOLESTUS. Molestiæ verò cum multæ possint esse causæ, qvas enucleatè satis proposuit V. Placcius Excerpt. I. Rhetor. Tit. 14. nos illa præcipuè nostro scopo applicabimus. I Canon sit. UT HOMO EST, ITA MOREM GERAS. Explorandi sunt omnium animi, cum qvibus conversari cupimus, ne illis dissimilitudine morum molesti simus, sed nostros ad eorum genium temperemus. Qvemadmodum in sonis non concinunt chordæ, nisi certis proportionibus sint temperatæ; ita et in animis fieri solet. Nihil dici, nihil fieri debet, ex qvo offendatur, qvisqvis ille sit, cum qvo conversationem qværimus. Id verò artis est, ut modestâ qvâdam et circumspectâ colloqvendi ratione animum tuis moribus adversum paulatim inclines. Rectè præcepit Verulamius: animum occasionibus et oportunitatibus obseqvi debere. Ingenium versatile, ut politico ita et erudito, esse debet. Si cum ambitioso et superbo homine tibi res est, acerbis reprehensionibus in furorem conjicies, sed molliore sermonis circumductione paulatim ejus animum compones. Memorabile est illud Socratis exemplum, qvi Glauconem juvenem tumidum, ad civitatis regimen aspirantem, multis argumentis et tricis et interrogationibus eò tandem redegit, ut suam in illa re imperitiam agnosceret: describitur à Xenophonte lib. 3. Memorab. p 133. et à Schradero Comm. in Aristot. Rhet. lib. 1. cap 4. ut insigne artificii Oratorii specimen proponitur. Cum Politico et qvidem in rebus civilium negotiorum conversaberis? alia sumenda persona est. Hic interdum opus est: Ceremoniis et ritibus indulgendum, de qvibus alii solliciti non sunt. Elegantia enim moris civilis et aulici, de qva Boclerus singularem dissertationem scripsit, hîc omne fert punctum. Qvomodo cum invidis agendum, id eleganti libello nos docet Benedictus Menzinus Florentinus libro de literatorum hominum invidiâ. Præclarum extat Budæi exemplum in ejus vitâ à Ludovico Regio scriptâ, qvomodo is cum adversario suo Leonardo Portio aliisque rem suam instituerit. Ferocium hominum mores utcunque ferendi, ac illi sibi ipsis relinqvendi sunt. Erit, cum sui illos mores ulciscentur. Habent et populi suos mores, ad qvos peregrinus se componere debet, si illorum velit gratiam aucupari. Ita Italorum et Gallorum [165] eruditorum mores proponit Gregor. Leti in Italiâ regnant. part. 3. lib. 3. p. 228. et seqq. qvorum discrepantiam observare eruditus conversator debet. Galli non adeò omnia ad animum admittunt, et faciles in amitiis sunt, ducente illos civilitate qvadam et libertate naturali, sine ceremoniarum affectatione. Itali verò ad amicitiam tardiores, arctiorem ineunt amicitiam. Galli ex levi occasione eam solvunt, facilè resumpturi. Itali tardiùs ab illa discedunt, ita ut vel nunqvam, vel serò et rarò, ad eam redeant. Infinita propemodum sunt, qvæ notari ad hoc axioma possint: ac inprimis vir eruditus sibi hoc commendatum habeat, ut commendavit sanè qvàm maximè Verulamius libro suprà citato. Interest inprimis, inqvit, honoris literarum, ut homines isti pragmatici sciant, eruditionem haud qvaqvam aviculæ, qvalis est alauda, similem esse, quæ in sublime ferri et cantillando se oblectare soleat, at nihil aliud: quinimò ex accipitris potius genere esse, ut qui in alto volare, ac subinde, cum visum fuerit, descendere, et prædam rapere novit. II Præceptum est: OBSEQVIOSUS ESTO. Obseqvium semper amicos parit. Pulchrè describit hominem obseqviosum Terentius Andriâ Act. I. Sc. 1. v. 35. Homo com~odus ille aliàs dicitur. Respuit conversatio omnes qvi sunt contentioso et disputaci ingenio, et qvi censuram sibi in alios sumunt. Pulchrè Qvintilianus lib. II. cap. 1. Habet mens nostra sublime qviddam et erectum et impatiens superioris: ideoque abjectos aut submittentes se libenter allevamus, qvia hoc facere tanqvam majores videmur, et quoties discessit emulatio, succedit humanitas. At qvi se supra modum extollit, premere ac despicere creditur, nec tam se majorem, quam minores cæteros facere. Qvàm sit in rebus civilibus necessarium obseqvium minorum erga majores, et qvidnam illâ arte obseqvii effici possit, pulchrè docet Boclerus dissertat. polit. 3. Institutionibus politicis additâ, et commentar. ad libr. I. Annal. Taciti ad cap. 2. annotat. 11. Fichetus inter arcana sua etiam hoc proponit cap. 10. Adsit comitas et ingenuitas, blanda conciliatrix animorum, quæ tamen vulneri non pateat, neque latus nudet aliorum simulationi et calliditati, horum pesti temporum venenoque conversationis. Sit silentium sermone potius, nisi de ignor antiæ suspicione periclitemur. Sit in audiendo patiens animus, auris benevola, laus liber alissima; nec vultu aut nutu lædatur amicitia, quæ etiam pietate condiri debet. Morosa non sit, neque contentiosa conversatio, sed blanda veritati assentiens: molestissimi sunt enim odiosissimique mort alium, qvi contradicunt semper, ut Aristoteles est effatus. Hanc in Petavio disputacitatem damnat Patinus Epist. 2. qvem molestum, maledicum et mordacem hominem vocat, qvi nunqvam scripserit, nisi alium refutaturus. Campanellæ cum Theologo disputatio acrior omne malum accersivit, ut prolixè recenset Erythræus, Pinacoth. I. n. 21. Absit à literatis omnis ferocia, qvæ Musas earumque cultores non decet. Singulare hujus ferociæ exemplum in Thoma Dempstero fuit, cujus mores graphicè Erythræus Pinacoth. I. num. 9. describit. Sunt etiam in eruditorum genere, qvi metui malint, qvam amari. Adversus hos feroces, opiniosos, morosos, disputatores, qvi contendet, ex insanis plerumque insaniores reddet. Sed sunt [166] tamen et in illis, qvi cedendo asperiores fiunt; ubi animos et lacertos illis objeceris, mitescunt. III Præceptum est. AFFABILIS ESTO. Nihil magis animos allicit, qvàm si qvis se omnibus placidum exhibuerit. Qvi in Græcis epigrammatis appellatur, h. e. feræ et flexijugæ frontis, ut Themistius Orat. 9. Procopium describit , demisso semper in terram vultu, semper tetricus, et contr actum supercilium habens, is ut ab omni conversatione, ita et ab eruditâ, removendus. Sunt tamen interdum homines, præsertim profundis speculationibusim~ersi, Theologi severiores, Pœdagogi, morosiores et superciliosi. Qvidam etsi per se tristioris ingenii, adscititiam tamen humanitatem in conversatione habent. Qvidam tristiores videntur, qvàm re verâ sunt, qvod de Vincentio Gramigna notat Erythræus Pinacoth. I. n. 44. Tristitia atque severitas, qvam præse ferebat in vultu, dabat iis, qvi non essent experti, occasionem suspicandi, eum esse amicum minus suavem et commodum; sed expertis nihileo videbatur humaniùs et jucundiùs: atque amicitias, quas semel cum aliqvo susceperat, qvippe qvas non lucrum, non ambitio, non vitiorum societas conciliaverat, sed virtutis amor studiumque conjunxerat, usque ad extremum spiritum integras illibatasque conservavit. Singulare morositatis, imò stultitiæ, exemplum Cardanus dedit; de qvo Hilarius Pyrckhaimerus in libro de ratione peregrinandi refert, cum illum salutandi gratiâ adiret, interrogatum ab illo fuisse, num pecuniam afferret; Cum ille se præter necessarios ad iter nummos qvicqvam attulisse negaret, respondit Cardanus; se non curare transalpinos, nisi nummos adferrent. Ex eo tempore, inqvit ille, non Cardanum ampliùs, sed , vocabam. Sed condonandum hujus hominis ingenio qvicqvam fuit, qvi, utut doctissimus, multa tamen alia stultitiæ suæ specimina dedit. Summa contrà fuit Pinelli humanitas, qvâ ille viros doctos excepit: Ita enim vitæ ejus scriptor Gualdus de illo: Moris ipsius fuit, omnes, qvi eum vener ant salutatum, ad infimos usque scalarum gradus comitari, domesticos ut libet atque familiares. Irascebatur quippe ineptis qvibusdam, qvi, nescio cujus existimationis magis qvàm amicorum rationem habentes, sanctissimum amicittæ nomen inani verborum gesticulationumque observatione polluunt. Addi huic debet Jani Gruteri exemplum, cujus singularis humanitas atque hospitalitas à Balthasare Venatore in Panegyrico illi scripto omnibus in exemplum proponitur. De Budæi facilitate, qvi ne injurias qvidem ad animum admisit, videndus est Ludovicus Regius in ejus vitâ. IV Præceptum est: GARRULUS NE ESTO. Qvam gravis in conversatione garrulitas sit, Horatius Satyra lib. 1. secundâ festivissime depinxit. Molestissima est viro docto temporis jactura, qvod cum sine fructu sibi per garruli alicujus ineptias perire videt, indignè illud feret. Adscribam hic hominis garrulitate, qvamvis non indoctâ, molesti imaginem ex Pinacothecâ Erythræi primâ, num. 158. Erat is Angelus Angelotus ita loqvax, ut, qvibuscum una esset, nullam sermonis partem relinqveret. Imitabatur, inqvit Erythræus, homo Camers [167] veteres Græculos; nam qvocunque in loco, qvoscunque inter homines, sive cum uno sive cum pluribus versaretur, sciscitabatur ab eis, qva de re vellent audire; neque fas erat illis recusare, qvin rem aliqvam in percunctando ponerent, de qva argutissime disputaret: et ubi qvempiam in via convcnerat, qvem inter et ipsum vel levis saltem aliqva notitia intercederet, se illi invito atque aliud agenti comitem addebat, ac vim prope imponebat, ut aliqvid ab ipso percontaretur, de qvo maximè vellet audire; neque antea divelli ejus à latere poterat, quam inchoat am disputationem perorasset conclusissetque: atque olim me admodum adolescentem, qvem semel cum amico colloqventem suo viderat, atque eadem opera, ut mos est urbanorum, salutaverat, cum feriis Bacchanalibus solum euntem aspexisset, est audacter aggressus, atque, óte, inqvit, volebam, ut vales? quid agis? quo is? Ego, neque qvid agam, respondi, nec, qvo me conferam, scio: nam cum pigeret otiosum domi manere, ejeci me soras, ut saltem oculos hominibus personatis, tota debacchantibus urbe, delectarem, ac molestas ab animo cogitationes ejicerem; neque decretum aliquem locum habeo, quo me præsertim ire expediat. O te felicem, inquit ille, auspicatò domo foras pedem extulisti; non poteras, sitotam urbem perreptasses, oportuniorem hominem învenire, qvi suavibus alloquiis, atque eruditis disputationibus, omnem tuo ab animo molestiam abstergeret. Sed qvoniam advenienti mihi ad sinistr am sors cum obtulerat, id qvod ego non animadverteram, advolavit illico ad dexteram, atque, Demus primum, ait, operam, ne merito insermones hominum vituperationemque veniamus; nam qvos de nobis sermones dabimus, qvos populo risus præbebimus, sime, te tanto ætate majorem, et, qvod refert, tanto literis doctrinaque superiorem, tecum in via ad lævam incedentem aspexerit? age vero, mihi quæstiunculam, de qva tuo arbitratu loquar, impone; sed illud qvære, quod sit amœnum, lepidum, jucundum, Bacchoque dignum, cui sunt hodie Dionysia. Ego, qvi in eas me tricas devenisse conspicerem, unde qvemadmodum expedirer, non inveniebam, demitto auriculas, et qvo aliqvid responderem, Dic, ajo, de amore, ex Platone præsertim, qvem tibi præ cæteris Philosophis audio esse in amore atque deliciis. Osapiens, inquit ille, postulatum, et ætatula isia, qvam obtines, dignum: nam sit verosimile, tibi, ut cæteris adolescentibus, amorem in corde versari, tuumque animum apud aliqvam lepidam, venustam, tuique similem adolesentulam, cupidinis clavo desixum hærere; age dum, Amor sit nostri sermonis materia, sed ille purus, defæcatus, nobilis, mellisque fœcundissimus, ad qvam saciem cupio esse eum, qvo ardes, non ille impurus, inhonestus, qvique amarum ad satietatem usque aggerit. Ac cœpit primum definitionibus explicare, qvid esset amor; tum causas enumeravit, unde amor ortum haberet, qvos vel conferebat in astrum, cujus imperio, ut Plato voluit, duo subjicerentur, vel ad statum cœli syderumque revocabat, in qvo illi nati essent, vel similitudini geniorum assignabat, vel ad candem temperationem corporum aut morum convenientiam, aut ad formarum simile in utrisque exemplar referebat, deinde alia non parum multa subjiciebat, plena illa qvidem doctrina, et qvadam prope admir abili varietate rerum ac copia, sed qvæ mihi, tum in variis nugis occupato, odium et fastidium crearent. Neque is tantum garrulitate molestus, sed in ædes per beneficium admissus, ut [168] ipsi gratuita esset habitatio, non nisi per lites aut per vim ejici' potuit: qvam ille historiam prolixè ibidem describit. V Præceptum est: CURIOSIOR, QVAM DECET, NE ESTO, Oderunt nimis curiosos viri prudentes, obest qvoque conversationi, et fructu, qvem ex illâ percipere poteramus, nos defraudat. Qvo enim curiosius qvis in omnia inqvirit, eò magis animi sensa celat alter, qvi sibi insidias strui videt. Occultis hoc rationibus, non apertis, agendum est. Describit hoc hominum genus Phædras lib. 2. cap. 5. Est Ardelionum qvædam Romæ natio, Trepidè concursans, occupata in otio, Gratis anhelans, multa agendo nil agens, Sibi molesta et aliis odiosissima. VI Præceptum est: IN JUDICANDO PRæCEPS NE ESTO. Qvàm multi in hunc scopulum impingunt! Censurâ nihil odiosius est, qvâ maximè, etiam cum non putamus, offendimus. Si qvæ sunt inter viros doctos lites, rectius faciet, qvi in neutram partem inclinet, aut omnibus denique rerum momentis benè perpensis, judicium aliqvod modestè et dubitanter interponat. Accidit sæpe, ut liberum ac temerarium de re aliqvâ vel homine judicium injuriam suam alius interpretetur. Etiam à laudatione qvorundam nobis temperabimus; et à reprehensione, nisi accuratè nobis de ejus judicio constet, cujus conversationem qværimus. Atque hæc de altero capite dictasunto: Verùm rerum magister usus plura nobis suppeditabit. Procedimus nunc ad Conversandi modum, qvâ ratione scilicet conversatio instituenda. Conversamur verò cum præsentibus per colloqvia, cum absentibus per epistolas. Nihil verò ad informationem commodius est, qvam freqvens cum viris doctis conversatio, qvæ est disciplina omnium optima, et in sensus magis incurrit, qvam tædiosa illa per lectiones et meditationes via. Consilium illud præclarum Ficheti est in Arcanâ studiorum methodô cap. 3. Compendium scientiæ unicum est Vir aliquis eruditus ad unguem, qvem subinde consulas ut magistrum, qvi viam velit compendiosam, qvam serò invenit, ut ait Seneca, tibi demonstrare, pretiosos indicare libros, fontes aperire: sed rarus est, qvi hoc velit, qvia plena fastidii opera est; aut qvi possit, magnis enim impensis sit. Certè si qvem offenderemus hujusmodi meliore met allo formatum mystam, qvi sores templi clausas aperire velit, næ paucis mensium flexibus multorum annorum spatia consiceremus. Hoc de maximis arcanis est unum. Hunc tu hominem demeridie vel accensâ face quære et pervestiga; hunc eme velaureo mundo, si potes. Verissimè hæc Fichetus; nam, ut demonstrat Campanella Metaphys. part. 3. lib. 17. cap. 1. homines eam conseqvuntur vitam, qvam per educationem habent; et ostendit Tschirnhausius in Medicinâ Mentis part. 2. pag. [169] 79. et seqq. per conversationem in omni vitæ genere plura disci, qvam per lectionem librorum. Lectio tamen librorum non inutilis, si non habemus, cum qvo conversemur. Ideoque vel sola illa cum Bibliopolis et Bibliothecariis conversatio insignem nobis usum præstabit. Narrat Erythræus Pinacoth. II. n. 18. qvàm Augustino Barbosæ conversatio cum Bibliopolis utilis fuerit ad vastos libros scribendos, cum nullos ipse haberet. Clenardus qvoqve præclarum in Informatione Grammaticâ per conversationem specimen dedit, de qvo libro secundo plura. Ac proposuit Montaigne olim consilium, qvomodo civitas aliqva eruditorum institui possit, ubi solo usu et conversatione lingva latina addisceretur. Colloqvia et literatorum ad scientiam multum conferunt. Ac possunt illæ per interrogationes bene ordinatas ita institui, ut arcana interdum explorentur. Verulamius hîc prudens temperamentum et mediocritatem qvandam præscribit, in libertate sermonis et in taciturnitate. Freqventiùs libertatem usurpabimus, at, cum res postulat, silentium: Libertas siqvidem in sermone etiam alios invitat et provocat, ut pari libertate erga nos utantur; ut taciturnitas fidem conciliat efficitqve, ut velint homines secreta sua apud nos tanqvam in sinu deponere. Nonnunqvam præter libertatem oportuna qvædam importunitas aliqva extorqvet, si nimirum vel contentione nostra, vel simulatione et fictione, perturbationem in alterius animo moveamus. Ipsa testatur experientia, inqvit Verulamius, paucos admodum reperiri, qvi erga arcana sua tam sidi sint, qvin interdum ex iracundiâ, interdum ex jactantia, interdum ex intimâ erga amicum benevolentiâ, interdum ex animi imbecillitate, qvi se mole cogitationum onerari ampliùs non sustineat, interdum deniqve ex alio qvopiam affectu intimas animi cogitationes revelent et communicent. Ac ante omnia sinus animi excutit, si simulatio simulationem impulerit, juxta adagium illud Hispanorum: Dic mendacium et erues veritatem. Ille toties nobis laudatus Vincentius Pinellus singularem habuit modum indagandi hominum inclinationes ex variatione narrationis. Si qvid novi accidisset, refert Gualdus, rei seriem amabat ab omnibus, quotquot cum invisebant, cognoscere, quasi tum primùm inaudivisset. Afficiebatur enim varietate illâ narrationis, qvam ipse callidus verborum æstimator in sermonis autore, cui amoris odiive caussæ adessent, deprehendebat. Neqve hoc sinc sructu. Eruobat namqve latitantem sæpenumero veritatem, eventusqve causas acu, solerti scil. ratione, tangebat. Eodem consilio rumorum, si qui percrebuissent, autores investigare consueverat, qvod hâc ratione disqvirere se posse confideret, verine an falsi quidquam continerent. Idem Pinellus, ne fructus, qvos ex amicorum congressu perceperat, ulla abriperet oblivio, cum illi abiissent, secedebat in cubiculum interius, ubi, qvæ præclara in colloqvendo animadverterat, in commentarium manu sua referebat. Imò et [170] cum amici adessent, nunqvam non illi ad manus fuit calamaria theca, ut summa rerum, qvæ plauissent, capita, ne exciderent, annotaret. Idem de Paulo Sarpio refert Fulgentius, qvi vitam ejus scripsit p. 86. edit. Gallicæ. Quand il se trouvoit avec un homme eminent en quelque science ou art particulier, il l' interrogoit de tous les points d' icelles avec tant de douceur, qu' il apprenoit tout ce qu' il en sçavoit, sans pourtant, que ce rare personage se trouvast importuné de ses demandes, ny qu' il se pleignist de son trop de curiosité. Qvantum ex illa cum literatis conversatione utilitatis redundet, exaggerat epistola ad Nicol. Heinsium 43. lib. 1. Maresius. Illic de Peregrinatorum ex his colloqviis commodo pluribus agit, atqve Heinsio eo nomine gratulatur. Morem, ita scribit, illum vestrum valdè comprobo, qvi Belgis omnibus et Germanis communis est, per cultiores Europæ regiones peregrinandi, priusqvam certo in loco pedem figatis, officioque aliqvo, vel grata matrimonii compede vos illigetis. Nam præter externarum linguarum notitiam, et prudentiam, qvæ ex illo per varias provincias discursu acqviruntur, aliud etiam commodum vos consequimini: doctos nimirum vires, qvi ubicunque degunt, salutando, cum illis amicitiam contrabendo, eorumque consuetudine et colloquio fruendo, ex quo nonnunquam plus utilitatis hauritur, quam ex librorum lectione. Qua in re tu tibi non defuisii: sed quicquid est apud nos hominum eruditorum, dum in Italiam is redisque, videre, alloqui, quin et eorum benevolentiam conciliare, cura tibi fuit non postrema. Cui commodo aliud addendum est, vobis qvodam modo peculiare, scilicet Bibliothecarum excussio, librorumque rariorum, præsertim verò manuscriptorum sedula conquisitio: Fatendum est enim vos et Germanos indefesso præ cæteris labore inliterarum studiis versari, et in emendandis restituendisque ope veterum codicum bonis autoribus diligeniem operam insumere; Qvo nomine omnium ubique studiosorum gratiam demeremini. Qvanti ex colloqvio in peregrinatione fructus capiantur, docuit Monconisius, in cujus Itinerario multa habentur in re naturali, mathematica et aliis, elegantissima observata. In rerum sanè naturalium cognitione multum illa conversatio lucis accendet, cum ex plurium colloqviis, per artem, qvam vocant combinatoriam, elicere multa possimus. Athenis olim et Romæ hujusmodi freqventabantur, ut ex Gellio et Plutarcho constat. Refert Petrus Crinitus Politianum Savanorolam, Picum Mirandulam et alios celebres viros, qvi Florentiæ tum degebant, hujusmodi freqventasse. Scipio qvoqve Claramontius in libro de conjectandis latentibus animi affectibus libr. 9. c. 8. §. 5. de vi interrogationum in secretis extundendis agit, qvâ arte qvoque judices utuntur. Ita Chremes apud Terentium repetita interrogatione Menedemum inclinavit ad causam ærumnæ suæ aperiendam. Sunt aliqvi interrogandi arte adeò excellentes, ut reos interrogationibus ad confitendum adigant, qvod Tranqvillus Ambrosius de proccssu informativo libr. 1. cap. 2. num. 5. testatur. Illa vetus per interrogationes disputandi ratio fuit, qvibus ita teneri et constringi potuit adversarius, ut nullo elabi potuerit. Ac tradit Aristoteles VIII. Topicorum [171] Dialecticam nos docere . Laudabat hanc in Laurentio suo interrogandi solertiam Athenæus lib. 1. . Neque viles neque abjectas sanè quæstiones obijciens, aut quæcunque accidissent, sed qvemadmodu~ maximè convenit cum critica quadam et Socraticâ scientiâ, ita, ut omnesquæstionum illarum seriem admirarentur. Critica Socratica hic ab Athenæo appellatur, qvæ in argutis interrogationibus consistebat. Qvare et Demetrius Phalereus genus orationis vocat , qvod esset per interrogationes conceptum. Hujus critices specimen in Glaucone Socrates dedit, de qvo suprà diximus. De hâc Critice multa se in libro de Criticâ dicturum promisit Casaub. Animad. in Athenæum lib. 1. c. 2. p. 5. qvi tamen lucem non vidit. Qvicquid ergo ex his colloqviis nobis notatum fuerit, id ad usus nostros seponendum, qvod magnorum ausuum esse rudimentum potest. Nata illinc sunt Scaligerana, Perroniana, Thuanæa, Colomesii illa opuscula literaria, Ultrajecti apud Petr. Elzevirium An. 1669. edita; qvibus adjicitur libellus Gallico sermone, cui titulus: Recueil de particularités, in qvibus multa de eruditis familiariter à Vossio aliisque suppeditata, laudato semper autore, vir ille effutivit, qvæ insignis sanè temeritas fuit. Multa tamen in his sunt mendacia, qvale illud de Casparo Barthio horrendum, qvi concubinam suam Rheno suffocaverit, qvod ejus cum Scriverio amores deprehenderit, et plurima alia. Cum absentibus conversamur per epistolas. Illa homines conversatio sola ingenii similitudine conjungit, cum se nunqvam viderint, qvo affectus sæpe plus qvam præsentium conversatione incendi solet. Tegit epistola et ceìat omnes illos defectus, qvi fortè in moribus aut formâ colloqventis apparent; solus hic animus loqvitur, seque nudum exhibet. Fuit Scaligero et Casaubono Heroibus literariis freqventissimum literarum commercium, neque tamen unqvam sed viderunt. Narrat Patinus Epist. 136. Casaubonum sæpius iter Batavum meditatum, jamque ducentos aureos huic itineri destinasse; verùm semper impedimenta qvædam objecta fuisse. Scaliger illum sæpè exspectavit, atque hæc ad illum scribit: Tui erit arbitrii in mediâ hyeme venire, quam luculento foco expugnabimus, qvi nunquam desiciet in cubiculo, quod tibi adornabo: quodtamen nullum præter te ornamentu~ habebit. Diligentissimus in hoc commercio literarum fuit Pinellus, cujus insigne studium, qvod exemplo omnibus esse possit, ipsis illius autoris verbis, qvi vitam ejus scripsit, apponam: Instruxerat ille præclarum hanc discendi cupiditatem ope multorum, qvi eâdem voluptate assicerentur. Hos non in Italiæ Europæque urbibus modò, sed et in oppidis vicisque selegerat, quorum industriâ continenter uteretur, ad quos epistolas schedulasve oportunè missitaret. Illud sanè in Pinello mirandum, quânamratione ipsi per imbecillam valetudinem liceret tot rerum meminisse, tot negotiis sufficere. Et verò hanc ille sibi præter cæteras methodum præscripscrat, ut perlectis amicorum lite; is earum capita compendiaria via in codicem referret. Hunc sibi proponebat responsurus [172] sepositis epistolis, in quarum mox tergo adnotabat nomen ejus, qui scripsisset, annum, diem, locum et negotiorum indiculum. Harum sasciculos singulis hebdomadis in cistulas transferebat. Adliteras cum demum responderat, selectas in manipulos cogi, annorum, mensium, septimanarum, dierum habitâ ratione digeri, et in unum secludi imperabat. Consæverat insuper tabulas sibi quasdam consicere, in quas referret ea omnia, quæ ipse ab amicis, quæ ipsi ab eo vicissim postularent; descriptisque summis negotiorum petentiumque nominibus, uno intuitu discernebat, quid actum esset, quid agendum restaret: ac confecta nomina inducebat, postquam rescripta cum codice contulisset. Nostro tempore Antonius Maliabeccus soris multis per totum orbem literatum virorum doctorum amicitiis innotuit; domi ex omni gente virorum doctorum concursus est: De cujus insigni humanitate, admirabili eruditione videatur Gregor. Leti Ital. regnant. part. 3. libr. 4. p. 423. Insignis est ex omni illa conversatione, vel per colloqvia vel per literas, omni ex parte utilitas, atque adeò hic de Fine conversationis eruditæ tractatio suscipi possit. Ille vero duplex est; nam vel scientiam solam, vel Famam, venamur. Qviscientiâ solâ contentus est, minori apparatu indiget; qvi famam etiam ambit, qvædam in subsidium vocat. Etsi veram virtutem et, qvæ super illa fundatur, conversationem fama ultrò seqvitur. Multis sola cum eruditis conversatio ad famam prodest, qvemadmodum Pompejo Garigliano, de qvo hæc Erythræus Pinac. I. n. 39. Dicebat sæpe in Academia Humoristarum, more suo, ex tempore, summâ Academicorum aliorumque frequentiâ: inde emanavit ejus nominis fama in totam civitatem. Nemo erat Cardinalis, nemo vir princeps, nemo paulùm literarum cupidior, quin eum videre cuperet, alloqui, adire, quin domum suam invitaret. Adeò amplissimum virtutis prœmium ipsa virtus, et sua sapientiam et doctrinam fama, semper comitatur.

CAP. XVI. DE SCRIPTORIBUS AD REM LIBRARIAM ET HISTORIAM LITERARIAM PERTINENTIBUS.

TRansitus ad Autorum enarr ationem. Ejus occasio. Vogleri Introductio in notitiam Autorum. V. Placcius ejus supplementum promisit. H. Conring it Opuscula. MStum de eruditionis à C. N. propagatione et de Scriptoribus. Bartolini comm. de libris legendis. Autor Gallicus Anonymus de cognitione bonorum librorum. Censura ejus. Periculosa de Autoribus judicia. Benjaminis Prioli aliorumque conatus audaciores. Photii Bibliotheca . Varia de eâ judicia. Ejucdem Nomocanon. Glossarium MStum. Jacobus Gaddius libro de scriptoribus non Ecclesiasticis majora viribus audet, Labbeide eo judicium. Antonii Possevini Bibliotheca selecta, et apparatus sacer. Claudii Verdierii Censio Autorum stulta et temeraria. In patrem suum ille [173] maledicus. Leo Allatius ex illo multa cepit libro de Erroribus magnorum virorum in dicendo. Recensentur aliqua judiciorum stultorum de Virgilio præcipuè et Horatio specimina. Theophili Raynaudi Erotemata de bonis ac malis libris. Bailleti et Patini de eo judicia. Patinus illum malè Conringio præfert. Scriptores Ephemeridum literariarum. Autoris consilium. Anglorum, Gallorum Ephemerides. Tanaq. Fabri Censura Ephemeridum Gallicarum. Dionysii Medici Memoriæ. Gallesii continuatio Ephemeridum. Romanæ, Florentinæ, Venetæ Ephemerides. Nazarii laus. Acta Eruditorum Lipsiensia laudantur. Cornelii à Beughem Indices. P. Bælii Excerpta Reip. Literariæ. Mercure scavant. Bibliotheca Universalis Historica. Ephemerides Parmenses, Hamburgenses. Georgii Richteri Crises Melanchthontanæ commendantur. Elogia Thuanæa cum notis Antonii Teissieri. Tobiæ Magiri Eponymologium criticum. Bailleti judicia doctorum de præcipuis libris laudantur. Ejus de judicio serendo cautiones. Excerpta Scaligeriana et Peroniana. Prima Scaligeriana. Qvibus autoribus congesta et digesta. Judicia et sermones doctorum samiliares, invitis autoribus, non temerè edendi. Collectio dicteriorum Ciceronis à Quintiliano, Melanchthonianorum dictorum à Camer ario et Sibero reprehensa. Trajani Boccalini, Adami Eberti, Relationes è Parnasso. Danielis Bartoli Character hominis literati. Theophili Spizelii libri. Vinc. Placcii de Anonymis, Deckeri de scriptis adespotis liber. Conringii liber de Antiquitatibus Academicis laudatur. Historiam Universalem Academicam inter desiderata ponit Autor. Du Boulay Historia Academiæ Parisiensis. Antonii Wood Academiæ Oxoniensis Historia, commendatur ad Philosophiæ et Thcologiæ Scholasticæ historiam. Lambecii Commentariide Bibliotheca Vindobonensi. Gabr. Naudæt Additio ad Historiam Ludovici XI. Typographia Germanis à Naudæo vindicata. QUæ hactenus dissertavimus, qvasi vestibula et aditus ad totam hanc tractationem faciunt. Nunc ad Autores ipsos perveniemus, qvorum recensionem non magnô apparatu et pompâ instituemus; sed præcipua qvædam de iis monebimus, qvæ studiosis in primis prosutura existimamus. Neque enim Nomenclatoris hîc partibus fungimur, qvi et vitas, et tempora, et libros autorum justâ serie recenseat, qvô labore alii defunguntur; sed ad solum nos usum respicimus, qvem in cognitione rerum sibi præfixum habere bonarum literarum cultores debent. Cum primùm scholis privatis illa proponeremus, pleraque, qvæ in seqventibus de autoribus dicemus, ex memoriâ, sine ullo libro commentario aut operosâ meditatione, nobis depromptasunt, ut optimè norunt, qvi tum illis intersuere. Non displicuit ille viris eruditis, utut extemporalis, labor, qvi ejus editionem sæpissimè ursere, et nunc qvidem juventutis præcipuè commodo illa publici juris facimus; interjectis nonnullis, qvæ sub manu, cum illa concinnaremus, nata sunt. Præcipuos igitur. tantùm autores enumerabimus, neglectis illis, qvi levioris momenti visi sunt [174] Qvi enim omnem scriptorculorum istorum saburram colligere velit, Heliogabalum imitari videretur, qvi, ut Romæ vastitatem ostenderet, omnes è tota urbe aranearum telas coacervari jussit. Amplissimum certè negotium per tam vasta Autorum spatia diffundi: prudentiæ præterea res est, ex illo numero seligere optimos. Viæ denique compendium est, pro illis, qvi hæc studiorum spatia decurrunt, ut Hodegetas inveniant, qvi digitum intendant. Nos jam primùm de Autoribus, qvi ad rem librariam et literariam in genere consideratam pertinent, agemus. Præmittemus verò Autores compendiarios: nam ut compendia nobis faciamus, prodest aliorum compendia nosse; et qvidem primô locô hîc ponemus VALENTINUM HENRICUM VOGLERUM, Professorem Medicum Helmstadiensem, cujus extat universalis in notitiam cujusque generis bonorum Scriptorum Introductio, Helmstadii An. 1670. in 4. edita. Vir fuit ille doctissimus, et vastum hoc argumentum proposuit. Rudimentum ergo non spernendum est, et qvasi ichnographia magni operis. Generatim agit de modis, qvibus scriptorum notitia possit acqviri, et omnes inde autores illos recenset, qvi de scriptoribus certarum disciplinarum, nationum, summariam recensionem instituerunt. Sed multa tamen in illo desideres. Nam in generali illâ Synopsi non o nnia complexus est, qvæ dici poterant. Ejus supplementu~ meditatur Vincentius Placcius, Gymnasii Hamburgensis Professor, vir clarissimus. Id qvoqve è Voglero discimusè cap. 5. istius libri, extare Herman~i Conringii Opus eruditum de universâ eruditionis à nato Christo propagatione, ejusdemque de scriptoribus com~entarium privatis lectionibus ab illo conceptum, qvi multorum com~oda adjuturus esset, eô judice, silucem viderit. Verùm compendiarius planè libellus ejus est, qvem vidi, de eruditionis propagatione, com~entariolus Chronologicus, in qvo per singula secula qvinque illa capita proponit. 1. De scriptoribus Ecclesiasticis et Judaicis. 2. De scriptoribus Philosophicis. 3. De Jurisconsultis. 4. De Medicis. 5. De Historicis, Oratoribus et Pœtis: Qvem ego qvidem extemporalibus ipsi dissertationibus natum suspicor, multis accessionibus augendum, ut est ipse Vogleri liber longè locupletior. Verum de Scriptoribus com~entarium nullum hactenus vidi. THOMAS BARTHOLINUS alterum ab illo locum occupet, magni vir nominis, non inter Medicos tantùm, sed inter Polyhistoras et Philologos. Is sub extremam ætatem Bibliothecæ Academicæ Hafniensi admotus occasionem nactus est, com~entarium de libris legendis scribendi, editum Hafniæ An. 1676. in 8vo, Dissertationibus septem. Parvæ qvidem molis liber est, sed in qvo qvasi constipata sunt utilissima de libris monita et notitiæ ad multas disciplinas utiles. Dissertatione primâ multa habet de Academiæ et Bibliothecarum Hafniensium incrementis: secundâ de autoribus supposititiis, anonymis, plagiariis, de autorum patriâ et ætate, singularum nationum et autorum genio, vitis autorum: tertiâ, de linguis scriptorum, scriptoribus Milessorum et versionibus: [175] qvartâ, de scribendi ratione veteri et novâ, MStis antiqvis Romanis, Danicis, Islandicis, Editionum meliorum notis, Typographis, voluminum formâ: qvintâ, de titulis librorum, variis librorum argumentis, methodis etc. sextâ, de lectione librorum, de arte mnemonicâ, de Excerptis instituendis, Indicibus variis, Lexicis: septimâ, de electione librorum, et judicio circa scriptores, notis et siglis etc. Opus tamen hunc librum lecturo aliqvâ Autorum notitiâ: nuda enim nomina velut per lancem Satyram congesta tyrones facilè morantur. Prodeattertio loco AUTOR GALLICUS ANONYMUS, de la connoissance des bons livres, ou examen de plusieurs Auteurs. Liber ille sine autoris nomine prodiit in 12mo. Amstelodami 1672. Magnifica multa promittit titulus, cum pompâ et apparatu institutus; sed exigua sunt, qvæ in illo libro tractantur, et in censuram qvorundam Autorum Gallicorum desinunt; cui fini destinatus ille liber videtur, eamqve ob causam nomen Autoris omissum, ut invidiam à se declinaret. Prolixus est in judiciis de fabulis et Romantiis Gallorum: qvæ potissimam libri partem occupant. Regulæ, qvas ponit de bonis Autoribus cognoscendis, admodum sunt generales. Judicium ille de libris in stituendum dicit, ratione autorum, tituli, argumenti: eâqve occasione de qvibusdam Gallicis scriptoribus, eorumqve virtutibus et vitiis agit. De Comœdiis, de Poësi Gallicâ, de eloqventiâ Gallicanâ in stylo soluto et ligato. Qvibus totus ille liber absolvitur, atque ita in urceum exit, cum amphoram titulus promiserit. Qvare rectè de eo judicat Bailletus in Judic. Doctor. tom. 2. part. 1. p. 169, cet ouvrage n' a point augmente l' estime, qve le Public a concüe de son habiletè, ce ne sont quæ des discours vagues, dans lesqvels il semble battre l' air, sans sçavoir à qvoy s' en tenir. Autorem hujus scripti nominant Memoriæ Gallicæ, à Dionysio Medico scriptæ, Sorellum, qvi Bibliothecam Gallicam scripsit, de qvo in seqventibus; et verosimile videtur. Videor enim mihi in utroqve scripto parem judicandi solertiam deprehendere, et ipse liber statim in initio mentionem Bibliothecæ Gallicæ facit. Præmissis autoribus illis, qvi generatim de judicio circa libros instituendo agunt, ad ipsos illos procedimus, qvi judicia de autoribus scripserunt. Hic qvidem ex antiqvioribus occurrunt Cicero, Dionysius Halicarnassæus, Qvintilianus, Longinus, qvi datâ occasione autorum veterum nomina recensent, deqve iis judicant. Periculosæ plenum opus aleæ suspiciunt, Qvintiliano judice, qvi de Autoribus judicia in publicum edunt, qvod et Rolando Maresio lib. 1. ep. 41. visum est. Meminit illic Erasmi, qvi in Ciceroniano de sui et superioris ævi scriptoribus judicia dedit, non sine summâ sui invidiâ: Item Justi Lipsii, qvi Bembum aliosqve severo examine expendit. Hoc deniqve ejus de his censuris judicium est: Omni certè laude hoc proseqvendum est, modò cum modestia fiat et in pridem functis, sine odio et gratia: qvorum causæ procul habentur, cum de iis judicatur, qvos videre, qvibusqve proinde invidere non licuit. Sed id in justo opere et ex professo facere, fortasse nimis [176] invidiosum sit: nimirum summorum virorum qvasi censorem agere. Tantum epistolis aut Criticisoperibus illas censuras admisceri vellem. Qvanqvam ejusmodi judicia sic, ut dixi, exercita nontam censuræ, qvam laudationes dici debent: qvibus, qvid in unoqvoque egregium videatur ac laudabile, ingenuè adnotatur, obiter verò tantùm, si qvid aliquando iidem peccaverint. Benjamin Priolus, qvi Historiam Gallicam ab excessu Ludovici XIII. scripsit, in appendice istius libri promisit judicia de scriptoribus Græcis et Latinis. Verùm qvæ judicia exspectanda ab homine, qvi ipse exiguo judicio præditus, in amplissimo suo argumento ineptè versatur? Nihil est enim istâ historia, si dictionem, si argumentum videas, qvod placere doctis possit. Ridicula planè illa operi subjuncta epistola vel excusatoria, vel defensoria. Qvàm stulta illa Lipsiani styli affectatio: ac passim occurrunt è Lipsii Politicis ac aliunde consuti centones. De Johanne Baptista Capono refert Gregor. Leti Ital. regn. part. 3. lib. 2. pag. 97. moliri illum libros XII. de erroribus clarorum scriptorum Latinorum, et alios de erroribus clarorum scriptorum Tuscorum, sed post mortem demum edendos Refert et Bailletus de Judic. doctorum, tom. 7. part. 1. p. 172. esse à Dn. Des-preaux Boileau judicia de viris doctis conscripta, qvæ tamen hactenus non vidi. Idem eodem loco, pag. 293. mentionem cujusdam societatis facit le Port Royal, qvævariorum librorum censuram, sed audaciorem, instituerit, de qvâ hactenus nil mihi constat. Inter illos censores, qvi aliqvam ætatis prærogativam habent, ponendus nobis primus est PHOTIUS, Patriarcha Constantinopolitanus. Hujus viri magna fuit eruditio. Vixit seculô post Christum natum nonô. Ejus extat Bibliotheca , sive lectorum à Photiô librorum recensio; sed non supersunt, nisi 279. codices, qvos recensuit. Casaubonus tamen epist. 164. meminit, MStum integru~ extare apud Henricum Stephani. Habentur in hôc opere Excerpta ex autoribus illustria, inter qvæ sunt multa deperditorum autorum fragmenta. Adjicit qvoque judicium de autoribus, qvod genus scribendi primus ille suo tempore instituisse videtur. In Latinam linguam conversum est hoc opus ab Andreâ Schotto, editumque Augustæ Vindelicorum 1606 in fol. Græcus Textus solus cum Emendationibus Hosschelii 1607. prodierat, suasu Marci Velseri; Græcè verò ac Latinè excusum fuit Genevæ apud Paulum Stephanum An. 1611. tum deinde Rotomagi. Utraque editio in folio. Fuisse virum hunc suo tempore doctissimum nemo Historiarum peritus ignorat: qvanqvam ab Henrico Spondanô, aliisque Pontificiis scriptoribus, ut homo sacrarum literarum rudis traducatur, qvod ab invidia profectum est Antonius Possevinus in Bibliothecâ suá selectâ lib 5. cap. 16. contemptim de Photio judicat: De Bibliotheca Photii, quam multi, et ii etiam perdocti, aut Græcam aut Latinam optarunt, nolim quenquam admodum angi, et in Apparatu Sacro sub voce Photii multos in illo errores notat. Notum enim est ex Historiâ Ecclesiasticâ, qvætum lites fuerint inter Ecclesiam Orientalem et Occidentalem agitatæ. Qvoties librum illum legimus, toties insignes periisse libros, qvorum [177] ille argumenta recenset, dolemus. Honorificè de hoc libro sentit Lipsius Cent. 5. Misc. Epist. 89. Heins. prolegom. in Aristarch. sacr. Voss. l. 2. Hist. Græc. cap. 25 Calixtus in apparatu Theologico, immensæ qvidem lectionis et variæ eruditionis virum vocat, sed vitæ minus probatæ. Multa in ejus laudem Schottus in præfatione, ubi Photium Hermogenis Ideas in Critice autorum seqvi ait. Occasio hujus Bibliothecæ scribendæ hæc fuit: Dum in Assyriâ legationis munere fungeretur pro Basilio, Tarasius amicus ejus per literas à Photio petiit, ut, qvæ subsecivis horis legeret, secum communicaret: Qvare in hunc commentarium omnia illa, qvæ legit, retulit, et ad amicum suum transmisit. De Photio vide Elogium apud Capaccium lib. 2. Elogior. p. 330. Editus qvoque ab illo Photio est liber adversus tyrannidem Pontificis Romani. Hujus viri utinam omnia haberemus, multa nobis superessent vetustoru~ autorum Fragmenta. Extat tamen præter hanc Bibliotheca~ scriptus Nomocanon, cum notis Theodori Balsamonis, et Johannis Zonaræ, editus à Jacobo Gothofredo et Bevereggio in Synodico illo magnô. Extant et Epistolæ ejus cum versione et notis Richardi Montacutii. Scripsit qvoque Glossarium Græcum, qvod hactenus MStum est, latetque in Bibliothecâ viri illustris Marqvardi Gudii, cujus editionem multi hactenus frustra urserunt. Est et alterum MStum in Bibliothecâ Oxoniensi, cujus editionem moliuntur illic viri docti. Magno commodo foret hoc Glossarium literatoribus et Historicis; multa enim ex autoribus deperditis depromsit, qvorum laciniæ etiam venerationi esse debent. Qvod ad notitiam singularem hujus viri attinet, legantur Andreæ Schotti in Bibliothecam ejus Prolegomena. Aliqva etiam summatim recitat de Historiâ ejus Böclerus, in libro de rebus seculi noni et decimi, sub Ludovico II. p. 157. Verum Glossarii illius nulla apud eos fit mentio. Hactenus enim non nisi duo illa cognita sunt exemplaria. Subjungo Photio, velut ejus simiam, JACOBUM GADDIUM, Florentinum, virum Nobilissimum, è Familiâ illustri Italicâ. Is opus edidit de scriptoribus non-Ecclesiasticis, Tomis duobus comprehensum, sed qvi non unô tempore, nec integri, prodierunt. Tomus enim primus Florentiæ 1648. in fol. editus; Tomus II. à litera L. ad literam S. Lugduni Ann 1649. eâdem formâ editus, unde difficulter illi libri junctim poslunt comparari. Magnificus librorum illorum titulus est, ut solent plerumque esse verborum prodigi, qvi rerum sunt parci. Judicia interponit de autoribus sæpè temeraria et futilia, ne qvid de maledicentiâ ejus dicam, qvâ viros doctissimos sæpè im pugnat, præcipuè Germanos; ipsi qvoque Photio non parcit, in qvo taxat nimiam Plutarchi recensionem, cum illud studio fecerit autor ille. Qvæ enim non sunt in Plutarcho notatu digna? in qvibus prolixitatem ejus nunc qvidem damnari ineptum est: nam siperiisset ille Autor, ut multi alii, nemo non ipsi egisset magnas gratias. Abbas Ghilinus in Theatro suo hominum literatorum, invidenda illi Elogia suspendit: sed Philippus Labbæus rectius de eo format judicium, vocando Sciolum Florentinum in libro ejus de scriptoribus non-Ecclesiasticis [178] pag. 878. qvi de rebus sibi penitus ignotis judicium, qvo ferè semper caruit, ferre voluit, in qvisqviliis undeqvaque corradendis operosum: qvi, qvot verba habeat, tot propemodum mendacia. Idem integrum librum de Gaddianis aberrationibus se scripturum promiserat. Scripsit Gaddius penè Bibliothecam librorum in in variô doctrinæ genere, ut solent homines, qvò ineptiores sunt, eò magis esse , qvi chartis illinunt, qvicqvid in buccam venit. Ejus opera recenset Gregorius Leti, Ital. regn. part. 3. lib. 4. Occurrunt tamen in his nonnulla sæpeè MStis notata, aliaque curiosiora superstitiosâ diligentiâ congesta, qvæ inter tot alias ineptias ad usus nostros seponere possumus: ut nullus liber tam malus est, in qvo non sit aliqvid boni. Fuisse aliqvando mente captum Gregor. Leti refert. Extat et ANTONII POSSEVINI è Soc. Jesu Bibliotheca selecta et Apparatus sacer: cujus viri non estæqva apud doctos æstimatio. Sunt, qvi illum in cœlum ferunt laudibus; sunt, qvi illum compilatore~, non multæ curæ et judicii habent. Bibliotheca selecta 18. libris constat. Multa hîc pertinentia ad rationem studiorum, et rei literariæ in universum, interponit judicia, in qvibus multa reprehendit Jacobus Gaddius: Sed non magni faciendum est ejus judicium, ut qvi sæpissime ineptus autorum censor est. Verum tamen est, vagis et longè qvæsitis excursibus fatigare illum lectores. Sixti Senensis Bibliothecam sanctam passim vellicat, qvæ tamen viris doctissimis in pretio est, de qvo nos alio loco. Apparatus ejus sacer majore in pretio nonnullis habetur, multaque habet de scriptoribus veteribus et novis judicia, ex aliorum sæpe sensu formata. Utilissimum tamen ille laborem suscepit, in qvo aliqva condonari debent. Bailletus suadet, ut correctio errorum ab aliqvo viro docto suscipiatur. Annectit Catalogos MStorum, qvæ ad res Ecclesiasticas pertinent, magno studio ex omnibus eruditi orbis Bibliothecis conqvisitos; cui si similes in cæteris disciplinis collectiones haberemus, magno profectò usui esset. Judicia ejus de Machiavello magnam ipsius oscitantiam et imprudentiam arguunt, ut ostendit in Præfatione Principis Machiavellici Conringius. Ultima editio Bibliothecæ selectæ prodiit An. 1607. Coloniæ, in folio. Apparatus sacer ibidem 1608. Referendus itaque hic autor est ad scriptores rei literariæ criticos, qvalis Photius est, et qvi è recentioribus Photii methodum seqvuntur Ephemeridum scriptores. Inter illos criticos nomen qvoque, sed invitá planè Minervâ, profiteri voluit CLAUDIUS VERDIERIUS, Filius Antonii Verdierii, cujus extat supplementum in Bibliothecam Gesneri, et plurima alia lingvâ Gallicâ. Is librum scripsit exiguum magnificô hôc Titulo: Censio autorum omnium veterum et recentiorum. Qvis non de locuplete penu hujus Pantosophistæ præclara omnia, et tanti promissoris hiatu digna, sibi sponderet? Sed miserè ille corvos deludit hiantes: Nam ubi censuram suam exercet, manifestam hominis phrenesin facilè deprehendas. Vel ex ipsâ libelli fronte non falsam metoposcopiâ conjeceris [179] hominis dementiam, qvi triginta circiter foliis tam vastum argumentum exhaurire voluit. Si non aliunde, vel ex eo colligas insaniam, qvod ipsi parenti suo, viro docto, in laudes filii sui tam prolixo, non parcat. Nam in Bibliothecâ suâ Gallicâ Antonius Verdierius Pater sub voce Claudii filii sui varia carmina Gallica etiam cum elogio recenset, et ille tamen ingratus et maledicus filius de Patre suo pag. 171. ita: Erravit fortasse Antonius Verdierius pater meus, qui Gesnerum secutus Bibliothecæ supplementum fecii etc. Porrò de eo: Laboris hâc in re inesse satis, qvamvis industriæ parum, nemo est, qui neget. Adversus illum censuram scripsit Caspar Scioppius, qvi et ipse certare cum aliis potest maledicentiâ; non vero seorsim excusus libellus ille, sed additur libro, cui titulus: Catulli casta carmina, selecta à Raphaële Eglino Iconio, cum ejusdem Vindiciis adverlus Josephum Scaligerum. Editus est liber Francofurti An. 1606. in 120. Nescio tamen, qvifactum sit, ut Leo Allatius disceptatione suâ de Erroribus magnorum virorum in dicendo, Romæ 1636. editâ, non exiguas ex hujus Verdieri censione lacinias in hunc suum libellum transtulerit, laudato interdum, sed dissimulanter, autore, interdum præterito. Nam certè majori judicio ingenioque Leo Allatius erat, qvam ut è miserâ istâ Verdieri censione judicia illa emendicaret. Si qvis aliqva ejus stultitiæ specimina velit, dabimus illa in gustum: Statim in initio operis, 18 paginis multa sunt inepta de Grammaticis veteribus judicia, p. 43. Romans Gallorum ex voce Gallicâ Normans stultâ plane derivatione deducit. Pag. 50. et seqq. in Virgilio reprehendit voces barbaras, qvodque utatur phrasi non latiná, ut æn. 3. cum Poëta ait: Anchisen facio certum; cum dicere debuisser: facio certiorem. Sceleratum qvoque frigus, et sceleratas faces more Mantuano dixisse Virgilium, unde in eo deprehensa sit Mantuanitas. O acumen omni pistillo obtusius! Qvam ridiculum est ejus de Horatio judicium pag. 57. qvod in Hexametris duriusculus sit, et versus ut plurimum inexcultè per monosyllaba desinere faciar, qvo nihil sit absurdius, qvod de poëtica arte multa præcipiat, qvæ ipsenon observet; qvod Satyras suas Sermonum appellatione minùs idoneá depresserit: Satyram enim eâ gravitate et majestate, qvâ concionator in pulpito adversus hominum vitia, prorumpere debere; cum sermo familiaris qvædam loqvela sit. Non novit bonus ille vir genium Satyræ, qvem nemo unqvam feliciùs Horatio expressit, ac de industriâ hoc illi Carminis genus qvæsitum; neque aliam satyris esse indolem, qvam qvæ ridendo et familiari sermone verum dicat, non gravitate concionatoriâ, qvæ cum Satyrarum scriptoribus stultissimè componitur. Ejusdem com~atis est, qvod pag. 100. artem omnem oratoriam, ut generi humano perniciosam, damnat, et pag. 103. et 104. præclaros illos Aristotelis Rhetoricorum libros cavillatur. Nihil dicam de insanâ ejus in Leges et JCtos censurâ à pag. 110. usque ad p. 131. Verum de eo judicium qvoque tulit Bailletus de Judic. Doctor. tom. 1. pag. 2. et pag 517. THEOPHILUS RAYNAUDUS, Vir multæ lectionis et scriptionis, Jesuita: nam omnes ejus libri 20 tomos in fol. complent, qvi ante aliqvor annos junctim [180] editi in Gallliâ, testibus Ephemeridum Scriptoribus. Is librum inter alios scripsit, cui titulus: Erotemata de malis ac bonis libris, deqve justa aut injusta eorum conditione, editum in 4to Lugduni Ann. 1653. qvod argumentum ipsi integrum volumen parere potuit, qvanqvam non aliter, nisi morali ratione, tractaverit. Magna scilicet horum hominum sollicitudo est de admittendis sive tollendis et expurgandis libris. Multæ in hôc opere ab ipso afferuntur minutæ qvæstiones, unde parum fructus pro literariâ notitiâ, nisi qvod obiter nonnulla inspergat. Verum scilicet hîc Horatianum illud est: Cum flueret lutulentus, erat, qvod tollere velles. Eandem materiam ante ipsum tractavit Gabriel Puhtherbeus, cujus extat libet Theotimi titulo, seu, de tollendis et expurgandis malis libris, Parisiis An. 1549. in 8vo editus. Sed noster ille pleniùs tractat hoc Argumentum. Instituit certas librorum classes, ut Hæreticorum, Atheorum, Magicorum, superstitiosorum, obscœnorum, infamium, supposititiorum, furtivorum. De singulis multa habet, qvæ disqvirat. Sed ille, dum suâ in alios libertate censendi utitur, ipse in censuram Ecclesiasticam incurrit, atqve in Indicem illum Prohibitorum qvædam ejus opera relata sunt. Et fuit sanè intolerabilis illa audacia, qvâ referente Bailleto in Judic. Doctor. tom. 1. part. 1. cap. 13. p. 102. censuram libertinam et impiam in Symbolum Apostolorum scripsit, aliosque in religionem Christianam injurios plane libros: Qvam inter illos, qvos Gallicâ voce Chicaneurs dicimus, refert. Guido Patinus magnis illum elogiis ornat. In Epistola 92. vocat illum hominem prodigiosæ scientiæ, qvi omnia norit: nunqvam se, ait, aperire ejus libros, qvin aliqvid ex eo discat. Epistolâ 122. Rainaudum cum Martino Schoockio et Hermannno Conringio confert, ita tamen, ut utrumqve à Rainaudo eruditione vinci contendat: Qva in re Viri ejus judicium minimè amplecti possum. Longè enim profundior eruditio et limatius in Conringio, qvàm in Rainaudo, judicium. Qvod qvi discernere non novit, næ is vel parum judicandi solertiâ valet, vel partium studio ducitur. Parum qvoqve aptè cum Schoockio confertur Conringius in hâc trigâ principe loco nominandus. Referendi huc qvoqve sunt SCRIPTORES EPHEMERIDUM LITERARIARUM in variis Nationibus, quatenus non nudos tantum Nomenclatores, sed et enarratores et judices se exhibent. Jam XX propemodum anni sunt, cum consilium non nemini suppeditarem, ut singulis saltem mensibus, (ut in rebus politicis fieri solet) varias de rebus literariis ex totâ Europâ conqvisitas relationes publicaret, usus eorum operâ, qvibus magnum est cum Viris celebribus literarum commercium: Qvod non ad libros tantùm, sed et ad omnia cogitata et inventa aliasqve historias literarias extendi vellem. Ac factum nunc est, ut singulari qvodam impulsu animi eruditorum in hoc rei literariæ studium acti fuerint. Sed scopos sibi diversos proposuerunt. Angli enim ad res Physicas se totos converterunt, nova experimenta et Autores Philosophiæ moralis [181] enarrando, cui fini apud illos instituta fuit Socienas Regiæ, cujus auspiciis Henricus Oldenburg, ejus Secretarius, in publicam lucem protulit, qvæ illâ in Societate proponebantur. Eorum pars in Latinam linguam conversa est: promiserat et ipse Autor integram versionem, cujusnunc laboribus fata intercesserunt; illam telam nunc pertexit Hoockius. Galli non intra naturæ fines se continent, sed latiùs evagantur; omnis enim generis Autores novos recensent. Primus è Galliâ illam operam sumpsit Hedovillius, cujus liberiora judicia bilem moverunt eruditis, ut Tanaqvil Faber singularem librum scripserit adversus illos Ephemeridum Scriptores, cui Titulus Journal du journal, ou censure de la censure, in qvo salsè exagitat novos illos Criticos. Qvare circumspectè magis rem suam instituerunt, et judicio omni abstinuerunt, solâ recensione contenti. Postea res illa ad Dominum Gallesium, ad Abbatem Roqvium, ad Dominum Dionysium, Regium Medicum, delata est, qvorum labores unô fasciculô comprehensi sub titulo Journals des scavans prodierunt. Recusi illi libri in Belgio fuerunt; sed accessisse hîc qvædam à falsariâ manu qveruntur Galli. Qvæ ab aliis notata in his Ephemeridibus fuerunt, legi possunt apud Baillet, libro toties laudato, com. 2. p. 57. et seqq. Pars aliqva istarum Ephemeridum in lingvam Latinam conversa est à Nitschio. Cœperunt qvoqve Itali Gallicas convertere in suam linguam, et ipsi Gallorum exemplo tales scribere Ephemerides, et qvidem Florentini se exercuerunt præcipuè in Physicis et Mathematicis. De libris apud illos nihil habetur. Sed ii jamdudum laborem hunc abruperunt; Romæ verò Franciscus Nazarius, Vir doctissimus, ean dem qvoqve palæstram ingressus est, de qvo multa præclara scribunt Autores, qvi ejus librum legerunt. Prodiit verò etiam ille sub Titulo: Giornali de' Letterati. Rarò tales libri ad nos perveniunt. Caspar Bartholinus in Præfatione libri sui de Tibiis veterum hoc illis elogium suspendit: Francisci Nazarii Ephemerides tantam librorum cujuscunqve scientiæ et lingvæ variet atem, tamque distinctam notitiam complectuntur, ut singularia corundem, qvæ ipse laboriosè solus perstringit, clarius et solidius ab ipsis seorsim Autoribus haberi neqveant. Ex illis Ephemeridibus multa transscribunt Galli, nonnunqvam etiam Angli. Veneti qvoque Ephemerides tales instituerunt: Sed et hæ cum Romanis jam diem suum obierunt. Harum nationum exemplo incitati etiam Germani et Dani, acta qvædam Philosophica et Medica instituerunt, sed intra Physicæ et Medicinæ limites se continent. Anno 82. in Academiâ Lipsiensi Viri aliqvot docti laudabili consilio negotium hoc susceperunt, ut acta eruditorum publicarent, qvibus non libros solùm in omni doctrinæ genere, ex omni gente, novos recenserent, sed et inventa nova physica et mathematica undique conqvisita proponerent. Optimè illa res hactenus cum eruditi orbis applausu successit, estque ejus rei fructus longè maximus. Ego certè Germaniæ atque illustri huic Academiæ de illo consilio gratulor, qvod exteris qvoque, quibus nostra rarò ad palatu~ sunt, nunc placere incipit, [182] ut jam in Gallicam qvoque lingvam acta illa convertantur. In ordinem illa redigit vir non literarum tantûm famâ, sed et singulari in his industriâ spectatissimus, mihique amicissimus OTTO MENCKENILIS, manum jungentibus aliis inclutæ Academiæ Professoribus, præcipueque viro omni eruditionis apparatu instructissimo, Dn. CARPTZOVIO, urbis Senatore amplissimo. Nolo hîc dicere de Mercuriis librariis, qvi singulis mensibus in Angliâ, singulis semestribus in Belgio, prodeunt; qvem morem etiam Galli imitantur, qvi singulis Ephemeridibus Catalogos aliqvos librorum subnectunt, qvibus continentur digna indigna relatu. Neque illud silentio hôc locô prætereundum est, Batavum qvendam CORNELIUM à BEUGEM pollicitum esse Universale aliqvod ex omnibus Ephemeridum scriptoribus compendium, qvo continebuntur et nova inventa, et libri varii generis: Qvod ubi prodierit, judicium de illo labore formari poterit; qvi profectò non à jejuno ac proletariô ingenio, sed à viro rerum omnium, qvæ ibi tractantur, perito, suscipi debet. Specimen aliqvod ejus rei in libro dedit, cui titulus: la France scavante, Gallia erudita, Amstelodami 1683. in 120 impresso. Sed nec ille vel titulo, vel exspectationi aliorum, labor satisfecit: titulos tantùm ephemeridum, non materiarum specialium ponens, qvos secundu~ tres classes, temporis, alphabeticæ seriei, et generalium materiarum distinxit. Vide de illo Bailleti judicium loc. cit. Scripsit de Physicis, Medicis, Historicis ac Politicis libris Catalogos, sed qvi ab anno 50. ad nostra tempora prodierunt, de qvibus seqventi capite. Plures hinc ad eadem rei literariæ augendæ consilia dilapsi sunt: nam Roterodami vir Clarissimus PETRUS BæLIUS, Historiarum et Philosophiæ Professor, edidit Gallicâ linguâ librum, cui titulus: NOVELLES DE LA REPUBLIQVE DES LETTRES, qvem Latinâ linguâ ita ipse effert: Excerpta Reipublicæ literariæ. Magno illa studio ac industria congesta fuit; sed sine aliqvâ censendi audacia: qva laborat, qvi antea ejusdem generis librum scripserat cum titulo: LE MERCURE SCAVANT, cujus duo tantum vel tres menses prodierunt, qvique cum illis Bælii Excerptis vendi solet. Nunc qvoque Amsterodami, ne hac qvoque gloriâ excideret urbs celeberima, viri eruditi novum genus Ephemeridum instituerunt, sub titulo BIBLIOTHECæ UNIVERSALIS HISTORICæ. Universalem vocant, qvod qvoscunque libros, cujusque gentis, disciplinæ et linguæ recensent; Historicam, qvod sola narratione contenti omni judicio abstinent. Acta Lipsiensium ejus præcipuum autorem aliàs incognitum nominant, Johannem Clericum. In iisdem qvoque Actis Lipsiensium, Mense Jan. Ann. 1687 EPHEMERIDES ERUDITORUM PARMENSES exhibentur, è qvibus excerpta qvædam speciminis loco proponuntur. Nuper admodum prodierunt qvoqve Ephemerides, qvæ Politicam et literariam historiam conjungunt. Hamburgi qvoque à curiosioribus ejus loci viris doctis nuper institutæ EPHEMERIDES LITERARIæ in ipso ortu suo suppressæ, à qvibus illud memorabile præ cæteris omnibus visum est, qvod Londino nunciabatur, exprimentum de liqvore , [183] seu de Aqvâ vorticosa, qvæ se ipsam in gyrum torqvet, à R. B. Societati Regiæ expositum, qvod occasionem maximis suppeditare meditationibus possit, multumque arcani recondere videtur. Egimus de iis, qvi idsibi proposuerunt, ut judicia de autoribus scriberent. Sunt, qvi nonnunqvam judicia de autoribus scriptis suis immiscent, è qvibus alii excerpsere. E scriptis Melanchthonis GEORGIUS RICHTERUS, Sacerdos Gorlicensis collectionem talium judiciorum instituit, libro Islebiæ 1597. in 8. edito, cui titulus: Crises Melanchthonianæ de eligendis optimis qvibusqve in omni disciplinarum genere autoribus. Eratsuo tempore Melanchthon communis Germaniæ Præceptor, ejusqve doctrinæ longè latèqve diffeminabantur. Qvare qvæ in illius scriptis de Autoribus bonis habentur judicia, magno usui esse discentibus poterunt: nam non solùm de Oratoribus, Poêtis, Historicis, sed et omnium qvoqve disciplinarum scriptoribus sana et solida hîc colliguntur judicia, tironibus non solùm, sed et Doctoribus ipsis profutura. Vener abile merito Melanchthonis omnibus eruditis nomen esse debet, in qvo uno viro plus doctrinæ et sapientiæ fuit, qvam in toto sciolorum multa et magna crepantium grege. Habentur in THUANI historia, ducente ita temporum ac annorum serie, varia de viris doctis judicia et elogia, qvæ in unum aliqvod volumen cum cæteris memorabilibus Gerhardus von Stöcken in Thuano suo enucleato collegit. Illa qvoqve de viris doctis judicia seorsim sub titulo Elogiorum Thuanæorum Londini 1671. in 8. edita. Multum illis tribui debet ob singularem hujus viri candorem, qvi procul ab omni partium studio fuit, et perspicacissimam ejus in judicando solertiam. Novissimè hæc judicia in Gallicam linguam convertit Teissierus, suaque additamenta adjecit, qvibus de vitis virorum doctorum multa monentur, et aliorum etiam de scriptis judicia, è variis hujus generis autoribus, colliguntur. Editus est liber ille duobus tomis in 120 Genevæ An. 1683. sed idoneis indicibus destitutus. TOBIæ MAGIRI Professoris Francofurtani, viri docti, extat qvoque Eponymologium criticum, ut vocat, qvô habentur Elogia et Censuræ virorum celebriu~ è variis autoribus collectæ. Tenuis primùm is labor erat, et qvasi rudimentum qvoddam, Polymnemoni ejus, libro optimo, præmissum, postea seorsim in 4 to editum auctumve Francof. An. 1644. Novissimè Anno scilicet 1687. cura Christiani Wilhelmi Eybenii duplo, qvam antè, auctius in lucem missum est. Hoc qvasi Indice uti possumus, ad qvem plura ejus generis, qvæ sparsim apud viros doctos legimus, judicia conferri possunt: sed separanda sunt Encomiastica à veris judiciis. Talia cum apud omnes Autores de Viris doctis judicia magno studio collegisset BAILLETUS, Bibliothecæ Lamonianæ præfectus, in vastum aliqvod opus labor ille ipsi succrevit: nam aliqvot jam tomi prodierunt operis [184] istius, cujus tituius; Jugemens des scavans sur les principaux ouvræges des Auteurs. Tres primum tomi Paris. 1685 in 120. prodiere, et nunc qvartus de Pôetis accessit, cujus qvinqve sunt partes, An. 1686. editus. Omnium ille, qvi hactenus de hoc argumento prodiere, absolutissimus dici commentarius potest: nam non aliorum tantùm judicia Vir ille doctissimus magno studio congessit; sed sua qvoqve passim immiscuit, in qvibus multa sunt egregia. Multæ qvoqve de autoribus, Gallis præcipuè, illic habentur notitiæ, qvas frustra alibi qvæsiveris. Totus ille primus tomus in præliminaribus occupatur, ubi de instituto suo et omni ratione judicandi multa et utilia et erudita proponit. Hic de libertate, necessitate censendi, de virtutibus boni judicis literarii, judicandi solertiâ, scientia, perspicacitate, modestiâ; de vitiis in judicando, præcipitantiâ, affectatione sive Pedantismo, (ut vocat,) cavillatione (chicanerie) malignitate, amore et odio, philautia, agitur, in qvibus singulis ad specialia descendit. Agit deinde de præjudiciis librorum ab antiqvitate, à charactere sacro vel profano, à dignitate Autoris, ab autoritate ejus, à titulis honorum, (qvos singulatim recenset) ab inclinationibus Autoris, à natione et patriâ: ubi de singulis gentibus, atque inter alios de Germanis, de qvibus sinisteriùs judicat. Qvam enim invidiosum hoc! les Allemans sont tousjours Allemans. Qvasi non et apud cæteras gentes homines inepti essent, neqve apud Germanos Viri docti. Sed de his in Germanos convitiis alio loco pleniùs à me dicetur. Agitur porrò de præjudiciis, ab Autoris temperamento et moribus, ab ætate, à præcipitantiâ et lentitudine, à titulis libri, ubi multos veteres et recentiores in Censuram, aliqvando tamen asperiorem, vocat; à circumstantiis, pretio et raritate, freqventi editione, remuneratione librorum. Immiscentur variæ dissertationes de libris posthumis, anonymis, vastitate et exilitate librorum, de compendiis, de Polygraphis: Qvæ omnia multum ad variam doctrinam conducunt. Recenset hinc Typographos, Criticos, Historicos, Interpretes, Grammaticos, et tandem Pœtas magno multoque apparatu. Sed in his adjumento illi fuere integri, qvi de Poëtis prodierunt, à Gyraldo Vossio, Crasso, Borrichio etc libri; in qvibus nos ita procedemus, ut, qvæ aliis dicta sunt, suis autoribus relinqvamus, et digitum tantùm in illa intendamus: ea verò, qvæ à nobis ipsis notata sunt, diligentiùs proponamus. Ubi cæteris prioribus tomi accesserint, in magnam molem excrescet liber; sed tamen ob summam utilitatem commendari præ cæteris omnibus debet: etsiautor, qvâ est modestiâ, ipse tantùm pro rudimento perfecti operis haberi velit. Enarravimus judicia de viris doctis ab aliis collecta, subjungemus his judicia virorum doctorum illis sublecta: inter quæ referri debent EXCERPTA SCALIGERIANA ET PERRONIANA. Libelli hi prodierunt è Bibliothecâ Isaaci Vossii: fuerunt verò illa olim consignata à fratribus Puteanis, cum in Belgio apud Scaligerum viverent, in bonos viros ac integras nationes sæpe injuriosa. [185] Multa illic sunt congesta de libris et viris doctis judicia, per ordinem Alphabeticum disposita, digna atque indigna relatu, nonnunqvam maledica et falsa: qvæ postea descripsit Claudius Sarravius, curiæ Parisiensis Senator. Neque enim dubito, illis qvicqvam accessisse à malignâ manu. Multa tamen illic habentur ad rem literariam Historiamque ejus temporis noscendam utilia. Postqvam primùm edita fuerunt hæc Scaligeriana Hagæ Comitis An. 1666. in 8 vo Gröningæ postea in lucem venerunt alia Scaligeriana, An. 1669. in 120 qvæ prima vocantur, cum præfatione Tanaqvilis Fabri, et ex ejusdem Bibliothecâ: omnia verò Latina linguâ afferuntur, cum altera illa intermista sint multis Gallicis Dissertationibus, prout ex ore loqventis exciderunt. Multa illic conqveritur de misero suo statu Faber, historiamque primorum Scaligerianorum hanc recenset: Sex septens menses sunt, ex qvo Fr. Sigonius, Jurisconsultus apud Augustoritenses celeberrimus, hæc Scaligerana manu descripta ad Bibliopolam misit, uti ederentur et publicarentur. Rogavit porrò, ut inspicerem: inspexi; et quædam sanè ad ea parabam scribere, quæ non omnibus fortassenota sunt; sed totum id consilii, ut abjicerem, multa fecere. Cur autem Prima voc averim (nam hunc cis titulum feci) ubi libellum legeris, sacilè intelliges; Scilicet altera illa Scaligeriana, quæ abhinc duobus tribusve annis prodiere, recentiora sunt. Doctrina autem in his tanta est interdum, tamque recondita, ut qui meliorum liter arum studiosi sunt, nullam satis magnam CL. Sigonio gratiamre ferre possint, qui nec operæ suæ pepercit, nec sumptibus, ut schedas et adversaria Vertuniani sibi compararet et describeret. Groningensi editioni adduntur altera, ut vocantur, Scaligeriana, qvæ priùs prodierant; Sed illa in non paucis interpolata. Plenior horum Scaligerianorum historia habetur apud Guid. Patin. Epist. 154. qvi non à Puteanis fratribus, sed à qvodam Vassano hæc consignata tradit: qvam hîc integram Gallicis, ut ibi habetur, verbis apponam: J'en ai céans un manuscrit. C' est un Livre fort curieux, mais un peu dangereux. Je le sis transcrireily a 30. ans sur l' original que m' en prétérent Messienrs du Puy, quietoient mes bons Amis et de fort honnêtes-gens. Voict de lamaniére que le Livre a été fait. Un jeune homme qui n' avoit pas 20. ans, nomme Jean de Vassan, de Champagne, Huguenot qvi avoit étudie à Gen ve prit à Paris des Lettres de recommendation du grand Casaubon pour Joseph Scaliger, et s' en alla en Hollande. Ce Jean de Vassan étoit n#lveu de Mrs. Pithou grans amis de Scaliger, qui étoit visité toutes les semaines par toute sorte de genssavans. Jean de Vassan écoutoit tout ce que disoit Scaliger et l' ecrivoit. Dela vint ce Livrequi est aujourdui dans la Biblioteque du Roi. Jean de Vassan etant de retour deson voyage, fut fait ministre, puis par lemoien du Cardinal du Perron et d' une bonne pension, se sit Catholique, mais la pension n' allant pas bien, ilse sit Moine Feüillan, et avant que d' y aller sit present de ce manuscrit à Mr. du Puy. PERRONIANA per eosdem fratres Puteanos, vel per eundem forte Vassanum, è Cardinalis Perronii qvotidianis sermonibus congesta sunt, in qvibus nonnulla ejusdem argumenti, qvæ meliùs inter se cohærent, ut Scaligeriana. Sunt in illis multa eximia, etsi de Cardinali Perronio contemptim judicet Patin. epist. 10. Eadem à Cl. Sarravio descripta edita Genevæ apud Petr. Colomesium Ann. 1669. [186] Sunt et per eosdem fratres Puteanos Thuanæa qvædam Excerpta consignata, sed minoris momenti; in qvibus nulla de autoribus judicia, sed mera Historica occurrunt. Ad hoc exemplum memini ab Amicô meô fuisse consignata Conringiana judicia, qvæ ille ex familiari cum ipsô conversatione notaverat. Malè profectò de virorum illustrium famâ merentur, qvi omnia eorum dicta factaque sine ullo delectu in publicum protrudunt: ut fecit Colomesius in Opusculis suis literariis; ubi habentur qvædam relationes Gallicæ de variis doctorum rebus et institutis secretioribus, minimè propalandæ. Qvintilianus jam olim lib. 6. cap. 3. eos reprehendebat, qvide jocis Ciceronis tres libros collegerant, inque iis qvædam frigidiuscula retulerant, qvæ tantum virum non decebant. Utinam, inqvit, Quintus et libertus ejus Tyro, aut alius, quisquis fuit, qui hos hâc de re libros edidit, parciùs dictorum numero indulsissent, et plus judicii in eligendis, quam in congerendis studii, adhibuissent: minus objectus calumniantibus foret. Ita Adamus Siberus in epistolis p. 475. indignè fert, Manlium qvendam omnes sermones Melanchthonis congessisse, qvos velin mensâ, vel in scholâ, vel in via effutivit: cum delectus ei fuisset habendus optimorum. Idem conqveritur in vitâ Melanchthonis Camerarius: De iis, qui etiam dicta et sermones quotidianos atque familiares ipsius collegerunt, et ausi sunt cum suis commentationibus divulgare, quid dicam? Isti verò neque studio, neque judicio, neque omnino consideratione aliquâ congerentes, quæ ne audiissent ipsi qvidem, sed ex aliis fortuitò cognovissent, stolidasua temeritate sese quidem infamarunt inprimis; Sed et Philippi Melanchthonis nomini maculæ aliquid asperserunt, et multorum bonorum virorum futilem atque nugatoriam, vel indecoram quoque et indignam, mentionem inculcantes, indignationem illa ossensione concitarunt. Verùm in hujus seculi impudente licentia hoc scilicet ad alia innumer abilia mala apponendum, et dandum est insulsæ hominum vanitati, et existimationis seu lucelli quoque aucupio, cum permitt antur siantque impunè alia, cùm flagitiosiora tum sceler atiora. Idem de Lutheri sermonibus judicium esto, qvos illo invito et nesciente ediderunt nonnulli. Fuere qvoque qvi Satyricâ qvâdam ratione judicia de Viris doctis eorumque actionibus proposuere, ut Trajanus Boccalinus in Relationibus suis è Parnasso; qvem tamen verum autorem multi non habent, ut suprà vidimus. Hunc imitatus est ADAMUS EBERTUS, cujus extant L Relationes è Parnasso, Hamburgi 1683. in 8 vo. editæ, ubi de rebus literatis et civilibus nonnulla per fictas illas narratiunculas proponuntur. DANIEL BARTOLUS, Italus, Vir ingeniosissimus, varios libellos scripsit Italicâ linguâ, cultu orationis penè nimios. Inter illos est liber de Literatis eorumqve virtutibus, et vitiis, qvi in Germanicam linguam qvoqve translatus est. Conversus est etiam in Linguam latinam, cum hôc titulô: Character hominis literati. Multa in illo arguta sunt de scriptis Satyricis obscœnis, plagiis etc. sed ad eloqventiam magis, qvam ad Historiam spectant: nam belli elegantisqve ingenii lusus circa singula capita apud illum habentur. Scripsit et alios libros, qvorum in eloquentiâ Ecclesiasticâ usus est, de qvibus infrà plura. De eodem argumento THEOPHILUS SPITZELIUS egit: aliqvot [187] enim libros de virtutibus et vitiis eruditorum scripsit, qvos undiqvè è vitarum Scriptoribus et Encomiasticis collegit Tituli sunt: Literatus, selix et infelix. Similiter qvoqve FRANCISCUS RIDDERUS scripsit Historiam de Eruditione, scriptione, libris, et Bibliothecis; led non nisi mera illa Collectanea sunt undiqve congesta. VINCENTIUS PLACCIUS de scriptoribus Anonymis et Pseudonymis egit; optimum fuit consilium Viri doctissimi, cum hoc sibi eligeret argumentum, qvod ante eum nemo occupaverat. Extabat tenuis qvædam scheda Gaisleri de mutatione nominis, cujus posterior pars agit de scriptis Anonymis, sed parum est pro hujus argumenti vastitate. Suscepit idem consilium jamdudum Bibliothecarius Bibliothecæ Oxoniensis HIDE, à qvo tamen nihil hactenus in lucem editum est. Nemo igitur operæ pretium fecit, præter Placcium; qvanqva~, ut ipse non diffitetur, festinatus ille labor sit et imperfectus, nam ipse nunc Supplementum altero tanto majus promisit. Augeri sanè ille labor multis modis potest, et magnum habet in totâ Historiâ literariâ fructum. Multa latent sub larvâ falsi autoris volumina, qvorum interdum tenuis notitia est. Admittuntur enim qvandoqve libri in lucem, qvorum Autores longè alii sunt. Referendus qvoqve hîc est DECKERI liber de scriptis adespotis jam tertiùm An. 1686. Amsterodami editus. Ad historiam literariam pertinent et illi, qvi de Academiis scripsere. Hic primô locô mei itò poni debet HERMANNUS CONRINGIUS, vir , qvi, ut jam suprà indicavi: de Antiqvitatibus Academicis librum singularem scripsit. Ejus postrema editio multa habet additamenta, qvæ penc altero tanto superant priorem editionem. Liber est doctus, et in hôc argumentô penè unicus: nam, qvi aliàs in hoc negotio versati sunt, jejunam tantùm opera~ præstiterunt, et in generalioribus occupati, aut in iis, qvæ ad jura Academica spectant, præcipua tamen Historica, primasque originesne attigerunt qvidem. Hornius qvidem in dissertationum suarum Historicarum et politicarum 31. agit de Academiarum per occidentem instauratione: sed levia illa sunt et superficiaria. Conringius qvoque ipsein specialioribus deficit: Historia enim specialior Academiaru~ ab aliqvo deducenda hactenus desideratur: Nam, qvanqvam Franciscus Junius, Muddendorpius de Academiis Germaniæ, alii de Academiis specialibus, e. g. de Parisiensi, Oxoniensi, Patavina, singularibus libris egerint; qvanqvam et Gregorius Leti de Academiis Italiæ in Italia sua regn. non modica inspergat, reverà tamen omnis ille labor mancus est et sterilis. Optandum esset, ut hanc operam sibi leposceret Vir prudens et doctus, et qvemadmodum Conringius generalia Academiarum, ita specialiora tum è variis de hoc Argumento Scriptoribus, tum ex suâ experientiâ concinnaret. Et sanè, qvemadmodum olim Aristoteles Rerump. historiam contexuit; qvid ni simili ratione liceret Academiaru~, qvæ sunt literatoru~ Resp. Historiam tum è Politicis, tum ex historia literaria, principia contexere? Præclarum sanè hoc et illustre Argumentum, de qvô nemini hactenus [188] in mentem qvicqvam incidit; cui operi tamen exædificando multa possint suppeditari hinc illinc subsidia, modò qvis prudentiam et peritiam huic rei commodet. De his Academiarum juribus et privilegiis in universum Autor qvidam Hispanus scripsit vastum Volumen. De Academiis Galliæ, ac speciatim de Parisiensi qvidem du Boulay historiam scripsit, Bailleto tom 2. p. 170. nominatam, sex spissis in folio voluminibus, mihi verò nunqvam visam. Ita verò de iis judicat autor ille, multa qvidem in illis haberi impertinentia, sed utilissimum esse librum ad notitiam scriptorum, qvæ publicarunt Viri docti in Gallia; exterorum qvoqve, qvi in hâc Academiâ vixerunt. Multa quoque illic memorabilia coacervari ait, quæ alibi frustra qværantur. De Belgii Academiis singulares etiam libri conscripti sunt, linguâ et latinâ et vernaculâ, qvorum tituli in Catalogo Thuanæo videri possunt. Emundus Richerius, Vir inter Gallos doctissimus, de optimo Academiarum statu librum elegantem scripsit, in 8 vo Parisiis Ann. 1603 editum. Ex his similibusque Autoribus confici idoneum corpus possit. ANTONIUS WOOD, Anglus, scripsit Historiam et Antiqvitates Universitatis Oxoniensis. Liber editus est in folio 1674. Oxoniæ. Qvi cum diligentissimè recenset antiqvissimæ Academiæ Oxoniensis originem et progressum, operosus estin Theologiæ et Philosophiæ scholasticæ historiâ percensenda. Cum enim in antiqvissima Academiâ Parisiensi hæc caput extulerit, indeque in Academias Britannicas propagata, ejus hîc historia pleniùs proponitur. Magni itaque usus ad hunc scopum liber ille est, ex qvo præterea cognoscas Academiarum tum temporis in Europâ statum, qvæ ad Parisiensis Britannicarumque Academiarum formam institutæ videntur. Insignis ex illo notitia haberi potest virorum doctorum, qvi vel in hâc Academiâ vixerunt, vel ex illâ prodierunt, qvorum aliàs notitia haberi non potest. Magna potuisset Conringii libro ex hoc opere accessio fieri; sed ille librum isto tempore nondum impressum ad hos usus applicare non potuit. Potest et his addi Bœclerus in Commentario de seculi 9. et 10. rebus, qvi sub singulis imperatoribus brevissimè recenset statum literarium. PETRUS LAMBECIUS, vir doctus et Polyhistor clarissimus, Hamburgensis olim Gymnasii Rector, postea Consiliarius et Bibliothecarius Imperatoris, ad historiam literariam non parum subsidii attulit; de qvo jam suprà multa diximus. Prodromum ille qvidem Historiæ literariæ scripsit, sed vel ex titulo ipso apparet, non nisi partem ab ipso tractari: neque enim sufficiebat Vir unus tam im~enso operi, cujus concinnatio non unum aut alterum annum, sed totam ferè hominis vitam, reqvirit, ideoque post primam illam Prodromi editionem nihil ulteriùs edidit; sed ad Bibliothecæ Vindobonensis historiam, et Catalogos scribendos, vastos et laboriosos, accessit; cujus operis magna jam tum prodierunt volumina, docta qvidem et operosa, sed multis illuc non pertinentibus rebus referta, cum in excursus abit Autor, non qvidem inutiles et indoctos, sed alii loco et [189] tempori opportuniores. Rectissimè de eo judicat Bailletus Tom. 2. pag. 256. Autorem hunc vastos illos com~entarios in arctius contrahere spatium potuisse, si majorem sumptuum qvam magnificentiæ rationem habere voluisset. Non displicet tamen ejus consilii ratio, qvod manum Historiæ literariæ ultimam imponere noluerit, qvàm completó Bibliothecæ Vindobonensis Catalogo. Sed ipse spe suâ excidit, cùm fata tam longinqvo operi intercesserint. GABRIEL NAUDæUS, Gallus, Vir doctissimus, Bibliothecarius Cardinalis Mazarini, inter scriptores Historiæ literariæ recensendus est, cujus extant sctipta, magnô ingeniô et doctrinâ elaborata. Is Gallicâ linguâ librum scripsit, cui titulus: Addition a l' Histoire de Louys XI. Parisiis editum Ann. 1630 in 8 vo, oppidò rarum, quô continetur præcipua pars historiæ literariæ illorum temporum, non per Galliam solùm, sed et per alias Europæ partes. Vocat additionem, quoniam illic pertractat partem à reliqvis Historicis intactam. Incidit autem hujus Regis historia in illa tempora, qvibus incepit literarum per totam Europam: occasione illâ disquirit in originem artis Typographicæ, candidèque Germanis vindicat divinam artem, qvam Batavi sibi tribuere voluere, per sum~am erga Germanos invidiam; qvorum argumenta illic refutat: legendus est cap. 7. Frustra itaque est Boxhornius cum omnibus suis argumentis, qvi peculiarem de artis Typographicæ origine librum pro Batavis suis scripsit. Idem Vir clarissimus Bibliographiam Politicam scripsit; ubi de politicis scriptoribus judicat; aliumque, cui titulus Mascurat, ubi de iis scriptis judicat, quæ sub Cardinali Mazarino edita sunt.

CAP. XVII. DE SCRIPTORIBUS BIBLIOTHECARIIS.

SCriptores Bibliothecarii vel de methodo Bibliothecæ instituendæ agunt, vel historiam Bibliothecarum proponunt. Richardi Buri Philobiblion. Bessarionis epistola. Gabr. Naudæi dissertatio de instruendâ Bibliothecâ. Hottingeri Bibliothecarius quadripartitus. Ejus indices librarii. Claudii Clementis Museum. Justi Lipsii de Bibliothecis Syntagma. Ludovici Jacobi Tractatus de Bibliothecis. Judicia de illo. Gallicæ Bibliothecæ non cæterarum nationum Bibliothecis præferendæ. Ludovici Jacobi plures libri Bibliothecarii recensentur. Lomeier de Bibliothecis, in vetustis diligentior, quam in recentioribus. Ludovicus Jacobus indiligentia notatur. Jodocus à Dudinck. Gallesii Tractatus de Bibliothecis exiguus. Spizelii Dissertatio de re Bibliothecariâ. Cardonæ, Puteani, Majoragi, Heinsii de Bibliothecis scripta. Mutius Pansa. Angelus Rocha. Zoilus Ardelio de Bibliothecâ Vaticanâ. Vindobonensis Bibliotheca â Lambecio descripta. Bibliothecæ Oxoniensis Catalogus à Jamesio et Hidano scriptus Quid in hoc desiderandum. Anglicæ Bibliothecæ cæteræ. Bibliotheca Guelferbytana [190] ab H. Conringio laudata. Bibliothecæ Regiæ Gallicæ nova et plenissima descriptio laudatur. Qui de variis Bibliothecis sparsim egeruns. Collegii Parisiensis Societ. Jesu Bibliotheca laudatur. CUm supra cap. 3. de Re Bibliothecaria egerimus, ac plurima ejus argumenti tetigerimus; nunc hoc loco Scriptores Bibliothecarios recensebimus: Nam, qvoniam Bibliothecæ locupletis ordinata cognitio non parum facit ad historiam literariam cognoscendam; non immeritò scriptores Bibliothecarios iis, qvi ad historiam literariam pertinent, subjungimus. Qvidam ex illis scriptoribus vel de methodo instituendæ Bibliothecæ agunt, vel historiam Bibliothecarum, seu universalem seu particularem, proponunt. De illis primùm agemus, etsi jam tum cap. 3. eorum quoque mentionem fecerimus. RICHARDUS à BURI, Episcopus Dunelmensis, et Eduardi III. Anglorum Regis Cancellarius, et Thesaurarius Regni, librum scripsit, cui titulum fecit: Philobiblion, qvi rarissimus est, et in paucorum manibus versatur; inquô ille rem Bibliothecariam commendat, et modos ostendit, qvibus adornari Bibliotheca possit. Seorsum ille editus non facilè comparet in Bibliothecis; sed iteravit editionem ejus Melchior Goldastus, addiditque centurias epistolarum Philologicarum, qvas ille collectas junctim edidit Francofurti in 8 vo Ann. 1610. qvibus multa continentur notabilia. Additur qvoque Bessarionis Patriarchæ Constantinopolitani et Cardinalis Tusculani Epistola, ad Principem Senatumque Venetorum missa An. 1469. qva Bibliothecam suam omnis generis libris instructissimam eidem Senatui defert ac donat. Richardi verò illius liber, etsi dictio genium istorum temporum sapit, tamen eleganter scriptus est, ac multa proponit rei Bibliothecariæ arcana. GABRIELE NAUDæO nemo vixit suo tempore Bibliothecariæ peritior; cujus extat libellus ad Præsidem Memmium, scriptus hôc titulô: Advis pour dresser une Bibliotheque. Multa sunt in hoc tenui libello notabilia, tum quod ad erectionem, tum qvod ad conservationem Bibliothecæ attinet. Richardum de Buri sæpissimè in exemplum proponit. Multa illic de officio Bibliothecariorum, qvalitate librorum, et similia, quæ recentiores qvidam de hoc argumento scriptores strenuè exscribunt. Prolixus in ejus laudes est Maresius lib. 2. Epist. 32. JOHANNES HENRICUS HOTTINGERUS, Theologus Reformatorum ; Orientali literaturâ præcipuè celebris, librum scripsit titulo Bibliothecarii quadripartiti. Qvatuor partes hujus operis fecit: prima agit de Bibliothecarum instructione, et officio Bibliothecarii, aliisque nonnullis, quæ spectant ad modum contexendi Catalogos Bibliothecarios, qvorum potissima pars excerpta ex Nau læi scripto suprà dicto. Notanda sunt inprimis, qvæ de Locis communibus Bibliothecariis instruendis proponit. Ita enim Bibliothecam suam [191] institui jubet, ut ipse ejus ordo possit esse instar locorum communium. Illic varias recenset variorum Autoru~ methodos, qvibus tandem suam addit p. 79. Qvæ omnia sic satis bona sunt, nisi qvod ordo nimium laboriosus videatur, et in ipsâ Topothesiâ librariâ difficulter semper observari possit. Præstat itaque, si Bibliothecæ eâ fermè methodô, qvâ utuntur Collegii Jesuitici Parisiensis Patres, in Systemate Bibliothecæ ab illis editô, aut qvalis habetur in Catalogo Bibliothecæ Thuanæ, dispositæ bonos Indices subjeceris. Deejus Indicibus librariis plura diximus cap. 6. qvò lectorem remittimus. Reliquis tribus partibus scripta Theologorum secundum certas classes disponit, quæ omnia utiliter et cum fructu legent Theologiæ Studiosi. Utilis qvoque esse potest in primâ ejus libri parte cap. 3. Bibliotheca Anglorum Theologica contracta. CLAUDIUS CLEMENS, Jesuita, scripsit librum', cui titulus est: Museum s. Instructio Bibliothecæ, tam publicæ, qvam privatæ. Editus est Lugduni Ann. 1636 in 4 to. Multa coacervat hic Autor ad hoc argumentum: est in alienis potiùs occupatus et generalibus, in externis', qvæ spectant ad ornatum Bibliothecæ, in picturis et similibus. Scilicet ille phaleras tantùm, non Pegasum ipsum curat: Rectè de illo Bailletus tom. 2. p. 273. Ily a quelque erudition, mais il y a trop de babil et trop de ce qve nous appellons fatras et s' il avoit eu plus de jugement, il auroit renfermè tout ce qu' ily a de bon danscet ouvrage, en unfort petit livre. Additur qvoqve descriptio Bibliothecæ Hispanicæ Scorialensis, et ad studia lectionemqve librorum parænesis. JUSTI LIPSII primô locô debebat fieri mentio, sed qvoniam in re Bibliothecariâ potiùs ungues et reduviam curat, qvàm caput, vel plané etiam omitti poterat, et ad Scriptores antiqvarios rejici. Scripsit Syntagma de Bibliothecis, in qvô de ritibus variis et antiqvitatibas circa rem Bibliothecariam agitur. Hunc librum postea unà cum aliis ejusdem argumenti excerptis antiqvariis edidit Maderus, præmissâ de ante-diluvianis Bibliothecis Dissertatione. Eundem Lipsii librum cum insigni auctario editurus erat maximinominis Medicus Hieronymus Welschius, ut testatur in ejus vitâ Schrockius. Sed hujus et multorum aliorum spes præmaturâ hujus viri morte intercidit. LUDOVICUS JACOBUS primus est, qvantum memini, qvi de Bibliothecis, antiqvi noviqve temporis, aliqvid scripsit. Fuit Carmelita: Gallicâ linguâ librum, Parisiis Ann. 1644. editum, scripsit, cui titulus: Traictè de plus belles Bibliotheqves publiqves et particulieres, qvi ont esté, et qvi sont à present dans le monde, id est, Tractatio de optimis Bibliothecis, publicis, privatis, quæ fuerunt, hodieque supersunt in orbe. Magnam hîc rem agi credideris: sed si, quod res est, dicendum, amphoram titulus instituit, liber exit in urceum. Qvod ad veteres attinet Bibliothecas, plura ab aliis jam tum dicta sunt; In Novis recensendis ultra notitias, qvas è paucis autoribus hausit, nihil novi affert. In Italicis Thomasini, in Anglicis Pitsei, in Belgicis Sanderi, in Germanicis Melchioris Adami vinetacædit. Quiautores, [192] si Thomasinum et Sanderum excipias, illa attingunt, et casu in eorum mentionem incidunt. Nam, qui è Melchioris Adamivitis omnem rei Bibliothecariæ Germanicæ notitiam metitur, ut facit Ludovicus Jacobus, è turri Achivos judicat. Ex quâ rerum peregrinarum incuriâ vel despicientiâ natum hoc ipsi judicium est, plures Bibliothecas in unâ Lutetiæ urbe, qvam in Angliâ, Hispaniâac Germaniâ integrâ reperiri. Scilicet et hîc verum est, qvod veteri verbo dicitur: . Neqve tamen Patriæ suæ Bibliothecas illâ, qvâ poterat, diligentiâ recenset, qvanqvam majorem illis curam impenderit. Josephus Scaliger in Excerptis refert, suo tempore 80 perfectas Parisiis fuisse Bibliothecas, cum Londini tantum 12. fuerint. Memorat et de eo Bailletus tom. 2. pag. 273. quod parum diligentiæ et judicii in opere hoc adhibuerit; multa incerta aliorum fide credulus ipse adducat. Inde factum, ut numerum Bibliothecarum auxerit, quas ille pro locupletibus venditat, qvæ vix inter mediocres locum inveniunt. Bibliothecam S. Victoris ille ob MStorum copiam in cœlum extollit laudibus; Sed Scaliger in Excerptis qvicqua~ in illâ boni esse negat, neque sine causa Rabelesium satyrico illam sale defricuisse. Sed dici tamen in ejus defensionem potest, qvod ipse in præfatione ad lectorem Autor pro imperfecto opere habeat. Condonandum affectui ejus in patriam est, quod Parisinas Bibliothecas cæterarum gentium vincere existimet. Etsi enim illic locupletes illæ sunt, comparari tamen cum tot nationum Bibliothecis nequeunt, ubi non fungi et verveces habitant. Laudat tamen ejus curiositatem Bailletus, ibid. pag. 98. et accuratiora ab illo sperare nos potuisse ait, si super vixisset. Edidit idem Bibliothecam Pontisiciam, in cujus primâ parte agit de libris, quos Pontifices scripsere; alterâ de iis, qvi vitas et elogia Pontificum scripsere. Bibliothecam qvoque Cardinalem et Carmeliticam promisit, eodem modo instructam: quæ anlucem viderint, non constat. Idem Bibliothecam Feminarum, quæ literis et libris inclaruerunt, an absolverit, incertum. Extat qvidem in illum librum inter Epigram~ata Naudæi aliquod, quod pag. 53. legitur; sed fortassis illud in libru~, velaffectum vel ineditum, scriptum est. Præmitti huic solet librô Naudæi dissertatio de Bibliothecâ instruendâ; qvam ob causam factum est, ut totum de Bibliothecis librum Naudæo adscripserit Lambecius, Comment. de Bibl. Vindob. lib. 1. pag. 115. qui tum optimi amici fuerunt, ut ex vitâ Naudæi Epistolis ejus præfixâ patet. Post illum de Bibliothecis in universum singularem librum publicavit, jam secundùm editum, JOHANNES LOMEIER, Ecclesiæ Deutechomiensis Pastor, Vir doctus qvidem, sed cui tamen non iste ad manum fuit apparatus, qvo opus erat de hoc tam vasto argumento aliqva scripturo; qvod ille limatius ornatiusqve nobis, qvam Carmelita ille, dedisset, si sylvam operi educendo instructiorem habuisset. Nam et in summa illius percursatione etiam curam qvandam et ostendit, ne Ludovici qvidem Jacobi subsidiis adjutus, cujus ille librum apud Bibliopolas [193] Amstelodamenses et Francofurtenses frustra qvæsitum, nusqvam reperire potuit, ut ipse testatur. In vetustioribus accuratior est Lomejerus, Gallus verò ille indiligentior. At verò in recentioribus recensendis parcior est Lomeierus; qvanqvam interdum aliqva, qvæ Galli istius manum fugerunt, et illic apparent. Gallus ille, ut in Bibliothecis, qvâ publicis, qvâ privatis, recensendis diligentior est, illis præcipuè, qvæ in collegiis monachorum latitant, multas tamen, tam publicas qvam privatas, prætermisit, easqve celebratissimas, è qvibus nunc tantùm viciniores nomino, Augustam illam Wolfferbytanam, Slesvicensem nostram, et Hamburgensem, qvæ profectò inter tot alias recenseri debebant: ne qvid de remotioribus dicam, et de privatis. Qvanqvam enim hæ non sunt perpetuæ; nam vel ad alios possessores transeunt, vel venditionibus distrahuntur, earum tamen notitia propter ipsos libros habenda est. Gallus, ut indiligentiam suam in Germanis Bibliothecis excusare possit, ad fontes sibi nobisqve incognitos ablegat. Non dubito, inquit pag. 226. plures esse easque bonas in Germaniâ Bibliothecas, verum cum illarum nulla mihi hactenus notitia sit, remitto lectorem ad libru~ Jodoci Dudingii de Bibliothecis: qui, cum ad manus meas hactenus non pervenerit, ad rei Bibliothecariæ cognitionem nullum nobis usum præberepotest. Et ille tamen in hâc rerum suarum tenuitate et angustiâ, Germaniæ, Hispaniæ, Belgiique opes contemnere audet præ Galliæ suæ thesauris. Illum verò Jodocum à Duding non nisi è catalogis et indicibus novi, frustra à me hactenus, utut maximâ diligentiâ, quæsitu~. Fuit verò iste JODOCUS à DUDINCK, Canonicus Resensis, et Pastor Vinensis ad Rhenum, cujus liber Coloniæ apud Jodocum Kalckofen, An. 1643. in 8. magnifico sanè titulo prodiit: Palatium Apollinis et Palladis, sive, Designatio præcipuarum Bibliothecaru~ mundi, veteris novique seculi. Non habuit ipsum, neque vidit Labbeus, qvi in Bibliothecâ Bibliothecarum p. 109. è Valerii Andreæ Bibliothecâ Belgicâ libri titulu~ cum aliis ejus autoris libris recenset. Ne mentione~ quidem ejus facit Lomeierus, ut vel ex eo, ignotum ipsi hujus viri fuisse nomen, appareat. Testatur verò Bailletus tom. 2. pag. 272. dedisle illum Dudingium ideam Bibliothecarum præcipuarum superficiariam, ut vel ex eo appareat, non visum fuisse Jacobo librum, ad cujus pleniores opes nos ille ablegat. Addi superioribus potest Mutius Pansa in libro Italicè scripto de Bibliothecâ Vaticanâ An. 1590. Romæ in 4 to edito, qui suo inargumento hospes alibi semper vagatur, et reliqvarum gentium librariam et literariam rem recenset, neutri horum, quos recensui, quantum ego quidem animadvertere potui, cognitus. GALLESIUS, Autor Gallicus, An. 1680. librum edidit, cui titulus: Traite de plus belles Bibliotheques du monde. Magnos ille titulus strepitus facit; sed pro thesauris carbones. Exiguus liber est, novem scilicet foliis constans in 120. Pleraque exscripsit è Lomeiero, quem vix nominat: quo in judicio mihi video Bailletum, qvierrores quoque Lomeieri retinuisse notat. Ludovici Jacobi nomen in illo non deprehendi. Historia de impressis primis libris jejuna est et tenuis, ac [194] longè plenior apud Naudæum in Additione ad historiam Ludovici XI. Epistola ejus de instituendâ Bibliothecâ nihil novi habet, qvod non plenius Naudæi dissertatio proponat. In Parisiensium Bibliothecarum recensione fortè aliqva nova habet. THEOPHILI SPITZELII extat liber, cui titulus: Sacra Bibliothecarum illustrium arcana detecta: editus Augustæ Vindelicorum An. 1668. in 8 vo. De hujus consilio alibi pluradico: Hôc locô tantum ejus mentio fit, qvia Dissertationem præliminarem libro suo præmisit, qvâ in universum de Bibliothecis agit, quæ continet notabiliora quædam, ex suprà memoratis autoribus excerpta; quibus addidit nonnulla, quæ ipse vel in peregrinationibus observavit, vel aliàs notavit. Ex Nicolai Antonii Bibliothecâ Hispanicâ discimus: Johannem Baptistam Cardonam, Valentinum, multiplici divinarum et humanarum rerum prudentiâ celebrem, in Patribus ope manuscriptorum restituendis occupatum, libellum de regia Sancti Laurentii Bibliothecâ scripsisse, ubi consilium cogendi omnis generis utiles libros, et per idoneos ministros fuctuosè callidèque custodiendi proponit: cui adnexa sunt qvædam de Bibliothecis ex Fulvio Ursino, deque Vaticanâ ex Onuphrii schedis: Qvilibellus junctus est ejus de expurg andis hæreticorum propriis nominibus, et de Dipthycis, Commentariolis, qui omnes simul editi Tarracone 1587. apud Philipp. Mey in 4 to. Scripsit et Puteanus librum de usu Bibliothecæ, et qvidem speciatim Bibliothecæ Ambrosinæ, Mediol. in 8. 1606. editum, aliumque cui titulus: Auspicia Bibliothecæ Lovaniensis An. 1639. in 4 to. De Petri Blanchot ideâ Bibliothecæ Universalis jam suprà diximus. Habentur apud Majoragium et Heinsium Orationes hujus argumenti. Extat et hujus generis epistola á P. Bertio scrita, et Catalogo Leidensi addita. Subjicimus generalibus illis de Bibliothecis Scriptoribus speciales aliqvos, qui scilicet singularium Bibliothecarum Historiam scripserunt. Inter Bibliothecas Christiani orbis principatum obtinet Vaticana, cujus historia à Scriptoribus aliquot tradita est; sed secretiora ejus et MSti codices nunquam patuerunt. Josephus Scaliger, tum in epistolâ ad Gruterum scriptâ, tum in Excerptis illis, quæ Fratres Puteani congesserunt, non magnoperè æstimat Bibliothecam Vaticanam, illique præfert Florentinam Parisinam Regiam: quâ de re plenius agit Conringius in Biblioth. Aug. p. 37. 38. 39. Illius opes crevisse dicuntur è spoliis Bibliothecæ Electoralis Palatinæ: sed alii hoc in dubium vocant, qui existimant, inter Cardinales quosdam direpta fuisse arcaniora ejus Bibliothecæ. MUTIUS PANSA, cujus jam supra mentionem fecimus, Italicâ linguâ librum scripsit, cui titulus: Ragionamenti Della Libraria Vaticana, quô in libro agitur de Origine et renovatione Bibliothecæ Vaticanæ: ubi et vetus illa fabula recoquitur de Bibliothecæ primordiis à D. Petrô institutis, quam operosè refutavit Conringius in libro de Bibliothecâ Augustâ. Qvod ad ipsam Bibliothecam attinet, parum ab Autore illo adfertur, quod memoratu dignum: nam in Digressionibus [195] totus est, quæ planè ad hoc argumentum non pertinebant. Immiscet multa de picturis hujus Bibliothecæ, de literis et Alphabetis, de literarum artiumque autoribus, de Bibliothecis aliarum gentium; quibus non erat hîc opus. Qui ejusdem Bibliothecæ Historiam scripsit, Angelus Rocha, cujus extat eâ de re Commentarius, Romæ Ann. 1591. in 4 to editus, eodem modo procedit, totus in excursibus et dissertationibus, ad rem, quam tractat, non pertinentibus. Quis verò ille sit Zoilus Ardelio, cujus meminit Janus Nicius Erythræus in Pinacoth. I. n. 133. dicere non possum: nam nomen illud fictum est, et testatur Erythræus, ipsum scripsisse de Bibliothecâ Vaticanâ, cæterùm hominem fuisse maledicum et nequam. Operæ pretium profectò fuerit, legere hujus hominis characterem; qui doctus quidem fuit, sed ob summum fastum et maledicentiam, cujus illic ridicula specimina narrantur, omnibus invilus. Adeò parum ornant literæ, nisi virtutibus ipsæ ornentur. Referrihoc exemplum ad caput nostrum 15. de Conversatione eruditâ potest. Alterum à Vaticanâ locum meritò VINDOBONENSIS BIBLIOTHECA tenet, cujus magna olim fama fuit; et major nunc excitata est à LAMBECIO, laboriosis de illâ Bibliothecâ commentariis. Nam ipse penè Bibliothecam de Bibliothecâ scripsit, ac jam tum prodiit, si rectè memini, Tomus vel 8. vel 9. et vix ad mediam ejus partem pervenit, cum fata ipsius laboribus injecerunt manus. Quousque hactenus Lambecius pervenerit, compendio recitat Spizelius in Dissertatione præliminari Sacr. Bibl. arcan. §. 13. Prolixus nimis est in Digressionibus, in Delineationibus rerum supervacanearum, in alienis multis ingerendis; quæ, ut molem, ita pretium libri citra necessitatem augent. Cæterùm de MStis codicibus multorum autorum longa illic est disquisitio, quæ prodesse interdum possunt ad notitias autorum; interdum lectorem ultrà, quàm par est, fatigant. BIBLIOTHECA OXONIENSIS, sive Bodleana, à primô ejus fundatore ita dicta, magni nominis est, et merito quidem, libris quà impressis quà MStis opulenta. Ejus Historia cum aliis nonnullis hujus Academiæ Bibliothecis tradita est ab Antonio Wood lib. 2. de Historiâ et Antiquit atibus Bibliothecæ Oxoniensis, p. 45. Ejus Catalogum dedit Thomas Jamcsius geminum, alterum secundum seriem Bibliothecæ, alterum secundum seriem rerum dispositum. Sed magnis postea accensionibus locupletata, ultra veteres suos indices excrevit; nam præter alias Seldeniana Bibliotheca, Orientalibus scriptis et Manuscriptis referta, addita est. Quare novus nunc Anno 1674. prodiit Catalogus in folio â Thomæ Hide, Bibliothecario, confectus, novem annorum opus; sed in illô nulli habentur MSti Codices, et præterea Catalogus tantùm secundum seriem autorum, non secundum seriem materiarum, formatus, ut erat vetus ille Jamesii. Restaret itaque altera hæc pars Indicis materialis, qui mole æquaret priorem illum Catalogum; sed tamen magni usus esset. Rectè judicat Bailletus in Præsatione Indicis Bibliothecæ Lamonianæ: [196] Illa ipsa, quæ Thomæ Hidano arrisit, methodus, ut ad studiorum utilit atem minus necessaria, ita nec sola debuit adesse, sed posterior, cui priorem argumentorum sive rerum ordinem, utpote longè utiliorem, præmitti oportere, nemo non intelliget: plerique enim mortalium ad rerum studia animum adjungere solent, ad Autorem vix unus et alter. Qvare in confectione Indicis Bibliothecæ Lamonianæ potius ad argumenta ipsa, quamad autores respexisse se ait Bailletus. MSti Codices Bibliothecæ Oxoniensis numero penè æquare dicuntur impressos: an illorum Catalogus aliquando edendus sit, incertum est. De forma hujus Indicis plura habet Thomas Hide in Præfatione hujus Catalogi. De singularibus ac memorabilibus hujus Bibliothecæ legatur Monconisius in Itiner ario, part. 2. pag. 51. Londinensem Regiam ego olim ipse vidi, sed quæ et tum et olim negligentiùs habita. Vide Arnoldi ad Richterum epistolam, inter Richterianas, pag. 483. Scaliger in Excerptis suis vehementer laudat omnes Anglicas Bibliothecas â MStorum copiâ; præsertim in Historiâ; sed eorum negligentiam accusat, qui, cum Catalogos publicarint, decies tamen iis plura omiserint: imò qui nunquam excudant bonos libros veteres, sed tantùm vulgares. Quanquam nunc illi in vetustis autoribus edendis cum Gallis aliisque gentibus certare velle videntur. BIBLIOTHECæ GVELFERBYTANæ Historiam singulari libro persecutus est HERMANNUS CONRINGIUS, ad illustrem Boineburgium seripto, sub titulo Bibliothecæ Augustæ. Scripserat ad Augustum Ducem Boineburgius, petieratque editionem Catalogi, et ad hoc negotium Hermannum Conringium deposcebat. Hâc occasione inductus libellum hunc ad ipsum misit Conringius, in quô ostendit Bibliothecæ illius singularia, ac septem ejus, ut vocat, admiranda, de quibus legi ipse potest. Bis mille in eâ adservantur MSti Codices, et centena sedecim millia aliorum voluminum. Illi è ruderibus Bibliothecæ Budensis collecti. Multa admiscentur ad rem Bibliothecariam in universum pertinentia, tam vetera quam recentiora. Sperare nos Bailletus tom. 2. pag. 251. jubet pleniorem aliquam Regiæ Bibliothecæ historiam, quæ è Bibliotheca Medicéa in Galliam translata primùm crevit, de quô Conring Biblioth. August. pag. 24. Primùm enim novus Catalogus MStorum Codicum conficietur, longè Labbeano plenior et accuratior, atque singulorum exactum rigidumque examen criticum instituetur. Addentur brevia eorum summaria, cum recensione historicâ de cujuscunque MSti codicis fortunâ et conditione. Spondet ille maximum ex hoc labore fructum, cum nullus hactenus illi similis labor ullâ in gente visus fuerit, sive magnitudinem operis, sive excellentiam ejus spectemus. Quod cum ab unô perfici opus non possit, duodecim vel tredecim viris doctrinâ et judicio singulari præditis totum committetur negotium, ut illi partitis inter se operis agant. In tria illi dispescentur Collegia, quorum unum in Manuscriptis Hebraicis aliisque Orientalibus; alterum in MStis Græcis, [197] tertium in MStis Latinis versabitur. Scilicet ille verus est aliquo Hercule Musageta ac maximo Rege # labor. Bibliothecarum aliarum publicarum integræ non prodierunt, quod sciam, historiæ, nisi quòd à scriptoribus alia tractantibus inspergantur aliqua, quæ ad Historiam liujus vel illius Bibliothecæ pertinent. Ita de Bibliothecâ Vaticanâ in Itinerariô suô parte secundâ, capite 10. agit Franciscus Schottus. Est et Onuphrii Panvinii de eâdem Bibliothecâ Fragmentum. Item Antonii Cicarellæ de eâdem Bibliothecâ descriptio, quæ habetur in vitâ Sixti V. historiæ Platinæ subnexa, editionis Coloniensis 1662. De Bibliothecâ Regiâ Hispanicâ S. Laurentii extant Balthasaris Corderi Epistolæ duæ præfixæ Cyrilli Alexandrini Homiliæ XIX in Jeremiam Prophetam, Antverpiæ editæ An. 1648. Est et Claudii Clementis ejusdem Bibliothecæ descriptio addita ejusdem Museo in 4to, Ann 1635. edito Lugduni. Extat ejusdem Bibliothecæ Catalogus scriptorum ineditorum, et Manuscriptorum Alexandri Barvœtii: qui cum rarior sit, Labbeus in Novæ suæ MStorum Bibliothecæ supplemento tertio inseruit, cum aliarum Bibliothecarum Catalogis Manuscriptis. Recudi quoque Maderus cum cæteris curavit Bibliothecæ ipsius structuram, ac omnia ornamenta graphicè describit Monconisius Itinerarii sui parte 3. pag. 46. De libris tenuiter judicat Scaliger in Excerptis, pag. 61. Videri quoque de eâ potest Spizelius in Dissertatione præliminari Sacr. Biblioth. Arcan. §. 14. et Conring. Bibl. Aug. pag. 140. Alexandri Brassicani de Regiâ Budensi Bibliothecâ MStis locupletissimâ, miserè à Turcis direptâ, extat Epistola, præfixa Salviano ab ipsô edito. Sed nuperá Budæ recuperatione aliquæ ejus reliquiæ receptæ, quarum Catalogum Pflugius promisit. De Bibliothecâ Florentiná Monconisius Itinerar. part. 2. pag. 480. Idem Ibid. pag. 443. de Bibliothecâ Vaticanâ et pag. 291. de Bibliothecâ Electoris Palatini, ubi de cimeliis et nummis, qui in istâ Bibliothecâ asserventur, Bibliothecâ Mediceâ à Sigismundo Regali, à Sylverio Florentino et Petro Francisco Minozzio epigrammatibus celebrata, qvæ Lugduni prodierunt 1673. Privatarum Bibliothecarum historiæ, qvod sciam, non extant: referas fortè huc Epistolam Naudæi, quam scripsit, dehortatoriam, de non distrahendâ Bibliothecâ Mazerinianâ, cujus singularia recenset Conring. Bibl. Aug. pag. 118. Extat Collegii Parisiensis Societatis Jesu Bibliothecæ Systema, quô traditur Bibliothecæ ejus historia, ortus, et incrementum; est dispositio elegantissima, ut ideæ loco esse possit Bibliothecam aliquam adornaturo, vel Historiam literariam et per Synopsin consideranti. Certè sola Bibliotheca illum in modum disposita Locorum Communium instar esse possit. Quem in usum Bailletus quoque commendat, tom. 2. pag. 275. qui illic Garnierum ejus Systematis autorem vocat.

CAP. XVIII. DE CATALOGORUM SCRIPTORIBUS.

CAtalogorum notitia necessaria. Variæ Catalogorum formæ. Philippus Labbeus et Teissierus indices Catalogorum scripserunt. Conradi Gesneri Bibliotheca et Pandectæ laudantur. Adversus acriorem quorundam censuram defenditur. Scaliger illum magni fecit. Varia ejus librorum compendia et supplementa recensentur. Michaëlis Neandri Pandectæ et Præfatio. Bolduani Catalogus Historicus præ cæteris laudatur. Ejus, ut et Draudii, labores imperfecti. Methodus Draudii laudatur. Königii Bibliotheca non præstat, quæ titulus promittit. Martini Lipenii Bibliothecæ reales omnium Facultatum. Quenstedtii Diælogus de patriis illustrium virorum. Gallorum cura in libris suæ gentis consignandis. Claud. Fauchet. Dn. de Casanova. Antonius Verdierus. Crucimanius. Hic à primâ juventute Historiæ Bibliothecariæ Gallicæ se totum impendit. Andr. du Chesne s. Quercetani Catalogus scriptorum Galliæ Historicorum et Typographicorum. Sorelli Bibliotheca Gallica. Ludovicus Jacobi Universalem Bibliothecam Gallicam moliebatur. Labbei Chiliades Historico-Chronographicæ. Italorum imperfecta in scriptoribus suis recensendis opera. Historia Lynceorum Fogelii. Gregor. Leti de scriptoribus Italis collectanea. Hispanorum scriptorum Catalogi. Nicolai Antonii insignia de gente suâ merita prædicantur, cæterisque in exemplu~ proponuntur. Batavorum negligentia notatur. Scriptores quidam, Sanderus, Dessclius, Swertius, Meurssius, Miræus recensentur. Mercurii Officinales Wæsbergiani. Anglorum magna inhis negligentia. Balei, Pitsei, Leighi, Lilii, Woodi imperfectus labor. Dempsteri Scotorum scriptorum recensio. Albertus Bartholinus Danicorum scriptorum Catalogum dedit. Joannis Molleri Cimbria literata laudatur. Johannis Schefferi Suecia literata. Staravolscius de Polonorumscriptis. Germanæ gentis Historia literaria desideratur. Melchioris Adami, Wittenii, Reiseri labores, de vitis Germanorum. Bibiotheca Ordinis Jesuitici et Cisterciensis laudatur. Certi nominis scriptores à multis collecti. Spachii Nomenclator Philosophicus. Vosssii indesessa in autorum recensionibus opera. Supplementæ Vossiana à variis scripta. Scriptores librorum Theologicorum, Juridicorum. Thurmanni, Cornelii à Beughem labores promissi. Medicorum scriptorum Catalogi. Varii Bibliothecarum publicarum et privatarum indices recensentur. Catalogi Officinales scriptorum certi temporis. Catalogi Miscelli. Cinelli Bibliotheca Volante. Mercurii literarii. POst Bibliothecarios scriptores veniunt Catalogorum scriptores, qvorum accuratior notitia ita necessaria est Polyhistori, ut mapparum Geographicarum cognitio peregrinaturo. De eorum utilitate et jucunditate multa Conringius sub initium epistolæ de Bibliothecâ Augustâ disserit, qvibus hoc argumentum præcipuè illustratur: et Spizelius Diss. præliminari Sacr. Biblioth. §. 11. 12. 13. [199] Disponi verò solent Catalogi vel secundum personas, vel secundum materiaru# ordinem. Utrique vel sunt perpetui, qvi omnes omnium disciplinarum autores indicant; vel temporales, qvi certi alicujus temporis autores tradunt. Perpetui vel sunt universales, qvales modo diximus, omnium scilicet scientiarum et temporu~; vel particulares, respectu vel nationum certarum, vel ordinum, vel scientiarum, vel Bibliothecarum, earumque vel publicarum, vel privatarum, qvæ vel spectant ad viros doctos, vel sunt officinales, vel respectum certi nominis habent etc. Scriptores temporarii scribunt de certi temporis libris, vel ordinealiqvo, vel sine illo. Vestibulum ante ipsum nobis hîc qvasi Hodegeta et Janus Patulcius excubat PHI LIPP US LABBEUS, vir, qvi in texendis Catalogis totam penè vitam consumpsit. Is Bibliothecam Bibliothecarum, cujus ideam ad calcem novæ Bibliothecæ Manuscriptorum adjecerat, scripsit, librum olim rarum, Parisiis 1664. in 8. editum, deinde auctiorem Rotomagi, novissimè Anno 1682. Lipsiæ in 12. recusu~, editione qvartâ, ut titulus habet, juxta exemplar Rotomagense. Vocat autem Bibliothecam Bibliothecarum, qvod recenseat omnes autores, qvi Catalogos Catologorum ediderunt, et de Bibliothecis, vitis et elogiis scripserunt. Adjecit Bibliothecam nummariam et Mantissam antiqvariæ supellectilis, qvæ continet autores antiqvarios et nummarios. Huic postremæ editioni additus est Seldeni liber exiguus de nummis. Primùm autores omnes confuse ponit, hinc subjicit indices distinctiores eâ serie; Primus repræsentat Autores secundum artes et scientias dispositus: Secundus autores, qvi de libris per nationes distributis scripsere: Tertius enumerat Bibliothecas sodalitatum et collegiorum: Qvartus Miscellaneos de variis argumentis: Qvintus scriptores de homonymis: Sextus Polygraphos enumerat: Septimus recenset nomina et cognomina Bibliopolarum et Typographorum: Octavus agit de Bibliothecis secundum varia cognomina. Adduntur Indices Nominum et Cognominum. Imperfectus ille labor est, et augeri multis modis potest. Illum altero tanto auctioremse editurum Vincentius Placcius jamdudum promisit. Nunc verò Antonius Teissierus, idem scilicet, qvi Elogia Thuanæa cum commentario edidit, auctiorem hunc librum dedit sub titulo Catalogiautorum, qvi librorum Catalogos, Indices, Bibliothecas, Elogia, Vitas, Orationes funebres, scriptis consignarunt, Genevæ An. 1686. in 4to. impressum, cui seqventianno aliud auctarium accessit. Ille verò, cum Labbeus autores plusqvam 800. non recenseat, autores plusqvam 2050. et Vitarum et Orationum funebrium scriptores 1200. enumeravit: patriam et professionem, ubi Labbeus omiserat, addidit; ac duos præterea indices, omissis tantùm injuriis, qvibus ille optimis autoribus insultat. CONRADUS GESNERUS inter universales et perpetuos Catalogorum Scriptores principatum obtinet, Vir maximis suis laboribus optimè de Rep. literariâ meritus. Fuit enim et vertendo et colligendo omnium diligentissimus. Injurii sunt et ingrati in bonum virum exteri qvidam, qvi ejus scripta passim tr#ducunt [200] ut non satis accurata, et solô labore, nullô verò ingenio, spectanda. Qvod familiare solet esse in Germanos convitium omnium exterorum; qvi, si non haberent à Germanis congestas rei literariæ opes, angustiùs certè secum habitarent. Adeo (qvæ Vossii præfat. in Theolog. Gentil. qverela est) laudis nihil sperandum, qvocunque etiam judicio adhibito, propter ambitiosulos istos in strenua inertiâ et ingenii et facundiæ laudem solis sibi vindicantes, aliis relinqventes duntaxat laboris gloriam, cum Arcadico, ut loquuntur, pccore communis. Etiam Gaddius, tenuis et jejunus Scriptor, minutam diligentiam in illo reprehendit, qvi ipse montes parturiendo non nisi mures parit. Rolandus qvoqve Maresius in Epistolis suis Philologicis, opere docto, Gesnerum alicubi ut Locorum Communium Scriptorem exagitat, cum Gesnerus et Gesnero similes inter eos sint, qvi sylvas serant, ut habeant alii, qvas cædant et excidant. Non nego qvidem, nævos inesse et errores ejus Autoris scriptis, sed illos facilè absorbet improbus labor ac insignis ejus utilitas. æqviùs de Viro isto Jonsius Histor. Philos. lib. 3. cap. 20. et Bailletus tom. 2. p. 15. judicat. Considerandum enim, qvot qvantisqve laboribus unus vir districtus fuerit, Physicis, Medicis, Philologicis; qvanta seculi istius ob meliorum editionum defectum imperfectio. Qvin potius tota ipsi posteritas ob summa illa et Herculea in re literariâ merita obstricta est. Infinita propemodum sunt et incredibilia, quæ vir ille nondum L annos natus, cum moreretur, in omni studiorum genere perfecit. Unus penè Bibliothecam scripsit. Qvam honorificum Jul. Cæsaris Scaligeri de Gesnero fuerit judicium, ex iis literis Sylvii, J. C. filii, Scaligeri colligas, quæ in Siberianis Epistolis pag. 459. habentur, qvibus ille Gesneri amicitiam ambit, eumque rogat, ut suo testimonio paternorum scriptorum splendorem gloriamque augeat. Tuam, scribit ille, autoritatem tanti facio, ut nullius amicitiam magis petam, alium magis colam neminem. Addi his potest præclarum candidissimi scriptoris Thuani elogium histor. lib. 38. qvi mortem ejus omnibus seculis deplorandam, ob insignia in universam rem literariam merita, vocat; prætereaque incredibilem ardorem in rei literariæ studio juvando deprædicat: qvi sub extremu~ vitæ spiritum è lectulo surrexerit, ut, qvæ vivus publicare non poterat, post mortem suam edenda designaret. Edidit ille Bibliothecam sive Catalogum Universalem, Tiguri apud Froschoverum Ann. 1545. in folio, secundum Alphabetum et nomina autorum. Illum Catalogum in epitomen redactum, aliis verò autoribus locupletatum, edidit Josias Simlerus, apud eundem Froschoverum bis editum. Ante Simlerum qvoque Conradus Lycosthenes in Compendium traxerat, qvod mancum omnino est, et exigui usus: neque enim notat vel formam librorum, vel locum et annum editionis, vel nomen Typographorum, qvod in Catalogorum concinnatione necessarium est. Hinc editus est cum majoriauctarió, sed operis Gesneriani Compendio per Jacobum Frisium, Tiguri Ann. 1583. Scripserat et auctarium aliqvod, sed breve, Antonius Verdierius, Bibliothecæ Gallicæ Scriptor, qvô continentur autores, qvos præteriit Gesnerus, qvique post ejus [201] tempora editi cum Bibliothecâ Constantinopolitana. In hunc notulas MStas Bonaventuræ Vulcani apud amicum qve#dam meum extare novi Jam olim qvoqve Gesnerus eundem hunc suum Catalogum secundum ordinem artium et scientiarum disposuerat: qvi liber majori usui est, et Locorum Communium instar esse potest. Qvi itaque rei literariæ et librariæ cognitionem perfectam habere cupit, binos illos libros habeat, alterum illum secundum Alphabetum personarum dispositum, à Jacobo Frisio editum An. 1583. et alterum ab ipso Gesnero sub titulo Pandectarum publicatum Ann. 1548. qvem in compendium qvoque redegit Frisius. Robertus etiam Constantinus Indicem fecit super Bibliothecam et Pandectas Gesneri: Gulielmus Canterus fecit notas in Bibliothecam Gesneri per Simlerum contractam. Hallervordi Bibliotheca curiosa nihil aliud, qvam supplementum Gesneri est, huncque titulum in Typographi gratiam assumpsit. MICHæL NEANDER, Vir doctissimus, et communis Germaniæ Præceptor, Philippo Melanchthoni coævus, qvimulta tum in linguis tum in artibus scripsit, in catalogo lucrubrationum suarum Erotematibus linguæ Græcæ addito promisit Pandectas variorum Autorum et Scriptorum, qvod opus ab illo editum non est. Ipse argumentum illorum hoc recenset: Referuntur primò Bibliothecæ insigniores ac instructiores, qva ab initio in mundo fuerunt, et si qvæ adhuc hodie maximè celebratæ sunt, omneqve genus scriptorum publicatorum, ac in Bibliothecis etiam num ubicunqve terrarum latentium, temporis etiam injuria deperditorum; eorum etiam, qvorum vel nomina solummodo apud veteres reperiuntur. Horum omnium scripta ac libri reseruntur secundum materias ac argumenta, qvæ tractarunt secundum artes, scientias, professiones ac faculiates: indicato etiam tempore, quando floruerint: simul etiam, qvando et ubi locorum cujusqve scripta sint excusa: numero qvoqve chartarum in plerisque indicato, quo faciliùs de pretio siat judicium; Censuris etiam doctorum virorum additis, ut sciatur, quo loco cujusque scripta sint habenda, omnibus ordine suoque loco posit is ac distributis, ut in quacunque arte ac quacunque materia scriptorem requiras, mox quæsito loco pro uno innumeros reperias, ut ad hibito judicio potiorem, ac quem seu ipse maxime probes, seu aliis præcipuè probatum fuisse intelligas, postea deligas. Vel ex illa recensione apparet, qva~ præclaro opere, qvod ipso Gesneriano præstantius fuisset, exciderimus. Rudimentu~ tamen ejus videtur doctissima illa et prolixa Præfatio editioni Erotematum Græcæ linguæposteriori præmissa, ubi per Synopsin et perpetuam dissertationem omnium artium et scientiarum scriptores, qvà antiqvos, qvà sui temporis, recenset. In hac enim, ut ipse autor in titulo promittit, tum multa alia copiosè dicuntur, tumpræcipuè narratio copiosæ ac longa instituitur de Bibliothecis vetustis, temporumvaria injuria vastatis et consumptis: de libris deperditis innumeris ac optimis, in omnibus linguis, artibus, disciplinis ac sacultatibus. Commemorantur etiam Bibliothecæ, hac etiamnum ætate rara libronum MStorum supellectile in variis orbis terræ locis instr#ctæ, ac hoc nomine celebratæ: cum indicatione autorum et librorum præcipuoru~ Græcorum et Latinorum, veterum acrecentium, extantium adhuc et publicatorum, distributis [202] singulis optimo ordine secundum linguarum, artium, disciplinarum ac facultatum genera: ubi de autore et argumento et orationis genere, ac quo loco quilibet autor habendus sit, plerumque adolescentes admonentur. Edita sunt hæc erotemata Basileæ 1565. in 8. Invenies illic nonnunqvam judicia memoratu digna. Post Gesnerum non adeò feliciter hanc telam pertexuere nonnulli. BOL. DUANUS, Pastor aliqvis Pomeranus, Bibliothecam librorum, suô tempore editorum, confecit; sed destitutus ad illam rem necessariis subsidiis, habitans qvoque loco incom~odo, et ad notitiam libroru~ sibi comparanda~ non satis apto. E Catalogis Francofurtensibus excerpsit, qvi nonnunqva~ mendaces, et non nisi titulos ostentant. Præ cæteris tamen eminet ejus autoris Bibliotheca Historica, bono ordine digesta, cujus ordinis et digestionis ratio ab ipso autore in Præfatione prolixè proponitur. Rudimentu~ non sanè spernendum notitiæ Historicæ præbere poterit, qvod suppleri è Bibliothecæ Thuanæ et Cordesianæ Catalogo potest, de qvibus infrà dicetur. Ejusdem commatis Autor GEORGIUS DRAUDIUS est censendus, cujus extat Bibliotheca classica per omnes Facultates, itidem è Catalogis Francofurtensibus congesta. Solum ille Nomenclatorem, et ne qvidem fide dignum, agit, in qvô reperias nonnulla planè falsa; libros, qvi nunqvam editi, et in ipso conceptu parturientis cerebri suffocati. Inepti sunt, qvi libroru~ Catalogos scribunt è Catalogis. Oculata hîc fides et judicium præsens reqviritur. Laudanda tamen methodus est, quâ utitur: qvam ob causam majori esse usui potest, qvam cæteri indices, etsi accuratiùs instituti. KONIGII Bibliotheca Vetus et Recens edita est Norimbergæ ab Enteris in folio Ann. 1678. Non facile memini, majori apparatu venditatum esse ullum librum, qvam hunc; qvia, ut tit ulus præfert, totius orbis literati opes, ab ipsis incunabilis ad nostra usqvetempora, pollicetur. Sed totus ille liber exiguâ plane industriá congestus, è Catalogis variis undiqvaque et undiqve corrasus. Historia, qvæ breviter annectitur, nonnunqvam de viris doctis falsa est: libri affinguntur qvibusdam, de qvibus nunqvam fortè illi cogitarunt: Omnia manca sunt et mutila. Nam de viris celeberrimis, qvi hodiè vivunt, vel nuper desierunt vivere, leviora qvædam scripta referuntur, præteritis dignioribus. MARTINUS LIPENIUS, Scholæ Lubecensis Conrector, scriptis qvibusdam in lucem editis clarus, Catalogos librorum in Jurisprudentiâ, Medicinâ, Theologia, Philosophia, congessit, secundum materias distinctos, qv od à multis hactenus desideratun. Libri omnes per intervalla in folio editi, typoque grandiore, unde moles et pretium qvidem librorum augetur, sed com~oditas notandi prætermissa relinqvitur. Reliqvis tamen præstare Biblioth. Philosophica et Theologica videntur Indices Autoru~ Alphabetici adjecti. Utilissimus labor esset, si omnes autores veteres et novos secundu~ materiarum titulos accuratè dispositos haberemus. Sed fieri vix potest, ut in istis argumentis omnibus absolutu~ numeris haberi opus possit: nam novique labores semper hîc locu~ in veniunt. Hæc de scriptoribus universalium Catalogorum dicta sunto. Veniamus [203] nunc ad scriptores Catalogorum particularium: inter qvos primum locum tribuamus iis, qvi certæ alicujus nationi# et autoris libros recensent. Sunt verò inter illos nonnulli, qvi personis contenti omittunt scriptorum accuratam enarrationem, inter qvos est JOHANNES ANDREAS QVENSTEDT, cujus extat Dialogus de patriis illustrium virorum, omnium ordinum ac facultatum, qvi ab initio mundi per universum terrarum orbem usque ad annum 1600. claruere. Non contemnendus liber est, qvanqvam non satis plenus, nec in recensendis scriptis accuratus. Errores Geographicos aliosque in illo notat Bailletus tom. 2. p. 25. Incipiemus à Gallis, qvæ gens, ut præ cæteris ad ostentationem facta est, non omisit hanc qvoque nominis sui gloriam, exemplo Græcorum et Romanorum, apud qvos non defuerunt, qvi gentis suæ scriptorum elogium editis libris celebrarint. Valde enim ad existimationem nationis pertinet ingenii gloria, qvæ libris et inventis æstimæur, ut patriæ specimina victoriis et factorum historiis. Provincialium Poëtarum Gallorum Historiam Claudius Fauchetus, Vir illustris, recensuit peculiari libro. Nam po#tic# gloria# præ cæteris nationibus, penè in ipsa barbarie, excelluerunt Galli; unde didicerunt et exemplum sumpserunt Itali. Certè apud Gallos singulares ludi poëtici suerunt instituti, qvibus ipse Rex præsidebat, et victores in hoc certamine coronabat. Horum ludorum memoriam ex ipsis Antiqvitatis ruderibus produxit Dominus de Casa nova, Vir illustris et doctissimus, cujus extat singularis de hoc argumento liber, in 4to editus: De qvibus pluribus etiam egimus in Dissertatione nostrâ de Germanicâ Poësi, capite de Galloru~ Poësi. Franciscus Petrarcha, argutissimus Italorum Pœ#ta, multum Provincialibus istis debet. Hujus Faucheti Historiam suo libro inseruit ANTONIUS VERDIERIUS, Claudii Verdierii, de qvo nos suprà, Pater. Summâ hiccurâ recensentur libri, Gallico non solum idiomate scripti, sed et Latino à Gallis: qvanqvam parcior in his fuerit, et diligentiorem tractationem labor ille reqvirat. Editus est ille liber, titulo Bibliothecæ, Gallicâ linguâ, Lugduni Anno 1585. in folio. Præfatio libripleniùs consilium ejusexponit. Est omnino in pretio habendus; qvanqvam Bailletus multos in illo defectus notet. FRANCISCUS GRUDæUS CRUCIMANIUS, ut illum Nicolaus Antonius vocat, sive SIEUR DE LA CROIX DU MAINE, idem argumentum tractavit post Verdierium, cui tamennihil se debere profitetur. Habuit qvidem in animo hic autor vastum opus Bibliothecæ universalis condere, ut patet ex Epistolâ ad Regem scriptâ, qvâ ideam proponit perfectæ alicujus Bibliothecæ, per pluteos suos instar Locorum Communium disponendæ; sed methodus ejus est planè , neque certa scientiarum capita seqvitur: titulos enim variè inter se miscet. Habuit qvoque affectos alios libros Bibliothecarios de Gallicis scriptoribus aliisque; sed qvi nunqvam sunt editi, et post mortem ejus distracti fuerunt, teste Ludovico Jacobi in Tractatu suo de Bibliothecis; ubi de Bibliothecis Gallicis agit. Fuit verò inter duos illos controversia, de sublectis sibi per plagium notatis suis: nam uno penè eodemque tempore libri illi prodierunt. Crucimanius tantùm [204] Gallicos recenset isto libro, qvieodem titulo editus Paris. in fol. 1684. Latinos peculiari libro reservaverat, qvi tamen nunqvam editus. Memorabile omnino est, qvod ipse de se Crucimanius in Præfat. Bibliothecæ Gallicæ. Ie diray que dés l' an de mon âge dix-septiesme, scavoir est, en l' an de salut 1569. estant enuoye en l' Université de- Paris, pour faire profit aux lettres, l' estois si curieux d' avoir toutes sortes de livres non seulement en Grec, Latin et autres langues, et sur tout en François, qu' en fin l' amas que ĵ en sais estoit sigrand, que le Catalogue d' iceuxse monstroit tenir plus d' un juste volume. De façon qu' il me prit dés-lors une enuie de mettre à part les Grecs et les Latins, et d' un autre coste les François, où Autheur qui auoyent escrit en nostre langue, sans parler des Italiens, Espagnols et autres. Alibi dicit, se commentariorum septingenta vel octingenta volumina anno ætatis 27. in omni genere scientiarum collegisse. Promittit qvoque librum Gallicâ linguâ, cui titulus La Recherche des Bibliotheques ou Cabinets les plus renommez de France avec la declaration des livres rares, medailles, pourtraits, Statues ou effigies, pierreries, ou autres gentilesses, ou gentilles curiositez, quise voyent és maisons des Princes et autres, qui sont amas de telles magnisicences. Sed nihil post mortem ejus eorum apparuisse, testis est Lud. Jacob. p. 675. qvæ fortè destructa et dissipata fuere. ANDREAS DU CHESNE, sive QVERCETANUS, scripsit Gallicâ linguâ Bibliothecam Autorum, qvi scripserunt Historiam et Topographiam Franciæ secundum ordinem temporum et materiarum. Editus est ille liber in 8vo Parisiis Anno 1627. et, si rectè memini, post illud tempus auctior in lucem venit. Sed apud illum nihil invenias præter Gallicos autores, et qvidem Historicos et Geographos: Poterit tamen inservire Historiam Gallicam secundum tempora et autores nosse cupientibus. SORELLUS, Historiographus Regius, Vir doctus, cujus extant multi libelli ab ipso editi, Gallicâ omnes linguá, ut Scientia Universalis, de qvâ infrà dicemus, et alius liber de perfectione hominis, qvi in linguam Germanicam conversus est à Barone de Stubenberg: scripsit librum, cui titulus: La Bibliotheque Françoise, qvo comprehendit Autores, qvi Gallicâ linguâ scripserunt, aut è Latinâ et Græcâ in Gallicam linguam verterunt varios autores. Sed eorum, qvi linguâ Latinâ scripserunt, nulla hîc sit mentio, nec omnium, qvi lingvâ Gallicâ. Præcipuè illos tantum Scriptores recenset, qvi agunt de Eloqventiâ, Philosophiâ morali, Poëtas, Oratores, Grammaticos et Historicos Gallicos. Ita autem versatur in illorum Autorum recensione, ut judicia sua passim interponat. Habuit vero ille in animo, ut ex Bailleto tom. 2. pag. 168. patet, Encyclopædiam aliqvam ex Gallicis tantùm autoribus concinnatam dare, cum sine Græcæ Latinæqve linguæ subsidiis ad perfectam rerum cognitionem pervenire nos posse crediderit, qvod vanum ejus merito consilium Bailletus vocat. Ejus characterem describit Patinus epistolâ 45. ubi multa ejus scripta recenset, et pene 20 habere inedita volumina narrat. Cæterùm, qvi inter Gallos de omnibus Autoribus scripserit, nemo hactenus repertus est. In animo hoc habuit Ludovicus [205] Jacobus, uti diximus, qvi vastum opus qvatuor in folio voluminum meditatus est; qvorum duo eos, qvi Latinâ linguâ, cætera, qvi Gallicá scripserant, comprehendere debebant. Ille vero Titulus operis: La Bibliotheque universelle de tous les Autheurs de France qvi ont escrits en qvelqve sorte de sciences et de langues, qvod ille Ann. 1638. inchoaverat. Jam verò eo mortuo, qvid huic operi factum sit, non constat. Edidit ille qvidem singulis annis, ab Anno 43, nisi fallor, incipiens, libros Parisiis editos, sub titulo Bibliographiæ Parisinæ, et finit Anno 1662. qvo scripsit Bibliothecam Gallicam universalem, id est Catalogum omnium librorum per universum Galliæ regnum ab anno 50 excusorum. Videatur Labbeus in Bibl. Bibliothecarum. Sed nulla illic talis Bibliothecæ, qvam promisit, et qvæ veré ita vocari poterat, mentio fit. Extat et qvarundam regionum apud Gallos, Virorumqve in illis illustrium, enarratio. De qvibusdam Bailletus tom 2. pag. 184. Habuit qvoqve in animo Universale aliqvod opus Philippus Labbeus, homo ad Lexica et Catalogos conficiendos à naturâ factus, testaturqve de illo Nicolaus Antonius in Præfatione Bibliothecæ Hispanicæ his verbis: Vixisset hujusmodi natus laboribus Labbeus, haberemus absolutissimam hujus gentis ad miraculum doctæ, è Chiliadibus Historico-Chronographicis notitiam. Qvod si continuus Scriptorum illorum Catalogus dari possit, non dubito, illum mole superaturum cæteros omnes. Ut enim ingeniosa gens est, et scribax; ita magna, ut puto, illorum Autorum apud illos messis erit. Gallos excipiant Itali; magna apud illos Virorum doctorum semper copia, tum præcipuè, cum evigilarent iterum ex profundô multorum seculorum lethargô. Multæ apud illos à præcipuis Viris institutæ Academiæ et Collegia, de qvibus supra# cap. 14. Singulis Collegiis certæ erant leges. Scribuntur à singulis membris libri, qvorum omnium Historiam si haberemus, non parum prodesset ad rem literariam. Solam Lynceorum historiam adornabat Martinus Fogelius, Professor Hamburgensis, vir doctissimus; sed ille im~aturâ morte abreptus ineditum opus reliqvit. Multi è Collegiis illis prodierunt egregii libri, qvorum exigua, et plane nulla, apud nos est notitia. Extant nihilominus particulares singularium urbium Bibliothecæ vel Catalogi, qui si conserantur omnes, integrum fortassis aliqvod corpus constituere possint. Nolo in illis recensendis prolixus esse, præsertim cum Labbeus in suâ Bibliothecâ Bibliothecarum et Teissierus plurimos jam tum recensuerint, ubi illorum nomina et librorum tituli legi possunt: nam singularia, qvæ in illis moneamus, non habemus. Videndus qvoqve de iis est Bailletus Tom. II. à pag. 138. ad pag. 146. ubi nonnulla virorum doctorum de iis judicia habentur. Facit et Academiarum illarum et Academicorum mentionem Gregorius Letus, in 3. part. Italiæ suæ regnantis, non qvidem perfectam planè et absolutam, sed tamen, qvod ad nostra tempora spectat, sic satis accuratam. Ipse verò, ut videtur, potiùs aliunde doctus qvam suâ experientiâ omnia scribit, ac pleraque excerpit è notitiis privatis. Neque enim omnia Italiæ loca eâ, qvâ fieri debebat, curâ indagavit, in qvibusdam locupletior, in plerisqve strictior [206] et parcior. Prodesse tamen extero potest labor ille, utut imperfectus, Italiam studiorum gratiâ adituro. Nam in autorum, qvi hodiè vivunt, nominibus recensendis satis diligens est. Mallem illum omnes illas notitias et memorias, unde ipse hauserat, notasse. Veniemus ad Hispanos, apud qvos olim exigua fuit scribendorum libroru~ cura, nisi qvod Andreas Schottus in librode Bibliothecis, et claris Hispaniæ viris, Francofurti in 4to An. 1608. edito; et Valerius Andreas Taxander in Catalogo clarorum Hispaniæ scriptorum, Moguntiæ An. 1607. in 4to editô, aliqvam in illô argumentô operam posuerunt, sed minus accuratam. De illis videatur Bailletus tom. 2. pag. 150. 151. 152. Post illos tandem prodiit NICOL AUS ANTONIUS, Hispalensis, JCtus, Ordinis S. Jacobi Eqves, Canonicus, Regiorum negotiorum in urbe et curiâ Romanâ Procurator generalis. Is maximis laboribus congessit, tum è Catalogorum universalium scriptoribus, tum è gentis suæ Nomenclatoribus, qvi tamen perpauci sunt et planè non accurati, Bibliothecam, cui titulum facit. Bibliotheca Hispana, sive, Hispanorum, qui usquam unquamve, sive Latinô, sive populari, sive aliâ quâvis linguâ scripto aliquid consignarunt, notitia, his, quæ præcesserunt, locupletior et certior, brevia elogia, editorum atque ineditorum librorum Catalogum duabus partibus continens, quarum hæcordine quidem rei posterior, conceptu vero prior, duobus Tomis de his agit, qui post annum secularem 1500. usque ad præsentem diem floruere; prodiit Romæ, Anno 1672. in folio. Præmissa est luculentissima Præfatio, qvæ agit de totô hôc colligendi autores negotiô, exponit sua et aliorum consilia, et qvasi per lancem saturam recenset magnâ diligentiâ autores omnium nationum Bibliothecarios. Liber ille omnes, qvotqvot sunt hujus argumenti, scriptores accuratione et diligentia# vincit; nam et elogia addit, et libros editos adsignatô tempore et loco, unà cum ineditis, sollicitè recenset. Multa enim in illô librô invenias maximè memorabilia, ex ipsis Bibliothecarum recessibus producta. Adjecit Indices, pulcherrimô ordine, secundum disciplinas congestos. Primus est Index cognominum. II. Patriarum. III. Ordinum Ecclesiasticorum. IV. Munerum Ecclesiasticorum. V. Munerum Secularium. VI. Materiarum, qvi cæteris amplior, et in XXIII. Classes dividitur. Liber ille Ideam subministrare potest omnibus in aliis gentibus simile qvippiam tentaturis. Antiqviores Hispaniæ scriptores peculiari libro reservavit. Dolendum est, adeò incuriosos esle in rerum suarum notitiâ Batavos, cum apud illos plurima lucem videant, tam Latinâ qvam Belgicâ linguâ scripta, qvoru~ Catalogum locupletiorem texi, interesset publicè SANDERUS de scriptoribus Flandriæ 3. libros, de scriptoribus Gandavensibus alios tres, duos de Brugensibus scripsit. Idem de MStis qvoque egit. Elogia uberiora virorum doctorum sunt in Flandriâ ejus illustratâ, vasto opere. VALERII ANDREæ DESSELII Bibliotheca cæteris omnibus in hoc genere scriptoribus præferenda est, etsi in multis deficit; ac FRANCISCUS SWERTIUS in Athenis suis Belgicis, qvædam sibisubrepta qveritur: qvi hoc suo libro de Academiis et Bibliothecis Belgii agit. [207] Sed Valerii Andreæ liber multo accuratior est. MEURSIUS eodem titulo Athenarum Batavarum usus solam Academiam Leidensem describit, ejusque Professorum elogia et opera recenset. AUBERTUS MERæUS, Panegyristes potiùs qvam Bibliothecarius scriptor, in solis elogiis hæret: Quare et Elogiorum Belgicorum titulo liber ejus prodiit. Valerius Andreas in Præfat. Bibliothecæ suæ duos alios librorum Belgicorum consignatores nominat. Sed imperfecti eorum labores industriâ Valerii Andreæ obliterantur. Nunc qvidem prodeunt Mercurii aliqvi officinales librorum, singulis semestribus, non in Belgio tantum sed et alibi, editorum, curantibus Wæsbergiis, qvorum diligentia merito laudanda est, non enim nudos tantum titulos sed et argumenta simul exhibent. Sed sera est illorum opera, et à paucis tantum annis inchoata. Anglica gens Batavis longè fuit negligentior in consignandis ingeniorum monumentis; nihil enim ab illis prodiit, qvod mereatur nominari, cum tamen sint extentqve penè innumera ingeniosissimæ gentis in omnibus doctrinis scripta, prodeantque qvotidie, tam Latinâ qvam vernaculâ linguâ, plura. Qvod ad vetera attinet, præter BALEUM, cujus extant Centuriæ Virorum illustrium Anglicorum; et compilatorem ejus PITSEUM, qvi de simili argumento et de iisdem autoribusscripsit, pleraque describendo et interpolando; et qvendam Eduardum LEIGH, qvi populari linguâ de recentioribus autoribus aliqva scripsit; neminem habemus, nisi paucula illa velimus his addere, qvæ in Actis Philosophicis habentur. Sed ea tantùm Physica sunt et Mathematica. Baleum pleriqve non bonâ fide in recensione suâ versatum judicant. In Pitseo compilatore multi notantur errores: Burtonus in Græcæ linguæ historiâ p. 55. impudentem plagiarium nominat. Qvæ GEORGIUS LILIUS elogia Anglica scripsit, exigua sunt, et memoratu vix digna. Fuit ille filius Guilhelmi Lilii, qvi teste Burtono p. 56, ut Græcis literis commodiùs operam daret, in Rhodo insulâ qvinqve annos degit. Prodeunt et singulis mensibus Mercurii officinales, qvi defectu aliorum colligi et notari possunt. Extat etiam Catalogus librorum, qvi incendio Londinensi perierunt, ex qvo hunc defectum utcunqve resarcire possumus. Subsidio etiam esse potest ANTONIUS WOOD, qvi in Historiâ Oxoniensi commemorat libros à Professoribus Oxoniensibus, omnibusqve hujus Academiæ alumnis, qvi postea ad celebritatem nominis pervenerunt, editos. Catalogus qvoqve Oxoniensis Bibliothecæ jungi his potest: Sed nulla tamen in omnibus est plena et ordinata Autorum Anglicorum recensio. Qvi doctorum Scoticæ gentis historiam descripsit in Historiâ Ecclesiasticâ Scotiæ THOMAS DEMPSTERUS, non satis bonâ fide eâ in re versari existimatur à multis, qvorum judicia collegit Bailletus tom 2. pag. 188. Et sanè hominem fuisse præferocis et perversi animi, ex iis apparet, qvæ de ipso narrat Erythræus Pinacoth. I. num. 9. Danorum scripta, sed per catalogum tantùm digesta, breviter consignavit ALBERTUS BARTHOLINUS, cui auctarium accessit à THOMA fratre. Rudes sunt illi labores, qvi per catalogos tantùm ordinati sunt. Meliùs mererentur [208] de publico, qvi secundum seculorum seriem omnia confignarent, et accuratam simul Prosopographiam ederent. Nunc qvoqve Holsatorum, Hamburgensium et Lubecensium scriptorum historiam laudabili profectò conatu molitur JOHANNES MOLLERUS, Flensburgensis, cujus operis designatio habetur in Cimbriæ literatæ prodromo, qvi Ann. 1687 Sleswigæ editus est. Opus autem ipsi in 4. partes dividetur. I. serie Chronologica exhibebit Elogia fusiora Scriptorum indigenarum. II. elogia Scriptorum exterorum, qvi apud Cimbros inclaruerunt. III. Alphaberico ordine recensebit scriptores minorum meritorum. IV. aliqvot sectionibus complectetur 1. Scriptores anonymos et pseudonymos, 2. Viros doctos, sed nullis libris editis claros, cæteris tamen nihilo inferiores. 3. Indicem exterorum muneribus publicis non admotorum, qvorum monumentis Historia Cimbrica est illustrata. Præmittet V. Prolegomena, quibus continebunturtum Scriptores Historiæ particularis literariæ, singularum totius orbis nationum, ordine Geographico, qvorum jam numerus octuplo superat Labbeanum et Voglerianum, tum Cimbrorum in rem literariam merita insignia adumbrata. Subjicientur VI. Indices, ex qvibus primus Alphabotico; secundus vero Chronologico ordine nomina scriptorum sistet; tertius Topographicus suis regionibus exteris singulos viros doctos assignabit; qvartus Tacticus autores ratione munerum et scientiarum distinguet: qvintus Realis, sub materiarum classes scripta Cimbrorum revocabit, non generalibus tantùm titulis contentus, sed et partes scientiarum complexus: sextus memorabilia qvævis continebit. Eâ vero , fide, industriâ, in hoc opere versabitur, ut cæteris in hoc genere scriptoribus palmam facilè prærepturus sit. Sueci qvoque nuper suas opes in publicum produxerunt, qvorum scripta hactenus ignorata fuerunt. Fuerunt tamen apud illos nonnulla edita, qvæ magnam sanè laudem merentur. Prodiit Anno 1680. Holmiæ JOHANNIS SCHEFFERI Svecia literata, sive de scriptis et scriptoribus gentis Svecicæ liber, cui accedit Appendix de scriptoribus Finnicæ gentis, opus posthumum: sed facilè apparet, autoris ultimam manum operi non accessisse. Novi enim Svecos, qvi ipsi hunc vilipenduntlaborem. Qvæ præmittitur ad Lectorem, Præfatio, affert non pauca, qvæ ad notitiam rei literariæ Svecanæ pertinent, qveriturque de iniqvitate hujus loci in libris cœ~mendis et imprimendis. SIMON STARAVOLSCIUS qvoque illustrium Polonorum Centuriam edidit. Utinam in Germanâ gente esset, qvi hoc patriæ suæ pietatis officium præstaret, colligeretque accuratam scriptorum et autorum suæ gentis historiam; certè numero vinceremus omnes, non æqvè dicam pretio. Scribunt enim multi, imò vomunt libros; qvibus ut excuteretur è manu calamus, publicâ autoritate provideri deberet. Hinc contemptus nostræ gentis apud gentes nasutiores, qvæ tamen, si rem accuratiùs pensitaveris, multum Germanorum diligentiæ debent. Id certè vel ipse livor fatebitur, absque Germanis vix tantos in re literariâ progressus [209] facturas cæteras nationes, qvæ Germanos qvadantenus Pœdagogos nactæ sunt: qvod aliqvando ostendam Dissertatione singulari de meritis Germanorum in rem literariam. Supersunt multi libri, tam Latinâ qvam vernaculâ linguâ scripti, qvi in pretio haberi merentur; qvi si notarentur accuratiùs, non parum hoc tum ad gloriam, tum ad utilitatem faceret. Cœpit qvidem MELCHIOR ADAMI aliqva de vitis Theologorum, JCtorum, Medicorum et Philosophorum com~entari, qvi in nostrâ gente aliqvod tamen operæ pretium fecit; qvanqvam longè à perfectâ Historiâ absit: in elogiis prolixior est, in scriptorum reeensione non adeò accuratus. Eandem telam continuavit HENNINGUS WITTE, Gymnasii Rigensis Professor celeberrimus, vir doctus et amicus noster, qvi è Program~atibus Academicis elogia et scripta collegit; addidit et exterorum nonnullorum vitas, laudabili qvidem operâ. Sed vix uni homini tam vastum argumentum exhaurire licet, qvod adeò operosum est, et literarum commercia penè infinita postulat. Nunc ille Diarium Biographicum instituit, in qvo Scriptores seculi XVII præcipui concisè descripti. Postea REISERUS Theologorum aliqvot et Philologorum è nostratibus vitas et scripta recensuit. Vidimus de Bibliothecarum scriptoribus secundum nationes consideratis; locum ab his occupent, qvi agunt de Bibliothecarum scriptoribus respectu certi ordinis. Eorum posset vastus Catalogus texi; sed nolumus operosi esse, cum jam tum illos recensuerit Philippus Labbeus in Bibliotheca Bibliothecarum, Indice tertio, et Teissierius. Legendus est Bailletus tom. 2. à pag. 118. ad pag. 138. Præ cæteris omnibus laudanda est ordinis Jesuitici Bibliotheca, qvæ plenè et copiose scripta est post Petrum Ribadeneira, à Philippo Alegambe Bruxellensi, qvæ edita est Antverpiæ in folio Anno 1653. Prodiit denuò auctior illa Bibliotheca Nathanælis Sotwelli operâ, ante aliqvot annos Romæ: plura de illo libro singularia notavit Bailletus, qvæ hîc non repetam. Com~endari qvoque debet Bibliotheca Scriptorum sacri ordinis Cisterciensis, à Carolo de Visch adornata, cujus editio secunda plenior Coloniæ Agrippinæ 1656. in 4to prodiit. In hac memorabilis omnino est illa Johannis Caramuelis Lobkowitz operum, tam editorum qvam ineditorum, recensio, ab ipso autore consignata, et hîc inserta à pag. 178. ad p. 200. ubi multa occurrunt notatu dignissima. Incredibile est, qvantum autor ille librorum scripserit unus in omni scientiarum genere: in qvibus lecretiora etiam qvædam, et vulgo non animadversa, et singularia qvædam cogitata continentur. De cæteris legi Bailletus potest. Certi nominis scriptores, nescio qva minutâ diligentiâ, in unum corpus collecti à multis. In Græcorum Historiâ tum Johannes Meursius, tum Leo Allatius diligentes fuerunt. Ille de Alypiis, Antigonis, Aristoxenis, Philostratis, Ptolemæis, Pythagoris scripsit: hic de Simeonibus, Psellis, Philonibus, Nicétis, Methodiis, et Georgiis: qvi ultimus liber in corpore Bizantinæ Historiæ Georgii Acropolitæ additur, continetque multa memorabilia de libris ab iis autoribus scriptis, [210] qvi nome~ Georgii habuere. Non pauca habet ille liber ad notitiam historiæ Ecclesiasticæ, præcipuè Orientalis, pertinentia. Ita de claris Jacobis scripsit Ludovicus Jacobi: de claris Philippis Philippus Labbeus: de claris Theophilis Theophilus Rainaudus: de claris Antoniis Sanderus. Inter Catalogorum particularium scriptores recensendi et hi sunt, qvi de scriptoribus, respectu ad scientias habito, scripserunt. Inter eos primô locô numerabimus ISRæLEM SPACHIUM. Ejus extat Nomenclator scriptorum Philosophicorum atque Philologicorum, qvo habetur succincta recensio eorum, qvi Philosophiam omnesque ejus partes qvôvis tempore aut idiomate usque ad annu~ 1597. descripserunt et illustrarunt, methodo secundum locos com~unes ipsius Philosophiæ institutâ, cum duplici indice, unô rerum alterô autorum, collectus et digestus Laudanda est viri hujus industria, qvam in seqventibus temporibus adhibuit nemo. Ordo secundum Philosophiæ partes com~odus est, et magni usus. Idem autor scripsit et Nomenclatorem Medicum, simili ratione digestum; qvi rudimentum præbuit illis, qvi posteà majores de re Medicâ Catalogos scripserunt. GERHARDI JOHANNIS VOSSII indefessa diligentia in his argumentis præferri omnibus debet. Extant ejus opera de Historicis Græcis et Latinis, nunc mendosè recusa, qvem diligenter exscripsit Martinus Zeilerus, qvi secundum Alphabeti ordinem autores disposuit, et aliqva de recentioribus historicis addidit. Supplementa Vossiana scripsit Malincrotius, qvi prætermissos à Vossio Historicos Græcos singulari dissertatione adjecit: sed in alterâ editione Vossii pleraque qvæ notaverat Malincrotius, addita fuerunt. Scripsit et supplementum Hallervordius, et novissimè Christophorus Sandius, libellô in Bataviâ editô in 12. Reinesius qvoque supplementa ad historicos Græcos molitus est, ut tradit Rupertus in Epistolis Richterianis, pag. 424. Testis qvoque est Sarravius in epistolis pag. 267. Ludovicum Jacobi tale supplementum scripsisse: nam in epistolâ ad Isaacum Vossium scribit, se ipsi partem eorum transmississe, et nunc reliqva, qvæ ad Historicos Græcos spectent, transmittere; librum enim ad umbilicum vergere: Sed nihil eorum publicè comparuit. Idem Vossius de Poëtis Græcis et Latinis libellum edidit, sed ad recentiores se non demittit; editus est Amstelodami Anno 1654. in 4to. Poëtas recentiorum temporum Gyraldus Dialogis duobus persecutus est. De scientiis Mathematicis ac autoribus veteribus et recentioribus idem Vossius scripsit. Voluit scribere de scientiis et artibus, cujus est liber de 4. artibus popularibus. Qvæ, ut omnia doctissima sunt, ita optandum fuisset, ultimam iis accessisse manum. Non pauca prætervidit: recentiorum illi et exoticorum cura parcior, qvæ verò ab illô scripta memorantur, sollicitè satis examinantur. Astrologorum Elenchum specialem et secundum Chronologiam institutum dedit Ricciolus in Almagestô suô novô. Qvi perfectas singularum Facultatum et scientiarum Bibliothecas et Catalogos scripserint, non habemus: qvanqvam multi qvidpiam tentarint penè in omnibus disciplinarum generibus. Qvod ad Theologiam [211] attinet, sunt qvidam, qvi Theologorum scholasticorum ac moralium nomina consignarunt; qvidam, qvi Interpretum Scripturæ; aliqvi generatim de rerum Theologicarum scriptoribus egerunt, tum è Pontifi ciis, tum è nostris et Reformatis. Possevinus et Molanus è Pontificiis Theologicam Bibliothecam scripserunt, et præterea nonnulli alii. E Reformatis Voëtius, qvi multa immiscet falsa; libri non rectè citati; interdum affingitur multis, qvod ab ipsis scriptum non est; nomina pervertuntur. E nostris, qvi scripserint, vix memini, præter Bolduanum et Draudium: in qvibus tamen id laudandum est, qvod tam in Theologicis, qvam in Philosophicis, secundum locos materiarum collectanea sua instituerint. Nunc accessit illis Lipenii Bibliotheca Realis Theologica. Calixti Apparatus magnâ rei Theologicæ jacturâ in ipso penè initio defecit. Ideam Bibliothecæ Theologicæ secundum seriem autorum commodè dispescere docuit Hottingerus in Bibliothecariô suô qvadripartitô, ubi autores in ordinem redigit, et potiores in ordine illô recenset. JCtorum libros qvi in ordinem redegerit accuratum, ab ipsâ Jurisprudentiæ nullum habemus. Sunt qvidem, qvi vitas nonnullorum descripserunt, et libros qvoque recensent, ut Baldus, Rutilius, Pancerollus, Fichardus, Bechtholdus, qvi secundum materias juris autores disposuit, qvibus ultimò Martini Lipenii Bibl. Juridica Realis accessit; sed nondum satis factum est huic negotio. Bibliothecam universalem Juridicam molitur CASPARUS THURMANNUS, qvi multâ cum curâ et industriâ hoc in argumento versatus est: nam secundum materias et partes Juris generaliores eam instruet: Bibliothecam processualem, criminalem, testamentariam, contractuum etc. singularibus voluminibus comprehendet, in qvibus ordinem rerum seqvetur. Qvi, si aliqvando prodierit, liber omnium superabit labores. Promisit et Cornelius à Beughem Bibliothecam Universalem Juridicam, sed recentiorum scriptorum, cujus ille specimen dedit, publicata hoc anno Bibliographiâ Juridicâ et Politicâ, qvo continentur JCti et Politici, qvi ab anno 51. usque ad annum 78. in omnibus linguis scripserunt. Prodiit Amstelodami Anno 78. in 120. dispositus est secundum autores liber; huncille laborem per seqventia tempora continuabit, et aliqvâ parte juvabitur res Bibliothecaria hujus viri studiô, si aliqvando in lucem producet, qvos editioni se paratos habere libros scribit. Habebimus ab illo B#bliographiam Universalem omnium Facultatum et artium, Bibliothecam Belgicam omnium scriptorum, qvi unqvam prodierunt in Belgio, Bibliothecam materiarum universalem, Bibliothecam Mathematicam, Historicam, et Chronologiam, Bibliothecam Chalcographicam orbis imperantis et literati, et præterea plurima alia. Videatur Syllabus libro ejus præfixus. Medicorum scriptorum itidem accuratum Catalogum non habemus De vitis antiqvorum Medicorum in animo habebat scribere Clarissimus vir Johannes Heinricus Meibomius, et eandem telam texere dicitur ægidius Menagius. Meibomii liber apud filium ejus, Profeslorem Helmstadiensem, Virum Clarissimum, [212] latet, qvi de hôc opere, si rectè memini, publicavit epistolam. Est et in Italiâ qvidam Johannes Baptista Caponus, qvi Historiam Medicam universalem præ manibus habere dicitur, referente Gregorio Leto. Hujus Historiæ Universalis libros qvinqvemolitur, qvorum primusest de veteri Medicinâ; secundus de recentiori Medicinæ usu apud omnes nationes; tertius desectis; qvartus de Medicis; qvintus Bibliothecâ Medica cum notitia MStorum totius orbis in qvocunque idiomate. Verùm vix hominis unius industria isti labori sufficere videtur. Qvod ad veterem Medicinam attinet, Conringius in Introductione suâ Medicâ strenuè partes suas exsecutus est, quam supplemento suo auxit nunc Cl. Schelhammerus. Sed no#hîc non tam de historiâ, qvam de Catalogis librorum solliciti sumus. Eorum aliqvos dederunt Isr aël Spachius, Brunsfelsius, Schenckius, Robertus Constantinus, Paschalis Gallus, et post illos van der Linde Professor Leidensis, qvi omnium antecessorum labores in unum corpus congessit, additus suis augmentis. Dispositus autem liber est secundum autores, suntque multi in eo errores et defectus, qvorum aliqvos notat Voglerus Introductione in notitiam scriptorum pag. 42. 43. 44. qvi eum autoribus prioribus, Schenkio, Constantino et aliis, multis in locis ipsum contulit, et non satis accuratum invenit. Post illum tecundum materias disponit Catalogum Lipenius; sed magna seges restat recentiorum scriptorum, qvorum nulla in illo librô mentio. Scripsit et Cornelius à Beughem Catalogum novissimorum scriptorum Physicorum et M#dicorum, sub titulo Bibliographiæ Physico-Medicæ, qvæ anno 80. prodiit in 120. De cæteris, qvi ratione scientiarum habitâ Catalogos scripsere, plura habentur apud Bailletum tom. II. â pag. 189 ad pag. 237. et nossuo de illis loco plura commentabimur. Catalogi Bibliothecarum publicarum aliqvot publicati sunt, ut Bibliothecæ Oxoniensis, de qvâ suprà. In Belgiô qvoque prodierunt Bibliothecarum qvarundam Catalogi, ut Ultrajectinæ, qvi in folio editus est, et Lugdunensis, qvi in qvarto; qvales vix haberi possunt in Bibliopoliis. In hoc MSta Orientalia enumerantur. In Germaniâ extat Catalogus Bavaricæ et Augustanæ, qvi rariores sunt. Catalogi Augustanæ Bibliothecæ non nisi centum exemplaria impressa sunt. In illa Bibliothecâ latent multi MSti Codices, adhuc inediti, qvorum non pauci prodierunt, curante Marco Velsero, ejus Reip. Duumviro, cujus magna apud eruditos est celebritas. De his et Bavaricis Monachii ac Ingolstadiæ Bibliothecis videatur Bailletus tom. 2. pag. 243. 244. 245. De Vindobonensi Bibliothecâ Lambecius non Catalogos, sed commentarios scripsit. Gvelferbytanus Catalogus ut ederetur, ursit olim Boineburgius, sed frustra; cujus causas tradit Conringius in Epistolâ de Bibliothecâ Augustâ, ubi multa de Catalogis Bibliothecæ ipsius Principis manu, singulari planè curâ et indultriâ, conscriptis. Non memini plures unqvam prodiisse publicarum Bibliothecarum Catalogos. Prodierunt qvidem Excerpta Catalogorum de MStis Codicibus, à Bibliothecariis vel aliis autoribus publicata. Habemus à Thomasino editos Catalogos MStorum, qvi reperiuntur in Bibliothecis Patavinis, [213] tam publicis qvam privatis. Qvales Catalogi utinam plures ederentur per omnes provincias provincias et regiones! Mirè enim prosunt ad MStos Codices indagandos, qvi aliàs facilè pereunt in privatorum Bibliothecis, si illæ distrahuntur, vel ad alios possessores indoctos perveniunt; unde sæpe ad Bibliopegos et salsamentarios deferuntur. Hafniensium Bibliothecarum ortus et incrementa recenset Thom. Bartholinus in dissertationum de libris legendis primâ, pag. 16. 17. 18. 19. 20. Bibliothecæ Mediceæ Florentinæ Catalogus ab Henrico Ernstio Amsterodami An. 1641. in 8. publicatus. De cæteris nos suprà plura diximus. Scriptores Catalogorum de viris doctis Italicis habet Gregor. Leti Ital. regnant. part. 4. pag. 195. Parte 3. ubi Laurentii Legati libros recenset, notat ejus autoris Lyc um Herculis, sive scriptores Cremonenses: item librum de Pictoribus, Sculptoribus et Cælatoribus Cremonensibus. ejusdem Athenæum Poëtarum tom. 4. et Museum Poëtriarum cum Iconibus; qvi tamen omnes . Hæc de publicis Bibliothecis earumque Catalogis in hâc summariâ recensione sufficiant. Venimus ad Bibliothecas privatas: Earum Catalogi plures sunt, qvam ut recenseri possint, neque omnes ad manus meas pervenerunt: ex iis tamen celebriores primùm enarrabo, reliqvos qvasi per lancem saturam exhibiturus. Præcipuus inter illos est Catalogus Bibliothecæ Cordesianæ, qvam instituerat Johannes Cordesius, Canonicus Ecclesiæ Lemovicensis, qvi omnes suas opes, et qvicqvid corradere poterat, in Bibliothecam hanc impenderat, vir doctissimus et humanissimus; cujus plenius elogium descripsit Gabriel Naudæus, qvi Bibliothecæ hujus Catalogum ipse confecit, et accurato ordine digessit autores, secundum materias et formam librorum illos dispescens. Præcipuè hic commendari Catalogus debet ob insignem Historicorum, præsertim exoticorum, copiam, qvorum rarior apud nos est notitia; editus est Parisiis in 4to, An. 1643. Hinc commendo Catalogum Bibliothecæ Thuanæ, cujus jam suprà cap. 5. facta mentio est; et mirificé mihi placet ordo: non enim contentus summis tantum capitibus autor sub specialibus titulis locavit autores, ut statim occurrant, qvi de eodem argumento scripserunt, qvod Locorum Communium instar esse potest: et hujus ideam, notante Bailleto, Draudio debet. Additi qvoque sunt MSti Codices, tam antiqvi qvam recentiores. Qvâ diligentiâ Bibliotheca hæc composita sit, Præfatio ejus libri docebit. Addendus qvoque melioribus Catalogis est Raphaëlis Tricheti du Fresne Bibliothecæ Catalogus Paris. 1662. in 4to. editus, ob librorum raritatem et selectum præcipuè commendandus. Observavi in illo Catalogo scriptores frustra in aliis qvæsitos. Sed infinita sunt in illo menda Typographica. Theologorum JCtorum Medicorum parcior hîc numerus, sed in omni historiâ, antiqvitate, varia literaturâ, rebus naturalibus, libris qvorum nomina nunqvam penè audita instructissimus ille est, libri interdum non conveniente loco positi Bibliothecæ ipsa Regiæ accessit pretio 24000. librarum Gallicarum vendita, postqvam ab alio 33000. libras oblatas vidua recusavisset. Anni impressionis diligenter notati magnum habent [214] in libris ipsis eorumque variis editionibus conferendis usum. Qvi vitam Pinelli scripsit Gualdus, diligentissimum iteratarum editionum examinatorem eum fuisse prodidit. Qvi jam seqvuntur Catalogi, sine ordine nobis recensebuntur. Plerique illorum formati sunt de Bibliothecis, qvæ publicè per auctionem distracti sunt; eorum magnus est numerus, seligendi tamen sunt meliores de Bibliothecis, qvas possederunt Viri celebres, Scaliger, Salmasius, Heinsius et alii, si haberi possunt. Ex inspectione enim talis catalogi statim patet Viri industria et judicium in bonorum autorum selectu instituendo. Deinde vel eam ob causam asservandi sunt catalogi isti, ut sciamus, ubi lateant Autores, qvos Viri illi manu suâ notarint. Sæpe enim notulæ optimis autoribus â Viris istis in margine adjectæ, multum lucis ad autorum sensum adferunt. Hinc in Bataviâ tales libri Scaligeri, Salmasii, aut alterius Viri docti manu notati, magno pretio cœmuntur. In Amstelodamensi Bibliothecâ habentur Baronii Annales, manu Davidis Blondelli notati, qvos Resp. illa magnis sumptibus emit; Qvæ notæ, si rectè memini, nuper sunt publicatæ. Vidi ipse olim in Bibliopolio Sansonii Geographiam sacram Capelli cum ejusdem Blondelli notis MStis. Bibliothecæ Scriverianæ Catalogus, qvi Amstelodami Ann 1663 in 4to prodiit, exqvisitissimus est: constat enim selectissimis omnium facultatum et artium autoribus. Scavenianæ Bibliothecæ Catalogus, qvi Hafniæ prodiit, itidem commendandus est; ut et Mulenianæ. Scaveniana Bibliotheca Regiæ accessit, Muleniana Academicæ: Hujus catalogum cum Præfatione et Oratione edidit Bartholinus, Hafniæ 1670. ubi multos Catalogos recenset. Optimi autores Græcæ et Latinæ linguæ, optimæqve ejus editiones habentur in catalogo Pauli Junii, qvi publicatus est Lugduni Batav. 1670. Com~endo ideo hunc catalogum, quod tantùm autoribus illis constet, et paucos alios admistos habeat. Si qvi Chimicorum, Theosophicorum, Mysticorum, imò et fanaticorum qvoqve scriptorum acervum velit, is inveniet in catalogo librorum Serrarii et Bahnsii, qvi prodiit Amstelodami 1670. Non vacat nunc omnes recensere catalogos. In solâ Bataviâ penè integram Catalogorum Bibliothecam reperies, qvos omnes coacervare, superstitiosa esset diligentia et crambe millies cocta. Ad id tamen prodest catalogoru~ multitudo, ut in vastâ aliqvâ sylvâ deprehendantur nonnunqvam aliqva, qvæ vel in instructissimis Bibliothecis non habentur. An. 1682 Nicolai Heinsii Bibliothecæ catalogus prodiit, Viris doctis in pretio habendus, ob exqvisitos, qvi illic recensentur, libros, tam editos qvam ineditos et MStos, acmanibus Scaligeri, Salmasii aliorumqve Criticorum notatos: Cui jungi potest Bibliothecæ Goësianæ catalogus Anno 1687 Leidæ editus; in quo non rariorum tantùm librorum, sed et magnus nummorum apparatus est. Notariqvoqve possunt et comparari, ubi incideris in illos, Calixti, Reineccii, Pawii, Gothofredi JCti etc Catalogi. Adriani Pawen Catalogus Hagæ Comitis Anno. 1654 et ibidem Anno 1656 editus: in qvo multitudo librorum cum selectu certat. Etiam Catalogi officinales non spernendi, ut Catalogus Bibliopolii Elzeveriani, qvi Amstelodami prodiit Anno 1681, in qvo multi exotici autores. Sunt et ab aliis Typographis et Bibliopolis alii publicati catalogi, in qvibus recensendis non ero prolixus. Ii qvoqve, qvi libros impresserunt, typographi certos consignare librorum à se editorum catalogos solent. Extant Catalogi librorum, qvi à prœlo Manuciorum, Stephanorum, Plantinorum, Morelli, Cramoisii etc. prodierunt. Sunt præterea, qvi certi temporis Bibliothecas scripserunt, qvo referendus est Leo Allatius in apibus urbanis, librô, qvô describit Viros eruditos, Romæ tempore Urbani viventes, et eorum scripta recenset. Pertinent et huc Ephemeridum scriptores apud variasnationes, de qvibus suprà diximus. Sunt, qui suorum librorum Catalogos scripserunt, ut Campanella, Gaddius, Cardanus aliiqve. Sunt, qvi laborem susceperunt colligendi libros qvoscunqve rariores, sine te mpore certo et ordine, prout se inter peregrinandum vel in Bibliothecis obtulerunt. Aliud institutum fuit Johannis Cinelli, qvi ex consilio Viri illustris Magliabechi congerere cœpit libellos et schedas singulares, in qvibus nonnulla rariora continentur, varii argumenti, qvorum facilis aliàs jactura est. Ejus specimen unum prodiit Florentiæ 1677 in 8vo, sub titulo, Della Bibliotheca Volante, qvi titulus ingeniosus est, per qvem intelligit minutos et hinc illinc errantes libros. Continuavit illum laborem seqventibus temporibus Cinellus. Non est spernenda hæc opera, nec nullius usus: Sæpè enim excidunt è memoria eruditorum, pereuntque vulgò non animadversa. Velim tamen de contentis et summariis librorum accuratiùs egisset. Retulit et illic nonnullas disputationes de materiis rarioribus, in Germaniæ Academiis scriptas. Referri huc qvòqve debent Catalogi Francofurtensessemestres, sed qvi multis imaginariis titulis referti; Mercurii Anglorum, Gallorum et Belgarum menstrui. Qvod optimum certè inventum est ad librorum notitiam parandam: Tales ego Mercurios institui velim in præcipuis Europæ urbibus et Academiis, in qvibus libri non tantùm editi re censeantur, sed omnia nova, vel inventa vel cogitata, in re literariâ: Eorum enim collectio vehementer prodesset ad omnis doctrinæ incrementum.

CAP. XIX. DE VITARUM SCRIPTORIBUS.

AVitarum scriptoribus magna in historiâ literariâ utilitas. Neminima quidem hic omittenda, quod aversus Maresium asseritur. Peregrinationes doctorum diligenter notændæ. Character animi è minimis cognoscitur. Joachimi Camer arii diligentia in vitâ Melanchthonis laudatur. Exemplo Philiberti de la Mare ostenditur, ne omina quidem et somnia esse negligenda. Memorabilis de Quarræo historia. Vitarum scriptores [216] antiqui recensentur. Vitæ virorum Reipubl. negotiis admotorum multum conferunt ad prudentiam civilem. Eorum aliquæ recensentur. Vitas suas qui ipsi scripserint. Commentarii, Memoires. Biographos recentiores qui enarraverint. Vita Peirescii à Gassendo, J. Vincentii Pinelli à Gualdo, Pauli Sarpii à Fulgentio scripta ad rem liter ariam multum conferunt. De Pauli Sarpii eruditione et prudentiâ multa narrantur. Vita Petri Puteani à Rigaltio scripta multa habet ad rem literariam et civilem profutura, Vita Ducis Valentini speculum fraudum politicarum et artium Machiavellicarum. Malorum hominum vitas explorare prodest. Vita Henrici Vii. à Verulamio scripta ad prudentiam civilem commendatur. Vita Melanchthonis à Camerario plenissimè et eleganter consignata est. Camerarii Narratio de Eobano Hesso. Reuchlini Vita à Johanne Henrico Majo scripta Lotichii Poëtæ Vita laudatur. Poëtarum Germanorum princeps. Judicia de illo. Forstueri Elogium à Böclero scriptum. Ameloti de Hussaie indigna in illum censura. Singularis de Thomâ Campanella et Forstnero historia producitur. Wallensteinii, Bembi, Contareni Vita. Gratiani liber de vitâ Commendoni et casibus virorum illustrium. Boissardi Vitæ et Icones. Hanckii, Imperialis, Crassi, Gualdi, Ghilini, Theveti, Bullarti, Massoni, Capaccii in hoc genere scripta. Qvi de feminis doctis scripserunt. Erythræi Pinacotheca adversus Maresii calumnias defenditur. Sammarthanorum Elogia. Maresii de illis judicia. Patini Elog ia Virorum Gallicorum promissa. Vita JCtorum. Leickheri opera in iis colligendis laudatur. Pelissonii Recensio Doctorum Academiæ Gallicæ. Architectorum, Pictorum Vitæ colligendæ. Georgii Vasari de iis liber. Francisci Junii liber de iis. Carolus Dati idem sibi proposuit. PRæcipuam Historiæ literariæ partem Vitarum Scriptores constituunt: Cum enim duplex proficiendi in literis via sit, altera per præcepta, altera per exempla; hæc posterior priori præferenda omnino est, qvo magis ipse usus in rem præsentem deducit. Prout enim incidimus in vitam vel Philosophi, vel JCti, vel Medici, vel Politici; ita multa discimus, qvæ ad scientias illas spectant, è illo , singularia, de qvibus nunqvam cogitarunt, qvi præcepta tantùm proponunt. Ex illis arcana qvædam colligi possunt, qvæ non scientiam tantùm, sed et prudentiam hominis literati augent. Ut enim in Vitâ Civili, ita qvoqve in vitâ hominis literati, prudentiâ qvâdam opus est in omni negotio. Conversationis sanè eruditæ ratio è vitis Virorum doctorum formari qvam maximè potest: Qvam ob causam ego vitas Virorum doctorum et illustrium, qvi vel ad literas vel ad Rempublicam adhibentur, non superficiariâ aliqvâ et jejunâ operâ, sed qvam plenissimè, describi velim, ut vel ipsa in his mihi placeat. Nam vel ex minimis rerum circumstantiis aliqva, qvæ in usum tuum erunt, capies. Non placet sententia Maresii, qvi lib. 2. Epist. 5. in Historicis minimorum recensionem indulget, in Vitarum scriptione illam [217] damnat: qvâ in re totus ab illo dissentio. Ille qvidem Suetonii et Nepotis exempla obtendit; at illi compendia tantùm rerum sectantur, et ab iis distinguendi, qvi unius vitam describunt. Ipsa enim methodi ratio reqvirit majorem in unius vitæ scriptione diligentiam, qvam in plurium veluti conglobatione: et vel Attici vitâ ostendit Nepos, qvid summariâ aliqvâ percursatione locupletior ac copiosior narratio præstet. Non probatille, si qvis Ducis alicujus vitam scribendam suscipiat, et universam rerum illius tempore gestarum, qvibus ex parte tantùm interfuerit, historiam admisceat. Germanam verò eodem libro Epist. 25. gentem laboriosissimam, ut per contemptum vocat, reprehendit, qvod in ejusmodi elogiis multi sint, et in eâ materiâ, ut in aliis ferè, . Ex his quidam corum, inqvit, parentes referunt, diem, et aliquando horam, quâ nati sunt, et talia, quæ in Regibus solùm et in viris maximè illustribus requiruntur. Qvasi scilicet virorum celebrium conditio idem non mereatur, et qvæ ille prætermittenda judicat, etia~ inter memorabilia referrinon debeant. Cum enim, qvi panegyricos virorum illustrium scribunt, vel ex artis præscripto non parentes tantùm et nativitatem, sed et majores, ac omne id, si memorabile est, qvod vitam antecessit, oratione complecti debeant; annon ineptum est, eos, qvi vitam alicujus singulatim recensent, qvorum longè uberior tractandi ratio esse debet, præterire ipsa vitæ auspicia? Idem Epistolâ 44. ejusdem librieandem cantilenam canit: Si is, inqvit, de quo scribunt, peregrinationem aliquam susceperit: omne illud ita singulatim describunt, et quos quoque loco convenerit, quosque cum quoque sermones habuerit, cum fastidio legentium commemorant: cum præcipua tantùm, quæ in vitâ contigerunt, referre sufficiat, et quales hominis fuerint mores, qualia scripta. Cui vitio otia~ obnoxios esse ait plerosque, qui vitas Ducum rebus gestis illustrium hodie scribunt. Ita ille suo ex ingenio judicat, qvi Atticismi etiam in dictione affectator, in rebus qvoque ipsis sterilitatem amare videtur. Sed ego, tantum abest, ut cum illo reprehendam hos vitarum scriptores, ut laude potius dignos æstimem, qvi eam negotio, qvod tractant, præstare diligentiam volunt, qvam qvilibet paulo prudentior ab illis reqvirat. Qvid enim? an vitio vertam illi, qvi viri cruditi vitam describir, si peregrinationes ejus et cum viris doctis instituta colloqvia recenseat? unde plus sapientiæ ac utilitatis lectori, qvam ex qvâvis aliâ narratione, accesserit. Ego, si omiserit, ne excusandum qvidem existimaverim. In vitis verò Ducum ac virorum rerum civilium administrationi admotorum, eo sollicitùs omnia recensenda sunt, qvo magis è minimis sæpe circumstantiis inopinata qvædam consilia et eventus emergunt. Sed nec illa tantùm, qvæ præcipua alicui videantur; sed et minimè prætereunda esse existimo, si qvid in illis notatu non indignum videatur. Nam levia illa, qvæ Junius Cordus in vitis Imperatorum commemorare solitus est; qvoties processerint, qvando cibos variaverint, qvando vestem mutaverint, ac in ipso Julius Capitolinus reprehendit, nemo cordatus scriptor temerè notabit. Plutarchus optimus vitarum scriptor in Alexandro suo non semper clarissimas qvasque res, virtutes vel [218] vitia repræsentanda ait, sed exiguum subinde factum dictumque et jocum aliqvem, qvi citiùs specimen edat morum, qvam funestissima prælia. Concedendum nobis est, inqvit ille, animi indicia ut scrutemur, ac cujusque per hæc informemus vitam: aliis molem rerum et certamina permitt amus. Augustin. Mascard. de arte historicâ tract. 1. c. 3. in eâdem sententiâ est. Quoniam, inqvit ille, indoles et inclinationes naturæ cognoscuntur è rebus minutissimis, è responsione inopinatâ, ex actione aliquâ, quæ aliis parumad rem pertinere videatur, ex operationibus quotidianis et ordinariis, non hoc indecens vitarum scriptor existimet, si accur atam eorum rationem habeat; præcipuè in sanctorum historiâ, respiciendo ad factum non solum, sed et ad modum, tempus, occasionem aliasque circumst antias. Qvæ, si in sanctorum rebus è Mascardi sententiâ attendenda sunt, in vitâ Ducis, Principis, Ministri Regii, præ cæteris observanda sunt, cum in iis verè lateat. Ego certè eam ob causam magni facio vitam Peirescii à Gassendo scriptam, qvod in omnes partes excurrat et se diffundat, qvam noster ille forte in eo damnaverit. Laudandus est Joachimus Camer arius, Heros eruditus inter Germanos, qvod in vitâ Melanchthonis ne qvidem somnia ejus notabilia, ac minima qvædam præsagia, ostenta, omina omiserit. Etsi enim levia hæc habiturus nonnemo sit, tamen non sunt dissimulanda illa providentiæ divinæ specimina, qvæ viris bonis et doctis in vitâ sæpè occurrunt; ad qvæ respicere omnino debet, qvi vitæ historiam scribit: ac optarim ego, exemplorum taliu~ messemextare qvam uberrimam. Tria ego in omnibus literatoru~ vitis consideranda esse existimo, 1. illud, qvod ad scientias sive doctrinas pertinet, vel , vel , in qvo ego ne cogitata qvidem eorum prætermiserim. 2. Qvod ad mores et conversationem. 3. Qvod ad totum illum vitæ cursum, qvatenus ille divinâ manu regitur: qvæpars vitæ minimè contemnenda est, aut leviter tractanda, ac mirificè lectores afficit. Cum Philibertus de la Mare Senator Divionensis vitam Jacobi Guionii describeret, non indignum suâ narratione existimavit, qvod non Guionio ipsi, sed Qvarræo Collegæ monitum, nescio cujus genii, nocturnum acciderat. Qvam cum mihi historiam recitarit vir Clarissimus, Petrus Axenius, Amicus noster optimus, antea mihi non observatam, qviin commentario suo doctissimo in Phædri fabulas ad illustrandam libri 4. fabulam 23. de Simonide per Castorem et Pollucem à ruinâ ædium servato adduxerat, hûc apponere, ut rem memoratu dignissimam, volui. Sed me locus admonet, ne rem inauditam hactenus, et ideo seculorum omnium memoriâ dignissimam præteream; quam, etsi haud pertinere videatur ad Guionios, non absretamen hoc loco referre mihi visum est: seu, quia conscius illius fuit ac interpres Jacobus Guionius; seu, quod vix apud posteros fidem inveniet, nisi testium omni exceptione majorum, et illius inter alios, cui illa contigit, testimoniis et subscriptionibus probata fuisset; eatamen fuit: Fœderatorum factione plus justo in Burgundia valente Regiarum partium Præsides ac Senatores Semurium, primarium Mandutiorum oppidum Regis nomine jus dicturi secesserant, cum Divione non liceret; ac inter eos Joannes Quarræus, qui feliciter miscuer at ernamenta togæ artibus belli: Is IV. Calendas Augusti [219] MDXCIV circa secundem diei horam matutinam sibi visus est motu subito expergefieri, et verba quædam ignota pronunciare, cum famulo propius decumbenti surgere, et lampadem accendere jusso præcepit, ut eademmet verba, quæ, ne sibi elaberentur, dentibus quasi retinere videbatur, scripto consignaret in hunc modum: Oug aposondes ton endon distiguion. Quod famulus confestim exsecutus est, neutro eorum, Græcane illa essent, an Arabica, aut alia, sciente. Quarræus quidem, quamvis abunde iis artibus excultus, quæ Viro Senatorio conveniunt, in suis Professionum tabulis, ex quibus hæc historia à me excerpta est, scribit ingenuè, se Græci sermonis planè fuisse inscium. Summo demum mane pergens in Senatum Quarræus Jacobo Guionio, quicum illi consuetudo intercedebat, obvius sit, et vix salutatum rogat, ut ille verba, quæ ex solæorum asperitate Græca esse conjectabat, interpretari vellet; quæ à Guionio lecta, Græca statim esse deprehendit, sed minimè ex Homero excerpta, quodputavit novus quidam Philosophus; hac autem ratione describenda: . Quibus et interpretationem addidit verbis totidem: Non repulsuri, qvod intus infortunium. Horumverò cum diu sensum simul perpendissent, et si quid tristius in iis lateret, deprehendere conati fuissent, autor fuit Guarræo Guionius, ut, quia jam ex illa domo, quam Semurrit incolebat, migrare constituerat, quod illius fætori recurrentem iterum iterumque cœliacum dolorem, quem passus fuer at, tribueret, non longiorem in illa moramtraheret. Sed longè gravius exitium illa verba prætendebant: siquidem post dies octo, cum Quarræus rei publicæ causæ Flaviniacu~, Regiarum partium oppidum, perrexisset, domus illa à fundamentis convulsa de nocte repente concidit, fatalique, nec penitus imprævisâ Guionio ruina suas incolas oppressit: cujus rei historiam eleganti carmine (ut audio) Guionius postea cecinit, quo tam charum Regi et Reipublicæ caput jure merito è tanta clade ereptum fuisse sibi et bonis omnibus gratulabatur, minimè omissa, ut decuit, Socratis et Bruti geniorum mentione. Memorabilis hæc sanè historia est, qvæ, etsi ad Guionii personam non pertineret, occasione tamen à Guionio data inductus, minimè prætermittendam existimavit Philibertus de la Mare: atque exemplo aliisfuit, qvomodo in hoc argumento sit versandum. De Guidone Patino refert, qvi ejus epistolas Gallicas edidit, in præfatione carum, adeò illum in vitis eruditorum sagacem fuisse, ut ne minima qvidem inexplorata reliqverit. Fuere jam tum apud antiqvos, qvi in hoc genere laudabilem opera~ posuere; qvorum pauci adnostra tempora pervenerunt. Philosophorum vitas aliqvi, aliqvi dogmata. aliqui cum vitis simul dogmata scripsere: ac fuere plures sæpe, qvi unius Philosophi Historiam tradidere. Ita Gellius Noct. Atticar. lib. 14. cap 3. multos nominat, qvi de Xenophontis Platonisque vitâ et moribus exquisitissimè scripserunt. Justinus Matyr in scriptores Pythagoricæ vitæ et Historiæ citat. Philo Byblius Grammaticus triginta libros , de urbibus, et quos earum quæque celebres genuerit, teste Suida, de quo Jonssius Histor. Philos. lib. 3. cap. 7. qvi, si hodie extarent, illo judice, multis jam rixis de patria virorum illustrium facile remedium foret. Plures è veteribus Biographis, [220] tam Græcis qvam Latinis, recenset Vossius in Arte Historicâ cap. 7. p. 40. et Wouwerius Polymath. c. 12. qvi omnes temporum injuriâ interierunt. De Agatharchide, an Biographis accensendus sit, videatur Jonssius, lib. 2. c. 12. Qvi Biographi Philosophici supersint, notum omnibus est. Habemus Diogenem Lærtium, Eunapium, Hesychium Illustrium, dequibus in Polyhistore Philosophico plura. Imperatorum, Cæsarum, Principum in Republicâ viroru~ vitas recensuerunt ex antiqvis Plutarchus, Cornelius Nepos, Svetonius, Hist. Aug. Scriptores. Cum ergò Historia nihil aliud sit, qua~ Philosophia exemplis utens: Vitæ vero descriptio singularis historia sit, qvæ unius hominis actiones in Republicâ describit, ideò accuratius instituenda est, qvod illum , qvi ex ipsis rerum circumstantiis emergit, evidentiùs ob oculos ponat; ac simul nexum rerum, qvæ ab uno illustri viro, si is inter præcipuos sit, gestæ sunt, apertiùs demonstrat. Tales ergo scriptores necesse est vel esse, qvi usum rerum magnum habent, qviqve didicerunt; qvâde re tam multa præcipit in præfatione suâ Polybius, in qvam legi aureus ille Casauboni commentarius potest. Est præterea prudentiæ non levis argumentum in iis scriptoribus, qvi exaliorum hominum vitâ, qvid ex usu præsenti sit, ostendunt, aliosqve officii sui admonent. Præclarè Boclerus in Commentar. ad Cornel. Nepotem medium illud iter vocat, qvo inter potentiorum ambitiones mediâlicet viâ pergere, nec abruptâ per svavitatem incessendi, qvâ accenditur dominandi cupido; nec declivi per adulationem et silentium, qvo Reip. studium negligitur: Obviâ, inqvit, morum similitudine, dum alios legunt, sibi occurrunt ipsi, et in censurâ exterorum, nec opinantes, sua judicari facta intelligunt: nec timenda est indignatio. Vident enim vera narrari, non ludi fabularum colore: ncque odio hic locus; sciunt enim ex officio historici fieri, qvod demimus: solus pudor superest, et tacita conscientiæ admonitio, qvæ ut non semper ab incepto revocat audacia consilia; ita cautione nonnunqvam temperat. Hæc Boclerus rectè qvidem: sed incidunt interdum tempora, ubi hujusmodi institutum scriptori odium et obtrectationem et vel exitium parit, ut Tacitus in Vita Agricolæ cap. 1. 2. testatur. Scilicet schola qvædam civilis prudentiæ proponitur in ejus, cujus vitam describimus, exemplo, ut nulla dari plenior informatio possit. Qvid non in vitâ Attici, â Nepote scripta, civilis prudentiæ latitat, qvi privatus qvidem fuit, sed multum potuit in Republica? Qvo consilio militi suo diligenter legendos svadet Naudæus libr. 2, de studio militari, p. 510. eos Biographos, qvi ducum et imperatorum bellicorum vitas scriptis consignarunt. Ex Agricolæ Vitâ, à Tacito scriptâ, qvid non discat Vir rebus civilibus vel bellicis admotus? Si vitam Agrippæ vel Mæcenatis haberemus ab historico veteri consignatam, utilissimum esset ad studium civile nunc eorum res gestas hinc illinc sparsim collegerunt Boclerus in commentationibus de Mæcenate, et Agrippâ. J. Cæsarem, qvem Svetonius nobis in vitâ suâ expressit, Zevecotius eleganti commentario illustravit, et Stephanus [221] Ambrosius Schiappalaria in vitâ Cæsaris Italicâ linguâ scriptâ, Antverp. 1578 in 4to editâ, pulcherrimè et uberrimè suo seculo ob oculos posuit, qvid juventa aut obsint in Republ. cives potentes et locupletes, et obstinati. Qvot non habemus inter recentiores vitarum scriptores, unde multa disci Politico possunt? Ex Vitâ Catharinæ Medicæ, qvam multa ad res Gallicas pertinentia notari possunt? Vita Villaregii à Pastorio in linguam latinam conversa Ministro Principis proderit. Multi sunt inter Gallos Biographi, de qvibus legendus in Bibliothecâ Gallicâ Sorellus. Sunt et antiqvorum à recentioribus Vitæ scriptæ: qvi ex fragmentis corpus aliqvod historiæ, sed imperfectæ neqve satis connexæ, concinnant: qvi Philologi potius, qvam veri Politici et Historici, partibus funguntur. Qvi Ciceronis historiam scripserunt, Corradus, Fabricius, aliiqve, ad intelligenda Ciceronis scripta utilem operam instituerunt. Sunt, qvi ipsi suæ vitæ Historiam texuerunt: nam, Tacito teste, in Vita Agric. c. 1. apud Romanos pleriqve suam ipsi vitam narrare fiduciam potius morum, qvam arrogantiam arbitrati sunt. Nec id Rutilio et Scauro citra fidem et obtrectationi suit. Nostro tempore Thuanus magnæ Vir autoritatis candidissimusqve Historicus de suâ vitâ historiam scripsit, in qvâ multa, qvæ ad statum publicum pertinent: ac referendi eò sunt libri commentariorum [Memoires Galli vocant] qvos Viri negotiis publicis admoti de rebus suis gestis, qvalis olim Cæsar, nostro tempore Galli multi, scripserunt; in qvibus enarrandis diligentissimus est Sorellus. Sunt et alii, qvi non tam ad civilem prudentiæ usum, qvam ad historiam ipsam respiciunt: Qvales sunt, qvi in Familiis veterum Romanorum enarrandis operam posuere, laudabilem illam qvidem, sed qvæ ad rem nostram non facit. Historiæ illiantiqvæ magnam lucem accendunt: cujus generis scriptores cum curâ et censurâ suâ enarravit Rupertus in literis ad Albert. Richterum, qvæ habentur in Epistolis Richterianis à pag. 465 ad p. 470. Elogiorum qvoqve scriptores propriè huc non pertinent: aliâ enim ratione rem suam instituunt. Qvomodo hi à Vitarum scriptoribnsdifferant, pluribus ostendit Mascardus de artc historicâ tract. 5. p, 528. 529. Nos jam ad Biographos recentiores accedimus, qvoru~ vastissima sylva est. Tot enim sunt Vitarum Scriptores, ut integram penè efficere Bibliothecam possint: qvorum indicem congessit Labbeus in Bibliotheca Bipliothecarum, uberiorem dedit Teissierius; Optimo ordine digestæ illæ sunt in Indice Bibliothecæ Thuanæ. Magnum hoc ad solidiorem doctrinam arcanum est Biographos benè habere cognitos, unde non in re literariâ tantùm, sed et civili optima formari prudentia potest. Nos ex istâ sylvâ aliqvas, qvæ majori esse usui possunt, decerpemus. Primo hîc loco à nobis ponetur VITA PEIRESCII à GASSENDO scripta. Magnâ diligentiâ conscriptus est liber iste, continetqve varia memorabilia antiqvaria, philologica, Physica, Politica, qvasi per cumulum congesta. Dum enim perseqvitur omnes viri istius labores, occasione istâ ad multa curiosa, [222] ab illo vel inventa vel notata, dilabitur. Planè in hoc labore exercuit ingenium suum Gassendus; et dum varia Philosophemata proponit et judicia, pulcherrimis subinde contemplationibus totam viri hujus Historiam illustrat, et sub illâ rei literariæ tum temporis in Galliâ statum. Optandum esset, ut simili diligentia illustrium Virorum memorabilia consignarentur, qvodfieri non potest, nisi ab amicis et familiaribus, vel nisi ipsi autores vivi rerum suarum Commentarios scripserint, ut fecit Thuanus et alii nonnulli, vel saltem lineamenta ejus duxerint, unde perfectum deducere opus Viri harum rerum periti possint. Idem Gassendus etiam Tychonis Brahæi, Peurbachii, Regio montani, et Copernici vitas descripsit, in qvibus multa singularia ad rem Mathematicam et Astronomicam spectantia. JOHANNISVINCENTIIPINELLIVITA, scripta est per Paulum Gvaldum Patricium Vicetinum. Fuit vero Pinellus Patricius Genuensis, Vir maximi nominis, Philologus, Polyhistor eximius, magnorum in literas et literatos meritorum, qvos fovit, ornavit, ope consilioqve juvit. Continentur in ejus vitæ descriptione multa memorabilia et rara. Magnam habuit Vir ille supellectilem antiqvariam, ut propemodum factus fuerit ad rem librariam et literariam. Multa sunt in illo libro arcana de parandis libris et MStis. Multa habuit Vir ille instrumenta publica et collectanea, qvæ ad statum Venetorum spectabant. Qvare post mortem Pinelli [nam vivebat Patavii] Senatus Venetus manum injecit MStis Politicis, arcana status sui continentibus, Bibliothecæque suæ publicæ addixit, ne in manus peregrinas devenirent. Prodiit Vita hæc Augustæ Vindelicorum in 4to Anno 1607, postea recusa est in Angliâ, curante Gulielmo Bathesio, inter cæteras Virorum aliqvot illustrium vitas, pag. 314. Qvod opus Londini prodiit Ann 1681, et præter Pinelli hanc vitam, Budæi, Hugonis Grotii, Pithæi, Camdeni, Walæi, Petavii, Sirmondi, Petri Molinæi, Henrici Valesit, Jacobi Usserii, Armachani aliorumqve continet. VITA PAULI SARPII à Patre Fulgentio scripta hîc nominari meretur. Qvantus Vir Paulus Sarpius fuerit, non ignotum esse potest illis, qvi interiorem rei literariæ notitiam habent. Fuit ille sacri ordinis homo, Monachus, Minorita, sed summi ingenii. Ejus extat Historia Concilii Tridentini, magnâ prudentiâ et ingenuitate scripta, sub nomine Suavis Polani qvaminter absolutissima historiæ specimina numorat Guido Patinus Epist. 170. Totum Reip. Venetæ statum moderatus fuit consiliis suis. Vindicavit jura ejus adversus Pontificem, qvâ de causâ summe invisus fuit Pontificiis, et in mortem ejus aliqvoties conspiratum, ut sicariorum manibus per vim vix extorqueretur. Illum enim omnibus hæreticis pejorem habuerunt, ut qvi arcanorum Pontificii status proditor erat. Spargebatur de ipso fama, qvod abitum ad Reformatos meditaretur, qvæ non omnino de nihilo est: scio enim superesse epistolas manu ejus scriptas, ad Isaacum Casaubonum, qvibus sollicitat ipsum de gratiâ Regis Angliæ sibi conciliandâ; si [223] fortè illic fortuna iniqvior ipsum abigeret. Vita ejus conscripta est Italicâ linguâ; postea in linguam Gallicam conversa prodiit Lugduni Bat. in 120 Ann. 1661 sub titulo Lavie du Pere Paul. Multa sunt in hac descriptione memorabilia ad omnem rem literariam: habuit enim excellentissimum ingenium, quod per omnes scientias, artes, et linguas se diffuderat. Promptus erat consiliô, animô semper præsens, extrema vitæ pericula summâ generositate contemnens, et, ut breviter dicam, sui temporis Phœnix. Multa enim ille in Physicis et Mathematicis demonstravit extemporali penè solertiâ, quæ desperata aliis videbantur. Celebratam apud Medicos circulationem primus ille ante Harvei tempora ostendit, quod cum objiceret Bartholinus Anglis, ægrè admodum tulerunt, ejus inventionis gloriam dubiam sibi reddi. Sed dolendum est, omnes illius Viri chartas periisse, ac distractas post mortem ejus fuisse: nihil enim horum seriò scripsit, et datâ operâ; sed qvasi aliud agendo, cum vacatio esset à publicis negotiis. Illa omnia prolixiùs recensentur in hôc libellô, ac notanda sunt, ut videamus qvàm multæ et vulgo ignoratæ opes lateant sæpe in ingeniis, qvorum vix notitia publica est. Quo magis illorum industria incitanda est, qvi in peregrinationibus suis ad talium viroru~ amicitias admittuntur, ut omnibus artibus è scriniis illorum extrahere conentur, qvicqvid fortè illic delitescit. Qualia multa sunt per Italiam Galliamque ingenia, de qvibus nulla ad nos defertur notitia. Prodierunt Ann. 1673. ejus qvædam literæ Italicâ linguâ scriptæ, præpositô Veronæ fictô, ut patet, nomine; qvibus continentur intimiora illa Politica superiorum temporumin aulâ Cæsariâ, Pontificiâ, et Venetâ, qvibus immiscentur nonnunquam quædam literata. VITA PETRIPUTEANI à RIGALTIO scripta, multa habet præclara. Magna fuit Puteanoru~ olim celebritas. Illi sunt, per qvos Excerpta Scaligeriana congesta sunt. Petrus Puteanus fuit Regi Galliæ à consiliis et Bibliothecis. Qvi ejus vitam descripsit Rigaltius, ad multa respexit, tum quæ ad rem literaria~ spectant, tum qvæ ad res civiles; quanquam intimioribus adeò consiliis admotus ille non fuerit. Non fuit tamenfacilè illo peritior Juris publici Gallicani aliorumque Statuu~. Præcipuè magna ejus cura fuit in colligendis actis publicis. Gallica sola quinquaginta vastis libris collegit, quoru~ titulos hic recenset Rigaltius, unde exemplu~ capere Politicus possit, qvid ipsi agendum sit in scriptis talibus colligendis. Si qvis enim illo modo disposita habeat Imperii Romani Principum jura, qvantum ille thesaurum possideret! Maturè itaqve, atqve adeò ab ipsâ juventute instituendi sunt tales libri Politices Studioso, in qvos velacta ipsa referat, vel si haberi non possunt, ex ipsis potiora excerpat. Pinellus, de qvô suprà mentionem fecimus, Status Veneti arcana penetravit: Puteanus noster Gallicana. Ita omnium aliorum statuu~ res et jura exqviri possunt, si quis cum curâ illud agat. Ille labor præcipuè in Germanis Conringium exercuit, quibus ille initiis, vel ipso non diffitente, tantam sibi experientiam et prudentiam conciliavit. Recusa est hujus vitæ historia, inveniturque inter cæteros Vitarum scriptores à Bathesio collectos p. 660. VITA DUCIS VALENTINI descripta est à Thomaso Thomasi linguâ Italicâ, editaqve Anno 1655, Claramontii in 4to. Panditur hîc scelerum et nequitiarum officina: continentur enim in hôc librô omnes illæ fraudes et artes, qvibus usus est Cæsar Borgias, Dux Valentinus, Alexandri VI Pontificis patris nequior filius, homo astutissimus et tyrannicus, ad imperium Galliæ Cisalpinæ sibi parandum, quo tamen ille consilio excidit, fatis obstantibus. Hujus Principis ideam Machiavellus descripsit. Liber enim ejus de Principe eo sine scriptus, ut hoc exemplo illum depingeret omnibusque ob oculos poneret. Prodiit et in Gallicam linguam conversus ille liber ante novem annos, editus in Batavis in 120. Inspicere et in malorum hominum vitas, tanqvam in speculum, possumus: non ut discamus ab illis fraudes; sed ut evitare illas sciamus, ne planè simus in technis illis hospites. Videas hîc machinationes machinationibus, dolos dolis oppositos, et variè inter se mistos pro scopô obtinendô. Hoc legenti jucundum erit, characteres causarum et ingeniorum nosse, unde regulas sibi qvisqve suas pro prudentiâ formare poterit, et vitæ rationes subducere, qvi in aulâ consiliis præest, et aliorum evertere dolos, qvi res novas moliuntur, et tyrannidem affectant. Sunt qvidam, qvi malorum hominum vitas non putant scribendas, eoque nomine reprehendunt Tacitum, quod narrando facta malorum Principum parum absit à docente: cum bonorum exempla non solum cognitione boni nos instruant, sed etiam ad imitandum excitent. Verùm cum major hominum pars mala sit, etiam eorum ingenium nosse debent boni. VITAM HENRICI VII, REGIS ANGLIæ à Bacone Verulamio scriptam, priori subjungimus. Ut enim pessimi tyranni vitam descriptam dedimus sub personâ Cæsaris Borgiæ, ita optimi Principis historiam libro complexus est Verulamius; qvam ideo seribendam suscepit, ut responderet calumniatoribussuis, qui scholæ illum et contemplationibus aptiorem existimabant, qvàm rebus gerendis, ac ut singularem etiam in his peritiam ostenderet. Plenum hoc omnis civilis et architectonicæ artis opus; qvô interiora tum regni ipsius Angliæ, tum omnis in universum prudentiæ continentur. Invenies hîc pacis et belli artes, in praxin ipsam deductas: nam è typo illô plus intelligitur, qvàm ex infinitis præceptis. Maximi facit hunc librum passim in scriptis suis Boclerus, omnibusque commendat, ut sanè commendari hi libri omnibus debent, in qvibus quisque describitur, qualis in imperio fuerit, et qualis interior ac familiarior vita. Nam et hîc utrumque spectandum est. VITA PHILIPPI MELANCHTHONIS scripta à Joachimo Camerario, in re Ecclesiasticâ et literariâ non exigui momenti est. Qvantus Vir fuerit Philippus Melanchthon, nemo ignorat; pluris sanè æstimandus, qvam vulgò fit. Primus ille in Germaniâ disciplinarum omnium et purioris Theologiæ cum Luthero restitutor, nullum eruditionis genus intactum reliqvit, ut in singulis habitare, [225] non peregrinari, videretur. Nervos in illo et impetum reqvirunt nonnulli, sed tamen nec illud extra laudem est. Ut enim habuit ingenium compositum et moderatum, et ab affectatione omni alienum; ita talem se qvoqve in omnibus vitæ actionibus et scriptis exhibuit Stylus ipsi purus et limpidus, nonnunqvam humilis, nonnunqvam assurgens: plena tamen ingenii et prudentiæ omnia. Ejus Viri vitam descripsit Joachimus Camerarius, Virsuô tempore doctissimus, et intimioribus literis præ omnibus in Germaniâ excultus. Multa disces ex illô, qvæ pertinent ad statum literarium et ecclesiasticum: omni enim scenæ, quæ tum adornabatur, vel præfuit vel interfuit Melanchthon, nomen omnibus Germanis meritò venerabile. His addi possunt aliorum Theologorum Protestantium vitæ, tum, qui singulatim prodiere, tum quæ ex iis excerpsit Melchior Adami, è quibus sic inter se junctis multa addisci possunt, quæ ad statum Ecclesiæ Protestantium pertinent, ut Melanchthonis Historia multa continet historiæ literariæ. Ejus judicia de optimis Autoribus, Patribus, Oratoribus, Pœtis, ex omnibus ejus scriptis collegit unô volumine Georgius Richterus, sub titulô: Crises Melanchthonianæ, de quo suprà diximus. Ejusdem Camerarii Narratio extat de Eobanô Hesso, qvi fuit suô tempore inter Pœtas præcipuus; qvæ de compluribus aliis ejus ætatis doctis et eruditis Viris aliqua memorat. Adjectæ sunt Epistolæ Camerarii et Eobani Hessi mutuæ, omnes eruditæ, et rebus literariis refertæ. Ad res illorum temporum sacras et literarias pleniùs noscendas omnino JOHANNIS REUCHLINI, Phorcensis Legg. D. qui se Capnionem vocabat, quique Melanchthonis Præceptor fuit, VITA pertinet. Ille enim, excitatis Hebraicis et Græcis literis, adversus rabiosam Monachorum pertinaciam et Judæorum quorundam perfidiam januam aperire elegantioribus et purioribus studiis visus est. Ab hoc quasi aurora eruditionis illucescere cœpit, unde potiùs à luce Phosphorus, quam à fumo Capnio dicendus. Ejus vitam Georgius Pflugerus, Joannes Murmelius, Paulus Merula, scripsisse dicuntur Teissiero, quos tamen non vidi. Strictim enarravit Melchior Adami: sed nunc plenissimam et uberrimam dedit Joannes Henricus Majus, itidem Phorcensis, et in Gymnasio Durlacensi Profess. P. et in templo primario Pastor: qui primum orationem inauguralem de eo habuit, sed postea prolixis et utilissimis notis illustravit, optimè de cive suo bonisque literis meritus. Editus est liber Durlaci Anno 1687. in 8. ac multa memorabilia continet. VITA JOHANNIS LOTICHII SECUNDI per Johannem Hagium scripta, non pauca erudita continet. Fuit Phœnix Poëtarum Germaniæ Lotichius, omnibus exteris si non superior, certè æqualis. Hujus tamen vel ipsis Germanis penè ignotum nomen est: exteri nullam ejus mentionem faciunt. J. C. Scaliger, cum censuram Poëtarum Germanorum instituit in Hypercriticô suô, ne verbulum qvidem de hôc nostrô, qui tamen omnibus cæteris erat anteferendus. Mi a in illo suavitas et concinnitas carminis, et vix imitabilis, ut mihi superare interdum ipsu~ Ovidium, ac Virgilianam in Eclogis suavitatem unus exprimere videatur. Multa [226] habet vita ejus memorabilia, quæ ipsi per Italiam Galliamque peregrinanti obtigerunt; multæ in illâ de Viris doctis notitiæ. Dolendum, immaturo fato et in ipso flore ætatis, anno scilicet 32. obiisse è philtri reliquiis, quod ipsi in Italiâ propinatum fuit. Solusinter Batavos Heinsius tam candidus fuit, ut æstimaret ipsius ingenium lib. 2. Eleg. 2. quam in obitum Taubmanni scripserat. Ita enim ille non minus honorificè, quam verè: Hîc sedet et priscos Lotichius ardet amores. Hoc nullum majus gens tua nomen habet. Nec neg at hoc Naso, lateri cui proximus hæret, Nec negat hoc Nemesi nunc quoque junctus amans. Nec negat hoc Veneris puer et Cytherëia mater, In terris alium vix habitura parem. Non satis pro dignitate viri judicavit Thuanus, qui illi Eobanum Hessum proponit; qvo ille non solùm, sed et omnibus cæteris est superior: Qvod ostendit cognatus ejus Johannes Petrus Lotichius in Promulside Criticâ, sive censurâ super Poëtisnovantiquis, Francofurti Anno 1645. editâ: ubi multis argumentis ostendit, non Eobano tantum Hesso, sed et cæteris omnibus superiorem esse Lotichiu~ Secundum. Qvâ in re, etsi nihil à vero alienum dixit, non deerunt tamen, qui vel immodestiam, vel affectum ejus nimium, hic reprehendant. Videndum etiam est Lipsii de Lotichio elogium, quod legitur tom. 2. operump. 74. lit. B. Illud singulare in hoc viro et propemodu~ divinum est, ac plus quam Poëticum arguit, quod in Elegia 4. libr. 2. ad Joachimum Camerarium scriptâ tristissima obsidionis et expugnationis Magdeburgensis fata integro seculo prædixerit. Res omnino notatu digna, acelegia illa pulcherrima est. Hæc ille aurea carmina, quod mireris, inter armorum strepitus ipse miles scribebat. CHRISTOPHORI FORSTNERI VITAM, vel potius Elogium, scripsit Bo~#lerus. Dignus certè tanto viro Panegyristes. Nam non tantùm in elegantissimissuis in Tacitum com~entariis, quantus vir fuerit, ostendit; sed et in luce ipsâ atque actione prudentiam suam declaravit. Malignè de tanto viro judicat Amelot de Hussaje in judiciis de Taciti commentatoribus, quæ Moralibus suispræmisit, cum dicit, familiari illo in Germanos convicio Forstneri Commentarium nihil esse, nisi locos communes, exempla malè sæpe adduci, neque quicquam conferre ad politicam. Longè sanius Bo~cleri de eo judicium est, peritioris in isto negotio arbitri, quam est iste Amelotius. Ex hâc ejus vitâ unum hoc memorabile de Thomâ Campanellâ hîc adducam. Non prætereundum est, inquit Bo~clerus, quod in Italia, cum Campanellam inviseret, ei usu venit. Tenebatur ille in custodia, nec ad videndum nisicustodibus arbitris quisquam admittebatur. Plures unà accesserant, et de more ævi libellos colligendis illustribus nominibus destinatos Campanellæ in cubiculo tradi jusserant. Postquam inscripserat is, quæ voluit, admissos contemplatus, sine hæsitatione Forstnerum nunquam antea visum nomine compellavit, manuque prehensum de futuris honoribus et quibusdam [227] aliis eventibus edocuit. Extitit sides prædictis: sive ex liberali et multarum bonarum rerum indice facie feliciter conjectur am facere contigit; sive veterem de divinatione prudentum sententiam, ad hoc quoque præsagiorum genus, monitu exemploque Cardani referre, fas est. Quanquam tutius est in his factascire, causam ignorare. WALLENSTEINII VITA à GUALDO scripta lingua Italica, et postea in Latinam conversa à Josua Arndio, ejusque notis politicis illustrata, multa continet præter historiam, quæ ad officium Ducis bellici pertinent. BEMBI Cardinalis et CONTARENI VITA à JOHANNE CASA scripta, præter singularem latinæ linguæ nitorem, quâ ejus monumenta latina commendantur, multa ad rem literariam et civilem pertinentia tradit. ANTONIæ MARIæ GRATIANI libri de Casibus Virorum illustrium et de Vitá Commendoni ad res civiles commendari debent, quorum singularis etiam in linguâ latiná nitor est. Multa possent de vitis singularibus, quos autores certi scripsere, dici; sed omnes illas recensere et operosum nimis esset et supervacuum: sufficiet potiores aliquas notasse. Si quis nomina aliorum, qui vitas scripserunt, nosse velit, adeat Bibliothecam Thuanam, Cordesianam, et Teissierii Indicem. Seqvuntur jam illi, qui vitas multorum autorum scripserunt, uno volumine comprehensas, qui plerumque in Elogiis subsistunt, et rarò ad specialia descendunt. Habemus collectas à Joh. Jacobo Boissardo vitas virorum illustrium cum iconibus, qui liber editus est qvatuor partibus Francof An. 1597. Imagines adjecit Theodorus de Bry. Breviter omnia et satis nervosè inde excerpsit Melchior Adami, ut carere, quantum ad Germanos, hóc Boissardô possint, qvi Melchioris Adami vitas habent; nisi quis iconibus delectetur, quæ tamen planè nonsunt ad vivum factæ. MARTINUS HANCKIUS scripsit libros duos de Romanaru~ rerum Scriptoribus, tam veteribus quam novis; atque ita ordinavit, ut primò vitam recenseat, secundòscripta, tertiò judicia variorum autoru~. Idem de Byzantinaru~ rerum scriptoribus librum eâdem methodô confecit, Lipsiæ editum Ann. 1677. Multa quidem debet Vossio; sed labor tamen non inutilis est, cum sic ordinatè procedat, et varia tamen alia misceat. Indices adjecti secundum seriem temporum et nominum. JOHANNES IMPERIALIS scripsit Muleum Historicum et Physicum, sive Elogia Virorum literis illustrium in 4to Venetiis apud Juntas 1640 impresla. Bonus ille liber est; multa continet de viris doctis memorabilia, quoru~ Elogia non solùm descripsit, sed et singularia sæpe im~iscet. Alioquin Elogiorum Scriptores non tam plenam sidem merentur, quam vitarum scriptores: aliquid hîc interdum affectibus datur; sed si citra partium studium scripta sint, breviter et velut in typô characterem viri literati ob oculum ponunt. LAURENTIUS CRASSUS scripsit Elogia hominum literatorum Italicâ linguâ in 4to. Editus ille liber Venetiis est, duabus partibus 1668. in 4. continetque varios per orbem terrarum literatos, de quibus ille interdum nonnulla refert, quæ alibi non facilè invenias. Nescio tamen, an sincerá omnia fide: credo [228] enim multa illum ex aliorum relationibus hausisse. Recenset ille libros autorum editos ac ineditos, et nonnulla de utrisque judicia sæpius inspersit. Notat etiam, ubi inveniri possint MSti quorundam autorum labores; quod utile multis modis esse potest. De Scaligerianis et Salmasianis scriptis multi illic nominantur inediti, de quibus nullam apud alios mentionem fieri vidi. Non pauca ex hoc autore didici, quæ faciant ad historiam virorum doctorum. Adjunctæ etiam sunt imagines. Scripsit idem Italicâ lingua Historiam Poëtarum Græcorum, et qui in Græcâ linguâ carmina scripsere: quæ in folio edita est Neapoli 1678. Alius Nicolaus Craslus Venetorum Patriciorum elogia scripsisse perhibetur. GALEAZIUS GUALDUS PRIORATUS scripsit linguâ Italicâ librum cui titulus: Scena d'buomini illustri d Italia, qui editus est Venetiis 1659. in 4to quô continentur varii viri illustres ex Italicâ gente, et doctrinâ et fortibus factis celebres: Hos enim viris doctis miscet. HIERONYMUS GHILINUS scripsit Theatrum hominum literatorum Italicâ linguá, quod Venet. Ann. 1647. in 4. editum est; ac penè eôdem modô ac formâ, quâ Nic. Crassussuos Viros doctos descripsit, libros editos ac ineditos diligenter recenset. Hujus rei magnus usus est in notitia exoticorum Autorum, qui rariores sunt apud nos. ANDREAS THEVETUS scripsit imagines et vitas virorum illustrium Gallorum in fol. Paris. An. 1648. Gallicâlinguâ. Longè plenior est illic narratio, quàmapud cæteros autores Gallos, qui vitas popularium suorum descripserunt: Quorum omnium Elenchum vide apud Sorellum in Bibliothecâ Gallicâ p. 150. ubi et judicia deiis. Simili ratione ISAACUS BULLART librum scripsit Gallicâ linguâ, magnifico titulo: Academia Scientiarum, quâ Vitæ, Elogia, Historica et imagines hominum illustrium, qui à seculis inclaruerunt, continentur. Liber editus est Amstelodami in folio Ann. 1683. duobus voluminibus. JOHANNES PAPIRIUS MASSONIUS in Senatu Parisiensi et in regiâ Advocatus, edidit Paris. 1656. in 8. Elogia sua, inscripta Petro Segvierio, Franciæ Cancellario. Partes duas elogiorum fecit: prima Regum, Ducum et Heroum vitas recenset; altera virorum eruditorum, sed quos Gallia protulit; breviter omnia, nec sine panegyricis coloribus. Invenies tamen nonnunquam, quæ ad rem seu notitiam literariam prodesse possunt. JULIUS CæSAR CAPACCIUS scripsit elogia illustrium mulierum ac Virorum in 4to Neapoli 1608. Ne mulierum qvidem laudes celari debent, qvas et olim habuimus et nunc habemus doctissimas. Non invidiosum Viris esset, hassibi adjungi Veneres. Habuimus Philosophas, Poëtrias. Ante aliqvot annos in Academiâ Patavinâ publicam facultatis philosophicæ lauream reportavit cujusdam Procuratoris S. Marci filia Elena Cornara Piscopia: De illâ habetur in Ephemeridibus Gallicis, et apud Gregorium Letum in Ital. regnant. part. 4. lib. 1. pag. 43. et seqq. In Theologiâ eandem petitura erat, nisi obstitisset [229] Cleri autoritas; Indignum enim credebant, mulieri docendi in Ecclesiâ munus conferri, cum sacris literis hoc repugnet. Consilium hoc in animo habuit Capaccius, ut feminarum qvoqve illustrium memoriam celebraret; qvod nostro tempore fecit Thomasius: cujus extant de eruditione feminarum aliqvot dissertationes Lipsiæ habitæ. Vir doctissimus Otho Sperlingius integrum in Mulierum doctarum gratiam opus molitur, à primis temporibus ad nostra usqve productum. Capaccius gentis suæ feminas recensuit et viros. J. B. Eregosus scripsit de feminis, qvi doctrinâ excelluerunt, teste Ghilino part. 1. Theatr. p. 96. Vincentius Placcius de scriptis et scriptoribus juvenilibus ac muliebribus librum promisit. JANI NICII ERYTHRæI fictum nomen est; verum, Johannes Victorius Rossius, sive Johannes Vincentius de Rubris. Magnæ dignitatis Virin aulâ Romanâ Pinacothecas Virorum illustrium scripsit in 8. qvæ nomen qvidem Coloniæ præferunt; sed in Batavis impressæ sunt An. 1643. et 1645. Exqvisitus Latinæ lingvæ nitor in hôc opere est. Multa memorabilia habet circa rationes vivendi et studendi viris eruditis singulares. Multa de eorum controversiis et disputationibus, artibus, technis, libris; qvæ omnia illic magnâ cum utilitate et voluptate legi possunt. Ut enim erat Vir et doctus et prudens, ita multa observat in vitis doctorum virorum, qvæ non observarunt alii. De illo videtur loqvi Maresius Ep. 27. lib. 2. Nuper Italus tres libros de viris illustribus edidit, fermè omnibus Italis, qui his 50 annis vixerunt. Inter hos vix quinque sunt in literis latinis toler abiles. Sed maligna hæc censura est: Est enim optimus labor, et, qvod potissimum est, characteres virorum doctorum magnâ curâ proponit. Qvod si omnes æqvè fama celebres non sunt, tamen et vulgo ignoratos nosse interest, in qvibus plus interdum sapientiæ, qvam in aliis, latitat. SCæVOLæ seu GAUCHERII SAMMARTHANI et ABELII illius filii extant Elogia Vitæ et alia opera edita in 4. Paris. An. 1653. Fuere viri eruditissimi, judicio solido, et ab omni adulatione remoti. Verùm Oratoris potiùs qvam Historici partibus funguntur. Nihil enim de scriptis illorum habent, qvod tamen potissimu~ hic erat. Characteres et lineamenta potiùs ducunt. Scævolaob Poëmata sua Virgilianum aliqvid spirantia notissimus eruditis. Qvidam illum omnibus sui seculi Poëtis præferunt. Varia de iis et Abelii Sam~arthani Poëmatibus judicia collegit Bailletus part. 3. tom. 4. de Poëtis p. 166. et seqq. De his Elogiis ita Maresius lib. 2. Epist. 25. Nostrorumvitas Sammarthanus scripsit versu, quam prosâ, melior, cujus soluta oratio etiampoësin redolet. Eæ fere sunt uniusmodi, et in doctorum Catalogum multosè Senatu et alios refert: qui multa scripta reliquerunt, quique alioquin non magni fuerunt in literis nominis. Laudat eo loco Michaëlem Marolium Villa-Lupenlem Abbatem, qvi vitas scribendas susceperit, de qvo nihil hactenus vidi. Promisit et Guido Patinus Epist 133. ad imitationem Sam~arthani, Elogia Gallica: J' ay autresois ramassé bien de mèmoires pour saire des Eloges Latins des François illustres [230] en Sience, à l' imitation de Mr. Scevola de Ste. Marthe, à quoije pourrai travailler l' Hiver prochain pendant les soirèes mais le nombre des malades me fait peur, c' est ce qui fait que je n' ose le promettre absolument. Et in fine Epistolæ hæc habet: Si Dieu me fait lagrace d' en venir la, je feraimes éloges plus-beaux, plus curieux, et plus historiques qué ceux de Monsieur de Sainte Marthe, ausquels ils ne céderont que pour l' expression. se n'y mettraique d' honnétes gens et dont le mérite fera la dignite. VITæ JURECONSULTORUM non sunt plenè tractatæ. Si veterum haberemus vitas diligenter descriptas, multum hinc lucis accederet Jurisprudentiæ: inprimis si commentationes illorum ad leges cum curâ recenserentur, qvantum de iis haberi possit è fragmentis JCtorum, qvæ in Pandectis habentur, et ex Oratoribus et Historicis. Si non omnibus numeris absolutum, saltem non inutilem præstitit laborem Johannes Bertrandus, Præses Tolosanus, cujus extant de Jurisperitis libri duo, Lugduni Batav. recusi An. 1675. in 8vo. Promisit plenius de JCtis veteribus opus Vir doctissimus ægidius Menagius, ut videre est in Præfatione illâ, qvam præmisit amœnitatibus Juris civilis, qvæ nunc auctiores editæ sunt. Qvod si illud opus ad finem perducturus sit, gratulabimur orbi erudito. Cura circa recentiores JCtos qvorundam exigua est, ut Joh. Fichardi, Rutilii, et Guidonis Pancirolli, qvi postremus diligentiùs rem suam instituit Ejus de claris legum interpretibus libri quatuor prodierunt Venetiis in 4to An. 1637. et denuo ibidem An. 1655. Germanorum JCtorum vitas usque ad sua tempora dedit Melchior Adami. Speciales qvorundam JCtorum vitas descripserunt Cujacius et Balduing: qvanqvam hic Antonio Matthæi ut plagiarius vapulet: nam elogio Massonii indignatur, qvi ipsum Cujacio comparaverat. Sed de his plura aliô locô. Nuper adeò laudabile consilium suscepit Fridericus Jacobus Leickherus, qvi Lipsiæ Anno 1686. Decadem Vitarum integrarum, non in Compendium contractarum, edidit, ut N. Boërii, A. Augustini, F. Hotomanni, B. Brissonii, Pithœi, G. Budæi, A. Goveani, J. Cujacii, J. Bertrandi, G. Pancirolli, qvæ à viris doctis scriptæ et ab illo notis eruditis illustratæ sunt. Promisit plures se ita junctim editurum, qvo non Jurisconsultos tantum, sed viros doctos omnes, sibi obstringet. In Theologorum qvoqve Medicorum et Philosophorum vitis nihil perfectum et absolutum est. Enarravit qvoque PELISSONIUS vitas eorum et scriptà, qvi Academiæ Gallicæ interfuerunt, de qvâ singularem ille librum scripsit supra nobis memoratum De hujus Academiæ consiliis et censendi ratione multa monet Bailletus Tom. II. p. 163. 164. 165. Idem cujusdam du Saussay Episcopi mentionem facit, qvi collectionem Scriptorum Mysticorum, qvi primo seculo vixerunt, instituerit. Vocat multæ lectionis virum, sed simpliciorem et exigui judicii. Eodem loco pag. 171. recensetur Lanovii Historia Collegii Navarræi. Bonciario delata fuit provincia scribendi de viris illustribus Perusinis, teste Eryth. Pinacoth. I. pag. 99. Anglorum, virorum tam illustrium qvam doctorum, aliqvot vitas descripsit Willi am: Winstanleus libro, cui titulus: England's Worthies. Proponuntur hic vitæ à [231] Constantino M. usque ad mortem Cromwelli. Liber Anglicâ linguâ editus est Londini An. 1660. in 8. Non omittendi qvoqve sunt insignes artifices, Statuarii, Pictores, Musici, Architecti, qvorum vitæ etiam notandæ sunt. Disputatur qvidem à nonnullis, an eorum Vitæ scribi mereantur, præcipuè à Patricio dialogo de Historiâ octavo. Sed rectè contrariam sententiam defendit Vossius de arte historicâ Cap. 17. GEORGIUS VASARUS, tam penná qvam penicillo celebris, scripsit Italicâ linguâ tomis aliqvot vitas pictorum et statuariorum, et architectoru~ illustrium: qviliber editus est Florentiæ apud Juntas An. 1568. in 4to. De illo videatur Ghilin. Theatr. part. 2. p. 117. Adeò solliciti etiam Itali fuerunt, ut excellentium artificum vitas descriptione dignas judicarint: Qvod utinam aliis qvoqve gentibus persvaderi posset. Facit enim hoc ad conservationem ipsarum artium et inventorum singularium. Habent enim plerumqve singuli artifices aliqva, qvæ ipsorum ingenio debentur: qvæ si cum delectu et bonâ fide notarentur, magnum in vitâ civili usum haberent. Ne qvid dicam de commodis, qvæ inde ad Mathematica et Physica studia perveniunt. Turpe est, Germanos nostros non esse eâ de re sollicitos, inter qvos magna est artificum industriorum et solertissimorum copia, qvorum ipsa sæpe cum autoribus pereunt inventa. De pictoribus qvibusdam in Germanicâlinguâ memoriæ qvædam apud Sandratum extant: sed infinita alia possent colligi. Ingens aliqvod corpus et Systema, qvô omnium pictorum, vet erum et recentioru~, vitas comprehendit, moliebatur Franciscus Junius, qvi olim ipse de picturâ librum edidit. Ostendit mihi ipsi, cum essem in Batavis, librum à se scriptum, satis copiosum et vastum; qvi an unqvam edendus sit, ambigo: Typographum enim, qvi sumptus erogare vellet, invenire non potuit. Nunc fortè vivere desiit vir ille tum temporis octogenarius. Nostrâ ætate Carolus Dati scripsit Vitas Pictorum antiqvorum, Florent. editas Anno 1667 in 4to.

CAP. XX. DE FRUCTU OMNIS HISTORIæ BIBLIOTHECARIæ.

MAgna Historiæ. Bibliothecariæ utilitas. Hinc universalis aliqva Scientia speranda. Consilia ejus adornandæ proponuntur. Qvirini Kulmanni et aliorum promissi labores. Librorum ineditorum investigatio publicè utilis. Eorum multi veris autoribus per plagium surrepti. Inventorum et experimentorum commemoratio. Nova Machina Urinatoria, cujus opeper aqvas ambulare possumus. Ea jam tum à Pegelio et Petro Mormio publicè proposita. Magna ex inventorum historia utilitas. Beccheri liber Germanicus, cui titulus Stulta Sapientia, et Sapiens Stultitia [232] laudatur. Itineraria Monconisii, Tevenotii, Ogerii laudantur Et epistolarum nonnulli Scriptores. Ex Patini Epistolâ inventum singularepro calefaciendis conclavibus producitur. Joannis Pellit consilium pro scientia Mathematica universali adornanda. Idem sieri in ceteris disciplinis potest. Placcio aliqui in hoc argumento libri promissi. PErcensuimus hactenus Autores Bibliothecarios, qvi vel de Bibliothecis in universum, vel de Bibliothecis singularum Facultatum ac omni re literariâ egerunt; ita tamen, ut non omnes minutias persecuti simus, indicium tamen dederimus, unde illæ petendæ: Nunc dicemus aliqvid de fructu hujus laboris, ne qvis existimet, intra solam nomenclaturam rem illam consistere. Monuimus jam in ingressu operis, qvantum momenti sit in historiâ literariâ, et qvam difficile sit illius fundum emetiri, qvam difficultatem utilitas infinita solari poterit; Qvare fuerunt non pauci, qvi conatus qvosdam ad rem illam attulerunt, sed irritos hactenus et spe suá destitutos. Non verò adeò desperata res esset, si certô ordine et probè dispertitis operis institueretur. Fuerunt, qvi universales scientias methodô secretâ et singulari excogitarunt, cum crederent, se sum~as omnium rerum rationes animô complecti posse, atque ita universali qvôdam typò omnis doctrinæ abdita se comprehensuros. Sed steriles fuisse hos labores jamdudum compertum est: Sola perfectæ omnium rerum cognitioni viam sternit Bibliothecaria notitia; qvæ, qvamdiu non est tota exculta, non sperari poterit perfecta et universalis omnium seculorum et artium doctrina. At verò rem infinitam postulas, dixerit aliqvis: Imò non est infinita, et satis com~odè finibus suis cœrcebitur, modò in promptu sint subsidia ad illam rem idonea, Sunt verò ad illa sumptus necessarii à Magnatibus subministrandi, qvod palmarium in hôc negotiô est; Privatorum enim sortem et conditionem conatus illi excedunt: deinde Doctorum ad eundem scopum conspirantium æqvalis propensio, unius prudentis et docti viriauspiciis ordinata; qvi si laborem illum per disciplinas distinctum susceperint, à pluribus aliqvot annorum cursu faciliùs hoc expedietur negotium, qvam ab unô homine integrô seculô. Seligantur ergò homines singuli in arte suà et disciplinâ, qvam prositentur, excellentissimi, qvilaborem hunc aggrediantur. Distinguantur primum disciplinæ notionales à realibus; in illis intricatior proficiendi ratio est, ob multitudinem sectarum et opinionum, nontamen omnino impossibilis: in realibus disciplinis, ut Physica et Mathesi, qvæqve illis subordinantur, promptiùs procedere possumus; in singulis verò peculiares qvædam rationes incundæ sunt, secundum qvas institui hæc tractatio debeat. Fuit ante aliqvot annos Qvirinus Kulmannus, juvenis ingenio non destitutus, qvi in Prodromô suô qvinqvennii mirabilis, et in epistolis de arte magnâ sciendi, seu de combinatoria, magnô apparatu promisit artes magnas, ut vocat, artem nempe magnam eloqventiæ solutæ et ligatæ, artem [233] magnam sciendi, artem magnam scribendi, linguas discendi, com~entandi, Critices et multa alia: qvæ ille, qvasi divinô spiritu edoctus, proponere hominibus voluit, ut essent prodigiorum ac miraculorum instar. Verùm hactenus præter titulos non vidimus: et fuit ille homo, utut ingeniosus, nescio qvibus fanaticis opinionibus imbutus, qvæ infringunt omnem hujus doctrinæ apparatum. Erat verò illa non tam speculatione inani qvam lectione diligenti et attentâ veterum ac recentiorum scriptorum autorum absolvenda: qvam viam homo ille spernit in solis ingenii, alioqvin non vulgaris, com~entis subsistens. Pleraque enim illa, qvæ ut nova ac divinitus qvasi inspirata venditat, vel ab aliis jam tum designata fuere, vel ex re ipsâ facilè se produnt. Fuerunt et alii, ut Lullius, Paulus Scalichius, qvi singulares rationes com~enti sunt novæ ac universalis doctrinæ. Sed, cum vetera omnia spreverint, non potuerunt rectô ordine incedere. Com~entitia enim omnia suerunt, et illi , de qvibus lib. 2. plura. Ut itaque rectiore viâ incedatur, conficiatur Catalogus omnium autorum in singulis disciplinis, atque ille exhibeat Synopsin omnium librorum ejus disciplinæ, qvi vel jam publicati sunt, vel adhuc MSti in Bibliothecis delitescunt. De MStis publicâ Magistratus curâ indagandis jam suprà cap. 7. dixi, et nunc denuo moneo: multæ enim sunt de surreptis per plagium ineditis libris virorum doctorum qverelæ. Legatur de hoc argumento Rittershusii ad Richterum Epistola, qvæ habetur in Richterianis pag. 204. Equidem mirari satis non potui, ille ait, tam apud veteres Græcos et Latinos, quàm superioris seculi, viros magni nominis alienæ scripta tota transscripsisse, et sine ulla immutatione aut mentione autorum pro suis edidisse. Bodinus lectiones Turnebi in Oppianum pro suis vulgavit. Quid Scioppius Giphanio harpagârit, notum est doctis. Hoc non æque omnibus, Davidem Origanum Mathematicum libros Georgii Rollenhagii de Prognostico Calendariorum et Nativitatum pro suis edidisse. Arnoldus Clapmarius hoc nomine accusatur ab Eberhardo à Weibe. Optimi Piccarti nostri p. m. scripta in furaces hujusmodi manus incidisse, nemini hîc ignoratur: ut nec illud, ejus lectiones in Tragœd. Senecæ hanc ipsam ob causam publicam lucem fugere. Iidem autores secundum tempora et ordinem annorum, qvibus opera eorum primùm excusa, dispescantur; tertiò Catalogus exhibeatur ipsorum operum, Ca talogus secundum ordinem annorum, atque in singulis sum~aria et lem~ata non capitum tantùm, sed et eorum, qvæ in capitibus continentur, annotentur. Tales Catalogi si instituantur, exempli gratia in Physicis, primùm autores veteres secundum ordinem et seriem annorum essent numerandi: si illorum integra extent opera, ea in compendium contrahenda brevissimum; si fragmenta, illa etiam suô locô ponenda. Hinc ad generalem physicam progressus fieri deberet, et secundum ordinem rerum notandæ essent variorum autorum sententiæ qvi veteres consentiunt cum recentioribus, ad unum ordinem referendi. In speciali Physicâ notari ista deberent singula, qvæ ad praxin ipsam sunt deducta, qvæque in naturâ ipsâ ita inveniuntur, notatis semper autoribus et annis, qvo singuli vel libri, [234] velinventa lucem viderunt: qvæ si accuratè sint omnia notata, atque indices plenè omnia repræsentent, magna inde nascetur utilitas. Statim enim patebit, qvid cuique vel veterum vel recentiorum circa principia physica in mentem venerit, sive nova constituendo, sive vetera illustrando. Hinc statim pateret, si nova dogmata ab aliqvo protrudantur in publicum, an illa recocta sint, vel per plagium alicui surrepta, vel novâ qvâdam ratione interpolata. Specialia qvoque inventa unà innotescerent, siqve illa simul proponerentur, ex illô analogismô homini solerti plura inveniendi subministraretur occasio: Dici enim non potest, qvanta sit conceptuum fertilitas. Sola enim com~emoratio illorum experimentorum, et perpetua è principiis deductio similia moliendi, et ex iisdem principiis deducendi, occasionem suppeditat. Fuere nunc, cum hæc scribo, qvi Machinæ alicujus inventionem proposuere, qvâ non unus tantum homo, sed integri exercitus, sine pontibus impunè per aqvas ambulare, gladiis pugnare, ignes et tela jaculari possent. Publicis relationibus in omnium notitiam res illa venit, ferebaturque Cl. Dn. Wagenseilius hujus inventi artifex, de qvo tame~ alii ante ipsum jam dudum cogitarunt. Qvod clarissimo huic Viro forte ignotum: neque enim illius inventum in dubium voco, et possunt pluribus eadem sæpe in mentem incidere. Idem tamen, qvod nemo animadvertit, jam sub hujus seculi initiu~ Principibus et Rebuspublicis, inter cætera sua arcana obtulit Magnus Pegelius, cujus jam suprà mentionem fecimus. Ex enarratione autem circumstantiarum utrinque collatarum idem patet esse inventum. Unde manifesto exemplo videre possumus, qvam multa in seculis prioribus per socordiam hominum neglecta, qvæ alio tempore iterum in conspectum producuntur. Ita verò apud Pegelium verba habent pag. 126. Quomodo in Naufragio quocunque submersionis seu interitus discrimen omne semper et ubique certo vitare liceat. Qui item sine sanitatis seu valetudinis aut alio notabili corporis incommodo, adeoque sine aquarum, stuctuu~, procellarum, pluviarum, frigoris pernicioso aliquo impe dimento seu noxa ibidem interea dormire, jacere, sedere, stare, cibum capere, et quocunque velis, te ipsum promovere seu viam dirigere valeas. Res etiam tuas, quæ mole seu quantitate non nimia fuerint, vel ex his, quæ tibi cariora sunt, unà tecum salvare poteris: imò hominem, quem velis, alium velplures etiam, sisic efformaveris, absque ullo ullius hinc incommodo, simul tibi cohærentes gratos et suaves sic socios, tibique vitam suam et quicquid una salvarint debentes, æque liberabis. Præterea medio hoc eodem, quocunque etiam extra naufragium, pro rerum tuarum firma et tuta conservatione, et pro quietenoctu et aliàs et in navi et in curru et domi uti et frui licebit, seu conjunctim toto simul, seuparte illius una; duabus velquotcunque volueris. Hæc omnia et singula omnino sunt et perdurantia et sumptuum faciliorum. Alias si capite seu ore solo aquarum immunis esse cupis, media occurrunt exigua et levia. Illa Anno 1604. scribebat Pegelius, surdis narrans fabulas, neque qvisqvam ad illius oblata arcana, ut fieri plerumque solet, respexit. Anno 1630. Petrus Mormius in arcanis. Collegii Rosiani detectis p. 42. Ordinibus [235] Belgicis simile inventum, qvod tamen minoris videtur effectus esse, qvam superius illud, obtulit. Ita verò illic: Arcanum mortem arcens violentam triplex est: unum defendit ab aquis, alterum ab armis, à fame tertium. Primum horum non est tantæ difficultatis, quin possit excogitarietiam ab obtuso et præpingui ingenio: at quia non est apud incolas hujus patriæ usitatum, ubi tot discrimina mortis ab aquis grassantur, maritimis tempestatibus, aliisque fortuitis casibus, judicavimus, nobis indecorum haud fore, si illud publico usui communicandum osserremus. Facillimè instrumentum hoc et portari et admoveripotest; quo quisque mare aditurus muniri debebat; ut, si tempestas, vel nox obscura inter scopulos, aut aliud periculum à nave submergendâ, aut ab hostibus perfringendâ ingruat, eo munitus mergi ingurgitem nequeat; sed saltem stuitando super aquis animam Deo commendandi tempus supersit; aut venti vel manuum remigantium beneficio atque pedum circa littus aliquod serri queat, aut amicâ nave excipi, aut alio quopiam fortunato eventu servari. Magna profectò hæc est Principum et opulentorum hominum ignavia, qvi pulcherrima inventa, solâ avaritiâ ducti, perire sinunt; cum tamen, si vel maximè illa non succederent, comparari tamen qvolibet pretio et in publicos usus reponi deberent. Haberent fortè secula futura, qvod sibi elaborarent, si nostrorum stupor illa non caperet. In tam multisunum experimentum multis congerendis opibus forteinserviret, et impensas largissimo fœnore resarciret. Qvam multi in res voluptuarias et vanas exhauriuntur thesauri, unde mera in Rempublica~ et cives damna redundant, cum modicis sumptibus immensæ parari utilitates possint. Non exiguum profectò hoc Reipublicæ arcanum eslet, si qvis Princeps, vel aliqva Respublica, certos pro novis inventorum præmiis reditus constituerer, qvod et ingenia excitaret, et magno fructu Rempublicam bearet. Qvanta hujus, de qvo agimus, inventi utilitas sit, qvis non videt? Sed nemo tamen hactenus, qvod sciam, inventus est, qviinventorem allicere aliqvo præmio velit. Deniqve et hoc utile erit, inventorum historiam consignare, qvod olim multi fecerunt: nam de inventis scripsere exantiqvis Scamon, Cydippus Mantinensis, Antiphanes, Aristodemus, Aristoteles, Philostephanus, Strato peripateticus, Heraclides Ponticus, Ephorus, Theophrastus, Philochorus etc. de qvibus Jonss. Histor. Philos. lib. 1. cap. 12. Hoc Joannis Joachimi Beccheri consilium fuit, qvi in libello Germanico variorum inventorum historiam recensuit. Titulus est Stulta Sapientia, et Sapiens Stultitia: duas ergo libri partes facit, qvarum prima, cui Stultæ Sapientiæ titul#, ea continet nostri temporis inventa, qvæ stulta visa omnibus fuere, et felicitertamen successerunt; altera pars, cui Sapientis Stultitiæ titulus, de illis in ventis agit, qvæ magno molimine et consilio excogitata, in irritum ceciderunt. Elegans liber est, multaque scitu digna continet, aliosque invitare potest, ut similem inventorum recensum instituant. Nunqvam expeditior ad illa perveniendi via est, qvam in peregrinationibus. Si qvis ergo in itineribus diligenter observationes instituat, [236] eas aliqvando editurus, is bene profectò de re literariâ merebitur. Suprà laudavi Monconisium, cui addi potest Thevenotius, qvi multa apud varias gentes vel mechanica vel naturalia inventa consignavit. Laudandus qvoque hâc in re Carolus Ogerius est, cujus extat Iter Danicum, Svecicum et Polonicum, qvod ille Legato Memmio additus Secretarius dictione latinâ nitidâ descripsit. Habentur illic variarum rerum civilium, naturalium, fortuitarum, lepidæ narrationes, qvæ legentem mirificè delectant. Plerumque et illi, qvi suam scripsere vitam, silentio præterire non solent, qvæ illi memorabilia in vitâ observarunt. Ex Epistolis nonnunqvam talia colligi possunt, præcipuè talibus, qvæ Physici sunt argumenti, qvales Bartholinus, Licetus, Sorbierius, scripsere. Nonnunqvam etiam in aliis talia deprehendas Ita in Guidonis Patini Epistolâ 153 recensetur inventum Itali cujusdam pro componendâ ex terrâ qvâdam compositâ massâ inflammabili, citra tamen odorem et fumum, qvâ calefieri qvasi in momento conclave aliqvod possit. Verba ipsa adducere ab hôc locô alienum non est. Il y a ici un Italien qui dit avoir étè mande exprés pour un certain secret, qui est d' une terre composee qui echauffe incontinent une chambre, sans odeur et sans fumée. Plusicurs ont étè nommés pour en voir l' preuve, dont il y a eu deux Medecins, savoir Monsieur Matthieu et moi Mr. Blondel, Guenaut, Brayer et Morisset s y sont aussi trouvés. Nous avons signé que ces boules deterre faisoient un feu beau et clair sans fumée et sans aueune mauvaise odeur. Il nous dit qu'il en donnera un cent pour 10. sous. Chaque boule est plus grosse qu' une bale de tripot. Hæc et similia colligenda omni studio sunt, insigni aliqvando usui futura. In Mathematicis idem consilium dari potest, et dedit jampridem Joh. Pellius, Anglus, in suâ Matheseos ideâ, epistolâ scilicet de meliorando studio Mathematico, qvæ reperitur in collectionum philosophicarum Anglicarum qvintâ, qvæ Anno 1682. prodiit. Consilia illic suppeditat, qvomodo Pandectæ universales Mathematicæ confici possint, qvibus colligantur ex Mathematicis libris et inventis, qvæ ante nos fuere, et veluti consectaria inde deducantur, citatis sub finem cujusque periodi aut propositionis autoribus antiqvissimis seqventibusque; omnibus nota inusta, ubi velin furtô deprehensi fuerint, vel mutuati suppresso autoris nomine fuerint, velaliorum in venta sibi audacter arrogaverint. His Pandectis ita concinnatis pateret omnibus, qvantum ordinis, soliditatis et perspicuitatis singulis inesset, qvid artifex artifici præstaret. Magno porrò lucro cederet notitia autorum in unum conspectum producta, neque anxiâ esset circa libros inqvisitione opus: tolleretur qvoqve inordinata illorum lectio: qvicqvid peccatur diversis methodis, confusionibus, tautologiis, paralogismis, id simul omne pateret, et constaret omnibus, in qvos lapides offendereqvis possit. Verum enim est, qvod Autor ille ait, etiam paralogilmorum debere esse notitiam, et errorum, qvi à Viris celeberrimis non solum, sed et hominibus ineptis et indoctis commissisunt. Nam et ex errorum notitia veritatis patet via, et plus interdum [237] ex illo, qvod paradoxon videtur, discitur, qvam ex ipsis præceptis, verâque illa et accurata methodo. Eiet enim ita, ut errores ipsi vitemus, et qvid ex usu nostro reque ipsâ sit, rectius percipiamus. Id non in Mathematicis tantùm, sed etiam omniadeò doctrinâ prodest. In cæteris disciplinis idempræstariposse, qvodin Physicis et Mathematicis, dubium nullum est, modò res ita instituatur, ut veterum recentiorumque Autorum accurata inter se constituatur : qvod ut fiat, primùm autores omnes diligenter notari, tum excerpta accurata secundum ordinem capitum disciplinæ institui debent: in iis verò excerptis ordo ille adhibendus, ut omnes opiniones veterum recentiorumque autorum qvasi per indicem notentur, præcipua et palmaria argumenta illis subjiciantur. Qvi labor, si per aliqvot annos continuetur, eò tandem rem redigere poterimus, atsingularum disciplinarum perfectissima Systemata habeamus, qvæ in unum corpus compingi deinde possint, atque ita mirificè augeri possit res literaria cum maximô, tam docentium qvam discentium, emolumento: imò ausim ego vel datô pignore ce#tare, si curæ isti seriò insisterent Magnates, sumptusque et Bibliothecas suppeditrent, viros deinde doctos, et suis singulos laboribus aptos huic negotio præficrent, vel uno decennio rem omnem in singulis disciplinis absolvi posse. Qvod si fieret, unus liber in singulis disciplinis pro Bibliothecâ esset, cessarentque omnia #la impedimenta, qvæ nascuntur è confusâ tot autorum lectione. Fortè aliqvid hujus rei molitur Placcius, qvi in librorum suorum Catalogo promisit Historiæ literariæ Compendium Universale, migrationes artium et scientiarum varias summatim exhibens. Idem de ratione status Reip. literariæ hodiernæ, corruptela atque remediis illius, librum et varia in Verulamii egregios de augmentis scientiarum libros augmenta promisit.

CAP. XXI. DE LOCORUM COMMUNIUM SCRIPTORIBUS.

BIbliothecarum notitia instar Locorum Communium est. Bibliotheca Thuana Locorum Communium ideam proponit Dassiliandri et Johannis Ray peregrinantium diligentia in notandis Viris doctis eorumqve scriptis. Locorum communium studium nonnullis malè comtemnitur. Maresii et Sorelli iniqvior censura resellitur. In Locis communibus concinnandis aliqvis etiam judicio locus est. Ipsorum Autorum interitus à Locorum Communium Scriptoribus qvibusdam creditur. Constantim Porphyrogennetæ excerpta. Defectus è nimio Locorum Communium studio. Illi per amanuenses colligendi. Virorum doctorum non contemnendæ sunt, Salmasii Opus [238] in Solinum laudatur. Qvidam datâ operâ in unum argumentum omnes Locos communes exhauriunt. Eo nomine notatur Causinus in Aulâ sancta, et Cornelius à Lapide. Martinengi glossa in Genes. cap. 1. Rosselii Comm. in Pimandrum, Mersenni Commentarius in Genesin. Veteres magnam excerptorum curam habuerunt. Vincentit Specula. Zwingeri et Beyerlingii Theatra Vitæhumanæ. Polyanthearum Scriptores, Langius, Gruterus. Magirus cæteris præsertur. J. B. Bernardi Seminarium Philosophiæ Platonicæ et Aristotelica. G. J. Vossii liber de Idololatria et Physiologiâ laudatur. Voëtii Disputationes selectæ. Disputationes et dissertationes argumenti rarioris diligenter colligendæ. Tassoni Pensieri diversi. Bonifacii Historia Ludrica. Pontani Attica Bellaria et Progymnasmata. Ravisii Officina. Laurentii Polymathia. Welschii Idea antiqvitatum. Jac. Gothofredi Corpus Antiqvitatum Juridicarum. Opera affecta. Galleotii Martii de doctrinâ promiscuâ liber. Ejusdem alter de rebus vulgo incognitis deperditus. Sorbieri Epistolæ. Casparis Dornavii Amphitheatrum. Bisciolæ Horæ succisivæ. Majoli Dies Caniculares. Locorum Communium Scriptores titulis adscititiis luxuriant. Menochii Trattenimenti Eruditi. Cæln Rhodigini Antiqvæ lectiones. Pancirolli libri Memorabilium. Wattsoni Supplementum. Conradi Lycosthenis Apophthegmata, similia, Auctaria in Officinam Ravisii. Idem facetias Brusonii edidit. Emblematum Collectanea. Giovanni Ferro Theatred Imprese. Philippi Picinelli Mundus Symbolicus. Adagiorum scriptores. Welschii Opus Adagiorumpanglottum. Kuhlmanni Opus Adagiorum Universale. Adagialium Collectio utilis. Er asmi Opus de Adagiis, defenditur adversus Rhodiginum et Verdierum. Jani Gruteri Florilegium Ethico-Politicum. Bibliotheca Exulum. Berlucit Adagia selecta. Josephi Langii Adagia, in certos locos distributa. Jac. Duporti Gnomologia Homeri. Bogani Homerus Hebraizon. Michælis Neandri LL. CC. Philosophici Græci, Aristologia, Pindarica, Euripidis, LL. CC. Philosophici Latini. Rottmari et Barlandi Proverbia Virgiliana. Acutè dicta veterum Poëtarum nullius momenti. Adagia Græcorum, Zenodoti, Diogeniani, Apostolii Adagia in aliam linguaman transferripossint? Adagiorum sacrorum scriptores. Hebraica Plantavitii et Buxtorffii. Vorstii adagia Græca N. Testamenti. Zechneri adagia sacra, similitudines et paralipomena. Detrii et Novarini Adagia sacra. Italica adagia. Angeli Monosini liber de Italicâ linguâ et adagiislaudatur. Julii Varini Scholavulgi. Optima adagii disponendi methodus. Alii adagiographi Itali recensentur. Gallicorum adagiorum Scriptores pauci. Belgica adagia, Hispanica Nunnesii. Mal Lara. Commentarius in adagia Medica Hispanica de Rieros. Anglicorum adagiorum Scriptores. Jac. Howel. Dictionarium Powels. Sermones ex adagiis concinnati. Germanicorum adagiorum scriptores, Franck, Agricola, Friderici, Henischius, Eyering, Lehmannus, Tappius, Winckler. Langstons Poëseos Græcæ Medulla. Draxii Bibliotheca Scholastica. Plures Proverbiorum scriptores recensentur. Freigii Ciceronianus. Rivii Loci communes Philosophici. Schielen, Zimmermanni, Ficheti, Benzii et aliorum Loci communes. INter præcipuos Historiæ Bibliothecariæ fructus est, qvod jam supra diximus, ut habeamus qvasi universales qvosdam locos communes: atqve ita optimæ et à præstantissimis autoribus congestæ Bibliothecæ instructæ sunt, ut locorum communium qvasi imaginem qvandam exhibeant. Qvales jam suprà Bibliothecas plures commendavimus, atqve inter illas præcipuè Thuanamillam. Fuit in illa ingens MStorum indubiæ vetustatis copia, et in magnâ Autorum sylvâ operosus selectus, ad cujus solam librorum compactionem viginti millia scutatorum nummorum et amplius consumpta sunt. Collecta hæc Bibliotheca est Scaligeri, Casauboni, Puteanorum fratrum, Salmasii, Grotii, Sam~arthanorum fratrum, Sirmondi consilio. In peregrinationibus suis Thuanus apud omnes gentes Bibliopolarum angulos excussit, ut optimos secum libros adduceret, qvod à Josepho Qvesnel in præfatione hujus indicis prolixiùs recensetur. Id enim in peregrinationibus eruditus præcipuè attendere debet, ut Viros doctos eorumqve opera inqvirat. Ita Theophilus Dassiliander in Commentario suo Itinerario an. 1585. edito urbes Italiæ non describit tantùm, sed et viros doctos eorumqve opera recenset. Ita Johannis Ray in Itinere per Germaniam, Italiam, Galliam, cujus historia Londini An. 1673. Anglica lingua edita est, præter Observationes Topographicas, morales et Physiologicas, qvicqvid ad Viros doctos, rem literariam, scripta doctorum pertinet, diligentissimè recensuit. Qvoniam ergo ipsæ Bibliothecæ locos communes præstant, ideoqve et locorum communium scriptores ac collectores Bibliothecariis à nobis accensebuntur. Sunt enim variæ doctrinæ qvasi promi-condi, neqvetam comtemtim habendi, ut vulgo à sciolis qvibusdam habentur; qvi, nisi ipsi ex aliorum Locis communibus profecissent, arctè profectò secum habitarent. Sunt inter Gallos aliqvi, qvi omne illud Locorum Communium studium ad ignavos homines ablegandum putant, è qvibus Maresius lib. 1. Epistola 2. alto supercilio nonnullos è Germanis despicit. Hos enim illic tangit, etsi non nominet, Plinium illis opponens, qvi non ingentia volumina ex variis autorum locis consuta dederit, sed qvi de universâ rerum naturâ scribere aggressus rem omnem, qvæ propè infinita videbatur, paucis libris et ordine præclaro complexus sit: cum ex recentibus qvidam minimas ejusdem historiæ naturalis partes tot sint voluminibus persecuti. Nimirum, inqvit ille, Plinius autorum, qvos seqvitur, verba, non nisi rarò, idqve breviter, cum opus est, adducit: sed ab illis desumptæ materiæstylum tantum suum accommodat, et opus qvasi suo Marte, non hians neqve interruptum, conficit. Longe aliter isti: qvam plurimos siqvidem et prolixos locos in libros suos conferre student: plerunqve etiam gravibus rebus, qva minutias omnes respuunt, spinosas et importunas Criticæ disqvisitiones, et Grammaticas, si Deo placet, qvisqvilias inspergunt: à qvibus splendida materies refugit, et non aliter contaminatur, Ac Arretinæ violant crystallina testæ. Sed futilis hæc profectò morosi censoris qverela est: Alia est Plinii scriptio, alia eorum, qvi Locorum Communium collectanea [240] congerunt. Plinius historiam naturalem continuo filo deductam sibi propoluerat; sed cæteri illi Locorum Communium scriptores, si qvidem patribus suis rectè fungi vellent, diligentiùs, et ut rei fides ex relatione accurata constare possit, omnia conqvirere, et lectori judicanda relinqvere debebant. Qvod si fecisset qvoqve Plinius, non laboraret in multis ejus fides. Stulta est verborum parsimonia, ubi rerum qværitur evidentia. Nimis in Locorum Communium scriptores iniqvus est Sorellus libro de Cognitione bonorum librorum cap. 2. p. 61. minimè idoneus arbiter, Huarti qvandam sententiam adversus illos pronuncians. Ille scilicet in Examine ingeniorum publica lege coêrcendos putabat homines, magis memoriâ qvam judicio pollentes, ne illi libros scribant: qvales ipse Locorum Communium scriptores interpretatur. Qvasi scilicet nullo illis in libris congerendis judicio opus sit; cum in selectu tamen rerum illud maxime reqviratur, ac interdum eodem judicio præditus esse debeat, qvi pro usu aliorum qvædamseligit, qvam qvi ipse selectis utitur. Prævenit enim aliorum industriam, et qvasi ideam omnium animo præcipit, qvi materiam tot rerum argumentis ministrat. Parata et alia in Locorum Communium scriptores calumnia est. Ajunt aliqvi eorum culpa tot bonos nobis periisse Autores: sive enim diffusi autores in compendium trahantur, pro usu vel publico vel privato; sive centones consarcinentur ex pluribus; sive pro arbitrio in Codicem singularem aliqva memorabilia excerpantur; illa in lucem interdum mittuntur, cum paulatim è memoria hominum dilabuntur vera illa et genuina opera. De singulis illis egit Lomeierus libro de Bibliothecis cap. 8. circa finem, et pleniùs illa exemplis illustravit Bailletus de Judiciis doctorum tom. 1. part. 2. cap. 11. à pag. 449. ad p. 469. Constantinus Porphyrogenneta ex autorum multorum scriptis politicis et Physicis in certas classes, qvæ maximè utilia, colligenda curavit, ut de re omni in promptu essent exempla, è qvibus paucula aliqva Peirescius servavit, cujusbeneficio in publicum illa edita sunt. Qvas si eclogas omnes haberemus, utilissima multa ex Autoribus excerpta superessent, quæ nunc cum ipsis autoribus interierunt. Præstat saltem aliqva nobis antiquorum autorum relinqvi fragmenta, qvæ tamen horum Collectorum industriâ servantur, qvam ut omnis illorum pereat memoria. Negari id qvidem nequit, esse qvendam etiam Locorum Communium abusum. Nam qvô qvis locos communes magis instructos habet, eò minus chartæ parcit, omnia corradit, conscribit, ut magnum librum, magnum malum, pariat. Qvo nomine Germani sæpe exteris ridentur, qvi in omnes crimen illud consvetâ sibi maledicentiâ diffundunt. Plurimos sanè nominare possem, qvi eo modo libros conscripserunt, qvi qvidem gloriæ parum inveniunt apud eruditos, idqve præmii loco conseqvuntur, ut exscribi sine plagii suspicione possint; et eatenus commendandi sunt, qvatenus illorum insaniâ frui [241] prudentior aliqvis possit. Scribunt illi, non qvod scribi debet, sed qvod potest; imò qvod nec debet, nec potest. Si ad usum transferre velint studia, plerumque hic talia ingenia deprehendas, qualia describit Gabriel Naudæus in Syntagmate de studio liberali, sub initium. Qvare multi Viri prudentes omne studium, qvod in Locos Com~unes impenditur, ut bonæ mentis et judicii corruptelam damnant, qvorum tamen sententia probari mihi nunqvam potuit. Separandus enim usus ab abusu est. Est etiam modus in illâ tenendus, ac parciùs in illo colligendi labore versandum esse suaserim, ne labore insano judicii vis alteretur. Rectiùs aliqvis fecerit, si sæpius ad exercitium et usum, cui fini omnia congeruntur, transferat, qvam si magnas inter opesinops eis uti ignoret. Qvare, qvicqvid inter legendum sine incom~odo tuo breviterque tanqvam perlem~a (diffusas enim descriptiones nihili facio) notare potes, notes velim: vel si opibus non destituaris, amanuenses alas non ineruditos, qvibus rem illam com~ittas; sed, qvi tuo judicio in colligendo utantur. Id Salmasius aliique viri præstantissimi fecerunt. Evenit tamen nonnunqvam, ut et viri eruditi et principe inter literatos loco, in locos illos com~unes uberiùs se diffundant, vastisque digressionibus scripta sua extendant: Qvibus ego ignoscendum omnino arbitror, qvod utilitas sum~a eam, si qva est, culpam rependat. Multum inter est inter indoctorum hominum et doctorum . Hi enim semper utilia promunt; et lectoribus suis com~odant, etiam cum extra oleas vagantur. Qvam ob causam vastu~ illud Salmasii in Solinum opus, qvod ego Oceanum eruditionis Philologicæ vocare soleo, mirificè mihi placet: non, qvod non multis abstinere potuisse in illo commentario, ac per leges methodi debuisle Salmasium judicem; sed, qvod ex locuplete penu, velut ex horreo qvodam, liberali manu tot tantasque opes promat, magno usui omnibus futuras. Magnus enim in illo scripto thesaurus et velut aurifodina latet, atque unicè penè nunc profuit illi, qvi vastum Lexicon Philologicum nuper concinnavit, relatis ad literarum classes commentationibus, qvæ primùm ad Solini verba alligatæ erant. Reprehendit Guido Patinus Epist. 17. hanc in Caussino et Cornelio à Lapide scribendi rationem, qvi omnia cum pulvisculo converrant et in unum librum constipent. Cujus hæc verba: Celui de la Cour sainte est verit ablementplein de rapsodies et principalement au 3. et 4. Tome. Ce fut l' avarice du Libraire quipressa ce bon Pére d' augmenter le nombre de ces volumes, asin de gagner davantage, et n'anmoins lc bon homme êtoit épuisé. Il avoir mis tout ce qu' il savoit de bon dans les deux premires Tomes. Un autre Jesuite nommé Cornelius à Lapide en a fait de môme. Il æ commentè presque toute la Bible en 12. Tomes: mais il a mis plus d' erudition dansses deux premiers sur les livres de Moïse et sur les Epitres de S. Paul, qu' il n' y en a dans les dix autres. Il est d' un homme Savant comme d' unsac; quelque plein qu'il soit ils' puise, et enfin demeure vuide, à fort ce d' en tirer. Eodem modo in unum librum omnia constiparunt Ascanius Martinengus glossa magna in cap. 1. Genes. ubi penè omnia qvæ ad totam rerum naturam pertinent, congessit; similiter Rosselius commentario [242] in Hermetis Trismegisti Pimandrum, omnes disciplinas ineptè consarcinavit. Marsennus qvoque comment. in Genes. sylvam variarum rerum, sed eruditam, complexus est. Nos jam ad enarrationem illorum autorum, qvi collectanea et Locos communes scripsere, procedimus. Fuere ejus generis scriptores apud antiqvos non pauci, qvi in certo genere collectanea qvædam scripsere; etsi universalia ab illis non habeamus. Hujus exempla in utroque Plinio, Gellio aliisque habemus, et argumento sunt librorum Excerptorum apud veteres nomina. Huc spectant libri commentarii, ita dicti à commentando, qvod in memoriam nobis revocent, qvæ lecta sunt; Straboni Hypomnemata dicti. Gellius etiam memorias et conjectanea, qvod multa in unum aggerantur, vocari testatur. Qvæ JCti digesta vocant, loci communes sunt. Habent et Græci suas , de qvibus Maussacus in præloqvio notarum ad Harpocrationis Lexicon, qvod nomen Boclerus excerptis suis Terentianis imposuit, , qvas Latini electa vocant. Tales sunt Stobæi Eclogæ. Electorum librum Plinium scripsisse accepimus, de qvibus libris fusiùs agunt Hermannus Hugo libro de primâ scribendi origine cap. 31. et Clariss. Schefferus libro de Stylo, cap. 12. Græci excerpta epigrammatum nomine appellabant, de qvorum autoribus, colligendi modo multa doctissimus Vavassor libro de epigrammatibus, cap. 16. commentatur. Nunc ad recentiores scriptores descendemus, è qvibus generaliores illos seligemus. nam omnium, qvi qvâcunque in arte et disciplinâ collectanea scripserunt, ratio nunc haberi neqvit; habebitur, cum ad disciplinas illas pervenerimus. Fuere jam tum barbarô illô seculô ante literarum nonnulli, qvi in omni genere collectanea scripserunt, sed cellarum fœtores spirantia. Hinctot illorum sunt specula, repertoria, qvodlibeta, deflorationes, qvæ vel ipso nomine suô produnt elegantias suas, de qvibus non est ut solliciti nunc simus. VINCENTIUS BELLOVACENSIS EPISCOPUS primus è luto aliqva~tulum emersit. Fuit ille ordinis Dominicani, natione Burgundus. Ejus extant qvatuor specula, videlicet doctrinale, naturale, morale et historiale. Vastiilli libri sunt, et non contemnendá diligentiâ congesti; sed ubique perlucet istius seculi ruditas. Sub doctrinali speculo comprehendit dogmata Metaphysica, Logica, Theologica. sub speculô naturali comprehendit Physica et Mathematica; totum penè Plinium exscripsit, et omnes autores Geoponicos: in speculo historiali incipit historias ab initio mundi, usque ad annum: Christi 1244. qvas alius usque ad annum 1444. continuavit. Atque hæc causa esse videtur, qvod Vindingius in Addition busillis ad Dekeri librum de scriptoribus Anonymis putat, hoc speculum historiale totum ab alio qvodam Vincentio esse confectum. Ejus in historiâ non magna fides est; nota enim est Monachorum in illô genere industria. Est tamen nonnunqvam, ubi in sterqviliniô hôc auri aliqvid apparet. Habuere illi nonnunqvam libros, aut descripsere, qvi ad nostras manus non pervenerunt. In speculo [243] morali habentur omnes illæ materiæ, qvæ ad philosophiam moralem et civilem spectant. Variæ qvæstiones circa hoc negotium, qvasi per lancem Saturam, è Scholasticis congestæ, aliqvô tamen ordine: sed de omnibus illis libris hoc prenunciandum, qvod Horatius de cujusdam Poëtæ carminibus: Cum flueret lutulentus, erat quod tollere velles. Profuerunt tamen hi labores illis, qvi postea libros ejus generis ediderunt. THEATRUM VITæ HUMANæ ZWINGERI et BAYERLINGII vasta exhibent volumina, per omnes rerum titulos deducta, magis tamen ad eloqventiam qvam philosophiam instructa: qvæ enim ad scientias pertinent, modico apparatu proponuntur, materiæ morales et civiles, qvarum usus in eloqventiâ præcipuus est, majori curâ sunt congestæ. Meliùs faciunt, qvi excerpta ad disciplinas, qvà disciplinas, spectantia sejungunt, qvarum singulis singularem ego librum destinari vellem. Zwingeri theatrum vitæ humanæ aliqvoties editum est, cujus ille primus autor non fuit: nam â Conrado Lycosthene virô erudito, ab apophthegmatum et similium collectaneis celebri, initia sua accepit. In primis molesta est tam anxia et sollicita rerum divisio, qvæ nescio qvam sapit, in hôc scriptorum genere inutilem; distrahit enim animum et oculos inqvirentis. Sub eôdem titulô à Bayerlingio Antverpiæ liber ille prodiit, sed accommodatiore ordine alphabetico, et longè auctior. Ille itaque posterior labor præferendus est Zwingeri laboribus. Theatris illis vitæ humanæ subjungendi sunt POLYANT HEARUM SCRIPTORES, qvorum usus præcipuus est in eloqventiâ et in Dissertationibus scribendis. Continent enim gnomas, apophthegmata, similia, exempla: secundum qvem ordinem Polyantheam suam congessit Langius, cujus extat sub illô titulô liber in foliô editus, non qvidem inutilis, sed ordine illo non satis ad usum accommodatus. Hunc laborem postea continuavit Janus Gruterus, Vir in colligendo diligentissimus, ut testantur tot ejus libri: seqvitur eandem methodum, qvâ usus est Langius; superat vero mole Langii librum, qvi gravatur nimis exscriptione integrarum penè orationum, qvibus integra folia complentur, qvod tamen in Catalogis fieri non debebat. Utriusque libri extat Epitome in usum tyronum. Illos vero utriusque labores longè superavit Joh. Magirus, cujus extat liber similis, sub titulo Polymnemonis, elegans et concinnus, ac pulcherrimo ordine digestus, qvi per se aptus sit enthymemata subministrare orationem aut dissertationem aliqvam scripturo. Magnô sane tædio ac labore sublevat ille qværentes, dum sub specialibus titulis adferuntur sententiæ ejusdem argumenti. Qvolabore suo penè videtur aliqvâ exparte præstitisse, qvod volebat Schraderus, qvi peeuliarem Thesium et Enthymematum Rhetoricorum librum conficiendum suadet, cui conficiendo vel supplendo mirificè prodesse potest. Id dolendum est, non adjecta fuisse postremæ editioni auctaria illa, qvæ Autor ille, dum [244] viveret, libro suo adjecerat. Noluerunt scilicet Bibliopolæ ære illo redimere, qvod postulabant hæredes, atque ita in lucem ediderunt nulla addita syllabâ. JOH. BAPTISTA BERNARDUS scripsit Seminarium totius Philosophiæ Aristotelicæ et Platonicæ, editum Lugd. an. 1599. in fol. Si titulo illius libri fides habenda est, opus est admirabile, qvod Philosophorum Græcorum, Latinorum, Arabum, quæstiones, conclusiones, sententiasque omnes integras et absolutas, perspicuâ methodô congestas, complectitur. Non qvidem præstat, qvod promittit titulus; est tamen no~ contemnendi usus liber in evolvendis sententiis Philosophorum, tam Peripateticorum qvam Platonicorum, atque adeò indicis potius alicujus vicem tenet, et de aliqvâ re scripturo subsidia suppeditat. Judicio tamen illum oportet ati suo, qvi ejus operâ utitur, neque temerè illi soli fidere sine collatione ipsorum locorum. Namque in sententiarum congestione sæpe nimius est et tautologus, sæpe etiam deficit. Laudandus tamen liber est, qvod nullus ipsi similis scriptus est, ideoque in pretio habendus. Et mihi qvidem videtur liber ille non ex lectioneipsorum autorum, qvod fieri debebat, sed ex eorum indicibus compaginatus. GERHARDI JOHANNIS VOSSII liber de Idololatriâ et Physiologiâ Christianâ inter locorum communium seriptores laudari debet. Penus hic panditur variarum rerum, ut LL. CC. titulo insigniri omninò debeat, non tamen temerè scriptorum, sed optimo judicio digestorum, qvos suâ industriâ ex rerum universitate collegerit. Nam cum de Idololatriâ inscribit, videtur argumentum huic libro qvæsivisse, ne sub collectaneorum titulo nomen ejus vilesceret. Qvod certè ad physica illa attinet, illa non aliâ occasione ipsi nata, nec diffitetur in Præfatione operis. Qvare noctium Leidensium titulo insignire voluit exemplo A. Gellii, qvod tamen consilium postea mutavit, atque suo de Idololatriâ operi velut appendicem adjecit, qvæsito utcunque connexionis argumento. Liber est profectô totus aureus, et magno apparatu rerum refertus. Theologiæ Gentilis primordia qvanqvam jecerit Gyraldus, et alii ante ipsum, ipse tamen longè locupletiora et accuratiora dedit illa omnia, suo interposito ubique judicio. Utinam postremam ejus partem de rebus naturalibus ita elaborasset, certè complexum totius universi liber iste sisteret. De hoc libro ita Grotius judicat; Aliis qvidem titulos plus, quam præstat, promittere; hunc vero librum plus præstare, qvam titulus promittit. Penè idem habuisse consilium videtur hujus libri argumento, qvod habuit commentario suo in Solinum Salmasius, in qvem omnes suos locos communes exhausit. Est enim ille Commentarius de omnium rerum nomenclatura Criticus. Optima editio prodiit Amstelodami 1668. in fol. Simile argumentum tractant, quod ad physica illa attmet, rerum naturalium scriptores, ut Gesnerus in omni animalium genere, et Aldrovandus, qui post Gesnerum ampliore theatro illa omnia proposuit, qvanquam plura ex ipso Gesnero [245] ceperit; ne quid dicam de aliis, qui in re metallicâ, gemmariâ similibusqve scripserunt, de quibus suo loco. VOETIUS in Disputationibus selectis inter locorum communium seriptores referri potiùs debet, quam inter dogmaticos accuratos. Ut enim vir fuit multæ lectionis potiùs, quam judicii, ita magno studio cumulavit autores in doctrinâ, quam proponit. Habentur vero varia in istis libris Theologica, Physica, moralia, civilia, historica: Quo nomine prodesse ad omne sludiorum genus possunt. Selegit materias non vulgares, autorumque locos diligenter congessit. Notandi scil. sunt tales autores, qui, velint nolint, largiuntur de suo citra aliquod plagii crimen. similes quippe iis, qui aurifodinas ostendunt, quæ deinde ab aliis occupatæ justos efficiunt et bonæ fidei possessores. Quanquam enim, qui paulò peritior est illarum rerum, facilè subolfacere possit, quibus indiciis profecerint aliqui, obijci tamen illis crimen non potest, quod in com~unes fontes facile sit unicuique incidere. Atque hîc in universum de omnibus disputationibus et dissertationibus monere velim, eas diligenter collatas locorum communium vicem præstare posse: Solent enim plerumque autores earum in omnibus congerendis, quæ quacunque ratione ad argumentum pertinent, esse operosi, et maximè singularia congerere. Seligendæ verò sunt, quæ de argumentis rarioribus scriptæ sunt: quarum vastu~ numerum, si quis agat, facilè quis congerat; ac velim eas accuratiùs notari, quod consilium Cinelli fuit in Bibliotheca volante. In Jurisprudentiâ multæ sunt exquisitissimorum argumentorum disputationes, quæ prodesse JCtis variis in rebus possunt. ALEXANDER TASSONUS mirabilis ingenii homo fuit, Italus, singularem ex eo laudem qværens, qvod optima scripta veterum ac recentiorum communi omnium seculorum et hominum judicio approbata, molestissim et invidiosâ censurâ vexaret, semper in illis qværens, qvod carperet et reprehenderet, et nodum nonnunqvam in scirpô. Scripsit Italicá linguâ librum, cui titulus: Pensieri diversi, i. e. variæ cogitationes, in qvo multa notabilia et vexata problemata proponuntur, Physica, moralia, civilia, Historica, qvorum rationem indagat. Dignus liber lectu est. Prodiit Venet. Anno 1646 in 4 to. Credo verò hunc librum natum esse primùm autori ex excerptis. Non immunis ab illius cavillis fuit Homerus è veteribus, cujus ineptias 500. sententiis voluit ostendere; Non Franciscus Petrarcha è recentioribus, qvem integro libro castigavit, ab aliis vicissim convitiis, ut par erat, exceptus. Integras in Italia Academias scriptis contumeliosis provocavit. Ut ostenderet ingenium ad paradoxa natum edito libello Carnificis se panegyristen præstitit, qvo aliqvorum risum, aliqvorum indignationem incurrit, in aliqvam certè infamiæ partem ipse venit. Eristicorum ejus scriptorum Catalogus habetur apud Leonem Allatium in apibus urbanis, unde desumptus præfigitur huic libro Inter illos libros præcipuè nominari [246] debet, qvem de historiâ Ecclesiasticâ scripsit, in qvâ passim Baronii Annales examinat, et eorum fidem labefactat. BALTHASAR BONIFACIUS Historiam ludicram edidit. Vir ille penè infinita scripsit, ut solus Bibliothecam faccre possit, diffusæ lectionis, nec tamen nullo judicio. Scriptorum ejus Catalogus habetur in ultimô capite Historiæ Indicræ. Ipsa verò historia ludicra varia habet ex historiis collectanea, et qvidem selecta, de qvibus non facilè cogitarint alii. Occurrunt non pauca ex naturalibus, ac multa subministrantur de argumentis selectis aliqvid dicturo. Prodiit Bruxell. anno 1656 in 4to. JACOBUS PONTANUS, Jesuita doctus, Attica bellaria, ut vocat, scripsit, i. e. varia collectanea historiarum, rituum, salium, facetiarum, in qvibus multa occurrunt notatu digna, quanqvam argumenta tamen vulgaria interdum immiscentur. Postrema editio prodiit Francof. 1644. in 8vo. Idem Progymnasmata in lucem edidit, in qvibus per rationem colloqviorum varia proponit in usum linguam latinam addiscere cupientium, ac eorum, qvi antiqvitatum aliarumque rerum notitiam sibi parare velint. Simili modo per colloqvioru~ forma~ alii collectanea varia dedere, ut Torqvemada in Hexaêmero suo, Erasmus Francisci, Harsdofferus in variis scriptis, Martinus Zeilerus in Dialogis suis Germanicis. JOHANNIS RAVISII Officina liber utilissimus est ad omnem doctrinam. Nam exempla vera, fabulosa sub titulissuis collegit; sed breviter admodum, ne nimiâ mole opus gravaretur. Ad carmen seribendum non parum conducit, ubi exempla fabulosa utramqve paginam faciunt. Horum autem magna ac benè digesta ibi farrago est, et ita compendiose instituta, ut carere illo non possint, qvi exercitia oratoria et pœtica tractant. Exiguo illo libro feliciùs uti possumus, qvam diffusis Zwingeri et Beierlingii libris. Ipsa illa officina dudum non ampliùs comparuit in officinis librariis. Ejus epitome aliqvoties impressa est. Prodiit Genevæ 1626. in 8vô. Hoc librô tanqvam locis communibus in hôc genere uti qvis potest, adjectis vel in margine, vel mundâ chartâ interposita, qvæ illic non notantur. JOSEPHUS LAURENTIUS, Lucensis, scripsit Polymathiam, sive variæ antiqvæ eruditionis libros sex, qvos ille voluit esse tanqvam Pandectas antiqvitatum, tam Romanarum qvam aliarum. Placet sanè consilium istius viri: qvanqvam imperfectum opus, et infinitis modis possit ampliari. Editus primùm est in 4to liber, sed postea plenior in fol. prodiit Lugduni an. 1666. Collectanea illa in stituta sunt sub formâ Dissertationum de materiisantiqvariis, Viris doctis, tam in qvam extra Ita iam, inscriptarum: editio illa in 4to præfationes habet præmissas, in qvibus molestâ semper Lipsianizat, qvas omisit in seqventi editione, qvæ loco illarum rebus auctior est. Præter collectanea nihil præstat ille Autor; rara judicii apparet vis; qvintus et sextus liber per indices et lemmata varias antiqvitates congerit; adjectis autoribus, qvi de iis fusiùs tractarunt. [247] Atqve hîc hactenus intra conatus substitit autor, qvos siperficere aliqvis velit aut possit, qvô ille bonô mactaret rem literariam! Hactenus enim mutila et inania sunt omnia, et ipsum illud Rosino Dempsterianum corpus, qvod in hôc genere tamen unicum penè est. Habuit, cum viveret, tale opus in animo Welschius, Medicus Augustanus, mirabilis doctrinæ Vir, elegantis ingenii et judicii, et linguarum penè omnium orientalium et Europæaru~ peritissimus, cujus ille specimina dedit insignia libris in lucem editis, de qvo nos suprà plura diximus. Opera ejus per omnes propemodum disciplinas diffusa, historica, medica, physica fuere singularia. Dolendum est, intercidisse morte ejus præclara consilia, qvæ nunc æstimare meliùs è scriptis jam tum editis possumus, in qvibus omnia eleganti sermone scripta, nihil jejunum, et qvod locos communes sapiat, aut eô filô contextum, quô texere sua plerumqve solent, qvi nunc scribunt in Germaniâ, qvi tamen apud plebem doctorum ut lumina et sidera habentur. Operis illius, qvod Ideam antiqvitatum inscribere volebat, mentionem facit, qvi ejus vitam descripsit Lucas Schrökius, sub titulo Memoriæ Velschianæ p. 71. et 72. Si qvis hoc in genere doctrinæ apparatum aliqvem instituere velit, ille maturè ineunte ætate librum excerptorum antiqvariorum conficiat, et per meros indices et lemmata excerpat adjectis autoribus. Qvod si qvis constanti operâ continuaverit, magnum sibi thesaurum comparare poterit, unde successu temporis opus aliqvod universale prodire possit. Corpus antiqvitatum juridicarum olim in animo habuit Jacobus Gothofredus, JCtus consummatissimus, et nostrorum temporum Cujacius; sed præter ideam hujus operis nihilvidimus. GALEOTTUS MARTIUS, Philosophus et Medicus Italus scripsit librum de doctrinâ promiscuâ elegantem Francof. editum in 120 An. 1602. Exiguus liber est, sed continet multa memorabilia, Medica, Physica, Philologica, Mathematica. Dolendum est, intercidisse libros ejus tres de rebus vulgo incognitis, qvos Matthiæ Hungarorum Regi inscripserat, à cujus Bibliothecariô Brassicanô cum excudendos accepisset Oporinus Typographus, ab Italô qvodam furtim subrepti sunt, teste Neandro in præfatione illâ, qvam de re Bibliothecariâ agentem præmisit Græcælinguæ Erotematibus pag. 219. SORBIERIUS Historiographus Regis Galliæ, Vir variæ doctrinæ, Gallicâ linguâ epistolas scripsit varii argumenti, in qvibus occurrunt Philologica, Philosophica, Mathematica, Medica, Historica, Poëtica, ad varios Galliæ viros doctos perscripta. Multos habemus autores, qvi in epistolis collectanea scribunt: adevitandum enim locorum communium titulum, talem aliqvam formam libri comminiscuntur autores, ut tamen cum aliqvô apparatu videantur tradere collectanea sua. Multa habentur in illis, quæ spectant ad Historiam literariam recentiorum temporum. Cæterùm de epistolarum scriptoribus, sunt enimlongè plures qui sub hôc titulo collectanea congesserunt, integrô capite [248] agemus. Liber ille prodiit Parisiis an. 1660. in 4to. Plura ab illô Virô prodierunt, de qvibus suô locô dicendi erit occasio. CASPAR DORNAVIUS, Philosophus et Medicus, diligens fuit in nugis, sed eruditis. Aliàs qvidem, Catullo dicente, turpe est difficiles habere nugas, sed pulchrum est habere doctas. Collegit ille ridicula rerum encomia, tam è veteribus qvam è recentioribus autoribus, Græca, Latina, Germanica. Editus liber ille est Hanoviæ an. 1619. in fol. hoc titulo: Amphitheatrum Sapientiæ Socraticæ Joco-seriæ. Multa illic habentur, quæ ad honestam animi relaxationem faciunt, et cum voluptate legi possunt. Scilicet juvant etiam mimi in eruditorum theatro: mallem tamen omisisset qvædam scurrilia Germanica. Ejus exemplo in Batavis prodierunt talium argumentorum scriptores uno volumine collecti. LæLIUS BISCIOLA Hispanus fuit. Scripsit horarum succisivarum duo volumina in fol. qvæ edita sunt Ingolstadi typis Adami Sartorii an. 1611. Varia continet ille liber naturalia, moralia, historica; typis mendosè exscriptus est; pleraqve ex Plinio et ejus compilatoribus, Solino et Vincentio, desumpta. Incidunt tamen nonnunqvam, qvæ notari merentur. Referendus est ad Lo. corum Communium scriptores gregarios: nam non ista judicii vis et industria è collectaneis illis relucet, qvæ adhiberipoterat et debebat. Multos tales habemus libros, qvi crambem eandem centies recoqvunt, et de chartâ in papyrum seribunt: Eqvibus omnibus si unum aliqvod conficiatur cum judiciô volumen, per me qvidem scriptorculorum illorum . SIMON MAJOLUS scripsit Dies caniculares, ut vitaret locorum communium simplicitatem. Mirè ingeniosi sunt autores in titulis Locorum communium excogitandis, per omnia scientiarum genera: qvemadmodum Postillarum scriptores, qvorum facilè qvis integrum Lexicon confecerit. Ita Caspar de Reies librum inscripsit Campum Elysium jucundarum qvæstionum, cum collectanea tantum varia contineat; Ramirez de Prado librum miscelliargumenti Philologici inscripsit Pentecont archum, sive, qvinqvaginta militum ductorem, stipendiis Ramirezii de Prado conductum, cujus auspiciis varia in omni liter arum ditione monstra profligentur, abdita pandantur, latebræ ac tenebræ pervestig entur et illustrentur; Qvo nil stultius excogitari potest. Qvia 50. libro capita sunt, ideo pentecontarchum inscribit. Sunt autem omnia Philologica, non qvidem indocta, (nam Sanctium aliqvilibri autorem volunt) sed titulus credo ab ipso Autore additus Thrasonismum Hispanicum sapit. Noster Majolus per modum Dialogi tractat argumenta, in qvæ sediffundit. Olim aliqvot tomis in 4to editus erat ille liber, novissima editio Francofurti in fol. prodiit tomis II. Totus liber est qvasi cinnus rerum variarum, filo tamen meliore textus, qvam Lælii Bisciolæ liber. JOH. STEPHANUS MENOCHIUS edidit Italicâ linguâ, tomis sex, varia collectanea, historica, Physica, sacra, moralia, Primum volumen sub ficto [249] nomine Johannis Coronæ prodierat Romæ in 4to. Ann. 1646. Titulus est, le Stuore, ad imitationem Stromatum Clementis Alexandrini conceptus. Alter tomus ibidem Ann. 1648. prodiit; uti et seqventes annis seqventibus sub Titulo Trattenimenti Eruditi. Selectiora sunt, qvæ in his libris habentur, penè eo modo adornata, qvo Philippus Camerarius horas suas succisivas adornavit, et Petrus Mexias varias suas lectiones, qvi liber ex Hispanicâ linguâ nunc in Germanicam conversus est; qvales adhuc plures habentur, qvos recensere omnes non patitur instituti nostri ratio. Sufficiat præcipuos enumerasse. Cum ad disciplinas peculiares ventum est, non obliviscemur illorum, qvi suæ disciplinæ locos communes scripsere. LUDOVICUS CæLIUS RHODIGINUS vir fuit doctissimus, rerum naturalium et humanioris doctrinæ peritissimus, et, qvod non parum ad laudes ejus facit, J. Cæsaris Scaligeri Præceptor. Extat ejus liber lectionum antiqvarum titulo, qvo continentur multa memorabilia, tam in naturali philosophiâ, qvam in Medicinâ, præcipuè verò in humaniori doctrinâ. Est inter præcipuos Bibliothecarum thesauros, et vario modo utilis: Qvæ enim per totam ille vitam collegit, vel observavit, in hunc unum librum videntur congesta, ut non immeritò Cornucopiæ vocari debeat. Extremam editionem procuravit Beckensteinius Bibliopola. Prodiit verò Francof. et Lipsiæ Ann. 1666. in folio. GUIDO PANCIROLLUS Memorabilium libros duos scripsit, qvorum prior deperditarum, posterior noviter inventarum rerum est. Eos notis illustravit Henricus Salmuht. Multa continentur in illis memorabilia. Eorum supplementum scripsit Michaël Watfonus, Collega qvondam noster in hâc Academiâ, in libro, cui Titulus: Theatrum variarum rerum, exhibens Excerpta et Annotata in libb. de rebus memor abilibus, Bremæ 1663. in 8vo. editum. Illic in proœmio varia referuntur, qvæ ad historiam hujus libri pertinent, et ad res, qvæ illô librô continentur. Scripsit et Watsonus alium librum, cui titulus: Unio Sapientiæ, Bremæ Ann. 1658. in 120 editum, qvo habetur Synopsis totius Philosophiæ. Est et ille inter locorum communium scriptores referendus; nam coacervat potiùs memorabilia singularum disciplinarum, non dogmaticâ methodô procedit. CONRADUS LYCOSTHENES vir fuit magnæ diligentiæ in variis locis communibus digerendis, qvibus penè immortuusfuit. Operi ejus posthumo, ut dixi, manus injecit Zwingerus, et sub titulo Theatri vitæ humanæ publicavit, qvibusdam de suis additis. Congessit Lycosthenes sub titulis Apophthegmata virorum illustrium et sapientum, qvi profectô utilissimus labor est, optandumque, ut aliqvis solidum corpus conficeret ex omnibus illis scriptoribus, qvorum permultos in omnibus habemus nationibus, Germanis, Belgis, Gallis, Hispanis, qvod non est hujus loci: plerique autem sic scripserunt, ut secundum personas disponerent, non secundum locos, vel nullo planè ordine congererent. Præclarus est liber Erasmi, qvi Apophthegmata collegit secundum personas [250] disposita, adjectô aliqvô indice, tum locorum gnomicorum, tum characterum, qvi reperiuntur in apophthegmatibus; qvem librum Pontificii per invidiam tribuerunt Paulo Manutio, eraso Erasmi nomine. Ille enim autor legitur in editione Coloniensi, qvæ Ann. 1666. in 120 prodiit. Lycosthenis autem collectanea copiosiora sunt, et sub titulis ordinatiùs posita. Idem similia optimâ methodô digessit sub locorum communium titulis, qvæ edita postea sunt à Zwingero, una cum additâ præfatione de methodô similium inveniendorum. Liber utilis esse potestad orationes, tam civiles qvam sacras: ac operæ pretium esset plurima talia colligere, qvæ qvasi semina sunt argutarum inventionum. Primùm metaphoræ sunt, deinde similia, qvæ qvasi metaphorarum evolutiones. Hinc nascitur sæpe toti alicui, vel carmini vel orationi, inventio: qvarum rerum si magnam sylvam collegimus, dici non potest, qvantum hoc sit ad ornatum omnem in eloqventia subsidium. Idem, ut hoc obiter memorem, Ravisii Officinam auxit, et in ordinem commodiorem redegit, qvod opus editum est Ann. 1552. in 4to. cujus altera deinde editio prodiit in 8vo. Idem ille Lucii Domitii Brusonii Facetiarum et Exemplorum libros in lucem produxit. Italus ille fuit, qvi sub hoc titulo aliqva collegit, qvæ faceta videri poterant, sed tamen pauca: prodiit Basileæ in 4to. Anno 1559. Refero huc qvoque EMBLEMATUM COLLECTORES; Sunt enim et illi, qvi similium locos communes nobis suppeditant: Nihil enim aliud est Emblema, qvam, qvod picturâ repræsentatur, simile. Cum enim simile constet duabus partibus, et ; ita pictura exhibet , lemma autem argutum, qvod ipsi imponitur, . De ratione emblematum conficiendorum autores infrà nominabimus, neque hîc omnes emblematum scriptores nominare animus est, qvorum vasta sylva est; illos tamen recensebimus, qvi in unum aliqvod corpus emblemata collegerunt: qvibus qvi rectè uti norit, multum subsidii inde accipiet ad pœmatum inventiones, imò ad qvamcunque orationem/, præcipuè sacram. Non, qvod velim, orationes sacras semper incrustari apparatu hôc qvasi theatricô, ut fecerunt nonnulli, qvi integras Postillas emblematicas scripserunt; aut, qvi omnia orationis membra picturis illis emblematicis exornant: hoc enim, nescio qvomodo, videtur affectatum et comicum. Melius erit, si illis utamur tanqvam similibus, qvæ apta sunt parere argutas inventiones, cum in meditationes sacras super aliqvot argumenta incidimus. E talibus scriptoribus nominandus est GIOVANNI FERRO, qvi omnes Italorum de Emblematibus labores uno volumine congessit, adjectis qvorundam emblematum iconibus: procedit autem secundum ordinem rerum. Prodiit ille liber Venetiis Ann. 1623. in fol. sub titulo, Teatrod Imprese. Illud verò utilissimum est in hôc librô, qvod indices varios adjecerit, qvibus tanqvam locis communibus uti possumus. Primus est omnium emblematum cum imaginibus et lemmatibus: primùm ponitur imago, res scilicet, qvæ depicta est, et illi subjiciuntur omniæ [251] lemmata qvâcunque ratione, per totum librum, huic subjecto applicata; ideoque statim videre licet, qvô in tertiô illa inter se conveniant. Alter index, qvi subjicitur, est locorum, sub qvibus ponenda sunt Emblemata, secundum ordinem alphabeticum dispositorum, et sub illis titulis, vel virtutum, vel vitiorum, vel aliarum rerum. Primò ponuntur lemmata, lemmatibus subjicitur imago, unde statim patet uno intuitu, qvæ qvalesque imagines ac similia uni alicui loco qvadrent. Si jam in oratione sacrâ in talem locum communem incidas, qvasi sylva qvædam dabitur similium, qvæ novis conceptibus (ut omnis analogismus fœcundus est) ansam præbere possunt, qvalia similia conglobata mirificè ornant orationem sacram. Legi potest præfatio huic indici præmissa ab autore. Addidit deinde tertium indicem solorum lemmatum, secundum alphabetum dispositorum: adjecta singula lemmata subjecto ipsi, qvi index in inveniendis lemmatibus emblematum usui esse potest. Qvæ, ut argutè sonent, et nervosè proponantur, meditationem sæpe longam reqvirunt; Vaide enim facit ad emblematum venustatem. Qvartò adjecit indicem autorum, qvi certis emblematibus usui fuerunt, tanqvam charactere qvodam gentilitio. Qvintò addidit indicem generalissimum, tam rerum omnium qvam emblematum et personarum. Altera pars ejus libri, vel potiùs novus aliqvis liber, qvi inscribitur Umbræ apparentes, ab eôdem autore est. Continuat idem argumentum, in qvô multa de usu emblematum. Hunc laborem hujus Autoris, qvanqvam utilissimum, superat tamen alius Italicâ linguâ ad exemplum ejus scriptus, qvi nunc in linguam Latinam conversus est. Ejus Autor est Abbas Philippus Picinellus, Liber itidem Italicus prodiit Venetiis An. 167. in fol. Latina versio Coloniæ Ann. 1681. iterumque Ann. 1687. curante Augustino Eratb. Singulare hoc habetur in illo autore, qvod Emblematum plerorumque lem~ata, è qvibus illa Poëtis deducta sint, ostendat. Solent enim lem~ata à Poëtis desumi sub hemistichii alicujus specie. Elegantissimus liber, et maximè utilis, atque alteri illi præferendus: Omnium autem rerum classes ordine perseqvitur, qva~ ob causam Mundum symbolicum vocat autor. Indices adjiciuntur quatuor copiosissimi, Lem~atum, Applicationum, rerum notabilium, et locorum S. scripturæ. Continentur verô hîc non solum Joannis Ferri, sed multorum aliorum, emblemata, qvorum index præfigitur. Qvandoqvidem suprà de fimilium collectoribus diximus, nunc non erit incommodum etiam de ADAGIORUM SCRIPTORIBUS dicere. Est enim ille labor pernecessarius et maximi usus. Non est hujus loci de Adagiorum naturâ et reqvisitis dicere: id enim plerique præmittunt scriptores adagiorum suoru~ collectioni. At verum est, multa vocari adagia, qvæ non sunt, sed gnomæ, sententiæ breves: contrà verò longè plura latitare apud Poëtas, Comicos præcipuè et Satyricos, qvæ vel adagia, vel adagiorum loco esse possunt. Horum absolutum corpus hactenus nullum habemus. Promiserat is, qvem suprà laudavi, [252] Welschius opus Adagiorum Panglottum, qvod cum ipso intercidit. Quirinus Kuhlmannus promiserat in Prodromo quinquennii sui mirabilis, ut vocat, tale aliqvod adagiorum corpus universale; sed illa fortassis in sumum cum aliis ejus promissis abiere. Meo consilio si standum hîc esset, nollem adeò sollicitè distingui adagia à cæteris sententiis argutis: ratione enim usus et finis conveniunt. Suaserim ego, ut qvis ab ineunte ætate locos communes consiciat Adagialium, qvo referat non tam adagia, qvam illa adagialia, qvæ inveniuntur in Poëtis, Comicis, Satyricis, scriptis eristicis, qvod hactenus nemo fecit. Qvanti verò usus res illa sit, deprehendent, qvi stylum aliqvando operi eleganti admoturi sunt. Qvi promptuarium habent istis collectaneis refertum, illis qvasi sub manu crescent raræ inventiones, argutæ meditationes, et similia. ERASMUS ROTERODAMUS primus fuit inter adagiorum Collectores, qvod opus ipsi suo tempore profectô fuit difficillimum: Nam credo illum plus laboris operæque huic scripto impendisse, qvam multis aliis. Liticulam illi aliqvando movit Cælius Rhodiginus, qvasi surripuerit sibi aliqva circa adagia meditata; sed non habet, qvo jactet se Rhodiginus, qvod guttulâ unâ vel alterâ hunc fontem auxerit: paucula enim sunt, qvæ in opere ipsius antiqvarum lectionum habentur de qvibusdam adagiis. Etiam Verdierius nugacissimus ille veterum et recentiorum censor p. 158. ungues suos in hoc opere figit, cui similem ille ne paginam qvidem scribere poterat. Multæ sunt operis ejus editiones, Frobeniana est emendatissima. Edidit et Henricus Stephani è typographeo suo. Nova editio omnium est corruptissima, licet cæteris locupletior: nam adjecti sunt Erasmi Chiliadibus Cognati, Junii, et aliorum autorum adagia. Liber est, qvô nemo carere potest Latinæ linguæ paululum studiosior. Sufficere tamentyroni epitome ejus potest, et in Germania et Amstelodami nitidior edita. In qvá præterea laudandum est, qvod adagia suis sub titulis ponantur, qvod non fit in magnô opere, ubi index supplet locorum com~unium titulos. JANI GRUTERI Florilegium Ethico-politicum aliqvot tomis multarum gentium adagia complectitur. Colliguntur in hôc librô sine ordine breves sententiæ, et adagia Græcorum, Latinorum, Germanorum, Italorum, Belgarum, Hispanoru~, Gallorum, Anglorum; sed confusum chaos est, et planè non ad usum: esset verò maximè, si sub titulos redigerentur. Uti tamen hôc librô vel sic possumus, et si tantum temporis ipsi impendere velimus, redigere possumus in ordinem. Sed multa hîc habentur, qvæ vix argutæ sententiæ laudem merentur: nam effata omnia, vel moralia vel civilia, in adagiorum censum venire non debent. Notulas aliqvas brevesadjecit, ubi sententiarum sensus obscurior, præsertim in Publii Mimi sententiis, qvæ omnium sunt argutissimæ. Neque gnomæ et jambi, qvos ipse confecit, sunt contemnendi, qvi et in Polyanthiâ ejus leguntur, et seorsim in libro, cui titulus Bibliotheca Exulum, habentur. Tres ejus libri partes constituuntur. Editus est Francofurti 1610. in 8vo. JOH. ANTONIUS BERLUCIUS Adagia selecta an. 1632. edidit in 8vô, cum eleganti præfatione, in qvâ exhibetur methodus usurpandi, imitandi ac inveniendi adagia. Continentur in illô libro adagia Græca, Latina, tum et hemistichia adagialia, apud Poëtas occurrentia; sed nimium brevis est in colligendis iis: multa enim obscuriora sunt, qvam ut sic statim intelligi possint. Sed ab illis fortè ad Erasmi Chiliades remitti possumus: tituli sunt magnâ curâ dispositi, qvod optimum in hôc librô est. Cæterum omnia illa referuntur adagia et adagialia sine autore et teste, qvod fieri tamen non debebat: nisi enim apud autores rectum eorum usum inquirere possimus, frustraneus ille labor est, deinde dubius semper quis hæret, an verum sitadagium, quôvis sensu usurpandum. Multa quoque afferuntur, quæ adagiorum nomine non digna sunt: Liber interim non contemnendus, cujus telam si quis pertexat, atque illa, in quibus deficit, suppleat, præclarum ille opus con cinnare possit. Collegit et Erasmi Adagia, aliasque sententias proverbiales, Græcas, Latinas, Germanicas sub certis locorum com~unium titulis JOSEPHUS LANGIUS, quæ Argentorati Anno 1596. in 8vo. impressa sunt. Loci verò illi concepti sunt secundum seriem illam, quam Sturmius olim excogitavit, et in Compendio suo Latinæ linguæ ac Thesauro Elocutionis Græcæ secutus est Joannes Benzius. Qucrum locorum insignis sanè usus est, si illa methodus in omnibus adhibeatur. Proponitur animo idea rerum inter se connexarum. Sed adagia, cum ad varias actiones speciales referri loleant, istis generalibus titulis non possunt omnia comprehendi. Subjungendi itaque generalibus illis titulis sunt specialiores, ut fecit quidem Langius: Sed illi pauciores sunt, longèque plures requiruntur. Dixi suprà, hemistichia aut versus integros Poëtarum adagiis æqviparari. Si quis iis commodè utatur, magnam elegantiam conciliat sermoni, inprimis Epistolis, ac isti dicendi generi, quod numerô et periodis non morosè nimis adstringitur: nam in oratione seriâ vel nullus, vel rarus earum usus. Est verò Homerus omnium Poëtarum Pater et Princeps, adeoque adagia aliqua ex illo collecta venustiora præ cæteris sunt Edidit itaque JACOBUSDUPORTUS, Cantabrigiensis, Græcæ linguæ in Academiâillâ Professor, Gnomologiam Hemeri, Cantabrigiæ Ann. 1660. in 4to. Illô in librô sub titulis certis collegit sententias Homericas, quarum aliquæ adagiorum titulum merentur; aliquæ tantùm sententiarum nomen. Laudabilis qvoqveille labor est eam ob causam, qvod duplicem parallelismum adjecerit, unum è locis S. Scripturæ, qvibus Gnomæ Homericæ vel affines, vel non absimiles, alterum è gentilibus scriptoribus, Poëtis, Oratoribus: addidit passim Notas Criticas. Subjecit triplicem indicem, sententiarum, locorum Scripturæ, et vocabulorum, ideoqve non solùm in eloqventiæ usum, sed et ad exegesin commendari labor ille potest. Qvo argumento se Boganus Anglus exhibere voluit, cujus extat Homerus Hebraizon, qvô in librô collegit phraseos Homericæ textusqve Hebraici et Græci in S. Codice parallelismos. Imitatus videtur Michëlem Neandrum [254] Duportus in hoc opere, cujus extant super varios Poëtas Græcos Excerpta sententiosa, non scholarum tantùm bono publicata, sed et viris usui futura. Habemus ab illo Locos Communes Philosophicos Græcos Lipsiæ 1588 à discipulo ejus Johanne Vollando editos, in qvibus sententiæ et versus ad moralem doctrinam pertinentes habentur; item Aristologiam Pindaricam, Aristologiam Euripidis, aliorumque Poëtarum Græcorum. Certè viro illo nemo diligentior in informanda optimis præceptis juventute, cui multum tum temporis debuit Germania nostra. Idem quoque locos communes Philosophicos Latinos sub titulo: Ethice vetus et sapiens veterum Latinorum Sapientum et Poëtarum Ann. 1585. edidit, quibus adjiciuntur versus proverbiales Leonini et Germanorum sapientum sententiæ proverbiales. Qvod in Homero fecit Duportus, id ante illum in Virgilio fecerat VALENTINUS ROTMARUS, qvanqvam dissimili ingeniô et judiciô, addo et labore; nam imperfectum opus est, et longè plura nobis dare poterat. Scripsit Centurias V. et Decurias tres versuum proverbialium. Liber editus est Ingolstadi ann. 1570 in 8vô, qvi rarò reperitur: sed tamen sperni non debet, cum ad ejus exemplum institui plura talia possint. Aliqva ex illo excerpsit Rudolphus Goclenius in praxi artium generalium, ubi agit de analysi affectionum troporum, et ex Eclogis Virgilianis Rotmariana adagialia in hunc locum conjecit. Idem qvoqve in Virgilio Barlandus fecit, cujus extant Versus proverbiales, Basil. Ann. 1539. in 8 editi. Spachius in Nomenclatore Philosophico qvoqve nominat Hieronymi Clocii versus proverbiales ex Virgilio Cremonæ apud Vincentium Conctum 1562 in 8. editos, qvos ego non vidi. Si qvis in Juvenalem et Horatium similem laborem suscepturus esset, vel omnes eorum versus adagiales sub titulos redigere vellet, qvod neminem hactenus fecisse memini, promptuarium aliqvod hôc in genere habituri essemus. Sed pauci sunt, qvi Veneres illas intelligunt. Qvi Flores Pœtarum collegerunt, non pertinent ad hanc classem; nam illi simplices sententias et descriptiones tantùm exhibent. Prodiit et liber cum illo titulô: Acutè dicta omnium veterum Poëtarum, Parisiis An. 1664. in 120, cujus autor non adjicitur, nisi fortè Philippi Briëtiisit, cujus Syntagma de Poëtis miserum certè et jejunum præfigitur. Magnificum aliqvid spirat titulus; nam, ut frons libri promittit, opus editum est ad usum Sereniss. Ducis Gvisii: Sed tenuis labor est, et, ut verè dicam, ineptus, qvamqvam titulus faciles emptores allicere posset. Certè, cum nucleos deberet colligere, non nisi cortices collegit, et præterea ex omnibus Poëtis paucissima, qvæ nec gnomæ sunt, nec adagia, nec phrases, nec descriptiones. Totus inanis supervacuusqve labor est. Hayneccii Medulla Terentiana, Tulliana, sententias tantùm continet. Ita Dibaudius flores et sententiosè dicta è Senecæ Tragœdiis collegit. Adagia Græcorum è Zenobiô seu Zenodoto, Diogeniano et Suidæ collectaneis [255] partim edita, partim Latinè reddita, publicavit Andr. Schottus, Antverpianus è Societate Jesu, qvæ edita sunt Antverpiæ ann. 1612. in 4to: liber est optimus et rarus, omnino noscendus elegantioris literaturæ studiosis: collecta sunt non secundum locos com~unes, sed secundum initiales literas adagiorum. Notas eruditas adjecit Schottus, qvibus partim obscuriora, qvæ non satis ab autoribus explicata, exposuit, partim locis parallelis illustravit: pleraqve certè illorum jam tum in chiliadas suos retulit Erasmus, sed suavius est et utilius ex ipsis fontibus haurire. Ac reperiuntur tamen multa ab Erasmo non notata, fortè qvod non attenderet, vel qvod civitate Latinâ nondum donata: Neque enim omnium gentium adagia omnibus conveniunt; sed est qvidam lepor linguæ, qvædam occasio inveniendi adagia,, non statim aliis nationibus cognita. Usus omnium magister est; qvanqvam tamen per cæterarum gentium effici formariqve in aliâ linguâ adagia possunt. Sed delectu et judicio hîc opus est. Imòsi adagiorum loco non erunt, vel simile aliqvodaut argutam phrasin suppeditabunt. Adjiciuntur proverbiis illis Græca proverbia metrica, qvorum loca in margine notavit Schottus, et Parallelismis, tum Græcis tum Latinis, illustravit. Adjectisunt indices locupletes, tam Latinus qvam Græcus. Michaëlis Apostolii proverbia Græco-Latina à Petro Pantino cum notis ejusdem et aliorum in 4to Lugd. Bat. Ann 1619 et in 8vô antea Basileæ Anno 1538. edita. Adagiorum sacrorum Scriptores segregari à plebejis et civilibus debent; pleraqve enim illorum ita sunt comparata, ut communis illa oratio respuat et profanum aliqvod sonent, si profanô sermone temerentur: latitant illa permulta in Codice V. et N. Testamenti, nondum dignè satis excussa. Hebraica adagia collegerunt Plant avitius, Drusius, et Buxtorffius, qviè Rabbinis sub titulis illa collegit, arguta profecto et in qvibus multum est sapientiæ reconditæ. De adagiis N. Testamenti Diatriben scripsit Joh. Vorstius, qvæ edita est Coloniæ Brandenburgicæ in 4to ann. 1669. Latitant in scriptis Patrum antiqvioribus insignia adagia, qvorum collectio utilissima est; sed pauci sunt, qvi in hôc genere suam exercuerunt industriam. Enostratibus Theologis JOACHIMUS ZEHNERUS adagiorum sacrorum Centurias V. scripsit, qvas ex universo Bibliorum Codice collegit. Editus est liber Lipsiæ in 4to An. 1601. Adagia illa parallelismis illustravit, tum Patrum tum gentilium qvoque scriptorum, qvæ prodesse magnopere possunt ad orationes sacras. Scripsit et similitudines Biblicas, qvæ adagiis accenseri optimè possunt, et ad eundem usum transferri. Ultimo loco scripsit similitudinum Biblicarum , pro ratione materiarum convenientium in locoscommunes digesta. Addidit deinde indicem, qvo disponit similia secundum Scripturam, qvæ prodierunt Lipsiæ anno 1604 in 4to. Scripsit et adagia sacra Martinus Delrio Hispanus, autor satis notus è Disqvisitionibus suis magicis aliisqve scriptis. Habentur verò illic adagia è patribus excerpta; sed imperfectus ille labor est, qvem qvidem Aloysius Novarinus ampliorem suscepit, publicato ejusdem [256] argumentilibro, qvi tomum ultimum constituit Lectionum suarum. Prodierunt Novarini etiam scripta duobus tomis in folio, qvibus multa continentur curiosa ex antiqvitate sacrâ collecta, inprimis qvod ad ritus nuptiales sacros et hostias eucharisticas attinet. Non negligendæ sunt vernaculæ exterarum gentium deliciæ. Habet Italica lingua miras Veneres, omniumqve argutissima est in explicandis animi sensibus; qvod docent tum poëmata tum dissertationes ab illâ natione scriptæ, apud qvam qvasi in legem abiit, ut non nisi argutè efferant animi sensa; in qvibus ita versantur, ut fastidium excitent nimiâ argutiarum copiâ. Qvod ad proverbiaill orum attinet, primô locô recensebo Angeli Monosinii florem Italicæ linguæ libris 9. comprehensum: in qvorum qvinqve prioribus agit de congruentiâ Florentini sermonis cum Græco Romanoqve, ubi præter phrasin et Syntaxin plus mille proverbia conferuntur et explicantur. Prima itaqve pars illius libri adagiorum est comparativa, qvæ demonstrat, qvæ adagia Italis cum Græcis et Latinis sint communia. In ultimis 4. recenset peculiaria et propria adagia, tresqve illorum chiliades. Addidit indices adagiorum et rerum notabilium uberrimos; sed locos communes vel titulos non adjecit. Elegans est et doctus liber, editus Venetiis ann. 1604, in 4to. Prodiit, si recte memini, altera ejulocupletior editio. JULIUS VARINUS edidit elegantem librum, cui titulus: Scuola del Volgo, qvi editus est Veronæ ann. 1642 in 120. Habentur in illô libellô proverbia Italica, secundum actiones humanas disposita, qvibus simul per connexionem aliqvam prudentia qvædam moralis et civilis ex istis adagiis efflorescens in culcata, qvam ego methodum omnibus proverbiis applicatam vellem. Cum enim illa nascantur ex actionibus hominum, earumqve circumstantiis, è qvibus has sententias velut universalia colligit populus, elegantissimè eò referuntur. Ideoqve elegans titulus est, qvem Autor proposuit huic libro, qvod vocet illum Scholam vulgi: nam vulgi hæc sapientia est, ejusdemque schola non solum, sed et sapientum. Nam de his qvoqve interdum verum est: Vox Populi, Vox Dei. Non ineleganter Draxe in Præfat, Bibliothec. suæ scholasticæ: Veteris Philosophiæ reliqvias nobis pr egustandas propinant, sunt ingenii cotes, dotes, et indices: sunt vitæ ordinandæ norma et amussis: vitia humana non tamsalse et scitè qvam cum autoritate qvadam exagitant: sunt memoriæ subsidia et promptuaria: declamaturis et subito dicluris amplum et aptum è re nata sermonis appar atum auditoribus accommodatum subministrant: orationem nostram allegoricè, ironicè, metaphoricè, et byberbolicè enunciatis voculis decorant et exornant. Est et alius qvispiam Orlandus Persqvetus, qvi proverbia Italica congessit ordine alphabeticô, et in thesauro Gruteri habetur; sed cæteri illi præferendi. Mentio etiam fit, si rectè memini, in postremis Ephemeridibus Gallicis novi cujusdam autoris, qvi proverbia Italica congesserit, cujus mihi [257] nunc nomen excidit. Alii nominant Thomasi Buoni Proverbia Italica, Venet. 8. 1604. et 1606. duobus tomis edita, qvæ non vidi. Gallicorum Adagiorum scriptores pauci sunt, qvantum ego qvidem memini. Bibliotheca certè Thuana, qvæ illos memorare deberet, paucos habet de hôc argumentô scriptores, qvem tamen ex gente suâ collegisse, verosimile est, qvos nancisci potuit. Solùm illic habentur proverbia Gallica à Joh. ægidio Nuceriense edita, et liber qvidam proverbiorum Gallicorum sine autore. Eorum aliqva collegit Gruterus, et Florilegio suo adjecit. Extant qvædam de proverbiis Gallicis dissertationes, à qvodam Fleury de Belingen Hagæ Comitis Ann. 1653. editæ, hoc titulo: Essays des Proverbes et autres questions cureiuses proposee et exposee en forme de Dialoge Gallus aliqvis le Duc scripsit librum: Proverbes en Rimes, ou rimes en proverbes, Paris. 12. 1665. Belgica Adagia collegit singulari libellô Samuel Brun: inprimis autem illa, qvæ metrica sunt. Habentur et apud Gruterum alii autores; Sed parcior fuit in illis colligendis gens illa. Hispanica Fernandus Nunnez Professor Eloqventiæ et Græcæ linguæ in Academiâ Salamanticensi collegit. Addidit Juan de Mal Lara Proverbiorum Hispanicoru~ Centurias X. cum titulo: La Filosofia vulgar, ubi proverbioru~ explicationem prolixam subjungit. Editus est liber Anno 1621. in 4to. Scriplit et alius Juan Soropan de Rieros librum Medicum, è proverbiis Hispanicis concinnatum, ubi proverbia Medica examinat et com~entario illustrat. Titulus libri est: Medicina Espannola contónida en proverbios vulgares ennra lcngua. Singularis ille proverbiorum usus est, qvi nemini aliàs in mentem venit, qvo in artis medicæ doctrinam illa adhibentur. Est vero elegans liber, ac multa habet ad eam rem pulchrè aptata adagia. Aliqvot adagia Hispanica in rythmos Belgicos convertit Constantinus Hugenius, qvæ inter poëmata Belgica reperiuntur. Anglica Adagia variis autoribus collecta sunt, primùm à Cambdenô in Reliqviis Antiqvitatum Britannicarum, Anglicâ linguâ scriptis, (vocantur Romains). Post illum alii qvidam autores non satis cogniti. Tandem Jacobus Howel Anglicam edidit, cæteris omnibus locupletiorem. Ex omnibus postea qvidam anonymus I. R. instituit collectionem Anglicorum proverbioru~, hâc methodô, ut primùm ponat sententias proverbiales ordine Alphabeticô dispositas, deinde phrases proverbiales, tunc similia proverbialia, tum rythmos proverbiales, qvos seqvuntur proverbia rustica, et tandem proverbia singulis in Angliâ regionibus vernacula. Si qvis attentè illa perlegerit, tum Italicorum et Gallicorum magnam convenientiam cum Germanicis adagiis animadvertet. Liber editus est Cantabrigiæ Ann. 1670. in 8 vo. Extat inter Anglos cujusdam Powels Dictionarium Anglico-Italico-Gallicum in fol. Adjiciuntur illi Dictionario proverbia Anglica, Gallica et Italica, non exiguâ curâ congesta. Eorum peritiam ut ostendat Autor, Epistolas aliqvas et oratiunculas ex meris proverbiis in tribus his linguis concinnavit; qvod in Latinâ linguâ fecit ingenii ostentandi gratia [258] Faustus Andrelinus, cujus epistolæ proverbiales Helmstadii recusæ Ann. 1662. secundum exemplar Coloniense, qvod Ann. 1509. prodiit. Qvod et in Germanicâ linguâ tentavit integrâ aliqvâ Comœdiâ, (cujus tamen exemplum ab Italo sumserat) Harstorfferus in parte 2. seiner Gespräch-Spiele in fine. Germanicorum Adagiorum scriptores aliqvos etiam habemus: inter illos sunt Sebastianus Franck, Autor variis in Germanicâ linguâ scriptis historicis notissimus, cujus adagia prodierunt Francof. Ann. 1541. in 8 vo. non utique contemnenda. Edidit postea Agricola proverbia Germanica cum explicatione, et Fridericus Petri singulari librô cui tit: Der Teutschen Weißheit, qvi cæteris omnibus locupletior videtur, verùm omnes sine ordine instituunt: Hamburgi prodiit Ann. 1605. Prodiit et à Georgio Henischio Thesaurus linguæ Germanicæ, qvem Lexici instar esse voluit, in qvo sub singulis vocibus adagia diligenter notavit. Verùm non fuit absolutus ille liber; pervenit enim tantùm usque ad literam H. Collegit Proverbia Germanica tribus tomis adjectâ explicatione rythmicá Eucharius Eyering, Islebiæ in 8 vo. Ann. 1601. edita. Titulus libri est Copta Proverbiorum. Habentur in illo selecta proverbia, notatu digna: licet explicatio rythmica ad modum rudis poëseos germanicæ sit instituta. Sed tamen et in illâ multa sunt non adeò inepta. Ex his autoribus, adjectis qvibusdam aliis, collegit postea Christophorus Lchmannut Florilegium suum Politicum, cujus extant tres partes in 120. editæ Ann. 1643. Multa illic habentur arguta; quæ, qvoniam sub titulis sunt disposita, interdum argutos conceptus epigram~atibus præbere possunt. Exemplô suô hôc demonstravit Kindermannus in aliqvô carmine nuptiali, et Joh. Heywood Anglicâ linguâ 300 Epigram~ata super 300. Proverbia scripsit. Schuppius aliqvô locô librum hunc adeò com~endat, ut post S. Biblia illum legi velit. Collationem Latinorum Adagiorum cum Germanicis instituit singulari librô Tappius, qvi labor non contemnendus. Ante aliqvot annos Paulus Winckler, Consiliarius Brandeburgicus, tres Chiliades sententiarum Germanicarum adagialium collegit, sub titulo gute Gedancken, Gorlitzii Ann. 1685. in 120 editas, qvæ sunt elegantes et argutæ. Mentio suprà facta est de versibus sententiosis et adagialibus, eos colligi unum in volumen interest. Non ita pridem JOHANNES LANGSTON in lucem edidit Poëseos Græcæ Medullam, Londini ann. 1679 in 8 vo. qvo collegit secundum Alphabeti literas initiales versus Græcos, vel adagii aliqvid vel gnomas habentes, et eum qvidem in finem, ut memoriæ mandari possit à tyronibus, penè eodem modô, qvo Seidelius portam suam Græcæ linguæ edidit: Melior autem hîc selectus est. Idem jam antea ediderat similem in Latina linguâ laborem, sub titulô Lusus Poëtici Latino-Anglicani, qvi postea auctior prodiit: de qvo, cum hactenus non viderim, judicare haud possum. Alius Londini 1616. in 8 vo. liber prodiit sub titulo Bibliothecæ Scholasticæ instructissimæ per Thomam Draxe congestus, et Principi regio Carolo inscriptus; ubi Latina, Græca, Gallica, Anglica adagia et versus sub titulis aptis reponuntur. Utilis qvidem ille liber est, verùm longè plenior [259] dari apparatus poterat, ideam tamen aliqvam similia tentaturo subministrabit. Atque hæc dicta sufficiant de proverbiorum scriptoribus, qvorum adhuc alii sunt, qvos non nominavi, ac datâ operâ omisi. Adjici etiam his possunt Proverbiorum Arabicorum Centuriæ II. cum interpretatione Latinâ et scholiis Josephi Scaligeri, et Thomæ Erpenii, qvorum locupletissima editio prodiit in 8 vo Lugd. Batav. ann. 1623. Edidit qvoque Andreas Tscherningius, Professor Poëseos in Academiâ Rostochiensi, ex Erpenianâ editione proverbia Arabica, qvæ in Germanicam linguam convertit, scholiis qvibusdam adjectis. Edita qvoque est Persicorum proverbiorum centuria, collecta et versione notisque illustrata à Levino Warnero, Lugd. Batav. in 4 to. ann. 1644. Recensentur ab aliis Parœmiographi, qvos videre mihi non contigit. Erasmus lib. 17. epist. 3. de omnibus Adagiorum scriptoribus sui temporis agit. Israël Spachius nominat Hub. Susannæi proverbiorum Ciceronianoru~ Connubiu~, qvi error est, et à Martino Lipenio qvoque transsumptus: non enim de proverbiis, sed adverbiis liber ille agit. Laudantur qvibusdam Ferrieri collectanea proverbiorum, Colon. 1612. Fungeri Proverbiorum Farrago Lugd. Batav. in 8vo 1585. et 1595. Germbergti Proverbtorum Centuri# Basil. 8 vo. 1583. Gerschovii Centuria Locmannia Proverbiorum Arabicorum distichis Latinis expressorum, Gryphisv v. 8 vo. 1635. Henrici Stephani Proverbia Epigrammatica vel Epigram~ata proverbialia. Scripsit et Aloys. Cynthius de Origine vulgarium Proverbiorum, Venet. 1526. Est Jac. Mejeri Hortulus Adagiorum, Basil. 120. 1677. et plura alia à Lipenio diligenter congesta: Qvæ cum non viderim, nihil de illis pronuncio. Seiboldi Adagia Latino -Germanica multa habent lutulenta et plebeja. JOH. THOMæ FREIGII Ciceronianus, Basileæ ann. 1669. editus, etiam inter locorum communium scriptores referendus est, cujus liber hôc titulô prodiit, usui eloqventiæ inserviens. Concinnavit ille è scriptis Ciceronis qvasi Encyclopædiam aliqvam, omnia verbis Ciceronianis aptè inter se connexis exprimens; in ordine instituendó, ut solent Ramistæ, satis diligens, cujus ille typum et schematismum præmisit. Ad Deum verò et hominem omnia retulit: hominis locos dividit secundum partes, causas, adjuncta. Sub adjunctis comprehendit omnes artes virtutesque. De rebus moralibus et civilibus dissertaturo Loci Ciceroniani statim patent, qvibus exornari oratio, vel rerum argumentis vel verboru~ delectu, potest. Nunqvam enim penè oratio scribitur, qvin vel tota, vel qvâdam sui parte in loco aliqvo com~uni versetur: atque sic proderit oratori liber ille, qvemadmodum sacro oratori prodesse possunt libri de virtutibus et vitiis scripti, ut Peraldi summa virtutum et vitiorum, Cresollii Anthologia de selectis piorum hominu~ virtutibus, de qvibus infrà dicendi locus erit, cum ad Eloqventiæ sacræ scriptores perventum. Idem Thomas Freigius in istô librô suô p. 508. uberiores locos communes promisit. Hæc, inqvit, hact nus ex Ciceronis monumentis, locorum communium demonstr atio fuit: vix justâ unius aut alterius mensis medit atione sic nobis conscripta, [260] memoriâ locos ex aliis alios suppeditante. Equidem pleniores illos justioresque locos mentis quadam designatione jam delineatos, ex omnibus omnium temporum scriptoribus, poëtis, historicis, philosophis, oratoribus, medicis, jureconsultis, theologis congestos, aliquando pleniùs editurum me confido. Ubi enim melius aut vitæ humanæ utilius hoc literarum otium, quamdiu mihi eo uti licet, collocabo? Interim ejus majoris operis ac laboris specimen hic noster Ciceronianus esto, qui, qualia cætera futura sint, æstimanda benevolis lectoribus relinquat. Sednihil ex illis, quod ego memini, lucem vidit, magnopere in multis profuturum. Eodem modo è Poëtis moralis doctrinæ locos communes Henricus Stephani congessit. Edidit et JOHANNES RIVIUS Athendoriensis locos communes Philosophicos, quorum tomus tantùm primus Glauchæ, suburbio Salinarum Saxonicarum ann. 1580. in fol. editus est; Qui quanquam liber utilissimus est, continet enim multa singularia, ad Grammatices, Dialectices et Rhetorices cognitionem; generalissima tamen illa est per tabulas, ut vulgo vocant, analyticas, Ideoque ad Encyclopædiarum scriptores potiùs, quam ad locorum com~unium scriptores referendus est: Proponuntur enim integræ illic disciplinæ. Est J. G. SCHIELEN Bib#enucleata, sive Aurifodina artium et scientiarum, Ulmæ ann. 1679. in 4 to. magnifico hoc titulo edita, in quâ tamen per merum indicem citra summariam rerum commemorationem varia coacervantur, qvæ usui interdum esse possunt. Sunt ZIMMERMANNI Analecta, in quibus varia philologica et critica colliguntur. Generalem aliquam locorum communium ideam sic satis commodè instructam, non tamen omnino sterilem, sed autoribus et materiis utcunque differtam, subjecit ALEXANDER FICHETUS Arcanæ studiorum metbodo Lugduni, ann. 1649. editæ, de quâ nos suprà. JOHANNES BENZIUS solos tantùm titulos locorum communium comparandæ rerum et exemplorum copiæ accommodatorum edidit bonâ ratione ex Sturmii doctrinâ dispositos, quam Sturmius è Mylæi de scribenda rerum universitatis historiâ cepisse nonnullis creditur; de qua nos libro seqventi plura. Sunt in Theologicis, Moralibus, Historicis, Politicis, varia promptuaria, adversaria, ut Canisii, Hondorffii, Dinothi et aliorum. In Gallica linguâ multi libri sub titulo Collectaneorum (Recueil) et discursuum prodierunt, ut Montaigne et plurium aliorum, de quibus Sorellus in Bibliothecâ Gallicâ legatur. Nos illa hic omittimus, et quoniam plerique ad certas disciplinas pertinent, datá occasione de iis dicemus.

CAP. XXII. DE EODEM ARGUMENTO ET DE POLYGRAPHIS.

LOcorum communium Scriptores plures recensentur. Antoninus Imperator. Proclus in poëticâ. Macrobius, Plutarchus, Athenæus, Seneca, Licetus, Parrhasius, [261] Pignorius, etc. Indicum scriptores. Qvi allegationibus multis utuntur. Petrarchæ de bis judicium. Alii circa allegationes abusus notantur. Erasmus, Melanchthon, Gesnerus, à Scaligero malè ut Locorum Communium scriptores sug illantur. Cardanus Gesnerum reprehendit. De Vadiano iniqvum judieium Vossianum. De Montano et Voëtio judicia. Consilium de colligendo in unum librum, qvicqvid eximti in aliis omnibus sparsim reperitur. Cartesii de co judicium. Polygraphi. Oligographi vel Bradygraphi. Multorum seculorum labores ab uno Polygrapho in Compendium trahi solent. Exempla in Aristotele, Hippocrate, Galeno, Theophrasto, Plinio, Varrone. Librorum sata ex imperiis pendent. Etiam ab ingeniorum diversit ate. Varii scientiarum gradus ratione hominum et seculorum à Cardano ingeniose deducti. Polygraphi multi apud veteres et recentiores. Cardanus Polygraphus. Scaligeri de Polygraphis judicium. Campanella, Caramuel, Polygraphi. Joach. Fortit confilium de multis libris scribendis. De Henrico Stephanipolygrapho judicium Vavassoris. Francisci Macedo incomparabile ingenium. Fuit . Elogiæ ejus invidenda. Opera et vasta et multa recensentur. Collectores librorum in historiis et disciplinis. MUlta superiore capite de Locorum Communium Scriptoribus diximus; sed longè plura restant, qvam ut paucis pagellis illa enarrari possint. In antiqvis ut multi sunt, ita Antoninus qvoqve Imperator eò referendus est, in libris , sive, de vitâ suâ ad se ipsum, qvos excerptorum nomine vocat Barthius Adversar. libr. 51. cap. 16. et lib. 1. c. 11. ac uberioribus collectaneis illustravit Thomas Gatakerus, ut moralium sententiarum thesaurus esse possit. Procli poëtica ad hanc qvoqve classem pertinet, qvam edidit Schottus Hanoviæ 1615 in 4. Fuere vel per dialogos instituta talia collectanea, qvod fecisse videmus Macrobium in Saturnal. libris, vel methodo erotematicâ, ut Plutarchus in qvæstionibus convivalibus, Athenæus in Deipnosophistis; vel per Epistolas, ut fecit Seneca, cujus Epistolæ non sunt nisi sententiæ congestæ, ac multi è recentioribus, qvi qvæsita per epistolam scripserunt, ut Fortunius Licetus, cujus extant multi hoc titulo libri, Janus Parrhasius, Laurentius Pignorius. Et qvis recenseat omnia nostro tempore Mellificia, Promptuaria, Calligraphias, æraria, Apparatus, Parnassos, Scintillas, Flavissas, Flores, Florilegia, Miscellanea, Semestria, Otia, Promulsides, Conjectanea, Varias Lectiones, Observationes, Dies Caniculares, Sylvas, Adversaria, Singularia, Præcidanea, Analecta, Dies geniales (qvo titulo Alexander ab Alexandro optimum librum edidit, à Tiraqvello commentario illustratum), Stricturas, Exercitationes, Florum Sparsiones, Spicilegia, Memorabilia, Benedicta, Laudabilia, Notabilia, Cinnos, Politias literarias, qvo titulo Angelus Decembrius librum edidit, homo doctior qvam eloqventior, qvod Barthii Adversar. lib. 1. c. 2. judicium est. Referendi etiam huc Indicum Scriptores sunt, qvi et ipsi Locorum Communium scriptores, nisi qvod titulos solos ponunt, et lectores ad libros ipsos remittunt; qvales sunt in Codice sacro omnium linguarum, ut vocantur, Concordantiæ; in Jurisprudentiâ Brederodii et Bertachini repertoria, Doringii Bibliotheca, qvi tamen ne primam qvidam Alphabeti literam absolvit; in Medicinâ Antonii Musæ Index super Galenum; in Philosophicis is, qvem supra laudavi, Bernhardus. Omnes denique illi scriptores huc pertinent, qvi digressionibus, allegationibus crebris in scriptis suis utuntur: quanqua~ ii ineptè plerumque rem suam instituant. In iis malè plerumqve audiunt JCti, qvi notissima qvæqve infinitis testimoniis confirmant. Ridebat hunc morem Paulus Sarpius: Videatur Fulgentius in ejus Vitâ p. 151 Gall. edit. Qvidam in vanam ac inutilem pompam istis allegationibus paginas complent, qvod in Thoma Messanensi reprehendit Franciscus Petrarcha singulari epistolâ, qvæ inter epistolas Philologicas à Goldasto collectas prima est: Animadverti, scribit ad illum, te in scriptis tuis omni studio, ut appareas, niti. Hinc ille discursus per ignota volumina, ut ex singulis aliqvid decerpens rebus tuis interseras. Plaudunt tibi discipuli, et omniscium vocant innumerabilium autorum nominibus attoniti, qvasi omnium, qvorum titulos tenes, etiam notitiam sis adeptus. Docti autem facilè discernunt, qvid cujusque proprium, qvid alienum sit: et rursus, qvid mutuum, qvid precarium, qvid furtivum, quid è medio haustum, qvid à prætereunte delibatum. Memoriam ostentare puerilis est gloria; Viro, ut ait Seneca, captare flosculos turpe est: qvippe qvem fructu deceat gaudere, non floribus. Tu verò in hâc ætatis parte vener abilis, et in tuâ professione clarissimus, imò, ut non semper pungam, sed interdum ungam, solus sine exemplo nostri temporis earum, qvtbus es deditus, liter arum princeps, nescio qvo juvenili animo, dimissis finibus tuis, in alienis pratis otiosus et vagans, inclinata jam die, interlegendis flosculis tempus teris. Placet ignota tentare, ubi sæpe viam non inveniens aut vageris, aut corruas: placet illorum seqvi vestigia, qvi scientiam qvasi mercimonium aliqvod ante fores explicant, cum interim vacua domus sit. Certè tuum est, ad id potius niti, ut sis aliqvid plus, qvam videris. Operosa semper et periculosa jactantia est. Adde qvod, cum magnus videri voles, innumerabilia incident, qvæte non modo veram ad mensuram redigent, sed infra etiam contrahent. Hucilli qvoqve pertinent, qvi autores deperditos citant, suppressis iis, unde hauserunt, hâc ambitione ducti, ut ipsi postea pro veris autoribus laudentur: de qvo artificio Thomasius lib. de plagio §. 260. et §. 573. eodem à Petrarcha sale defricandi. Defendit tamen eos Thomasius, qvi multos eosqve sæpe minutos autores allegant, qvi ex aliis deprompserunt sua, quàm ipsos fontes, qvi fortè non sunt ad manus. Vide eum libro de plagio §. 173. Et hoc vel ideo debere fieri ille putat, ne in plagii suspicionem incidamus: etsi non desunt è Scholasticis et Melanchthonis scholâ, qvi hanc inter se habuere, ut citra [263] plagii crimen verba sententias mutuò transscriberent, inqve usum suum verterent, qvâ de re idem videatur eodem libro §. 192. 193. 194. Obtinuit et in allegationibus multorum morbus, qvi ipsi qvosvis autores, modò ignotos, etiam cum elogiis nominant; ac sunt alii, qvi miserè ambiunt aliorum in seriptis magnade se elogia. Hos notat Menzinus in libro de literatorum hominum invidiâ cap. 8. cujus hîc verba apponemus: Cum curiositate non bonâ laborent invidi, altera qvoqve addatur nota, gloriæ scilicet enormis qvædam cupido; literatorum enim plerosqve is intus alit spiritus, et eò feruntur, qvò ducit, imo jubet, ambitio. Hincspeciosis librorum titulis eruditissimos legimus, et doctissimos, qvibus nec puerorum fabellas, aut si qvid levius est, intelligendum concesseris. Atqve illud sedulò curant alieno in scripto, cum ipsi interim desides sedeant, et falso gaudeant testimonio. Nec longè diverso, et qvidem ridendo, ut untur artisicio, qvi obnixè et illud curant, ut in aliorum monumentis nomen suum grandioribus deformatum literis inspiciant omnes, et majoris auxilio characteris tacitum non prætermittant. Exiliunt itaque gaudio, et penèdesipiunt; atqve cos tantummodo libros non oderunt, qvi ejusmodi adulationis stigmate note~tur; alios omnes, qvi de illis ne verbum qvidem fecerunt, utpote insulsos et illepidos, damnandos prorsus et abjiciendos pronunciant. Hunc igitur morem, qvi nuper apud nostros inolevit, probare vix possum, cum, nulla habita personarum ratione, eos promiscuè doctos inter et eruditos inscribi video, qui bonas artes vix à limine salutarunt. Dijudicandum enim est, quo quis encomio dignus, imo tacendum potius, quam ridiculæ adulationis nota subeunda. Negarinon potest, hoc allegandi cacœ~thes à Germanis plus, quam necesse est, freqventari, unde sinistra exterorum de iis judicia. Hinc Scaliger in Excerptis à Fabro editis p. 80. ubi de Erasmo, Melanchthone, Gesnero judicia fert, ita de iis: Hi tamen tres simul componendi magni locorum collectores fuerunt potius, quam suum aliquod in medium proferentes; quod vitium cum omnibus Germanis familiare habent. Duos tantum excipio, Georgium Agricolam et Beatum Rhenanum. Hæc illic, sed manifestâ maledicentiâ in bonos viros, jactantur. De Erasmo improba hæc calumnia est, nec minus de Melanchthone et Gesnero. Non reprehendendi sunt, quod locos communes scribere voluerunt rei literariæ juvandæ gratiâ, qvorum tum temporis, cum renascerentur literæ, magnus erat usus. Et gratiæ illis agendæ erant. Id verò Germanorum esse fatum solet, ut eorum operâ et industriâ exteri feliciter utantur, quod ut dissimulare tutiùs possint, convitiis et contemptu eam à se suspicionem amoliri conantur. Cæterùm Erasmi divinu~ judicium totscripta loquuntur, nec ipsa invidia diffitebitur. Ipse quoque Scaliger alibi adversus Patris sui acerbissimas invectivas Erasmu~ tuetur. Sunt et Melanchthonis et Gesneri scripta maturo satis judicio et stylo rei acommodato adornata, de quibus jam suprà diximus. In Gesnero Cardanus lib. 10. Paralipomenon in Historia Lapid. et Metallor. p. 525. reprehendit quidem, quod Plinio nimium addictus quædam falsa suis admiscuerit, rejectis Georgij Agricolæ verioribus sententiis; sed magnis tamen elogiis ornat. Cogor, inquit, aliquid dicere adversus præstamissimum [264] virum et amicissimum, simulque de bonis literis et de me benè meritum; quam invitus, Dii nórunt. Videmus hîc, quam discrepent interdum hominum jadicia: Ipse enim Scaliger alibi de tribus illis honorificè judicat. Non dissimile exemplum est de Vadiano, qvem inter omnes Germanos penè unicum commendat Scaliger in alteris Scaligerianis sub titulo: Les Allemans. Sed de hujus Commentariis super Melam Isaacus Vossius dicit, qvod rus et stivam oleant: qvod rusticum judicium ille, qvi notas alteris Scaligerianis adjecit, meritò reprehendit. Ita Montani dissertationes laudibus effert Maresius lib. 1. Epist. 30. contemnit Malebianche lib. 2. de inqvirendâ Veritate cap. 5. utinter stultos et vanos [les pedans] numeret: qvi qvidem, ut Diogenes Platonis fastum alio fastu, ita Montani vanitatem et arrogantiam aliâ vanitate calcare videtur. In Voëtio Sarravius in Epist. p. 158. ut et nos suprà, tumultuarium scribendi modum notat: Nonulla istius Viri, inqvit, olim legeram, in qvibus satis multa congerere per videbatur; sed parvo aut nullo judicio congesta. Jam præcedente capite aliqva de Locis Communibus per certos Anagnostas colligendis monueram, ac sanè magna ejus rei utilitas esset. Ipsi Anagnostæ multum in studiis eos juvant, qvosunt audita lectis jucundiora et tenaciùs hærent: qvâ de re Scaliger Exerc. 308. Et hæc qvidem collectanea in historicis, politicis, moralibus, magnum usum habebunt, non æqvè in Philosophicis, qvantum ad doctrinas et conclusiones; nisi fortè ad historiam respexeris. Qvam ob causam probare neqve ego consilium illud possum, qvód Cartesio non nemo proponebat, de qvo habetur in Epistolarum ejus parte 2. Ep. 100; consilio scilicet de colligendo in unum librum, qvicqvid eximii in aliis omnibus sparsim reperitur. Eâ de re verum ille judicium interponit: Vereor, inqvit, ut possibile hoc sit consilium: nam præterqvam, qvod sæpè difficillimum est de alienis scriptis judicare, et utilia ex illis desumere, relictis inutilibus, veritates in libris huc atqve illud sparsætam inconnexæ sunt, et ab invicem independentes, ut plus industriæ et ingenii reqviriputarem ad illas in corpus unum concinnâ proportione et ordine juxta consilium autoris componendas, qvam ad tale corpus propriâ arte fabricandum: Non qvod propterea sint spernanda aliena, siqvidem utilia reperiantur; sed neqvaqvam puto, tempus præcipue adhibendum esse illis colligendis. Deniqve si qvispiam Scientiarum fundamento investig ando par esset, is esset culpandus, si vitam tereret in illor um particulis per Bibliothecarum angulos latentibus disqvirendis: qvi verò ad hunc tantùm laborem idonei suerint, neqve scient sagaciter eligere, neqve electa sapienter disponere. Reprehenditeum porrò, qvod religionem cum scientiis misceat, et qvod ex his conficere velit scientiam aliqvam universalem, qvam possint adolescentes ante vicesimum qvartum ætatis annum intelligere et addiscere. Rectè hæc à Cartesio cogitata improbantur: Nam qvod in Politicis Lipsius è Centonibus ac variis Autorum sententiis doctrinam de principatu congesserit, et in artis et præceptorum formam redegerit, non tam ex autoribus [265] ea præcepta et regulas collegit, qvàm antea sibi cognita his velut emblematibus illustrare voluit. Atqve in his feliciùs illa tentari possunt, qvam in cæteris scientiis. Ad locorum com~unium scriptores referri qvoque debent Polygraphi; nam et hi, cum in multa se diffundant, multa ipsi ex aliis coacervant, ut soli Bibliothecam scribant. Non idem eruditis sensus est. Aliqvi annos integros trahunt in libris scribendis, et in eorum expolitione penè vitam omnem impendunt: Aliis una nocte velut fungi nascuntur libri. Utrinque peccatur: Nam et nimia cura sæpe obest perfectioni operis; est, ubi impetus pulchriora cogitata extundit, cum illi, qvi manum de tabula tollere nesciunt, nimiâ diligentiâ rem perdant. Media est inter præcipitantiam et procrastinationem via. Qvidam Cunctatores sunt et Lentuli, qvidam Celeres et Fulminei: utrique, prout ingenium hominum est, rem vel perdunt vel restituunt. Judicii effectus est cunctatio, et qvi magna moliuntur, cunctari solent. Sunt tamen et torpida ingenia et testudinea, qvi tardo gressu eò procedunt, qvò Aqvilæ uno volatu. De utrisque operose egit Bailletus libro de Judiciis doctorum, tom. 1. part. 2. cap. 11. ac multa tam ex antiqvis, qvam recentioribus produxit exempla. Nos illos Oligographos vel Bradygraphos mittimus, et de Polygraphis, tanqvam qvi ad Bibliothecarios scriptores propius accedunt, pauca monebimus. Scribendorum librorum nullum esle finem jam tum sapientissimus Salomon dicebat; Ac est reverâ res infinita: Ut enim cogitationibus hominum nullus statui finis potest, ita nec libris, qvi cogitationum partus sunt: qvibus lectores tandem deerunt, redeuntibus semper novis, qvi ad temporis sui genium accommodatiores sunt, et antiqvorum luminibus officiunt. Ita, qvod prudenter notavit Cardanus Paralipomenon lib. 1. cap. 13. fieri solet, ut singulis temporibus collectis in unum multorum laboribus unus pro multis legatur, in cujus scriptis omnium præcedentium sententiæ et splendidius comprehendantur, ut seculo magis florido et à viro sapientiore descriptæ. Ita Hippocrates majorum suorum scripta collegit, ita Aristoteles et Galenus. Reliqvum Aristotelis collegit Theophrastus; Plinius Romanorum et Græcorum scita coacervavit; antea feliciùs multo, sed prolixiorisermone, tentatum à Marco Varrone. Et hi denique superstites sunt, qvos æqvare non licet ingenio aut felicitate seu ornatu. In Histosia præsentia non necessaria multis habentur, obsoleta spernuntur mutatis locis, nominibus, moribus. Prima ætas historiarum est in imperio nascente rudis et fabulosa; secunda, dum viget et fluctuat imperium, atque tum historiæ vigent. Ubi deciderit, et senescit imperium, linguæ mutantur, et historiæ et scripta senescunt. Pœ~tica ob figuras et numerum diutius durant, præsertim in lingua elegante. Mathematica, qvia ad rerum usum pertinent, ac simul jucunda sunt, et sub sensum cadunt, durabiliora sunt, semperque per gentes et secula, instigante usu et necessitate, resuscitantur. Qvæ verò è naturalibus et medicis disputationi subjacent, ut ambiguæ fidei, ita non ab omnibus æstimantur, aut diu in pretio sunt. [266] Hinc est, qvod tam multa Philosophorum et ipsius Aristotelis scripta periere. Ciceronis opera cum linguæ latinæ cultu efflorescere cœperunt, sique illa decidet, ea qvoque intercident. Accedit ingeniorum diversicas, eorum vel sublimitas vel humilitas, unde sua qvoque fata libri habent, si temporum et hominum simul conditio expendatur. Extat elegans Cardani Observatio lib. 2. Paralipom. cap. 5. qvod hominum cognitio circulo qvodam redeat, nec longiùs progrediatur. Humana cognitio, seu ad unumqvemque, seu ad gentem unam, seu ætatem, seu ad universum genus referatur, non in infinitum procedit; sed nec longiùs digreditur ab inscitia, aut, ut honestiùs loqvar, à primis principiis: unde philosophi decepti sunt latè, aut nugantur, si non erraverint. Omnes gentes et secula et ætates circa suam sapientiam aut eruditionem revolvuntur, et iidem etiam homines. Parum autem distat hæc sapientia à cognitione principiorum, et eorum, qvæ sensu acqvisita sunt. Neque enim tota humana natura longiùs recedit, etiamsi non impediretur calamitatibus, qvia non potest ulteriùs procedere, qvam singuli homines: qvi etsi adjuti longa plurium seculorum seriei sapientia, non tamen sine prioribus posteriora intelligere possunt; qvæ, dum colligunt, meditantur, mors obrepit: et ob id qvasi nescientibus nobis, qværitur homo spectatæ fidei ac sapientiæ, cui credere possumus, ut posteriùs intellecta pro principiis habere liceat, atque ulterius discendo progredi. Ob hæc felici seculo natus illi Aristoteles dicitur, cum eam doctrinam amplexus sit, qvæ inter sapientiam mediam et exactam humanam reposita sit. Hic ergo diagramma octo circulorum ob oculos ponit Cardanus. Centrum eorum est omnium istorum, qvæ intelligi possunt, ignorantia, qvalis in infantibus ac belluis. Qvi hoc ambit circulus, est cognitio principiorum, velut à septimo an. ad qvartum decimum. Secundus circulus est erudit onis juxta ætatem, â qvarto decimo ad vigesimum primum. Tertius circulus est eruditorum simpliciter; qvartus est Sapientum regionis suæ: qvintus Sapientum seculi sui: sextus sapientum simpliciter: septimus sapientissimorum, in qvorum ordine ille posuit Hippocratem, Aristotelem, Theophrastum, Plotinum, Euclidem, Archimedem, Apollonium etc. Octavus est divinorum; cujus excessus est juxta rationem centri in circulo: unde, qvi habuerit in primo, parum melior erit sapientissimo: si qvis autem in ultimo erit, velut immortalis; qvod forsan vix contingere potest. Qvælibet tamen hujusmodi melior est absolutissimâ sapientiâ humanâ. Qværunt tamen homines fructum excessus sui circuli, et ob id manent adhuc monumenta clarissimorum virorum: non ergo infinitum est hoc nostrum humanum scire, ut à centro ignorantiæ recedit, sed in se ipsum circulo revolvitur et maximè juxta mundi ætates. Id qvod qvasi demonstratione aliqvâ ingeniosus et Cardanus ob oculos ponere voluit. Alibi libro 16 Paralipomenon cap 1. tria hominum illustrium genera constituit, qvi ex actionibus præclaris famam sibi acqvirunt. Sunt verò illi immodici, fortunati, sapientes: [267] qvi iterum vel bifariam vel trifariam jungi possunt, atque ex horum conjunctione omnem illustrium hominum differentiam fingit exemplis ubique adductis. Ex his, qvæ diximus, apparet, omnes illos, qvi maximè sunt , atque omnia complecti animo volunt, nihil ad perfectionem scientiæ humanæ conferre posse; sed, cum omnia in orbem redeant, suis finibus subsistere, et ad ipsos carceres relabi. Fuisse multos inter veteres polygraphos ex historiâ discimus; sed et ex errore titulorum multi autoribus adscripti, qvos illi non scripserunt, ut notat Jonssius in Hist. Philosoph. lib. 1. cap. 2. pag. 17. Idem lib. 2. c. 8. de Stoicis non nullis Philosophis aliisque agit, qvorum multi vastique extiterunt libri. Magnum eorum Catalogum texuit Bailletus loco suprà citato. In his sunt Interpretes Sacri Codicis, librorum Juris, apud qvos penè in legem abiit se mutuò exscribere, et molem augere librorum. Agit hic de Trismegisti libris, qvos 36529. nonnulli numerant, de Callimacho Cyrenæo, Aristarcho, Zenone, Epicaro, Chrysippo, Theophrasto, Didymo, Servio Sulpicio, Varrone, Galeno, Esdra, S. Augustino, Alberto Magno, Thoma, Raimundo Lullio, Wiclefo, Alphonso Tostato, Johanne ab Indagine, Paracelso, Luthero, Zwinglio, Melanchthone, Calvino, Bulingero, Musculo, Rudolpho Gualtero, Moyse Amiraldo, Salmerone, Bellarmino, Cardinale de Lugo, Gretsero, Schotto, Suaresio, Vasquez, Lorino, Cornelio à Lapide, Sanchez, Hazarto, Nirembergio, Petavio, Theophilo Raynaudo, Labbeo, Escobaro, Kirchero, Antonio Diana, Petro d' Alva et Astorga, Caramuele, Josepho Pellizero de Salas, Lope de Vega, Baronio, Ravnaldo, Ughello, Cardano, Aldrovando, Liceto, Bartolo, Cujacio, Fabro, Barbosa, Farinaceo, Vincentio Mariniero, et qvibusdam aliis, de qvibus ille singularia qvædam memorat. Cardanus inter polygraphos à Bailleto numeratur, et meritò: nam ipse inter illos numerari gaudet. Etenim Paralipomenon lib. 2. disertè ait: Atque hâc parte hisque duobus satis felix tum editis jam 126. libris, conscriptis aliis penè 200. et 60. propè autores jam de nobis in suis libris mentioncm faciunt. Qvæ, cum puerili qvâdam ambitione ab illo dicantur, mirum non est, à Scaligero illum ob affectationem exagitari, præsertim, cum et in libris de subtilitate dixerit: Gener aliter quis non habendus est in pretio in aliqua arte, qui non mult um scripserit, præterquamin Poësi et Mathematicis; qvæ vellicat Scaliger Exerc. 341. ac adversus illum sustinet, temeritate atque inscitiâ compelli nos ad multa scribendum. Sed ille iniqvior in Cardanum est, qvæque in contemptum ejus operum adducit, meras calumnias spirant. Fuit Cardanus sanè magni ingenii homo, ac in pretio habendus est, qvicqvid etiam Scaligero videatur. Etsi enim non pauca in illo sunt, qvæ nescio qvas ineptias sapere videntur, multa tamen in illo sunt egregia atque admiratione omnino digna. Campanella, qvem à Bailleto omissum miror, inter præcipuos nostri temporis polygraphos etiam numerandus est. Portentum ingenii fuit, et omnes ferè [268] disciplinas ad sensum suum resormavit. Qvæ edidit ipse, non multa qvidem sunt, etsi satis illa operosa et spissa volumina. Ineditorum longè major numerus est, ut ipse de libris suis librum scripserit, ubi illorum historiam recenset. Plura de illo in Polyhistore Philosophico. Caramuelis à Lobkowitz ut multi, ita singularis ingenii sunt labores, de qvibus peculiaris Index ab ipso Autore editus est, additusqve Bibliothecæ Ordinis Cisterciensis, qvam Carolus de Visch publicavit: verum plurimi sunt inediti. Etiam Joachimus Fortius Ringelbergius, Vir inexhaustæ diligentiæ, ut inter polygraphos compareret, omnem operam impendit. Notatu digna sunt, qvæ ex ejus libro de ratione studiorum narrat Melchior Adami in ejus vitâ. Fuit ipsi in animo, si vita daretur mediocriter longa, opuscula conscribere millena, quorum corpori universo inde titulus esset Chilias. Nullum perfecit librum, nisi, dum â typographo excuderetur, in quo hunc observavit modum: Antè omnino animo concipiebat totum corpus operis futuri; deinde in tabulâ ligneâ maximæ amplit udinis rubricâ titulos solùm capitum delineabat. Circumspiciebat hic diligenter, num cuncta benè cohærerent: ubi res visa exigere, alios auferebat, alios addebat, mutabat, transponebat. Titulorum capita, dum excogitatio recens esset, rudi oratione leviter singula in singulis chartis depingebat: quos ordine ponebat in tabulâ, ubi tit ulos prius collocarat. Hos postremo magnis scribebattypis, quô libri ordo universus aspectu uno posset comprebendi. Tum singulis diebus capita aliquot ad prælum absolvebat: primum illis leviter descriptis aliquid addendo veladimendo, deinde decorè, suaviter, numerosè omnia eloquendó. Inter polygraphos censeri etiam Henricus Stephani potest, Vir, si qvis alius, ad juvandas bonas literas promptissimus. Sed in illo, qvod multorum polygraphorum vitium esse solet, et multarum rerum inutilium constipationem damnat Vavassor in libro de Epigrammate cap. 17. Ex Petro Puteano, narrat ille, accepi quondam, Jac. Aug. Thuanum et sæpe Stephano et vehementer autorem fuisse, ut li bros edere veterum pergeret sanè, quoad vellet, et quamdiu susceptæ opcræ non pœniteret; scribere ipse libros desineret prorsus: ista ratione multò rei literarte magis profuturum, magis sibi: quod illi consilium, ut audio, dederat antea Petrus Pithœus, vir eruditus in primis valdeque prudens. Sed quæ causa utrique hominem sic admonendi? Non una, opinor: Qvod facilis quidem et solutus in scribendo, sedparum castigatus esset; quod ad minuta et frivola laberetur sæpe et adhæresceret; nimium præcipiens, nimium emendans; omnia loqueretur de omnibus, assiduè de se; cum scriptorem præterire multa, et reticere, et dissimulare oporteat, de rebus vero suis verbum facere nullum, nisi necessario, sit pars aliqua non tantum modestiæ, sed etiam prudentiæ. Eadem qvoque de vitiis polygraphorum qverela est Maresii libr. 2. epist. 9. ubi è polygraphiæ insano studio in hæc et similia scriotores abire vitia judicat, ut rarum omnino sit, si qvis in rationem judicii et prudentiæ habeat. Reperiuntur tamen nonnunqvam (neque enim negari potest) Herœs qvidam literarii, ut appellare sanè possumus, qvi qvasi in Oceanos librorum et scientiarum se diffundere possunt, sine aliqva notâ, et cum omnium [269] etiam doctorum stupore et applausu. Non possum hîc præterire maximi profectò viri et planè , P. Francisci à S. Augustino Macedo, Lusitani, olim membri Soc. Jesu, postea Minoritæ, Lectoris Jubilati, Publici Profesloris Patavini, insignia opera. Non adeò in vulgus nota est viri hujus historia, nec á qvoqvam pleniùs, qvam à Gregorio Leti in Italia regnante, parte 3 et 4. tradita: Qvare hoc loco, ubi de polygraphis agimus, inter singularia ævi nostri miracula recenseri omnino hoc exemplum debet. Ita de eo parte 3. lib. 3. Leti: E' un ingegno trascendentissimo, emostroso, e senza di alcun dubbio uno de maggiori Letterati che sien viventi. In Romal' anno 1658. per tre interi giorni tenne publiche Conclusioni di quasi tut to lo Scibile, e l' istesso qualche tempo doppo, feceperotto in Venetia. Discorre all' improviso dottissimamente sopra di qualsivoglia materia, si in prosa come in versi Latini, ed hâ dato in luce sino ad hora piu di quar anta suoi Libri, molti de' quali souo anche in foglio. Hà poco meno di ott anta anni, ed in una età cosigrave, continuamente, ò studia, ò scrive. E pure, vergogna del nostro Secolo, quando morrà, si potrà di lui dire quello che esso medesimo scrisse à carte 12. del dottissimo Abate Ilarione Raneati. Et tamen, tantus hic vir domesticis duntaxat insignitus honoribus occubuit, et Monastico indutus habitu sepclitur. Cumulat inde plura elogia, qvæ hîc præterimus. Pag. 209. adducit Patr. Archangeli de Parma testimonium, qvo nihil admirabilius, qvam qvod de poëmate extemporali plane portento simile scripsit, atque ita habet: Interrogarunt et probarunt hominem innumeris quæsitis et argumentis Doctores ac Magistri omniu~ ordinu~, quibus ipse ad votum respondit, ac si præmeditata omnia habuisset, tanta felicitate, ut nunquam titubarit, nunqva~ dubitârit, nunquam hæserit, nunquam cunctatus fuerit. Imò sæpe accidit, ut arguentibus, quæ objiciebant, aut obliviscentibus, aut male recit antibus, ipse dicenda subministra ret et corrigeret: Inter quos fuit unus, qui S. Scripturæ locum malè citarat; et alter, cui locus Virgilii memoriâ exciderat; et tertius, qui nonnullos autores suspectos pro suâsententiâ allegaverat. Primo igitur testimonium S. Scripturæ correxit: secundo versus Virgilii suggessit: tertio subtraxit suspectos autores, et idoneos subministravit. Jam verò actio novissima de carmine extempor ali admir abilis visa est omnibus. Is fuit enthusiasmus hominis, ut plusquam duo millia versuum repente essuderit, et argumenta sibi proposita extempor ali carmine reddiderit: inter quæ fuerunt duo, Gigantomachia et Furor Medeæ filios occidentis. Hæc ille vix audita suscepit, et versibus ornavit ingenti plausu et admiratione. Fassi sunt omnes, nunquam se simile quidquam vel vidisse, vel audisse: nec sibi persuadere potuisse, unum hominem tot tamque diversa genera scientiarum complexurum fuisse. Mirati et acumen, et eruditionem, et eloquentiam, et venæ poëticæ ubertatem. Terminavit actionem Epigrammate in laudem urbis Venetiarum pari omnina illi celeberrimo, ab insigni Poëta Jacobo Sannazario composito: Qvod, qvia excellens habitum suit, in Biblioth ca Publica S. Marci Autoris manu scriptum affigi jussum, et præterea ad usum communem typis mandatum. Itaque eum virum dignum Senatus judicavit, qui civitate Venetâ donaretur, et eui cathedra Patavina, quæ tunc vacabat, liberali stipendio præter consuetudinem aucto assignarctur. Depingt vero eum suis sumptibus curavit Illustriss. ac [270] Excellentiss. Dominus Antonius Grimanus, tunc Orator ad summum Pontisicem destinatus, et hodie apud ipsum Legatus. Sed pictur a opus non erat ei, cujus fama futura erit immortalis. Qvis non cum stupore legat, qvæ alii cum stuporeaudierunt? Neque sinèlevia et vulgaria ejus carmina fuere, qvalia qvis ab homine Scholasticis, philosophicis tricis im~erso exspectaret, sed excelsa, sublimia, erecta. dictione, inventione et acumine admirabili: qvale illud est, qvod in Reginam Christinam ab illo scriptum habeo. Elegans in Helenam Piscopiam, Virginem doctam, Epigramma extat apud eundem Leti part. 4. lib. 1. p. 71. et Inscriptio argutissima in Bibliothecam Baptistæ Nanni p. III. Operum ejus Catalogus integer neqve apud Nicolaum Antonium, neqve apud Alegambium extat. Ipse verò catalogum ad Magliabechium scripsit, qvem hîc è Gregorio Leti part. 4. lib. 5. apponam, ut et ingenii summi et inexhaustorum laborum hic specimen sit. Scripsit in Societate Jesu constitutus Apotheosin S. Francisci Xaverii Epico carmine, Olisipone ann. 1621. Apotheosin S. Elisabethæ Reginæ Lusitaniæ Epico carmine, Conimbricæ an. 1624. Theses Rhetoricas in unum volumen conjectas, Madriti ann. 1628. Epitomen Chronologiæ aborbe condito ad Christum natum an. 1634. Artem Pœticam juste volumine. Hæc hon vidit lucem. Elegias VII. Has in libris non numero. Typis mandatæ sunt Lugduni ann. 1626. Vitam Domini D. Ludovici de Ataide, Lingua Hispanica in 4. Madriti ann. 1633. Historiam recentium Martyrum Japonensium, eâdem linguâ in 4. Madriti ann. 1632. In ordine S. Francisci hi ab illo libri prodierunt: Apologeticus pro Lusit ania vindicata. Paris. ann. 1641. in 4. Jus succedendi in Regnum Lusit aniæ cum Historia Lusitaniæ liberatæ, et Schemate Genealogico Competitoru~ de Regno Lusit aniæ, Paris. eodem anno in sol. Elogia Gallorum, Aqvis Sextiis eodem an. 1641. in 4. Descriptio Villæ Juqvii, et Sanctæ Baumes, i. e. Speluncæ S. Magdalenæ, Aqvis Sextiis codem an. 1641. versibus in 8. Panegyricusllrbano VIII. Apes Barberinæ, Lyra Barberina. Roma Vetus et Nova, carmine Heroico in unum volumen conjecta, Romæ anno 1642. in 4. Honor Vindicatus, Rupellæ an 1642 in 8. Philippica Portugesa Hispanice, Olisipone 1643 in fol. Propugnaculum Lusitano Gallicum Paris. an. 1646. in sol. Laurus Harcourtica, Parisiis an. 1647. in 4. Cortina Augustini Paris. an. 1648 in 4. Tessera Pontificia pro dignitate et autoritate Papæ, Londini an. 1652 in 4. Controversia Erclesiastica inter fratres Minores, Londini 1653 in 8. Lituus Lusit anicus contra Tubam Anglicanam, Londini 1652 in 4. Mens divinitus inspirata Pontisici Innocentio X. super qvinque Proposit tones Jansenii, Londini 1654 in 4. Scrinium Augustini, Londin. 1654. in 4. Domus Sadica, id est, Familia Nobilium Lusitanorumcum eorum gestis descripta, Londini an. 1654 in sol. Rosæ Alexandrinæ, id est, Electio Pontificis Alexandri VII. cum Panegyrico et Poëmatis omnis generis, Romæ an. 1655. in 4. Pallas Togata, id est, Regina Sveciæ ad fidem conversa, Romæ an. 1656 in 4. Encyclopædia, Romæ an. 1657 in fol. Vita S. Jo. de Matha, et Felicis de Valcis, Fundatorum Ordinis Redemptorum SS. Trinitatis, Romæ an. 1660 in 8. De Clavibus Petri, Romæ an 1660 in fol. Archigymnasii Romanæ Sapientiæ Descriptio, Romæ 1661 in 8. Theatrum Meteorologicum, Romæ an. 1660 in 12. Diatriba de Adventu S. Jacobi in Hispaniam, Romæ 1662 in 8. Controversiæ selectæ, Romæ an. 1663 in 12. Stholæ Theologicæ Positivæ, Romæ an. 1664 in fol. Assertor Romanus, sive Vindiciæ Romani Pontisicis, et Pontisicatus, [271] Romæ an. 1666 in sol. Vita Theresiæ et Sanciæ Reginarum Lusitanaru~, Romæ an. 1667. in 8. Conce~tus Euchologicus Ven. 1668 in sol. Vita S. Turibii Archiepiscopi Limani, Venetiis 1668. in 4. Pictur a Veneta, Venetiis 1669. in 4. Collationes S. Thomæ et Scoti ad 2. Sententiarum, Patavii in fol. Azymus Eucharisticus, Veronæ an. 1673 in 8. Disqvisitio Ecclesiastica super Azymo Eucharistico, Veronæ 1673 in 4. Commentationes duæ Polemicæ pro S. Augustino etc. Veronæ 1674 in 4. Responsio ad Notas Critici, Veronæ an. 1674 in 4. Myrothecium ex documentis Moralibus, Patavii 1675. in 4. Libri, qvi perierunt: Historia expeditionis Brasilicæ ad Bahiam recuperandam, Anno 1625 in 4. Liber de generibus et differentiis styli, tum Rhetorici, tum Poëtici, tum Historici, tum Epistolaris, Conimbricæ 1626 in 8. Vita Pii Viri Domini Joannis Laici Jesuitæ, tum Latinè, tum Lusitanicè in 8. Scientia Rhetorica, Madriti scripta in fol. casu amissa. Scientia Poëtica, Opus accuratissimum, Madriti in fol. æmulorum fraude interversa Bella Hispanorum cum Gallis, linguâ Hispanicâ, Madriti in 4. Invenietur apud Ducem de Villa hermosa. Descriptio Poëtica Heroico carmine Palatii Madritensis rusticani. Reperietur in Bibliotheca Comitis de Olivares 3. millia versuum Epicorum. Adversaria collecta ex omnibus operibus S. Augustini. Ingens tomus. Hunc Guardianus mei ordinis, qvod erat interpunctus, et ex chartis solutis malè compositus, putans esse aliqvod opus inutile, combussit, magno meo dolore, et aliqva, opinor, doctrinæ Augustinianæ jactura. Vita S. Rosæ Limensis Dominicanæ, qvæ prima omnium scripta fuit, servatur ad Mineru, Romæ in 4. Libri confecti et in lucem edendi: Historia de Bello Lusitanico, dudum, ex qvo fui in Angliam missus, interrupta: cajus libri duo, ad ideam Titi Livii, sunt confecti; et meam adhuc exspectat perfectricem manum. Liber de Conciliis universalibus, et particularibus in fol. Liber Apologeticus contra Caronem et Valsium, Romanæ Ecclesiæ Adversarios in 4. Calamitas erudita in 4. Diatriba de Opinione probabili in 4. Lucerna Macedi in 8. Dissertatio de validitate Matrimonii Ethnicorum, præsertim Tunchinensium Barbarorum in 4. Traductio Ludovici Camonii Principis Poëtarum Lusitaniæ in Latinam linguam Heroico item carmine, Opus magni laboris et accurationis, in 4. Continet Myriadem fermè versuum totidem Poëtæ versibus respondentium. Subdit prælo, tertium tomum Collationum in 3. Sentent. S. Thomæ et Scoti. Habet præ manibus librum inscriptum: Prosper redivivus contra Narratorem [hoc est, contra Patrem Noris] Urget alium, cujus titulus est: Accipiter, sive Sparaverius, Rafrerii plumis vestitus, deplumatus, et viginti qvinqve errorum convictus [Rafrerii per anagram~a Ferrarii]. Subjungit huic suo catalogo illa: Erit, qvi velit nosse opera vaga et solitaria. Hæc, qvod sunt plurima, ægrè numerari possunt, et ægrius inveniri. Veru~ obiter attingam. Panegyricos dixi qvinqvaginta tres. Orationes Latinas habui sexaginta. Laudationes, sive Funebres Orationes, triginta duas. Poëmata Epicarecitavi publicè qvadraginta octo. Elegias composuicentum viginti tres. Epitaphia centum qvindecim. Epistolas dedicatorias ducentas duodecim. Familiares septingentas. Pœmata Epica justa bis mille sexcenta. El gias qvingentas. Odas centum decem. Epigrammata, et id genus alia plusqvam tria millia. Comœdias Latinas qvatuor. Satyram unam Hispanicè. Carmina, [272] qvantum recolendo præterita conseqvi possum, omnis generis, qvæ scripsi, ac ex tempore sudi, ea opinor centum et qvinqvaginta myriades posse consicere. Tandem animadverto, de multis me qvæstionibus fuisse consultum: Earum Responsa, qvæ sunt dispersa, si colligantur, ingentem Tomum efficient. Accenset alios Gregor. Leti Panegirico sagro, del Serafico Padre San Francesco, Discorso Academico, qvalgoda con più diletto la Rappresentatione Comica o Tragica, ò missadi un Palco; se un Cieo che senta, ò un Sordo che veda. In Padoua per il Cadorino 1676. in 4 L' Academico Umorista Romano, Ricourato Padouano, et nonnulla alia. Accensendi sunt et Locorum Communium et Bibliothecariis Scriptoribus illi, qviminutos, vel unius vel multorum, autorum labores in volumina colligunt, ne illi intereant, sed publico bono serventur. Rectèergo etiam illos Bibliothecarios vocabimus, cum multa volumina colligendo Bibliothecam faciant, et Bibliothecis inserviant. Ita in libris sacris habemus Bibliothecas Patrum, Biblia Critica. in Jurisprudentia Oceanum Juris, seu Tractatum Tractatuum. In historicis medii ævi in volumina colligendis, qvam diligentes fuere Goldastus, Freherus, Lindebrogius, Schardius, Urstisius, Reubius, Pistorius, Reineccius, Meibomius, cujus nepos novum nunc corpus promittit, Bongarsius, Pithœus. Laurentius Straussius in Theatro Sympathetico multos, qvi de Sympathia et Antipathia rerum scripsere, congessit, Gruterus in Face Critica omnes scriptores criticos suorum et præcedentium temporum collegit; sub nomine Rhanutii Gheri Pœtas Gallos et Germanos. Elzevirii et Blauii in Rebuspublicis et Atlantibus edendis operosi fuere. Hortlederus, Lundorpius scripta ad res Germanorum pertinentia voluminibus certis complexi sunt. Sunt, qvi Concilia et Synodos, universales ac particulares, Historicos Hispaniæ, Galliæ, aliarumque gentium, in unum corpus compegerunt. Habemus Theatra Chimica, artem auriferam, in qvibus Chimici Scriptores continentur. De qvibus singulis nunc non est dicendi locus.

CAP. XXIII. DE EPISTOLARUM SCRIPTORIBUS.

EPistolarum Scriptores ad rem et historiam literariam multum conferunt. Magna est in commercio epistolar ijucunditas. Difficultates in scribendis Epistolis ex Erasmo producuntur. Epistolæ secundum seriem temporum ordinandæ. Cum Responsoriis edendæ. Lacunæ in illis indagandæ. Indices addendi. Doctorum hominum literæ in unumcorpus colligendæ. Rolandi Maresii Epistolæ Philologicæ laudantur. Græcorum Autorum Epistolæ. Ciceronis Epistolæ ad eloquentiam et cognitionem status Romani maximoperè commendantur. Illarum præstantia defenditur. Ciceroniani [273] ab Erasmo aliisque notati. Erasmus inclementius Ciceronem tractavit. Jul. Cæs. Scaligeri Declamationes adversus illum. Sed et illæ in Erasmum injuriæ. Multi fuere inepti Ciceronis Censores. Ejus Epistolæ ad Atticum ob prudentiam politicam laudandæ. Plinti Epistolæ à quibusdam Ciceronianis malè præferuntur. Michaëlis Neandri Elogium de illis. Seneca Locorum Comm. Scriptor. Ejus et Pliniorum latinitas impugnata. Patrum quorundam Epistolæ. Sidonii Apollinaris Epistolæ ob historiam commendandæ. Cassiodori Epistolæ. Petrarchæ, Gasparini, Aretini, Philelphorum etc. Epistolæ. Angeli Politiani Epistolæ. Magnum Barthii de eo elogium. Diversum Manutii judicium. Scaligeri, Erasms, Scioppii, Floridi Sabini, Pauli Cortesii, Verdierii de Politiano indicia. Petr. Bembi, Joh. Casæ aliorumque Italorum Epistolæ. Rudolphi Agricolæ, Marsilii Ficini, Joh. Pici Mirandulani, Thomæ Mori Epistolæ. Erasmi Epistolarum opus. Commendatur. De stylo ejus judicia. Comparatur cumstylo Budæano. Multa in illo Historica sacra et civilia. Vincentii Fabricii et aliorum de his Epistolis elogia. Melanchthonis Epistolæ earumque variæ partes. Stylus Melanchthonis. Statum illorum temporum in sacris exhibent. Camerarii Epistolæ laudantur. Aonii Palearii Epistolæ ad indolem Ciceronis scriptæ. Goldasti Epistolæ Philologicæ. De Manutii Epistolis varia elogia et judicia. Qvid Muretus de Italis in universum sonserit. Bunellit Epistolæ. De Mureti Epistolis judicium Erythræi et Scaligeri. Rogeri Aschamt, Bonciarii, Reinesii Epistolæ. Christophori Daumii Lexicon vocum medii ævi. Casauboni Epistolæ. Earum dictio. Compositio varia aliam indolem stylo largitur. Julii Cæs. Scaligeri, Josephi Scaligeri Epistolæ abipso, et Gallicæ ad hunc scriptæ commendantur. EPistolarum Scriptores ad Bibliothecarios omnino referendi sunt: Ex illis enim multa hauriri possunt, qvæ ad omnem rem et historiam literariam pertinent, ubi à vitarum scriptoribus discesserimus. Biographi multa exponunt Scriptorum consilia et arcana; Elogiorum qvoque scriptores: qvanqvam hi in laudem proniores sunt, ut Sam~arthani, Crassus, Ghilinus aliique, de qvibus suprà; qvibus addi possunt Monumenta illustrium Virorum et Elogia Trajecti ad Rhenum à Zylio publicata ac picturis Tobiæ Fendtii illustrata ann. 1671. in fol. Sed omnes illi testimonium de aliis perhibent. in Epistolis verò sui characterem ipse Autor depingit. Qvod si enim è colloqviis eruditorum proficimus, etiam ex epistolis, qvæ colloqvia absentium sunt, magni ad nos fructus redundabunt; præsertim cum secretiora in illis tractari soleant. Historia, vel civilis velliteraria, præteritorum temporum nobis jucunda erit, qvam ex epistolis virorum illustrium nobis eò pseniùs ob oculos ponere possumus, qvo evidentior est in illis typus rerum et personarum practicus, unde perspicaci aliquâ solertià multa eruent, qvi historiæ illorum temporum non sunt omnino ignari. Commendat hoc Vincentius Fabricius epistolâ, qvæ est inter eas, qvæ eum cæteris ejus poëmatibus novissimè prodierunt, secunda: Quem non delectent, inqvit, familiares isti, et quasi à [274] præsentibus habiti virorum magnorum sermones: quorum imago est Epistola? quantum ibi jocorum; quantum etiam querelarum; et, quatenus per ludum inter amicos licet, conviciorum? An non te felicem crederes, si licuisset annos aliquot conversari cum Politianis, Manutiis, Erasmis, Caseliis, Scaligeris, Lipsiis, Muretis; eorum mores, vitam, etiam cum in lætis rebus, cumin tristibus essent, cum serio aut per remissionem vel agerent aliquid vel scriberent, inspicere? Jam verò talium Epistolæ cum omnibus te conjungum quodam, et dulcissimo contubernio. Hæc qvidem rectè Vincentius: Sed varia sunt in Epistolarum Scriptoribus consideranda; variæ ipsis scriptoribus difficultates in epistolis edendis proponuntur, de qvibus nemo pleniùs, qvam Erasmus in Epistolâ 1. unde hîc adducemus nonnulla: Ad epistolas scribendas fortasse non ita valde videri poteram ineptus; verum alioqui multæ res erant, quæ me ab hoc genere deterebant. Primùm, si epistolæ carent veris affectibus, neque vitam ipsam hominis repræsentant, jam Epistolæ nomen non merentur: Quales sunt Senecæ ad Lucilium, atque adeò inter eas, quas olim scripsit Plato, quasque ad Apostolorum (ut apparet) imitationem scripserunt Cyprianus, Basilius, Hieronymus, Augustinus, perpaucæ sunt, quas non libros rectiùs appellaris, quàm epistolas. Porrò, quos nobis reliquit, nescio quis Bruti nomine, nomine Phalaridis, nomine Senecæ et Pauli, quid aliud censeri possunt, quam declamatiunculæ? Verum autem illud Epistolarum genus, quod mores, quod fortunam, quod affectus, quod publicum simul et privatum temporis statum, velut intabula repræsentat, cujus generis ferè sunt Epistolæ Ciceronis, Plinii, et inter recontiores æneæ Pii, aliquanto plus habet periculi, quam historia rerum nuper gestarum; periculosæ (ut inquit Flaccus) plenum opus aleæ. Proinde, si quid edendum sit in hoc genere, nulli velim autor esse, ut ipse vivus edat, sed Tyroni cuipiam hoc det negotii. Quanquam hic in edendis patroni sui monumentis plus studii, quam judicii creditur adhibuisse. Sive laudes, sive vituperes aliquem, non deerunt, qui offendantur. Ut ne commemorem esse quosdam, qui ne laudari quidem sustineant libris editis: sive, quod dedignentur à quovis nominari, sive quod vereantur, ne cui veniant in suspicionem . Quo magis admiror divum Bernardum Epistolas suas evulgasse, in quibus tot nomina carbone notantur. Nunc si quis Jacobitæ aut Carmelitæ meminerit, vel suppresso nomine, nisi multa cum honoris præfatione, resvidetur digna lapidatione. Jam et illud est in ommodi, quod, ut sunt res mortalium, ex amicusimis nonnunquam redduntur inimicissimi: et contra, ut et illos laudatos, et hos doleas attactos. Postremò ne samæ quidem Autoris satis consulitur, quod plerique ex una quapiam Epistolâ totum æstimant hominis ingenium, cum aliquoties scribamus uvidi, nonnunquam dormitantes, interim lassi, interim etiomægroti, aut aliud agentes, nonnunquam alieno stomacho, frequenter adejus, cui scribimus, vel captum, vel judicium, orationis habitum attemperantes. Unde fit, ut imperitis veniamus in suspicionem inconstantiæ, cum ca varietas, ætati, affectui, personis et rebus in diversum mutatis, sit imputanda. Hæc cum alium quamlibet felicem ab edendis episto lis meritò deterreant, me tamen illud peculiariter dehortabatur, quod, cum mihi semper sortuna non solum humilis fuerit, verumetiam constanter iniqua, neque is vitæ tenor, ut eam velim aut possim ab omni criminc vindicare, [275] non erat, cur vellem utriusque multa vestigia superesse. Atque hæc ratio fortassis et illos moveret, adquos scribimus, qui, quod per literas velut in sinum effutiunt amiculi, nolint omnibus prodi; cum sint, qui nati Gratiis iratis nihil non interpretentur in pejorem partem. Sæpenumero sit, ut, quod in convivio aut inter candidos homunculos dictum gratiam habet, si idem loco non suo dicatur, atroces excitet tragœdias. Hac quidem decausa pauciores admiscuimus ex his, quibus respondemus, et tamen aliquot adjecimus, præsertim eruditorum: partim, quod me piguerit laboris, quem Angelus Politianus ferè sumit, in repetendo argumento Epistolæ, cui rescribit: partim quod, ut addas argumentum, tamen aliquidlucis ac vitæ videtur deesse, ni prius legas eam, adquam respondetur. Hæc ex Erasmo prolixiùs adducere placuit. Illud tamen ego velim, in Epistolarum scriptoribus semper responsorias adjungi; ita rectius de omnibus judicaremus: Velim et tempora epistolarum sollicitè adnotari. Qvæ duo non sine causa desiderat in Epistoliographis Thomasius præfatione illâ, qvam Boxhornii epistolis à se recusis præmisit. Qvare laudanda est Manutii, Siberi, in ordinandis Ciceronis epistolis opera, unde multumlucis historiæ accedit. Idem Johannes Aurifaber in Lutheri, Joachimus Camerarius in Melanchthonis Epistolis fecit. Com~endat eo qvoque nomine Boxhornianas Thomasius. Reperiuntur et in nonnullis epistolis lacunæ, vel ænigmatica et peregrina nomina, qvorum in Scaligerianis et Casaubonianis epistolis clavem dedit Colomesius opusculis suis literariis adjectam: qualia in Philippi Melanchthonis Epistolis passim qvoque reperiuntur. Sed talia facilè è freqventi lectione detegi poslunt, qvod dese ait Vincentius Fabricius epistolâ modò laudatâ: unde Thomasius qvoque loco citato adduxit: Memini me non indiligenter legisse antehac, quæ extant, eruditorum literas, nec verò nunc, quoties otium ad eam rem fert, intermitto. Unde tantum, præter alia, profeci, ut nihil ferè occultè in Lipsii, Scaligeri, Baudii, talium epistolis n tetur, nullus carpatur, (nomen enim nunquam ferè, ut scis, exprimitur) quem ego non, quis fuerit, vel divinem, vel sciam. Illud denique magnopere reprehendendum est in plerisque Epistolarum scriptoribus, nullum illis adjici indicem, qvi de potissimis literarum contentis docere possit. Pauci admodum Epistolarum librisunt, qvi hoc nomine commendari possunt, Erasmi, Richteri, Boxhornii, (edit. Lips.). Illud qvoque ego suaserim, si qvis hanc operam sumere velit, ut eruditorum literas, hinc illinc in scriniis nonnullorum latitantes, perqvirat, atque in unum corpus compingat, alioqvin, nisi hoc fiat, perituras. Næ is optimè de re literariâ mereretur. Nos jam Epistoliographos recensebimus, potissimùm eos, qvorum ad historiam literariam usus est. Primò ergo loco nobis nominabuntur ROLANDI MARESII Epistolæ Philologicæ. Qvoniam enim ille in epistolis suis de rebus agit, qvæ ad rem et historiam literariam pertinent, meritò primo loco nobis ponitur. Gallus fuit ille, vir doctus, cujus extant duo libri Epistolarum Philologicarum, ad varios, tum in Galliâ tum extra Galliam, viros scriptarum: Singulæ epistolæ continent argumentum aliqvod de ratione studiorum instituenda. [276] Jam enim de Gram~aticis scriptoribus, jam de Poëtis, jam de Loc. Comm. collectoribus, de versionibus, de surisprudentiâ, Theologiâ Scholasticâ, Antiqvariis Criticis eloqventiæ singularibus, Historicis agit. In singulis multa habentur de viris doctis judicia. Prima editio primi libri prodiit Parisiis an. 1650. in 120. Altera prodiit post mortem Autoris auctior: nam Launoius et Valesii fratres omnes epistolas in ordinem collegerunt, et singulis breviaria sua præfixerunt, in duos libros dispescendo. Prodiit Parisiis in 8. Ejus Elogium habet Petrus Hallæus, qvod adjunctum legitur vitæ Henrici Valesii, ubi simul habentur Epistolæ Maresianæ ad Valesios scriptæ. Novissimè an. 1687. Cl. Rechenbergius Lipsiæ et Francofurti recudi fecit. Rationes hujus sui libri reddit Epistol. 1. lib. 2. Idem Epistol 19. lib. 1. de eo agit, cur epistolæ nostrorum ab epistolis veterum tantopere differant degenerentque: Cujus hanc rationem dat, nos non secundum artem et Dialecticam procedere, qvod Cicero aliique faciebant; ii præterea inter publica negotia studia tamen sua non omittebant, sed semper aliqvid scribebant. De Epistolarum variis generibus idem lib. 1. Epist. 1. E Græcis Aldus olim Venetiis duobus tomis autorum 177. epistolas excudit. SOCRATIS, ANTISTHENIS, ARISTIPPI, XENOPHONTIS, æSCHINIS, PHILONIS, PHæDRI et aliorum Socraticorum Epistolas edidit Leo Allatius. Cujacius epistolas Græcas uno volumine collegit cum interpretatione Latinâ: quâ versione nullam futiliorem habet Barthius Advers. lib. 40 cap. 19. putatque illam Cujacio affingi. De ARISTæNETI Epistolis earumque interprete vide Barthium Advers. lib. 45. cap. 6. De verô earum autore idem disqvirit lib. 55. cap. 8. LIBANII 40. sunt editæ Cracoviæ: qvasdam ineditas epistolas Holstenius misit Lambecio, multaque de Aristæneto habet in iis epistolis, qvas ad se scriptas commentariis suis de Bibliothecâ Vindobonensi inseruit Lambecius. Inter recentiores habemus Budæi Epistolas Atticas, singulari venustate scriptas Inter Latinos principem locum CICERO dissertissimus ille Romuli nepotum tenet, cujus habemus Epistolas ad Familiares, ad Attieum, ad Q. Fratrem, ad Brutum, tum civili sapientia plenissimas, tum ad amussim genuinæ Eloqventiæ factas: è qvibus eas, qvæ ad Atticum missæ sunt, viri doctissimi rectiùs familiares fuisse nominandas censent, cum earum pleræque videantur genere sermonis abrupto et extemporali scriptæ. Caselius Libello de Ludo Literario rectè aperiendo in Tironum gratiam familiares Epistolas deligendas suadet ex omnibus Ciceronis Epistolis, quæ familiari filo ac epistolis proprio scriptæ sunt. Nam certè Epistolæ ad Familiares, ut Ludovicus Vives putat, non eo sermonis genere conscriptæ sunt, qvo domi utebatur Cicero; in multis sunt lectissima argumenta, selectis etiam verbis tractata: Scribuntur ad Reip. Romanæ viros principes: ac indicat facilè ipse numerus ac periodorum mensura curam illam, qvæ non adeò reperitur in Epistolis ad Atticum, ubi multa sunt abrupta et hiantia. De præstantiâ Epistolarum Ciceronis singularem Dissertationem Jac, Pontanus scripsit, qvâ [277] Ciceronis eloqventiam contra novatores nonnullos, Erasmum Politianum et Belgam qvendam Anonymum, defendit, monstratque qvam in omni Epistolarum genere, qvod adeò multiplex et varium est, unicè triumphet Cicero. Nam et rebus accommodare argumenta, argumentis elocutionem, elocutioni numeros et decentem illam copiam novit; ut, qvi simile præstiterit, è totà untiqvitate in veniatur nemo, ipso Senecá teste: Compositio Ciceronis una est; pedem sernat curata, lenta et sine infamia mollis. Sed et ipse in stylo interdum varius est: Scripsit enim nonnulla juvenis, qvæ senex improbavit; cujus exempla affert Sebastianus Corradas in Quæstura suâ, libro elegantissimo, in qvo tota Ciceronis vita refertur. De vario Epistolarum Ciceronianarum genere commentarium Henricus Stephani edidit laboriosum, nec indoctum. Erasmus, adversus qvem disserit Pontanus in laudata dissertatione, junior adhuc qvædam scripsit, non tam contra Ciceronem, qvam contra malos Ciceronis imitatores in Dialogo, cui Ciceroniani nomen fecit. Non potuit enim ferre homo perspicacissimus, Longolium aliosque se efferre Ciceronianorum nomine, qvasi illi soli Latinè loqvi scirent, reliqvi omnes barbaro ore creparent, cum illi vim imitationis Ciceronianæ neutiqvam intelligerent, Centonum potiùs fartores, qvam veri imitatores; qvorum fœtus, ut judicat Vir doctus, Ciceroni, non ut homo homini, sed ut simia, similis esset. Sed fervore disputationis abreptus qvædam licentiùs in Ciceronem dixit, qvorum tamen postea pœnituit. Nam ipse non semel temeritatem suam accusat. Causa tamen nulla erat, qvæ commovere Julium Cæsarem Scaligerum ad tam acerbas declamationes potuerit, qvas Eloqventiæ Romanæ Vindices appellat, in qvibus miris modis lacerat Erasmum. Sed et ipsum postea suæ acerbitatis pœnituit, qvam invidendo elogio in mortem ipsius conscripto expiavit; et filio ejus teste in Excerptis Scaligerianis suppressæ sunt illæ orationes, aliaque, qvæ contra Erasmum scripserat Pater. Sed vetus ille error est, qvod olim Qvintilianus de Scholasticis dicebat: Neminem inter illos fuisse, qvi non sibi persuaderet, se ante Ciceronem numerari debere. Id et hodie hominibus nonnullis accidit, Scholasticis præcipuè, parum in usu dicendi exercitatis. Viri etiam docti, ingeniosi, si aliam viam ingressi fuerint, ut sunt hominum ingenia varia, facile abripiunt in suum errorem alios; qvi, cum gloria sua capiantur, non obloqvuntur aliorum judicio. Lipsius qvoqve Ciceronem magnificis laudibus evehit, passim tamen in Ciceronis imitatores declamat. Non injuriâ itaqve Franciscus Vavassor lib. de Epigr. p. 163. Robertum Constantinum reprehendit, qvi in Lexico suo Græco-Latino Budæi Epistolas ad lectionem commendat, ac Justum Lipsium, qvod in Epistolis Angelum Politianum Ciceroni et Plinio socium adjungere voluit. De variis Epistolarum Ciceronianarum Commentatoribus legi potest Spachius in Nomenclatore Philosophico. Legi etiam potest Oratio Mureti XVI. lib. 2. qvâ vir ipse eloqventissimus ostendit Epistolarum Ciceronianarum præstantiam. Ciceronis Epistolæ ad Atticum ob prudentiam politicam [278] in primis commendari debent: statum enim Reipublicæ, qvalis tum erat, describunt; ita, ut, qvemadmodum Cornelius Nepos ait, eas qvi legat, non multùm illorum temporum historiam desideret. E Ciceronis epistolis extemporalem se facundiam nactum fatetur Hermannus Buschius teste Freinshemio, Orat. 4. p. m. 46. De Ciceronis Epistolis extat Sidoniijudicium ambiguum, qvod examinatum vide à Barthio Advers. lib. 47. cap. 9. Post Ciceronem in Latina lingua PLINII JUNIORIS EPISTOLæ adeò nonnullis placuerunt, ut vel ipsi Ciceroni anteponant: In qvo tamen errare illos certum est. Rectè de illo Ludovicus Vives: Plinius succinctus et festivus, facetus et acutus, et freqvens concinnis sententiis, doctis atqve acutis ingeniis mirifice est aptus, qvi scholasticas inter semittunt epistolas et umbraticas, quibus oportet plus ornatus et condimenti adjungi, quando rebus non perinde nituntur. Nam certè non elucet in illis tanta rerum varietas, tantus orationis splendor, qvi in Ciceronianis Epistolis de rebus gravioribus ad viros principes scriptis. Sed nostro tempore adeò delectavit dictio Pliniana nonnullas, ut normam illam dicendi sibi proponant: A plerorumqve enim scriptis exulat ille numerus ac justa illa sermonis copia, qvam in Cicerone deprehendimus; argutiæ vero, breves periodi, numerus non valde qvæsitus, sententiis hinc inde et dicteriis Græcis et Latinis conspersa ac penè obruta dictio. Etenim cum Epistolæ ad Familiares et Viros eruditos de rebus scholasticis scriberentur, non adeò fortassis absurda erat hæc styli affectatio; qvæ tamen in vitium incurrit, si ad viros graves principesve in re seriâ et deliberanda argumentis hoc modo scripseris. Mirè prolixus in ejus laudes est Michæl Neander in præfatione Erotematum suorum p. m. 241. Plinius, scribens, in Epistolis suis itapetit et commmendat, ut extorqveat: ita gratias agit, ut referat: ita offert, ut largiatur: qvâ modestiâ laudat? qvo ardore in vehitur, quibus rationibus se alterumve purgat et tuetur? qvam festivè, qvam verè gratulatur? qvàm breviter, qvàm lucidè narrat? qvam aptè, qvam lepide jocatur? stentem, si lamentatur, videas, unáqve collacrymabis: movet nemo benignius, nullus hortatur blandius: qvæ omnia Vir emunctus, acutus, acer, ea verborum puritate, varietate, compositione vestivit, iis luminibus, sententris, salibus adspersit, ut nihiltersius, floridius, concinnius, nitidius, suceulentius, acutius aut dici aut excogitari posse videatur. SENECA in Epistolis Locos communes scripsit: Ejus enim epistolæ nihil aliud sunt, qvàm farrago variarum sententiarum in unitatem argumenti redactarum. Tota Philosophia moralis Stoica qvasi per lancem saturam in iis exhibetur; qvam, cum comprehe~dere non poterat Seneca justô aliqvô Systemate, aut unius libri argumento, in epistolas conjecit vagi argumenti materias, qvia sic com~odiùs illa proponi poterant. Nihil est ejus scriptis argutius et sententiosius; qvæ ego volvenda et revolvenda suaserim, ut promptitudinem habeamus variarum rerum et argumentorum in moralibus et civilibus; addo et in sacris ad populum orationibus, qvibus illa mirificè subvenire possunt. Ad orationis corpus [279] formandum legi non debent: nam sic instituta orationis forma extra hoc argumentum laudari non potest. Erasmus in Seneca sordidas voces reprehendit, sed defenditur à Buchnero lib. de Com. dic. ratione cap. 15. Sanctius qvoqve in Minerva lib. 3. latinitatem Senecæ multis in locis claudicare ait, qvi tamen eo deteriores in latinitate utrumqve Plinium facit. TERTULLIANUS multum Africitatis habet, judice Ludovico Vive: Asper enim est, et verbis monstrosus. CYPRIANUS mollior aliqvanto, qvanqvam ejus gentilis, uti et AUGUSTINUS; sed minus tersus ac comtus. HIERONYMUS ardens et vehemens, ut videatur semper ad judices dicere de causâ capitali. AMBROSIUS lenior et placidior. SYMMACHUS sui seculi penè Cicero habitus est; sed mirum qvantum distet ab Arpinate isto. Ejus Epistolæ editæ sunt ex recensione Lectii et Jureti. Extant et in eundem Scioppii Observationes. SIDONIUS APOLLINARIS Giraldo Gallicum et Barbaricum aliqvid redolere videtur Dialogo 5. de Poëtis, qvem tamen Barthius post Claudianum pro optimo Poëta habet, ipse non satis accuratus eorum censor. Epistolas scripsit stylo obscuro et perplexo, multum trahentes ab infectione illorum temporum, in qvas tamen extant Commentarii doctissimi Savarronis et Sirmondi. Cæterùm in carmine, qvod et observavit Vives de tradendis disciplinis, non adeò deprehenditur orationis scabrities, qvam in Prosâ: numerus enim illam vel operit vel sustinet. De hoc similibnsqve autoribus rectè judicat Maresius lib. 2. ep. 1. Sidonius, qvanqvam scabri et molesti sermonis assectator, ob multa, qvæ apistolis inserit, suorum temporum acta nusqvam alibi invenienda, satis in pretio est. Quantumvis enim barbari scriptores, qvorum libri viventibus ipsis propter verborum sqvalorem, vel qvod aliud vitium, fortasse negligebantur, si historiam suorum temporum scripserint, vel qvid historicum suis scriptis admiscuerint, postea tamenrecipiuntur. Historia enim qvoqvo modo scripta delectat, et licet insulsè scriptam, tamen qvoniam notitiam temporum habere desideramus, et nos qvidquam, qvod usqvam gestum fit, latere dolemus, ambabus ulnis amplectimur. CASSIODORUS Gothica stribligine totus plenus est: Qvi omnes elegantiæ studioso ab imitatione excludendi sunt. Post illa temporamagno intervallo, velut stella inter densissimas tenebras, emicuit FRANCISCUS PETRARCHA, qvi tamen multum trahit ex rubigine ac situ temporum suorum. Multo pòst primus in Italiâ aliqvid Latinè balbutire cœpit GASPARINUS, cujus Epistolas Ludovicus Vives laudat, qvod in seculo doctorum primæ. Huic succedunt LEONHARDUS BRUNUS ARETINUS, parum etiam cultus, et PHILELPHI duo, Pater et filius, sententiis inanes et subfrigidi, POGGIUS, qvem garrulum et nugatorem vocat Lud. Vives, æneas Pius II. Pontifex, Silvius, Campanus, Sabellicus, Pomponius Læstis, de qvibus judicia vide Ludovici Vivis in Instit. Epist. Cæterum Leonhardus Aretinus lib. 8. Epist. Basil. 1535. in 8. editis singularia argumenta Philologica et [280] historica comprehendit, qvæ pertinent adstatum illoru~ temporu~. Nam non pauca occurrunt de artibus aulæ Romanæ; ut lib. 3. Epistolam habet de infelici statu Romanæ curiæ; item de artibus, qvibus oporteat uti illos, qvi Episcopatus ambiunt à Pontifice Romano, et plura alia. Notissimus alioqvin ille autor est: Fuit enim et ille inter primos resuscitatores literarum in Italiâ, ac multa ex autoribus Græcis in linguam Latinam convertit. ANGELUS POLITIANUS, qvem Scaliger in excerptis dicebat primum sui temporis caput extulisse in literis, Ludovico Vivi acumine et festivitate amabilis, nisi qvod laudis nimiâ cupiditate supra epistolæ limites assurgit. Ludit ille non rarò, et lascivit; multus est in materiâ minutâ sui ostentator; et dum selectas qvasdam voculas qværit, circumducit lectorem pluribus, tum verbis tum sensis, orationem onerans, qvàm erat opus. Qvod judicium Ludovico Vivi Claudius Verdierius in Censione suâ pag. 156. sublegit. Magnus est Politiani Panegyristes Barthius Advers. lib. 47. cap. 5. Inter ea, inqvit, ingenia, quæ rest aurandis literis cum favente fato præfuerunt, vel cum primis, nescio etiam an ullo pari, semper ego æstimavi Angelum Politianum: tanta in eo viro dexteritas, quocunqve literarum se verteret, fuit, ut nec nunc satis admirari dotes incomparabiles possit, licet nonnunquam tanto Heroi iniquior, Posteritas. Nec admiratus ego solùm hunc hominem semper sum, sed quæ ejus in scribendo singulares Gratiæ sunt, amavi etiam, affectu sanè tenero; Quare minus etiam patienter tuli sordida pædagogorum judicia, qui ne quid minus in hoc, quam in aliis scriptis divinitati jam consensu docti Orbis transscriptis sapere videantur, nescio quas vernilitatis notas inusserunt, vel inurere sertè conati sunt, longè doctissimis ejus monumentis. Idem lib. 19. Advers. cap. 17. de eo: Stilus latinitate Romanos ipsos adit, Atticas Athenas, si ita sari licet, Græcitate. Inventionum verò acumine, lectionis varietate, judicii dexteritate, singalaris illius hominis felicitas fuit, eaque quo rarior in utroque genere orationis pari laude cui contingere solet, eo in isto gratior. Adde, quod pueritia inciait in seculum Sophistis dominantibus plusquam barbarum, quorum dogmata etiam tamen ita calluit, ut non minimum laborasse dicatur ad elegantiam Latinam traducendis. His velut cumulus accedit in vulgari quoqve Italorum nunc Idiomate rotunditas suavissima, qua plures etiam nulli alii reistudentes longè post se reliquit. Etiam Maresio lib. 2. cap. 1. Politianus valde politus et elegans videtur. Qvam ab his diversum Manutii judicium! qvi se cum Politianis et Erasmis miserè errantem in viam reductum à Bunello ait, ob hoc judicium reprehensus à Maresio lib. 2. epist. 4. qvi cum istis viris errare mavult, quàm cum Bunello et Manutio sapere, qvorum epistolæ rerum sint inopes, verbis canoræ. Sed non desunt, qvæ et huic responderi possunt, de qvo alio locoplura. HERMOLAUS BARBARUS, cujus epistolæ Politianis epistolis mistæ, durus esse videtur, qvi qvoddam styli genus affectavit ex obsoletis et recentibus vocabulis mistum. Utrumqve multis laudibus effert Germanus [281] Brixius epistola ad Erasmum, qvæ est inter Erasmianas libri qvarti octava. Scaliger ipse in primis illis excerptis à Fabro editis ait, se tribus inter omnes literarum suscitatores invidisse, Gazæ, Angelo Politiano et Pico Mirandulano. Politianum Poëtam excellentem vocat, et in omnibus aliis, præterqvam in epistolis, qvarum stylum imitari nolit nimis elatum et oratorium, sed potiùs Cæsaris, Cassii, Planci, Bruti et aliorum apud Ciceronem; maximè verò Mutii et Cincinnæ et Plinii secundi, qvi tamen non sit superioribus conferendus, uti nec Cicero, qvi non simplici stylo sæpissimè utatur. Erasmus lib. 12. ep. 7. in Zasio laudat Politianicam Venerem ac delicias, cujus viri ingenio semper ita sit delectatus, ut nullo æqvè, in qvo summa sit eloqventia. Reprehendit et Scioppius in lib. de Rhetoricarum Exercit ationum generibus pag. 25. in Politiano, aliqvem , qvod scil. utatur verbis è variæ ætatis scriptoribus dissimillimis petitis. Ita enim: Ab hoc vitio non satis Politianus cavet, etsi id eum ingentibus virtutibus aliis redimere satendum est. Atqve hoc vitium ille omnes Transalpinos affectare nimis licenter ait, qvi non tam judicii et elegantiæ, qvam variæ eruditionis laudem ferant. Excipit tamen è Germanis Rudolphum Agricolam, Joh. Rivium, Anton. Schorum, Franciscum Fabricium: ex Gallis Muretum, Hotomannum etc. Ex Britannis Thomam Morum, Buchananum, qvem ille omnibus Italis præfert. Floridus Sabinus pag. 10. Apolog. Politiani Epistolas Plinianis præfert. Paulus Cortesius Ep. de imitatione in Politiano reprehendit, qvod nullum imitetur, atque ita vitiosam et dissimilem scriptionem instituat. De Politiano videatur et Capaccius Elog. lib. 2. pag. 350. PETRUS BEMBUS Italus, si credimus Joh. Casæ in vita ejus ab illo scripta, ad verum Romani sermonis genium aliqvid scribere cœpit. Jacebat tum Cicero, et autores illi ætatis aureæ. Solus ille illorum pretium reduxit, atqve Ciceronianum qvid stylo expressit. Præter enim Politianum, qvem Joh. Casa minus dulcem acminus elegantem vocat, nemo erat, etiam ex illis, qvos nominavimus, laude aliqva styli dignus. Magni faciendus itaque is autor est ob honorificum adeò testimonium Joh. Casæ, qvi Romanæ linguæ peritissimus fuit, ut hodieque ejus scripta, utut pauca, magni æstimentur Italis. De Longolio Casa, Bembo, Sadoleto, Lazaro Bonamico, Romulo Amusæo Muretus agit volum. 2. or atione 16. deqve iis judicat. Legendus de Bembo Capaccius Elog. part. 2. p. 263. De Sadoleto idem ibid. p. 265. De Victorii Epistolis ibid. p. 267. Cujus Epistolas, utut Latinas, ob nimias tamen ambages non probat Scaliger. Joh. Sturmius lib. Acad. ad Lipp. ita de Italis: Bembus et Sadoletus scribere maluerunt Latine qvam loqui. Et qvanqvam Sadoletus facilior, qvam Bembus; tamen Bembus plus voluisse, Sadoletus non plus potuisse videbatur. RUDOLPHUS AGRICOLA vir doctissimus paucas scripsit epistolas, qvæ operi ejus inseruntur, non illas qvidem indoctas, sed Ludovici Vivis judicio in multis emendandas. Nam si ipse sua emendasset, maximis qvoqve Veterum potuisset comparari. MARSILII [282] FICINI Epistolæ rudi stylo de rebus philosophicis agunt. JOHANNIS PICI MIRANDULæ Epistolæ non destituuntur flore eloqventiæ purioris Latinæ, qvarum aliqvæ tenerâ ætate scriptæ, aliqvæ provectiore, refertæ rebus mysticis, ut erat ille sui temporis prodigium. Eas epistolas Christophorus Cellarius Cizæ ann. 1682. recudi fecit, notulis qvibusdam atqve indice adjectis. THOMAS MORUS, magnæ vir autoritatis ac magnæ eruditionis, epistolas aliqvas scripsit, qvæ inter opera ejus reperiuntur, non qvidem adeò accuratè ad genium Linguæ Latinæ scriptæ, sed, qvæ tamen laudem nitidi sermonis affectabant, eo præsertim tempore, qvo superatâ barbarie, nova lux literarum effulgere cœpit. Tum exagitati fuere scriptores barbari, ac perpetua inter illos et eruditos bella, qvorum felicissimus propugnator fuit Erasmus Roterodamus. Barbarorum hominum stribliginem eleganter depinxit Uldaricus Huttenus Eqves Nobiliss. in Epistolis obscurorum virorum: Is enim verus earum Autor est; De qvibus Erasmus lib. 22. ep. 31. lepidissimas narrat fabulas, qvam scilicet illæ primùm magno à monachis plausu fuerint exceptæ, tanqvam in honorem monachorum scriptæ. ERASMI Epistolis nihil est suavius et acutius. Latinitas in illis non mala; non qvidem talis, qvam ad imitandum aliqvis proponere sibi debeat, (hîc enim antiqvi scriptores omne ferunt punctum) sed nativa, extemporalis et interdum aliqvem ex rebus colorem trahens, qvod accidit interdum scriptoribus doctissimis, Grotio, Salmasio ac aliis. Illi enim autores, prout res sunt, qvas tractant, prout in autores scribunt, à qvorum lectione recentiores discedunt, stylum suum formare solent. Id enim velim notet hîc aliqvis, viros doctos, qvi multos autores legunt, cum cura eos emendant, aut multam scriptoribus philosophicis impendunt operam, vel medii ævi autores diligentiùs legunt, plerumqve ab illis aliqvid vitii trahere, nec accuratè adeò scribere, qvàm eos, qvi unum, et qvidem optimum, Ciceronem scilicet sibi imitandum proponunt. Qvemadmodum, qvibus cum variis gentibus commercium est, lingua nonnunqvam inclinari solet, ita et hîc fieri consuevit cum scriptoribus barbaris, vel non accuratè latinis, familiariùs conversantibus. Eam causam existimo, qvod Barthius, diligentissimus medii æviscriptor lector et emendator, nihil tam in soluta, qvam in ligata oratione scripserit, qvod elaboratum esset. Grotius qvoqve, ut ipse in præsat. Poëmatum suorum fatetur, in stylo varius est. Jam enim Virgilianum aliqvid, jam Statianum aut Claudianæum aliqvod carmen scribit. In prosa vehementer etiam variat. In libris Philosophicis interdum barbarismos admittit, et Philosophorum Scholasticorum linguâ loqvitur. In historiâ Tacitum non infeliciter exprimit; in Epistolis Plinium. Salmasio nonnunqvam exciderunt. Ipse qvoqve Erasmus stylum suum excusare mavult, qvam prædicare, ut in epist. 20. lib. 24. ubi Budæana præ suis extollit, ductus modestiâ, in qvo longè aliter ego sentio. Qvam enim Budæana dictio ab Erasmianâ [283] differat, nemo rectiùs ostendit, qvàm Longolius in epistolâ qvâdam, qvam Ludovicus Regius in vitâ Budæi adducit. Vide et in Erasmi lib. 1. ep. 11. et 12. Scaliger in Excerptis suis Budæum ait nihil nisi imitando scribere potuisse, semperqve locos communes phrasium consuluisse, cum qvippiam scriberet. Joh. Sturmius in libro Academico ad Philippum Lipp. Erasmum qvoqve Budæo præfert, atqve ita de Erasmo: Erasmus copia et varietate contentus Italorum spernebat in scribendo sollicitudinem. Cærerum Erasmi Epistolæ propter rei literariæ multiplicem cognitionem legendæ, et velutad locos communes redigendæ sunt. Vastum hoc opus est variarum ejus epistolarum, non qvidem omnium; nam multæ etiamnum ineditæ sunt, et earum multæ MStæ in Bibliotheca Gudiana asservantur. Ipse Erasmus lib. 27. Epist. 42 non diffitetur, multas sibi esse epistolas ex tempore scriptas et dictatas, qvarum nullum ille exemplum servaverat; doletque multas ex illis in vulgus emanasse. Cornucopiæ meritò dixeris variarum rerum. Continentur in illô librô arcana Status Civilis, Ecclesiastici, Literarii illorum temporum, faceta nonnunqvam et jocosa, ut ipse fuit ingeniô mirè festivô, e. g. cum morem osculandi in Britanniâ describit, lib. 5. Ep. 10. et jurgium ancillæ cum herâ lib. 5. Ep. 6. Editio Epistolarum illarum Frobeniana editione Londinensi et cæteris longè melior est et correctior: multis enim mendis hæc postrema scatet, qvanqvam aliqvâ parte locupletior. Index huic operi subjectus utilissimus est. Lites in Theologorum palæstristum ventilatas, et qvicqvid ad illarum historiam pertinet, illic deprehendes. Qvanqvam Erasmusse medium semper gesserit, studium tamen partium non rarò deprehendes. Magna fuit ejus viri veneratio, et meritò qvidem, ingenium excellens, vastum, diffusum, fœcundum, acre, promptum, ad omnia paratum, in decus et miraculum seculi natum. Triumphare duobus his civibus Batavia potest, Erasmo et Grotio, qvibus pares postera secula non facilè datura sunt. De his Erasmi epistolisita vincentius Fabricius epist. 2. Unius Erasmi epistolas cum lego, præter quandam renascentium disciplinarum quasi historiam, inprimis legentem tenent, quas circa exortum purioris doctrinæ scripsit. Quippe qui medius et neutrius partis, nihilgratiæ (quis enim in Epistola ad amicum?) nihil det odio, quid autem in istis sibi placeat, in illis displiceat, generoso candore exponat. In quibus tamen nihil magis, quam singularem viriversutiam, qui hos ita sibi demereri potuit, ut illos non offenderet, mirari ego soleo. Multa in Erasmi laudem Baudius lib. 2. Epist. 27. Multa Germanus Brixius in Erasmi Epistolis libro 4. Epist. 8. Editio ultima prodiit Londini ann. 1642. in fol. cum Melanchthonis, Thom. Mori et Ludovici Vivis epistolis. MELANCHTHONIS Epistolas illis subjungimus. Jam suprà in laudem istius Viri multa dicta sunt, cum de vitâ ejus ageremus. Faciunt vero ejus epistolæ non parum ad statum rei Literariæ et Ecclesiasticæ. Ut candidum [284] illi viro pectus fuit; ita sine fuco et ornatu scribit in epistolis, in qvibus nonnunqvam multas deprehendes ejus qverelas de turbato Ecclesiæ statu, de pravis et seditiosis qvorundam consiliis Theologorum, multa qvoqve suppressis nominibus et per ænigmata scribit. Ejus Epistolæ prodierunt in fol. et dehinc sparsim alia quædam volumina epistolarum ad Joach. Camerarium et alios scriptarum; in qvibus tam candidus, ut nec necessitates suas domesticas dissimulet. Diversis temporibus eas ediderunt Manlius, Peucerus, Pezelius, Saubertus, et Anonymus qvidam partem earum sextam, ut vocat, Lugd. Batav. Ann. 1647. Optat verò Thomasius in præfatione Boxhornianarum epistolarum, ut qvis in ordinatum corpus illas congerere velit: qvi sanèlabor utilissimus foret. Non dubito plures adhuc Melanchthonis latitare epistolas: Vir enim in isto negotio positus plura procul dubio scripsit; qvæ, ut omnes edantur, rei Theologicæ et literariæ interest. Stylus in eo planus, liqvidus, nec suis destitutus elegantiis: qvanqvam non impetus ille ac fervor sit, qvalis in Erasmianis, non tamen ideo culpandus: animi enim est character sermo, et ex illo idem in dictionem transfertur, huic ingenio domesticam, et vernaculam. Ut enim ipse animus moratus est, ita vel passim elucent, vel ex sententia, aut affectus vehementiores. Unde non falluntur, qvi singulare aliqvod divinationis epistolaris genus commenti sunt, tum ex ipso charactere sermonis, tum Iiterarum, qvod argumentum singulari libro tractavit Camillus Baldus. JOACHIMI CAMERARII Epistolæ elegantissimæ sunt. Fuit ille illustre Germanorum nomen, ac superioris seculi Phœnix, cujus elogia conglobata videas à Thomasio in Præfatione 75. de laudibus Joach. Camerarii. Tot tantaqve in lucem edidit scripta limatissima, ut inter Germaniæ Heroas literarios meritò referendus sit. Hujus extat Libellus novus epistolas Virorum doctorum ad se et alios suasque continens, ab ipso vivo editus Lipsiæ An. 1568. in 8. Promiserat in præfatione plures doctorum epistolas, qvas collecturus undiqve erat. Vehementer enim id commendandum, et hujus viri exemplo etiam nuncà nobis faciendum esset. Post mortem ejus prodierunt Francof. Ann. 1583. libri 6. Epistolarum familiarum venustarum et delicatularu~; qvæ, ut sunt eleganti stylo criptæ, ita multa continent rerum literariarum illius temporis. Hinc Anno 1595. sbidem qvinqve libri posteriores Epistolarum à filiis editi. Fuere ipsi comimercia literaria cum plerisqve totius Europæ Viris eruditis, de negotiis talibus scriptæ, qvibus delectantur literati. Vixit circa id tempus AONIUS PALEARIUS, cujus editæ sunt Orationes et Epistolæ, qvæ feliciter adeò exprimunt Ciceronem, tum qva dictionem tum qva numeros, ut dubitem, an præferendus illi aliqvis sit. Prima editio Basil. in 8vo prodiit, altera Bremæ, qvam procuravit Matthias Martinius in usum Scholæ Bremensis. Paucis, qvod miror, etiam Virisdoctis et accerrimis latinitatis [285] censoribus cognitus iste autor fuit; sed meretur profectò inter præcipuos numerari. Hic mihi qvis discrimen imitationis videat: Nam longè aliter sonat, qvod Palearius scribit, qvam Longolius et alii inepti Ciceronis imitatores. De Longolio videatur judicium Ludov. Vivis in Instit. suâ Epistolicâ. Nimia curæ imitationis, inqvit ille, bonam naturam corrumpit: Verba habet Ciceroniana mira religionisne an superstitionis observatione, etc. MELCHIORIS GOLDASTI Epistolas Philologicas jam suprà nemoravimus Nunc, cum de Epistolis agimus, censeri etiam inter illarum Scriptores debet. Non vero scripsit ipse Epistolas, sed collegit tantùm à Viris doctis sui temporis scriptas, varii argumenti, sed philologici: centuria integra est, prodiitqve Francof. ann. 1610. Operæ pretium faceret, qvitalem laborem continuaret. MANUTIUS magnam assecutus est in exprimendo stylo Ciceroniano felicitatem, cujus epistolæ magnâ diligentiâ ac curâ conscriptæ sunt, atqve ut Scioppius nobis narrat, tanto labore, utmenses aliqvot uni epistolæ interdum impenderit. Scilicet, qvem antea laudaverat, qvod nemo, qvi sanus sit, ad puritatis et elegantiæ Latinæ summam qvicqvam Manutio defuisse dixerit; mox tamen colaphum illi impingens, ex nimiâ illâ curâ factum esse judicat, ut Manutii epistolis, qvamvis elegantissimis, neqvaqvam ea sit gratia, qvæ hominem, nisi valde otiosum, ad iteratam lectionem invitet. Purissimus sanè autor est, ac penè unicus è recentioribus, qvem ego Ciceroni jungi posse arbitror. Qvod Scioppius dicit, tædium lectionis repetitæ inde oriri, si qvid veri judicat, ex illo fortè est, qvod plerumqve de negotiis familiaribus scribat. Sed nos hîc de rebus non solliciti, dictionis præstantiam com~endamus. Aliqvot ejus epistolarum editiones sunt, qvas recenset examinatque Thomasius in præfatione novissimæ editionis Lipsiensis, cui, si verum fateri velimus, non multum diligentiæ accessit. Extant adhuc aliqvæ ejus Epistolæ ineditæ apud viros doctos, atqve unam ejus benè longam servat Cl. Gudius, ipsius Manutii manu scriptam, qvam ipse Epistolarum Manutii Reginam vocare solet. Muretus se Manutio minorem fatetur, et Maresius Muretum eo majorem facit. Scaliger certè in Excerptis illis primis à Tanaq. Fabro editis neminem magis Romanè loqvi ait. Capacc. lib. 2. Elogiorum, bonæ latinitatis amatorem nominat, qvi tamen à splendido et magnifico Orationis genere abesse visus sit, dum ab humili epistolarum stylo non discessit. Muretus cum in Orat. 16. volum. 2 omnes Italos, inqve his Johannem Casam in scribendo omnium politissimum maximeqve limatum, et ab omnibus ineptiis remotissimum, Manutium, virum in scribendis Latinis epistolis singulari lepore ac venustate præditum laudasset, ita tamen de iis in universum judicat: Et tamen in tanto ardore animorum, tanta ingeniorum contentione atque æmulatione, tantis præpositis præmiis, nemo adhuc extitit, cui simpliciter et sine ullâ exceptione ea laus tribui possit, ut [286] bene lætinè scripsisse dicatur. De Casa et Manutio ita judicat: Hi quemadmodum illud consecuti sunt, ut hæc laus verè ac merito propria Italiæ haberetur, eiqve cæteræ omnes nationes scribendi elegantia facilè cederent: ita illud negari non potest, multos nævos multasqve maculas, quod bonâ omnium veniâ dictum sit, illorum omnium scriptis aspersas esse, quæ planum faciant, illos vidisse quidem, quid optimum esset, et viam, quæ ad illud ferret, ingressos longè processisse: sed longè tamen ab eo, quo intendebant, substitisse. Octavianus Ferrarius in libro de Sermonibus Exotericis pag. 42. Edit. Venet. magno Manutium elogio ornat. Vocat eum virum acerrimi et elegantissimi judicii, qui Romanæ laudem eloquentiæ nobis ita vestiat hoc tempore, ut priscos illius autores, quorum habentur in honore scripta, partim exæquet, partim vincat orationis genere ipso flexibili, nitido, et sine satietate dulci. Manutii Epistolis jungi solent DUNELLI epistolæ in editione illâ Parisiensi, qvam Henricus Stephani edidit. Sunt et seorsim editæ. Ejus exemplo Manutius epistolas suas scripsit, ut ipse fatetur. Nam mirus in illis est Latini sermonis nitor. MURETI Epistolæ plus vigoris et spiritus habere videntur: Neqve enim sollicitâ adeò imitatione scriptæ apparent ut Manutianæ, qvæ dejicere qvodammodo et supprimere animum videntur. Cum enim in formulas et phrases intenti sumus (in his scilicet mirè fœcundus Manutius est, atqve ex earum variatione continuâ prima, ut ipse fatetur, eloqventiæ fundamenta jecit,) minor rerum cura est, unde efflorescere suâ sponte nativa qvædam, et argumento magis conveniens, facundia solet. Multa in Mureti epistolis occurrunt ad rem literariam pertinentia. De Mureto Erythræus Pinacoth. I. num. 5. ut ipse peritissimus artifex, verè judicat: Qvis nostrâ ætate sermonis genere usut est, adeo gravitatis, doctrinæ prudentiæque referto, et in quo præterea omnes verborum, omnes sententiarum illigentur lepores, præter hunc? quis magis Latinè, purè, dilucidè suaviterque locutus est unquam, et, quod refert, qui oris pressit et suavitate appellandarum literarum se magis hujus civem urbis, non peregrinum, significaret? Scaliger in Excerptis laudat, ut numeri ac periodorum singularem artificem. ROGERUS ASCHAMUS Anglus Reginæ Elisabethæ fuit à Latinis epistolis, cujus epistolas Thuanus elegantissimè scriptas judicat Penè unus è gente Anglica est, cujus stylus veterem latinitatem sapit. Cum soh. Sturmio singularem coluit amicitiam; cujus exemplo erectus, elegans dicendi genus sectatus est. Ac fuit ipse Sturmius vir eruditissimus, non Rhetor tantùm optimus, sed et qvi feliciter stylo exprimeret veteres autores minimè fucato, ac puro, cujus et epistolæ in pretio haberi merentur. Epistolæ ejus prodierunt Hanoviæ in 120. ann. 1610. Idem et Anglicâ linguá libellum de informandâ juventute scripsit. M. ANTONIUS BONCIARIUS, Perusinus, Academicus Insensatus atqve Mureti discipulus fuit, è cujus disciplinâ profectus totum vitæ tempus in instituendâ juventute consumpsit, cujus ille specimen in Patre dedit; qvi, cum annos septem et qvadraginta natus uxore amissâ se Societati Jesu vellet adjungere, ne ob Latinæ linguæ ignorantiam repelleretur, brevi temporis spatio ab illo Latinis literis imbutus est. Edidit ille Epistolas elegantes et tersas, aliqvoties recusas. Editio secunda Marpurgi Cattorum Anno 1604. prodiit. In Epistola Dominici Passionæi, qvæ p. 396. editionis hujus habetur, narratur omnis illa methodus, qvâ in Parente informando usus est Bonciarius. THOMAS REINESIUS, Medicus et Consul Altenburgensis, tam in suâ arte qvàm in omni literaturâ fuit doctissimus, et scriptis editis omnibus satis notus, Ejus extant variæ Epistolæ in 4. editæ, una cum responsoriis inter Hoffmannum, Christophorum Adamum Rupertum, Christianum Daumium, Viros doctissimos et celeberrimos: plures extiterunt ineditæ in Bibliothecâ Bosianâ, qvas ille ad viros doctos per Galliam, Italiam et Germaniam scripserat. Ejus Epistolæ ad Hoffmannum et Rupertum editæ sunt Lipsiæ anno 1660. et in illis ad Hoffmannum multa habentur de re Medicâ et Physicâ philologemata: in iis, qvæ ad Rupertum, multa qvæ pertinent ad interiorem historiam Romanam, ad familiarum Romanarum genealogiam, et similia: in iis deniqve, qvæ ad Christophorum Daumium, multa sunt, qvæ ad latinitatem medii ævi pertinent, et ad autores vulgo incognitos. Nam Christophorus Daumius jam à multis annis hoc volvit saxum, ut conficiat aliqvod Lexicon copiosum, qvod exhibeat voces Latinæ linguæ corruptas et medii ævi. Omnium ille labores superabit in hoc argumento. Est et diligentiæ specimen sordes collegisse, ut securiores esse possimus de elegantiis. Magnum Reinesianarum Epistolarum ad se scriptarum volumen in Bibliothecâ suâ servat Illustris Dn. Gudius. Qvod ad stylum attinet, familiaris iste, argutus, sententiosus, compositioni non adeò studens, aut anxiè affectans Tullianam grandiloqventiam. CASAUBONI Epistolæ ultimâ editione prodierunt, curante Grevio, ut prima earum editio prodiit operâ Gronovii; sed postrema longè auctior est in 4to. edita ex officinâ Beckensteiniana, Francofurti. Multasuntin illo libro singularia, qvætam ad historiam literariam qvam civilem illius temporis pertinent: stylus familiaribus scatens elegantiis et argutiis; Græcæ linguæ flores, adagia ubique apparent. Compositio qvidem Ciceroniana non est, neque, ut ipse fatetur, se multum cruciavit in verborum delectu; sed tamen miram omnia elegantiam spirant. Etenim compositio interdum omnem sermonis faciem commutat, cujus exemplum habemus in Camerario, decujus stylo Philipp. Melanchthon lib. 4. epist. 206. ita judicat: Qvod, cum antea Ciceronis verbis et phrasibus uteretur, compositionem verò periodorum aliam haberet, postea, cum etiam hanc ad [288] Ciceronis normam institueret, seipsum qvasi superarit. Qvi græcis formulis in scribendis epistolis delectantur, multas tum ex Casauboni, tum ex Reinesii epistolis colligere possunt. Recensentur hîc qvoque sæpe arcana qvorundam eruditorum, qvorum nomina non sunt addita, qvæ detexit aliqvâ ex parte Colomesius in Clave Epistolarum Scaligeri et Casauboni, qvæ addita est corpusculis ejus literariis. Non tamen ille omnia notavit. Rittershusius in Epistolâ ad Richterum scribit, se plures habere Casauboni Epistolas, p. 201. Ipse jamdudum consilium cepi colligendi magni Casauboni literas ad Germanos scriptas , quarum esse tantum numerum scis, ut justum corpus facilè qveant efficere. Ab eo credo impetravit plurimas Gronovius, qvas editioni suæ adjecit. Extat ad Richterum ejus de illâ re epistola. Ejus Epistolas Richterus qvadam ad Gronovium epistolâ Romæ combustas nunciat p. 240. Latitant et in Bibliothecâ Gudianâ multæ Casauboni Epistolæ. JUL. CæSARIS SCALIGERI Epistolæ, ut omnia, summo ingenio et judicio scripta. Totus nervosus est et rerum plenus, vehemens ipsi ingenium, audax, acre, judicium penetrans; nonnunqvam etiam cavillatorium, ut solent viri etiam summi aliqvâ in relabi. Adversus Cardanum et Erasmum virulentum scribendigenus instituit; nonnunqvam in illos summè injurius: sed hæc nunc extra institutum nostrum. Ejus extant Epistolæ et Orationes, in qvibus multa continentur, qvæ in historiâ literariâ tunc temporis agitabantur: multa ex illis discas, qvæ ad ipsius conditionem et vitæ genus pertinent, multa de ejus libris, studiis: amarulentæ illic multæ et rixosæ ad alios epistolæ, qvibus beneficia sua exprobrat. Duplex illarum epistolarum, vel potius triplex editio est; una Tolosæ prodiit in 4. cum Orationibus adversus Erasmi Ciceronianum: altera editio in 8vo prodiit Lugd. Batav. alia editio Hanoviæ an. 1612 in 120. ubi plures, qvam in cæteris editionibus habentur epistolæ. Adjectæ sunt Orationes elegantissimæ ab illo conscriptæ, qvæ non habentur in cæteris editionibus, ut Oratio in luctu filii, magnorum affectuum plena: item Oratio, qvâ parentat illis, qvi in bello Turcico ad Viennam ceciderunt; fragmentum de laudibus anseris, et luculenta de verbo Inepti Oratio; qvâ tota oratione illud agit, ut demonstret Latinæ linguæ aptitudinem in rebus efferendis præ Græca: plena est optimis observationibus. Sunt et ejus duæ epistolæ à Meursio in 4to. editæ, qvæ non extant inter cæteras epistolas. Non minor Parente filius JOSEPHUS SCALIGER, cujus et extant Epistolæ. Ejus viri maxima sunt in remliterariam merita, qvi velut Pater qvidam literarum per universam Europam salutandus est. Ex ejus ludo prodierunt, qvos Batavia habuit, viri illustres. Ejus Epistolæ eruditione omnigenâ plenissimæ sunt: præter dictionem enim tersam et argutam proponuntur illic Philologica, Medica, Mathematica, Chronologica, et qvæ ad orientalem literaturam pertinent: judicia multa de viris doctis, de libris, qvæ legere, qvæ excerpere debent harum rerum curiosi. Ejus Epistolarum aliqva in 120. à Jac. Revio, si rectè memini, publicata sunt. Sunt et Epistolæ Gallicâ lingvâ ad Scaligerum scriptæ. [289] Liber ille rarissimus, atqve multa continet singularia de libris et viris eruditis: editus autem est post mortem Scaligeri à Jac. Revio, Hardevici ann. 1624. in 8vo, hôc titulo: Epistres Françoises des personnages illustres et doctes à Mons. Joh. Just della Scola. Habentur hîc explicationes multorum locorum in Autoribus classicis, consultatur cum Scaligero de rebus plurimis. Si hæ epistolæ conferantur cum cæteris, facient ad intelligentiam plurimarum rerum, qvæ obscuræ aliàs videbuntur. Cæterum et intelligendis difficilioribus Epistolarum Latinarum locis proderit clavis Colomesiana, de qvâ superiùs diximus.

CAP. XXIV. CONTINUATIO PRIORIS ARGUMENTI.

CLand. Sarravii Epistolæ laudantur. Earum supplementa cum multis aliis ejus Viri epistolis latitant in Bibliothecâ Gudiana. In ineditis multa habentur de liticulis eruditorum. Latini Latinii Epistolæ. Liceti quæsita per epistolam. Erythræi epistolæ. Naudæi et Reinesii diversa de illo judicia. Salmasii Epistolæ. Morisotti Epistolæ lutulentæ. In Bartholini Epistolis Physicæ et Philologicæ observationes. Eobani Hessi Epistolæ. Pauli Sarpii Epistolæ. Iniqvum de illo Cardinalis Perronii judicium. Hugonis Grotii opus Epistolicum . Qvi ex illo fructus haberi possint. Balzaci Literæ selectæ Gallicæ, Latinæ. Howelit iniqvius de Gallicis et Balsacianis literis judicium. Gallica grandiloqventia. Lis Pœtica de præstantia Vini et Cerevisiæ inter Guietum et Grotium. Pignorii Symbolæ Epistolicæ. Cartesii Epistolæ. Conringii Epistolicum è Præfationibus congestum. Collectiones Dedicatoriarum suadentur. Puteani Pompa Prosphonetica. Sturmii Prolegomema. Tanaqvilis Fabri Epistolæ. Emendantur in illis autorum loca. Fabri audacia. Casclii Epistolæ sparsim editæ. Operum ejus Collectio à multis instituta. Epistolarum ineditarum à Dransfeldio volumen procuratum. Epistolæ ineditæ in Bibliothecâ Gudianâ. Josephi Scaligerielogium de Caselio. Petri Martyris Anglerii Epistolæ Politicæ: Aliæ à Puteano collectæ, Item Foxii et Ossati etc. laudantur. Stylus Epistolarum Civilium. Naudæi, Sepulvedæ, Barlæi Epistolæ. De hujus Poësi judicia. Fr. Martini facetæ Epistolæ. Lauri Epistolæ, Poëmata, et cætera scripta. Strena de Nihilo Passeratio subrepta. De Lipsit epistolis Maresii et Nicolai Heinsii judicia. Bertilius Canutus, Puteanus, Petrus Gruterus, Cœlius imitatores Lipsiani. Centuriæ V. Epistolarum Lipsianarum novarum è Gudianâ Bibliothecâ edi possunt. Zeileri Epistole Germanicæ ad LL. CC. scriptores reserendæ. Coppini, Philalthæi, Laurentii Epistolæ Wouwerii Epistolæ magnis auctariis è Bibliotheca Gudianâ amplisicari possunt. Lindenbrogii in Wo#verium maledicentia. Plagii accusat ob Tractat, de Umbrâ Jano Guilielmo subreptum. [290] Miltoni Epistolæ samiliares. Ejus solœcismi, poëmata Anglica sine rhyth mis Schickhardi et Berneggeri Epistolæ mutuæ mathematicæ. Georgii Richteri Epistolæ adversus Patinum defenduntur. Qvædam rariora carum argumenta recensen tur. Baudii Epistolæ qvo stylo scriptæ. Baudii amores. Bongarsii et Lingelheimi Epistolæ. Jacobi Vectiani, Joh. Nic. Sauliï, Carregæ, Henckelii, Boxhornii, Patini Epistolæ. Jacobi Howeli Epistolæ Anglitæ cornu copiæ variarum rerum exhibent. Buchneri, Calvini, Theologoru~ remonstrantium, Martini Ruari, Christiani Liberii Epistolæ. Le Secretaire Critique du Sieur B. P. dit du Jonqvier. Varii Epistoliographi recensentur, Calcagninus, Sacratus, Rycquius, Cesonius, Ferrarius, Cabeliavius, Ramus, Becmannus, Omphalius, Perpinianus, Languetus, Fabricius, Heinsius, Turnerus, Robortellus, Siberus, Femine etiam, Olympia Fulvia Morata, Westonia Laura, Aloisia Sigæa. Principum Luneburgensium et Joh. Val. Andreæ literaria commercia. Collectores variarum epistolarum, Michæl Brutus, Melchior Junius. Epistolæ Indicæ et Japponicæ. Epistolæ Italicæ ab Aldo Manutio, à Bartholomæo Zucchi, Antonio Bulefone collectæ. Aloysii Groti cæci Epistolæ Italicæ, Johannis Donne Anglicæ. Medicæ variorum epistolæ. Peregrinatorum Epistolæ Busbeqvii, Sorbieri. Politicæ Perezii, Pasqvierii, Viglii Zwichemii ab Aytta. Petri de Vineis. VAstius hoc est, qvod suscepimus, argumentum, qvàm ut unâ tractatione absolvi possit. Tantus enim Epistoliographorum est numerus, ut, si omnesrecensereanimus sit, voluminis integri, non aliqvot paginarum, res sit. Neqve instituti nostri est, omnia cum pulvisculo hîc congerere: præcipuos ex illis tantùm enumeramus, inprimisqve illos, qvihistoriæ literariæ inserviunt; Qvam telam, qvandoqvidem semel orsi sumus, nunc eo, qvô cœpimus, filo continuabimus. Prodeat itaqve nunc post superiores à nobis enumeratos CLAUDIUS SARRAVIUS Senator Parisiensis, genere et doctrina vir illustris, magnam habuit cum eruditis sui temporis familiaritatem: hinc freqvens ipsi epistolarum cum ipsis commercium super varii generis argumentis. Miscentur illic Historica, Philosophica, Philologica, Theologica, neqve ulla illic epistola est, qværerum sterilis sit, et solâ mutuâ civilitate absolvatur. Judicia illic habentur de Viris doctis, de editionibus librorum, de locis Autorum corruptis, et plura alia; neqve stylô incultô, sed eleganti planè et terso. Inprimis id laudandum est, qvod plerumqve subjiciantur virorum doctorum responsoriæ: qvod non ita fit in aliis, qvodqve desideravit Vir Clariss. Thomasius in Præsat. Epistolarum Boxhornii. Obse vatur etiam accuratè ordo temporis, qvod non ita in aliis. Viri autem, à qvibus ad Sarravium, et ad qvos Sarravius scribit, longè sunt celeberrimi, Salmasius, Grotius (qvorum plures illic reperiuntur) Heinsii, Alexander Morus, Gronovius, Blondellus, Vossii, qvanta nomina! Ut duo memorem notabilia è magnô illorum numero; unu~ est, qvod de Bodini Dialogo habet aliqvot in locis, cujus jam suprà facta est [291] mentio; alterum de fragmento ex Anastasio Bibliothecario, de Johanna Papissa. Liber modicus est in 8vô editus ann. 1654, Arausione in Galliâ. In editis multæ sunt lacunæ, qvibus habebantur nonnulla, qvæ tunc temporis non poterant publicari. Illa nunc omnia è Bibliothecâ Gudianâ suppleri poterunt: poteritqve Vir illustris tertiâ parte auctiores dare has epistolas. In illis occurrunt multa de literatis arcana, qvæ non nisi in aurem dici poterant; multa de Heinsio, ejusqve controversiâ cum Salmasio habentur. Heinsium vocat doctorem monosyllabum; pleræqve ad Salmasium scriptæ. Gallicæ latinis mistæ. Ut aliqva memorem: Tenuiter de Zuerio Boxhornio judicat, qvem multa scribere ait, at parum consideratè, adducendo autorum loca sibi non satis perpensa. Theodoretieditionem à Sirmondo procuratam imperfectam vocat, qvod 16 vel 17 libros, qvi sunt Theodoreti, et Athanasio vulgò adscribuntur, veru~ sub nomine Theodoreti à Photio citantur, omiserit. Grotii de Salmasii libris de Usuris ac Mutuó judicia recensentur; ac inter alia damnat Salmasii sententiam Grotius, qvâ rem alienam test amento relinqvi posse negaverat. Multahîc de eruditorum liticulis, studiis, judicia. Optimè mereretur de literatis Vir illustris, si epistolas impressas cum supplementis recudi, atqve ineditas addi curaret. LATINUS LATINIUS Viterbiensis, Vir doctissimus, magni apud Pontificios nominis, cujus elogium videas apud Lipsium Cent. 2. Miscell. Epistolarum 39. et 75, magnæ peritiæ in Conciliorumnistoriis et in Canonibus veteris Ecclesiæ. Scripsit epistolas multas tum Cardinalium tum ipsius Pontificis nomine, cui ab epistolis fuit; in qvibus multa sunt, qvæ pertinent ad statum Ecclesiasticum et civilem, multa qvoqve de Autoribus judicia, et locorum qvorundam emendationes. Editus liber est Romæ ann. 1639. in 4to Post mortem ejus ante annos aliqvot prodiit ejusdem Autoris Sylloge aliqva variarum observationum, in varios autores sacros et profanos, Pœ~tas, Conciliorum et Canonum scriptores, qvæ publicata èschediasmatibus ejus Romæ, sub titulo Bibliothecæ in folio. FORTUNII LICETI, Medici et Philosophi Patavini extant multi libri magnâ mole congesti et scripti. Jure optimo inter Polygraphos hic numerandus, qvo fit, ut non usque adeò selecta semper scribat. Laudaritamen ob variam eruditionem meretur, qvam in Medicis, Philosophicis, et Philologicis habuit. Totus Aristotelicus ad superstitionem usqve; qvod vel ex eo patet: nam sententiam de viâ lacteâ ut meteoro defendens maluit in gratiam Aristotelis duplicem fingere , unam ætheream, alteram sublunarem adversus omnem rationem et veritatem, ne ulla in re falsus videri posset Aristoteles. Ejus extat qvoqve liber cum titulo: De pietate Aristotelis adversus Deum et homines, totus in laudam Aristotelis scriptus, et vel æternam ipsi salutem pollicetur. Misit ille in lucem quæsita per epistolam sex, septem, in 4to spissis voluminibus, qvibus tractantur argumenta Medica, Philosophica, Philologica, de qvibus ipsum consuluerant [292] Viri eruditi. Sed tamen et inter Locorum Communium Scriptores tueri nomen suum potest. Parrhasius Philologusante Licetum simili titulo de argumentis Philologicis scripserat. Ejus extant qvæsita per Epistolam in Thesauro seu Face Criticâ Gruteri. JANI NICII ERYTHRæI, cujus jam suprà toties mentio facta est, elegantes extant Epistolæ, stylô cultissimô scriptæ, rebusque refertæ, qvæ ad historiam illoru~ temporum pertinent. Multa ex illis discas, qvid Romæ, qvid in Italiâ totâ rerum gestumsit; qvi viri literati vixerint, qvid præclari in lucem ediderint: de qvibus judicia hinc illinc interspersit. Nemo hoc tempore Ciceronem magis æqvavit, et auream illam Romanorum scriptorum eloqventiam, qvam Vir ille: qvare et ratione styli et rerum legi potest. Ejus Epistolæ editæ sunt Coloniæ Ubiorum, (vel potius Amsterodami; locus enim falsus) ann. 1645. in 8vô. Ejus dictionem vehementer extollit Gabriel Naudæus Epist. 93. Ita enim ad illum scribit: Qvæcunqve prosâ et versâoratione scribis, ita me capiunt et delectant omnia, ut præ te uno veteres meæ deliciæ Bembi et Politiani videantur mihi illibemles esse et infaceti. Iniquius est Reinesii de illo Viro judicium, qvi epist. 66. ad Rupertum scribens, judicium in illo desiderat, atqve Rupertum, ut ex loco illo apparet, sibi habet . Ita enim: Nicii Romani, qvæ prodiere, omnia nunc habeo, et lego; judicium in eo desidero et ipse; itemqve majorem Græcæ literaturæ cognitionem, à qva imparatior est. Ejus epistolis delector ideò, qvod res urbanas et doctos hâc ætate homines ex iis possim cognoscere. Videtur hoc solum qvæsisse istô scribendi genere, ut qvantum Latina lingua valect, experiretur. In Vitis multa memor abilia observo in Exemplis suæ superstitioni accommoda. Velim illa judicii detexisset Reinesius, qvæ ego, nisi fortè in Exemplorum libro, non deprehendo. Sed ea ipse excusat. Græcæ linguæ imperitiam ubi prodat Nicius, non inveni, Latinè enim scripta sunt omnia. Si ita grassari judiciis velimus, essent fortè et in Reinesianis scriptis, qvæ ad censuram vocari possent. SALMASII Epistolæ prodierunt post mortem istius Viri, doctrinâ variâ plenæ, ut fuit ille Vir diffusælectionis et ingenii; sed paucæ illæ sunt, qvarum ego longè plures ab illo scriptas esse existimo. In tantâ enim celebritate hominum viventi penè qvotidianum fuit epistolarum commercium, qvarum ipsi perierunt, et in angulo apud Viros doctos sparsim latent. Ut enim extemporalis fuit in omni lectione suâ, omniaqve, prout semel conceperat, in typographiam miserat, ita vix credibile est, epistolas illum descripsisse: dolendum tamen est, intercidisse illas in qvibus fortasse multa fuerunt, qvæ prodesse orbi literato potuerint. Apud Sarravium non paucæ ejus epistolæ leguntur, qvas in opere illo epistolarum non deprehendas. Reperiuntur et in Bibliothecâ Gudianâ nonnullæ. CLAUDIUS MORISOTTUS, Vir doctus apud Gallos, scripsit epistolas varii argumenti. Ejus opus est, qvod inscribitur Orbis Maritimus, sed, qvod [193] profectò spei et voto Virorum eruditorum non respondet. Multa illic debuisset agere de commerciis maritimis de bellis maritimis et similibus argumentis, de qvibus pauca admodum et satis jejuna. Ejus epistolæ varia continent Philologica; sed triti et obvii argumenti. Tituli et capita epistolarum nonnunqvam magnifici aliqvid minantur; sed tamen accidit illis, qvod Horatius ait: turpiter atrum Desinit in piscem mulier formosa supernè. Nonnunqvam ineptâ aliqvâ declamatiuncula totam epistolam absolvit. Nonnulla etiam carmina sua et elegias adjecit, ut singulares in tædioso et prolixo opere delicias; sed qvibus parum inest delicati, modò â sordibus et vitiis prosodicis immunes essent. Editæ sunt in 4to. Scripsit etiam libros Fastorum Christianorum, ad exemplum Ovidii, sed nihil est in illis poëtici spiritus. THOMAS BARTHOLINUS Epistolarum Centurias aliqvot edidit, tum qvas ipse ad alios scripsit, tum qvas alii ad ipsum scripserunt: in qvibus agitur de argumentis Medicis, Physicis et Philologicis. Bene meritus est Vir ille de omni doctrinæ genere, nec in ipsâ senectute suá desiit benè mereri, nec epistolas suas bono publico invidit: Qvod ejus institutum utinam et seqverentur Viri docti; multa enim ex epistolarum commercio disci possunt, qvæ tamen plerumqve negligenter habentur à Viris doctis; tum, qvod sibi nota scribant et familiaria, et facilem illorum jacturam habent, cum tamen illa omnia pretium ab annis capiant, et apud posteritatem demum illo, qvô merentur, numero habeantur. Qvod siqvis in epistolas tales incidere possit, cum distrahuntur Bibliothecæ virorum doctorum, is tanquam thesaurum comparet: plerumqve enim spernuntur ut leviora. EOBANI HESSI Epistolæ sperni non debent. Fuit ille suô tempore Poëta magni nominis, magnis Virorum doctorum familiaritatibus implicitus. Illius epistolæ à Joach. Camerario collectæ vel ideò in pretio habendæ, qvod tanti Viri nomen præferant nam ad illum pleræqve scriptæ faceti qvidem argumenti plerumqve; sed tamen in qvibus multa etiam reperiantur notatu dignissima. Ejus libri jam suprà à nobis facta est mentio in Cap. de Vitar. scriptor. descriptio qvippe vitæ ejus præmi ssa est his epistolis. Prodiit liber Norimbergæ ann. 1553. in 8vô. PAULI SARPII Epistolæ jam suprà à nobis commendatæ, cum ageremus de Vitarum Scriptoribus. Sunt verò illæ Italicâ linguâ scriptæ, qvæ anno 1673. in 120 demum publicatæ sunt; in qvibus omnia penè sunt politici argumenti. Nam ferè de omnibus Europæ rebus, ut tum erant, judicia instituit: inprimis de Statu Venetó, Pontificio et reliqvorum Italiæ Principum. Ineptum est et malignum Cardinalis Perronii de eo judicium in Excerptis illis suis; qvi de illo ita: Ie ne remarqvay riend' eminent en cet homme; ila un bon jugement et bon sens, mais de grandsçavoir point, je ne vis rienqve de commun, et un peu plus qve [294] de Moine. Adversus solem hoc loqvi est. Qvi norunt, qvantas, qvalesqve res gesserit Sarpius, qvibus ille doctrinis excelluerit, illi non supra Monachum, sed et supra Cardinalem, ac ipsum hunc Perronium, sapuisse largientur. HUGONIS GROTII Epistolæ à Viro maximo profectæ summo in pretio esse omnibus debent. Tot certè tantaqve Vir ille scripsit, ut seculi nostri Phœnix meritò dicendus sit. Paucæ ejus epistolæ editæ primùm fuerunt, qvarum ipsum tamen magnum scripsisse numerum verosimile est, in tantâ negotiorum civilium mole, in tanto eruditionis apparatu. Ejus epistolæ ad Gallos aliqvoties editæ, ultimaqve editio Lipsiæ prodiit curante Gessenio anno 1674. in 120, in qvâ id laudandum, qvod indicem iis adjecerit, qvem ego omnibus epistolis adjectum vellem: Nam et utilissimus est, et multo labore levat legentes Nunc tandem opusvastum Epistolarum Grotianarum prodiit, qvod hactenus in Bibliothecis Virorum illustrium delituerat, qvodqve Isaacus Gruterus à Blauio jam dudum typis destinatum testatur in qvâdam super Opera nonnulla Verulamii Latina præfatione. Continentur in illis varia, ut fuit ipsi ingenium ad omnia natum, Politica, Ecclesiastica, Theologica, Juridica, Philologica, judicia de libris. Nec deest illi orationis cultus, qvanqvam stylus ipsi interdum ex argumento sordes aliqvas trahat, et se ad hominum, qvibus scribit, indolem componat. Reperiuntur enim interdum epistolæ simplici planè humiliqve dictione scriptæ, ac sine ullâ morosá meditatione. Sed cum rem aliqvam unicè agit, nemo ipso vel dulcior est Poëta, vel elegantior orator, aut nervosior Historiographus. Adeò ubiqve Vir ille domi est, et velut in fundo suo dominatur. Qvam in Politicis epistolis ingenio rerum attemperare calamum debeat earum scriptor, ille novit, qvi in hoc negotio versatur: ubi verborum cura superstitiosa qvidem non est, sed debent illa ad rei expressionem singulari ratione esse accommodata; Qvod Erythræus Pinacoth. III. n. 27. in Francisco Visdomino notavit. In his Grotii Epistolis multa sunt, qvæ statum universæ Europæ suo tempore denudant, qvæ aliunde difficulter petuntur. Rectè ergo, qvi præfationem ad Lectorem scripsit, de his epistolis judicat: Ut Theologica, Philologica, et qvæ ad Historiam Ecclesiasticam, ac Jurisprudentiam pertinent, missa faciamus, non pauca hinc hauriri poterunt ad illustrationem hujus nostri seculi historiæ mirè conducentia. Dum enim magno Sueciæ Cancellario Axelio Oxenstiernæ res in Galliâ gestas refert, multa suppeditat, ex qvibus de Galliæ tum temporis consiliis artibusqve ac conatibus Cardinalis Richelii, certius aliqvando ferri poterit judicium, qvam ex iis, qvi ejus ævi historiam datâ opera scripserunt. Uti enim ex Citeronis epistolis multa discimus, qvæ frustra in temporum illorum Historicis reqviramus, qvippe qvibus multa ignota fuerant, qvæ Ciceroni patuerunt, qvi et Virorum in Rep. Romana Principum facta dicta, suspiciones, suaqve ipsius cogitata sine suco aperit: ita ex Grotianis Epistolis, qvæ inter Suecos et Gallos agitata sint, quæ post siparium acta, utriusqvc gentis artes, timores, peccata, tutius sæpe cognoscemus, qvam ex scriptis, qvæ eo animo edita sunt, ut honori [295] alterutrius Gentis consuleretur. In historiis cavent plerumqve scriptores corum partibus officere, inter qvos vivunt, eorum peccata dissimulant, hostium vero commissa augent, et vividis coloribus pingunt. At in Epistolis candidiùs agitur, liberè notantur, qvi aliqvid vituperio dignum admiserunt, laudatur virtus ubicunqve reperiatur. Præterea hic multa occurrent, qvæ solent negligi ab historiarum scriptoribus, at sine qvibus de Principum rebus gestis vix satis tutò judicari potest. Notum est nimirum, Legatos ad Principes, à qvibus sunt missi, vel ad eorum Ministros, teneri qvam sæpissime possunt Commentarios rerum, qvæ aguntur ac dicuntur in Aulis, in qvibus versantur, mittere, etiamsi nihil habeant, qvod scribant, præter rumores: qvia ex rumoribus istis sæpe, qvid sint acturi hostes, aut etiam, qvod aliqvando minoris non est momenti, qvid de rebus judicent Principes, et ad qvas inclinent partes, optimè colligitur. Imperitè ii judicant de ejusmodi Commentariis Legatorum, qvieos contemnunt, qvod falsos rumores in iis annotatos aliqvando deprehendant. Inter artes politicas, qvibus ducuntur populi, terrentur hostes, animi alliciuntur vel alieniores fiunt, rumores esse cautè atqve in tempore sparsos, ii demum ignorant, qvi sunt omnium historiarum, imò vitæ communis, ignari. Itaqve et talia nosci, et historicorum et omnium eorum, qvi historiam amant, multum interest; id autem aliunde resciri neqvit, qvam ex Epistolis eo ipso tempore scriptis, qvo evanidi rumores spargebantur. Verè hæc de opere illo Epistolico prædicant, qvi ediderunt; Qvi si indicem rerum qvoqve adjecissent, optimè sanède nobis meriti fuissent: Nunc in illo vasto opere multa latent, qvæ non nisi magno labore erui possunt. Sunt tamen et secundum temporum seriem epistolæ dispositæ, qvod ad historiam magnoperè conducit. Putaverim ego sanè plures etiamnum ineditas esse viri hujus epistolas: ac vidi ego non paucas in Bibliothecâ Gudianâ, qvas ego in illo opere extare non credo. BALZACI Literæ selectæ, Gallicô sermone scriptæ, Amstelodami apud Elzevirios editæ ann. 1656. in 120. Apud populares suos varia expertus est judicia ob novum aliqvod dictionis genus in Gallico sermone: Est enim argutus, floridus, metaphoris aliqvantulum indulgens; qvæ scribendi ratio qvibusdam, qvi castigatiores videri volebant, displicuit. Nam Satyræ adversus illum scriptæ et integri libri, qvos ipse tamen validè satis excepit et retudit. Latinas epistolas scripsit, qvæ raræsunt, in qvibus singularisqvidam linguæ Latinæ nitor, et Gallica qvædam facundia, optimè ad sermonis Latini genium applicata. In Gallicis epistolis habentur singularia de rebus literariis et Autoribus judicia. Non has tantum, sed et aliorum Gallorum, epistolas perstringit Jacob. Howelig in literis suis familiaribus, Anglicâ linguâ scriptis; Nam epistola 1. dicit, Vicinos suos transmarinos, vernaculâ linguâ scribentes, stylo uti marcido, qvi similis sit corpori carnoso sine juncturâ et arteriis. Vocat eorum expressiones hecticas et meris verbis flatulentas, aranearum telas, qvæ non stringant Lectores. Elegantissimè sonant Anglica verba: Others there are among our next transmarin neighbours Eastward who write in their own language, but their stile is so soft and [296] e asia, that their Letters maybe said to be like bodies of loose siesb Without sinews, they have neither Joynts of art, nor arteries in them; they have a Kind of simpering and lanck hectic expressions made up off a bombast of words and finical affected complements only: I cannot welaway with such sleay stuff, with such cobweb-compositions, where there is nostrength of matter, nothing forthe Reader to carry away with him, that may inlarge the notions offhis foul: One shalbardly sind an apogthegm, example, simile or any thing of Philosophy, History. or solid Knowledge, or as much as one new created phrase, in a hundred of them; and to draw any observations out of them, Were as if one went about to distil cream out of froth; Insomuch that it may be said of them, whad was said of te Eccho, That she is a meer sound, and nothing else. De Balzaci literis ita judicat: I retura you your Balzac, by this bearer, and when I found those Letters, wherein he is so familiar with his King so slat, and those so Richelieu, so peff d' with prophane hyperboles, and larded up aud down with such gross flatteries, with others besides which he sends as Urinals up and down the world to look into his water, for discovery of the crazy condition of his body. I forbore him further. Verum gentili illi odio paululu~ hîc indulgere nobis videtur bonus Howelius. Qvæ enim ille in literis reqvirit, ad literas qvà literas propriè non pertinent, ac possunt vel sine his elegantes scribi literæ. Qvis enim apophtegmata, exempla, similia, in epistolis, qvà talibus, qværat? Neqve enim Declamatores sunt Epistoliographi. Ac vereor, ne Galli Anglis, ac ipsi Howelio, qvi prodigi in his et similibus sunt, affectationem, etsi ingeniosam, exprobrent. Illæ Epistolæ, qvas junior edidit, turgent metaphoris, et aliqvid Asiatici sonant. Maturiore ætate temperavit sibi paululum, et qvod tumidum antea videbatur, in mollius dicendi genus commutavit. Si qvid ego judico, Gallicæ illius eloqventiæ, vel potius grandiloqventiæ, qvam genti illi familiarem in Sulpitio Severo, Eucherio aliqvi, in Budæo Erasmus notavit, specimen in illo qvoqve observare mihi videor. Magna interim partium studia fuerunt in Gallia adversus hujus viri eloqventiam, aliis ut novam integris libris damnantibus; aliis ut perfectissimi sermonis exemplum imitantibus. Historiam omnem ejus rei prolixâ dissertatione complexus est Sorellus in Bibliothecâ Gallicâ. In Balzaci Epistolis notari merentur, qvæ habet de lite inter Guietum et Grotium super præstantiâ vini et cerevisiæ p. 313. Francisci Guieti rusticum epigramma pro vino adversus Batavos cerevisiæ potores illic legatur. Grotii verò Phaleucus pro cerevisiâ inter poëmata ejus reperitur. LAURENTII PIGNORII Symbolæ Epistolicæ plenæ sunt bonæ frugis. L. Pignorius Professor Patavinus varia in lucem misit docta et laboriosa. Is Symbolarum epistolicarum librum primum edidit Patavii ann. 1629. in 8vô, qvem plures non sunt secuti; in qvibus varii argumenta multa cumulantur, præcipuè verò antiqvaria. Multa illic sunt, qvæ ad Jurisprudentiam et Historiam pertinent. Elucidantur autorum varia loca, explicantur inscriptiones veteres. Optimus est pro Criticis et antiqvariis liber. CARTESII Epistolæ pleræqve Physici argumenti sunt. Novæ Philosophiæ autor fuit Cartesius, qvæ tamen non ita nova est, ut non apud antiqvos ejus dogmata appareant, ut per singula capita facilè demonstrari posset. Fuit qvi illa ex Mose deducere voluit, primis scilicet Geneseos capitibus, qvod ipsi Cartesio ne qvidem per somnium in mentem venisse opinor. Ejus hypotheses vix per se sunt intelligibiles, nisi illustrentur vivâ doctrinâ. Mathematicas certè corporum affectiones, et qvicqvid ab iis operationum dependet in naturâ, ut sunt permultæ, nemo profundiùs et exqvisitiùs demonstravit, qvam Cartesius. Post mortem ejus editæ sunt Epistolæ in 4to, Lugd. Batav. qvæ ad Viros doctos scriptæ sunt super dubiis Philosophiæ suæ locis. Nullo itaqve ex commentario mesiùs intelligi potest doctrina Cartesiana, qvam ex istô, qvem præbent Epistolæ. Multa illic proponuntur rariora naturæ , in qvibus explicandis illic suum exercuit ingenium. Gallicâ etiam linguâ pluresscriptæ. HERM. CONRINGII Epistolæ prodierunt Helmstadii in 4to, junctim editæ, qvæ prius sparsim editæ fuerunt, et librorum frontispiciis præfixæ. Ejus enim Viri celebritate commoti multi, qvi monumenta ingenii publicarunt, ipsius operam sollicitaverunt in præfationibus operibus suis præmittendis: Eas in unum corpus redegit, qvo continentur multa Theologica, Historica, Physica, Politica, Philologica, prout argumenta librorum se ipsi obtulerunt. Adjecit qvoqve librorum suorum præfationes, qvod olim qvoqve fecit Ericius Puteanus, qvi è præfationibus et dedicationibus librorum, qvosipse confecerat, peculiare Syntagma collegit, sub titulo, Pompæ Prosphoneticæ, usui fortè futurum singulari illis, qvi dedicatorias epistolas scribunt. Consilium non adeò spernendum, si qvis corpus aliqvod selectiorum dedicationum ex variis Autoribus collectum conficeret. Solent enim in iis cumulari floridi styli argumenta, enthymemata encomiastica, qvorum præcipuus in orationibus Panegyricis usus est; ne qvid dicam de usu illo in argumentis librorum qvasi summariâ notitiâ cognoscendis. Eo modo JOHANNIS STURMII qvoqve præfationes sub titulo Prolegomenorum in unum corpus collectæ sunt, Tiguriqve editæ, in qvibus, ut editor Toxites rectè sentit, sunt multarum artium rerumqve optimarum insignes loci, qvarum usus non minori cum utilitate qvam judicio explicatur. Hic de Dialecticis, de viâ intelligendi Platonis Dialogos, de imitando Cicerone, contentione inter Erasmum et Longolium ortâ, de verborum ac delectu, de lectione Ciceronis, de Demosthenis atqve æschinis discrimine, de dicendi artibus, de historiæ utilitate, multa proponuntur. TANAQUILIS FABRI Epistolæ Philologici argumenti sunt. Vir doctissimus fuit, Philologus, Græcarum literarum peritissimus, velocis, sed et audacioris ingenii, Salmuriensis Academiæ Professor: Multa ex ingenio suo in autoribus reposuit, etsi MStis libris destitutus; qvæ tamen ipsi temeritas nonnunqvam feliciter cessit ingenii solertiâ sæpe percipienti, qvod alii magnô labore [298] in MStis reqvirunt. Non semel tamen aliis ob audaciam suam vapulat scriptoribus: nam corrigit sæpè pro lubitu mendosa loca, destruit, ædificat, mutat qvadratarotundis. Multa suarum conjecturarum complexus est his epistolis, qvarum libri duo sunt, qvibus autorum veterum loca adversus omnium sententias explicat, ob festivitatem ingenii et acumen magno in pretio habendus. Aliqvem epistolarum illarum locum, ubi Livium reprehendit, ut qvi qvondam Latinæ linguæ vocem non satis intellexisset, sugillarunt Ephemeridum scriptores Gallici, qvi tamen ab ipso probè depexi libro qvodam Gallico, cui titulus: Journal du Journal Scripsit, ut hoc obiter memorem, de Religionum Unione librum Gallicâ linguâ, qvo nec Pontificiis nec Reformatis placuit; illorum vitia in nuditate suâsistens, horum verô invidiam incurrens, qvod jungere Gryphes eqvis laboraret: qvi liber et in Belgicam linguam conversus est. Cæterum magnæ fuerunt istius Viri calamitates domesticæ, de qvibus sæpe conqveritur: filiam doctam habuit, qvæ hodie libros scribitm gratiam Delphini; qvæ et ipsa dicitur imitari Patrem. Edidit qvoqve prima Scaligeriana, qvibus præfationem præmittit, in qvâ de fatis suis qveritur. De hoc Viro Patin. Epist. 77. legatur. CASELII Epistolæ inter Germaniæ nostræ literaria, ut omnia istius Viri, meritò referendæ. Lumen ille Germaniæ fuit, Græcè et Latinè doctissimus, Orator, Philosophus et omnium literarum Vir, Rostochiensis primum Academiæ, hinc Helmstadiensis, Professor, suô exemplô, consiliis, præceptis totam tum temporis Germaniam penè informavit; à Principibus in consilia, tam literaria qvàm civilia, adhibitus. Huic Helmstadiensis Academia illos progressus debet, qvos in solidioribus et elegantioribus studiis fecit. Ex ejus enim schola prodierunt Viri doctissimi, ad genium antiqvitatis et veræ sapientiæ formati. Ejus operautinam haberemus omnia uno volumine comprehensa. Jam diu laboratum id fuit Serenissimis Ducibus Luneburgicis, ut omnia ejus opera prodirent undecunqve collecta, sed hactenus res non præstita fuit. Habuit in animo olim Henricus Ernstius Opus Caselianum constituere, qvi indicem scriptorum ejus imprimi curavit, cui tamen multa desunt. Beatus qvoqve noster Sperlingius idem consilium agitavit, in cujus Bibliothecâ pleraqve ejus scripta asservata fuerunt. Magnô illum elogio Grotius in epistolâ ad Gallos 154. ornat. Præcipuæ autem ejus Epistolæ editæ ad Viros Principes, in qvibus multa de istorum temporum statu civili et literario, multa de Viris doctis judicia. Illa tunc temporis Principum cura erat, qvæ nunc (nam ista seculi nostri perversitas est) ad Pædagogos ablegatur. Editus ille liber Helmstadii ann. 1619, curante Fuchtio. Editæ et aliæ qvædam ejus sunt Epistolæ, Vagetio curante, Hamburgi, et iterum aliæ ejusdem ad Victorium cum ejus responsoriis, qvæ aliqvoties editæ sunt, in Victorii autem epistolis omissæ, qvod, ut Bóclerus qveritur, tantum decus Germaniæ aliqvi inviderent. Nunc verò [299] Anno 1687. Opus Epistolicum Caselianum per Justum â Dransfeld Pædagogii Gottingensis Rectorem, Francofurti editum est, exhibens epistolas ad Principes nobiles, Viros celebres, propinqvos, cives ac familiares, qvæ in Fuchtianâ et Vagetianâ Editione non comparent, ac in XVI. libros ex ipsius Autoris Adversariis et MStis tributum. Præmittitur Conringii ad illum epistola, in qvâ de reliqvis scriptis Caselianis nonnulla narrantur, isqve autor ad cætera qvoqve, qvæ collegit, edenda impellitur: Qvod ut facere velit, etiam nos obtestamur. Est et in scriniis Gudianis integra Epistolarum Caselianarum centuria, hactenus non editarum, nisi fortè in novâ illâ collectione Dransfeldianâ qvædam ex iis habentur. Caselii 37 epistolæ reperiuntur in volumine Epistolarum Blocii, de qvo Lambecius lib. 1. de Bibliotheca Vindobonensi p. 55. in qvo multæ aliæ sunt Gruteri, Camerarii, Giphanii, Rittershusii, Sturmii etc. epistolæ. Magnificum stylo Caselii elogium tribuit Jos. Scaliger lib. 3. Ep. 270. Multi, inqvit, Latinè pauci Romanè loqvuntur: et si qvi sorte Romanè; at rarò illum Ciceroniani seculi genium assequuntur. Qvi hunc leporem in tuâ oratione non agncscit (scribit ad Caselium) is qvid sit Latine scribere, nescit. Qvid de versiculis tuisdicam? Qvi qvantum ab omni suco et ambitione remotisunt, tantum Romanæ illius priscæ simplicitatis et amœnitatis habent Catullianæ. De Caselii Epistolis legi potest Epistola Vincentii Fabricii 7. ad Henr. Vagetium. PETRIMARTYRIS ANGLERI, Mediolanensis, Epistolæ Polytici argumenti sunt. Fuit ille Protonotarius Apostolicus et prior Archiepiscopus Granadensis, et Regi Hispaniæ à rerum Indicarum consiliis. Editæ sunt in fol. a. 1630. et Amstelodami in fol. an. 1670. apud Elzevirios, cum epistolis Ferdinandi de Pulgar. Totum opus politicu~ est, et Thesauri instar, continet enim arcaniora status consilia, tam Germanica qvam Gallica et Hispanica; multa qvoqve, qvæ ad res Indicas et commercia pertinent: qvæ etiam causa fuit, qvod Elzevirii recuderent librum tam utilem. Magni faciendæ sunt epistolæ talis argumenti, qvæ mirificè prosunt ad notitiam Rerumpublicarum. Vehementer illas commendat Bosius Introductione in notitiam Rerump. cap. 5. §. 11. qvi tamen, qvod miror, hujus Martyris mention#m non facit. Politicas tales epistolas magnâ curâ inquisivit Petrus Puteanus, et ejusdem laboris socios habuit Peirescium, Antonium Lomenium, è qvibus integrorum voluminum Bibliothecam, amplius qvadringenta, confecit (connumeratis præter epistolas aliis instructionibus et memoriis) Illa qvadraginta librarum millibus empta Regio Archivo inserta sunt. Ejusdem viri curá servatæ sunt epistolæ Foxii et Ossati, de qvibus ita judicat Rigaltius in vitâ Petri Puteani, post Pauli Sarpii Tridentinam historiam nihil extare, unde qveant Aulæ Romanæ artes pernosci clariùs et certiùs. Collegit et ille multas Scaligeri epistolas hactenus ineditas, et Peirescii Epistolarum volumina duo grandia, qvibus continentur ad naturalis historiæ totiusqve literaturæ notitiam Observationes elegantissimæ, teste eodem Rigaltio in ejus vitâ pag. 50. Ut obiter, [300] hæc memoremus, extant Politici argumenti Epistolæ æneæ Silvii, Forstneri de negotio Pacificationis Osna brugensis. In his epistolis non tam doctrina multa, qvam rerum usus reqvitur, ut de Lanfranco Margotio Erythræus Pinacoth. I. num. 71. testatur, qvi sine multis literis in scribendis epistolis longè doctissimorum hominum industriæ anteivit. Etenim rem, de qva scribendum esset, videbat acutè, explicabat dilucidè, sententias adhibebat illustres, qvæque non tam haberent venustatem, qvam dignitatem et pondus. Verba erant non illa quidem elegantissimo sermone, sed quæ rem maximè explicarent. Omniascribendi genera noverat, eoqve utebatur, qvod cum ejus, qvi scriberet, eorumqve, ad qvos scribebatur, personis congrueret. Qvæ de Epistolis Grotianis magnam qvodque partem dici possunt. GABRIEL NAUDæUS Epistolas aliqvas scripsit. Doctissimus Vir fuit, et magnæ Bibliothecariæ, ipse Bibliothecarius Cardinalis Mazarini, et postmodum Reginæ Christinæ, olim Cardinalium Francisci à Balneo et Franc. Barbarini. Epistolæ post mortem ejus editæ Genevæ ann. 1667, in qvibus extat rerum literariarum sui temporis non exigua notitia. Multa ejus sunt de viris doctis judicia, in qvo tamen partium studiis interdum aliqvid tribuit. Vide Epistolam ejus 65, in qvâ Fortunium Licetum penè in cœlum extollit laudibus, et reliqvis suorum temporum Philosophis præponit, amore Peripateticismi ductus. Cæterum rariora aliqva ab ejus eruditione qvis exspectaverit, qvam illic habentur. JOHANNIS GENESII SEPULVEDæ Epistolæ multa continent memorabilia. Fuit ille Cordubensis, Caroli V. Historiographus, Græcè et Latinè doctissimus, cujus sunt præclara in rem literariam merita. Latinè vertit Aristotelem et Alexandrum Aphrodisæum in libros Metaphysicorum. Genus orationis ipsi fusum, tractum, et cum lenitate qvadam profluens. Fuerunt ipsi cum Erasmo qvædam liticulæ: scripsit Epistolarum libros 7. in qvibus multa varii argumenti, Theologici, Philosophici, Philologici, Historici, Mathemarici. Habentur judicia de Autoribus Editæ sunt illæ cum cæteris ejus Autoribus operibus Coloniæ Agrippinæ Anno 1602. in 4to. BARLæI Epistolæ facetiis et salibus perspersæ multa istius temporis notabilia sæpe memorant. Fuit Barlæus Philosophus et Poëta præstantissimus, qvanqvam à Batavis ipsis non magni æstimatus; ingenium fœcundissimum et festivissimum habuit, in Elegia, Scazonte et Phaleucis mirè suavis et argutus, in Epicô carmine luxuriâ nimia penè molestus: Qvam ejus loqvacitatem contemptim habuere Heinsius aliiqve castigatiores Poëtæ. Id certè verum est, in delectu verborum non multum se cruciasse, sed primos impetus plerumqve esse secutum et ingenii sui ubertatem. Misero fato periit, puteo submersus; an sponte an casu, incertum. De morte ejus jam suprà diximus. Ejus extant epistolæ, qvas non adeò ob dictionem legi velim, qvam ob argutias et urbanitatem: [301] Facetiarum plenissimus est, ubiqve jocis circumfluens; ac incidunt nonnunqvam, quæ ad historiam literariam sui temporis, præcipuè in Batavia, pertinent. Lepida inter alias Epistola est 71. qvam ad Petrum Gruterum Ludimagistrum scripsit, hominem in stylô et antiqvarium, ubi per mimesin perpetuam eum cum stylo suo exagitat. Est verò Gruterus etiam inter simias Lipsianas; sed qvi præter Lipsianam mirè ineptus est in frigidis allusionibus et verbis antiqvatis. FRANCISCI MARTINI Epistolæ Barlæanis jungi possunt; idem enim planè character in illis est, et penè festivitate superat Barlæum. Fuit concionator Epensis; editæ sunt Hardervici anno 1653. in 120. Dictio non contemnenda, nitida planè et florida; elegantes in illa occurrunt joci, ut de rebus vulgaribus ita ingenio illis superiore concepti. Recensentur interdum aliqva inter Professores Leidenses friguscula, et aliqva de eorum scriptis judicia. JOH. BAPT. LAURUS, Urbani VIII. cubicularius, Vir doctus, inter aliascripta Epistolarum Centurias 2. edidit, qvæ Coloniæ Agripp. anno 1624. in 8. impressæ. Continentur in illo libro multa ad historiam literariam sui temporis pertinentia. Dictio in illo mediocris: magnum certè illi elogium suspendit Erythræus Pinacoth. I. n. 141. Magni habitus fuit à Pontifice Urbano VIII, qvi in deligendis ingeniis magnam curam adhibuit. Edidit Autor ille, teste eodem Erythræo, Theatri Romani Orchestram, in qvâ de viris illustribus Romæ versantibus agit, qvam nondum vidi. Edita sunt ab illo poëmata, et inter illa unum, qvod inscribitur de fabricatione calcis, ingeniosum, qvod cum Sylvis ejus prodiit. Habentur qvoqve illic lib. 2. ægyptiados, qvibus agit de Mariæin ægyptum fugâ. Adjiciuntur Epigrammata non spernenda. Reperitur inter epistolas ejus p. 174. et inter sylvas lib. 3. Strena in Calendas Januarias, qva Nihil donat Amico in epistolis ejus de qvô carmine, qvid judicare debeam, non habeo; Totidem enim verbis in Passeratii Strenis legitur, in qvibus multa alia habentur carmina ejusdem commatis. De illo nosjam suprà cap. 9. p. 84 qvædam diximus. Et mirum sane est, in sylvis Poêmatum Lauri idem carmen poni. Laurum è Passeratio id habuisse, tempus et omnia arguunt. Idem autor deannulô pronubo D. Mariæ Virginis scripsit, in qvô mirabiles historiæ de annuli istius miraculis, qvi cæcis visum restituerit, qvô temerètacto ab homine profano digitus exaruerit, cujus gossypium circumpositum tangentis temerè manus adusserit, et infinita alia suis autoribus relinqvenda. De LIPSII Epistolis dici hîc multa possent. Considerari illæ vel ratione dictionis, vel ratione rerum possunt. Vehementer senex à juvene discrepat Cum enim in juventute suâ Ciceronianam dictionem seqveretur, marurioribus annis penè novum eloqventiæ genus sibi finxit, in qvo argutiæ, adagia, hemistichia, græcæ sententiæ, qvorum in familiaribus inter eruditos epistolis usus esse potest; Tales enim epistolas illa ornant, in cæteris locum non habent, [302] ubi enthy mematibus agendum, et sermo reqviritur. Marclius lib. 1. ep. 7. sermonem poëticum in illo agnoscit, qvi Statium referat sibi pro summo Poëta habitum, cujus scriptio valde sit adstricta, et crebrâ parenthesi interrupta. Idem ibid. ep. 49 ad Heinsium in illo reprehendit antiqvorum verborum nimium usum, audaciam in scribendo, dictionem parenthesibus et interrogatiunculis interruptam. Respondet illi N. Heinsius: Non desunt Lipsio suæ Veneres. Habet nescio qvid, qvô lectorem trahat, et qvod prorsus improbare non possis. Ut non tam illi succenseam, qvam ineptissimis mortalibus, qvi imitandum sibi illum proponunt, idqve tam præposterè, ut vitia ejus exprimant plerumqve, virtutes non asseqvantur. Imitatus neminem Lipsius, ac proinde nemini imitandus. Memoriam ego tanti Viri sanctè veneror. Nec negarim tamen, magna illi ex parte labem eam deberi, quam tu Belgis nostris non immerito adscribis. Qvodnisi Scaliger juventuti nostræ pessum cunti salubribus succurrisset monitis, in Lipsii locum à Curatoribus hujus Academiæ opportunè subrogatus, futurum vix erat, ut tantam tot præclarorum ingeniorum, qvæ annis qvinqvaginta proximis in Batavia nostra cluxerunt, messem mirarentur exteri. Nec labes tamen illa solos Belgas et Germanos, sed Gallos etiam vestros, infecisse videri potect. Magnam partem de illo verasunt, qvæ in Excerptis Scaligerianis dicuntur. Henricus Stephani Latinitatem Lipsii singulari libro notavit. Neqve unqvam ego svaserim, ut, anteqvam aliqvis robur in stylo acqvisiverit, inexercitatus adhuc Lipsianæ lectioni adsvelcat, aut ejus flosculos in usus suos excerpat. Qvi illum imitati sunt, infeliciter rem suam gesserunt: Nam vel exscripserunt nonnulla ac sententias qvasdam compilarunt, vel planè inepti fiunt, dum dictionem ejus exprimere tentant, per se non laudabilem. BERTILIUS CANUTUS in suis Epistolis omnem in imitatione Lipsianâ gloriam qvæsivit, ut vel in ipso libri titulo illam jactet: Sed ille periodos Lipsianastantum congerit, et lacinias ex illo consuit. PUTEANUS Lipsii succeslor, felicior qvidem, ejus imitator fuit ac evitavit qvidem abruptam illam brevitatem, tot sententiaru~ hiatus et præcipitia, freqventatas interrogatiunculas, alliterationes exiles et similia, qvæ Lipsio familiaria vitia sunt: sed, dum illa vitavit, in vitium et , incidit. Cum enim brevitatem affectaret, id effecit, ut tribus qvatuorve periodis absolveret, qvæ Cicero unâ periodo mediocri absolvere potuisset. Scripsit Puteanus aliqvot centurias, qvæ vivo illo editæ sunt, earumqve plena editio Francof. 1663. prodiit. Post mortem ejus Epistolarum apparatus posthumus in 7. Centurias distributus Lovanii Ann. 1663. editus est. PETRUS GRUTERUS, cujus suprà mentionem fecimus, in epistolis suis voluit, cui à Barlæo illusum est. Longè eoineptior est, qvi Lipsium imitatus, COELIUS in suâ Institutione Epistolicâ, Lipsianam docet, ipse vehementer ridiculus. Dehis simiis Lipsianis lege præfationem Thomasii in Epistolas Manutii. Lipsii plures supersunt epistolæ ineditæ, qvæ in Chiliade illâ non habentur. Jam tum Meursius, Boxhornius aliiqve sparsim qvasdam edidere. Testatur [303] Monconisius in Itinerario suo part. 2. p. 150. Hugenium omnes habere literas Lipsii ad se scriptas, ac Sorbierius in literis suis alicubi refert Christianum Hugenium ostendisse sibi aliqvot volumina epistolarum a Viris doctis ad Lipsium scriptarum. Vir illustris Marq. Gudius tot habet ejus ineditas, ut Chiliada jam editam qvinqve augere centuriis possit. MARTINI ZEILERI Epistolæ Germanicæ ad locorum Communium Scriptores potius referendæ sunt. Vir ille fuit nostro seculo, non indoctus, certè rerum multarum compilator. Scripsit autem plura Germanicâ linguâ, qvam Latinâ. Solum illud, cujus suprà memini, de Geographis et Historicis, Latinâ linguâ prodiit, è libris Vossianis maximam partem compilatum. Ut linguâ Germanicâ varia Itineraria scripsit, qvibus multa memorabilia continentur, ita sub dialogorum et Epistolarum habitu complexus est varia argumenta naturalia, moralia, civilia, historica. Scripsitultra sexcentas epistolas, qvæ junctim prodierunt in 4 to anno 1657. Ulmæ. AQVILINUS COPPINUS, Eloqventiæ Professor in Ticinensi Gymnasio, epistolarum libros 6. scripsit, in qvibus occurrunt non pauca de viris doctis in Italiâ judicia, multa qvoqve rerum naturalium qvæ ipsi in diversis Italiæ itineribus obvenerunt. Elegans inter alia est descriptio illa lib. 1. p. 29. itineris Taurinensis. Inter alia hîc meminit, sibi visum in montibus illis multoru~ gigantum mortuum efferentium imaginem, adeò expressam phantasmate qvodam vel nube, ut nullus pictor imitari illam potuisset. Qvod, an simile fuerit Morgana , an vero ita ipsi visum per sensuum aliqvam fallaciam, nunc non disqviram. Ille alioqvin in nubibus his speculandis mirè ingeniosus et verbosus est. Editæ sunt epistolæ illæ Mediolani an. 1613. in 8vô. LUCILLI, PHILALTHæI Epistolæ scriptæ sunt ad varios in Italiâ Viros doctos diversi argumenti. Continentur in illis multa illorum temporum à Viris doctis acta et edita. Fuit verò ille Medicinæ Professor; juvenisque has epistolas scripsit, editas Papiæ ann. 1564. JOSEPHI LAURENTII jam suprà mentionem fecimus, ubi de polymathiâ ejus egimus. Ejus extant epistolarum Centuriæ 2. editæ Lucæ anno 1638. Stylus in illis : nam et ille autor inter simias Lipsianas. Apparent nonnunqvam stricturæ aliqvæ ingenii, qvæ tamen iterum ineptiis deturpantur. Scriptæ verò sunt ad viros illorum temporum celeberrimos; et in eis interdum aliqvid latet, qvod notatu dignum sit. Judicia in illo multa de viris doctis et operibus eorum; qvibus tamen fides haberi non potest, cum panegyristen potius, qvam sincerum censorem agat. JOHANNES WOUWERIUS, vir doctissimus, è Brabantiâ oriundus illustri è familiâ, tandem in Holsatiam venit, magnis admotus muneribus, Consiliarius Principis et Præfectus Gottorpiensis, cujus extant varia scripta, inter qvæ præcipuum est de Polymathiâ, Ejus epistolæ editæ sunt Hamburgi anno 1608, [304] in 8vo cum Syntagmate de Græcâ et Latinâ Biblioru~ interpretatione. Variæ hîc institutæ sunt de multis rebus literariis consultationes et judicia: nam multa, qvæ agitabantur illo tempore inter vir os literatos, his in epistolis recensentur. Scriptæ illæ sunt ad illustres ejus temporis viros, Scaligerum, Meursium, Heinsium, Gruterum, Scriverium et plures alios, cum qvibus non nisi erudita tractari poterant. Epistolas ejus multas ineditas servat illustris Gudius: latitant et aliqvæ inter MSta Bibliothecæ Hamburgensis. Lindenbrogium tamen nescio qvomodo is semper infensum habuit: supersunt enim Lindenbrogii tum in Bibliothecâ Hamburgensi, tum in Gudianâ, Epistolæ, qvibus illi acerbè insultat. Vocat illum hominem cum latrante nomine (à baubando). Multa in illo plagia notat, ac in aliqvâ epistolâ hæc de illo habet, ejus de Umbrâ Tractatum inter plagia recensens: Qvem novissimè edidit librum tenebricosum umbratilis ille, inter doctissimi optimique viri Jani Gulielmi schedas repertum ajunt: in qvo id tamen præstitit, qvod aliam illi vestem induit, et suo more turpavit. Nam et carmina, quæ passim intermixta, non adulteri hujus fuerunt, sed Scholæ Schleswicensis Rectoris, viri eruditi et probi, qvi etiam nunc vivit, et id apertè satetur. Epistola hæc scripta est Hamburgi an. 1613. Gravis hæc in illum virum injuria est, et nescio qvid acerbitatis sapit. In aliis epistolis passim in eum invehitur, ac plura ejus plagia notat. Nos lites illas in medio relinqvimas. De Polymathiâ ejus per plagium Casaubono subreptâ suprà diximus. Idem Lindenbrogius, ut ex epiltolâ illá apparet, vitam ejus integro scripto divulgare in animo habuit, qvæ certè in laudem ejus minimè concepta videtur. Cæteroqvin vitam ejus Clariss. Dn. Olearius peculiari oratione descripsit. MILTONI Epistolæ Familiares extant libello exiguo. Non ignobilis fuit Autor Miltonus, qvod è scripto Anti-Salmasiano constat, qvem ille exagitarat, argutiis et salibus causam commendans, â Salmasio non iis, qvibus poterat, argumentis defensam. Id singulare in illo notari potest, freqventem illum esse in Solœcismis et Barbarismis Salmasio objiciendis, cum tamen et ipse sit sæpe et barbarus, ut qvadret hîc Horatianum illud: Loripedem rectus derideat, æthiopem albus. Ejus commatis sunt illa in præfatione: Tuis Grammatistis te vapulandum propino, et pag. 11. populus assentitus est, et pag. 142. res nostras hallucinante. Sed talia viris doctis interdum præter intentionem excidunt, qvalia in Scaligero et Casaubono non pauca notavit Scioppius, delicatus illarum sordium collector, qvi ingens domi sterqvilinium talium observationum habuit, qvod publicare voluit cum titulo Herculis . Qvicqvid tamen ejus sit, ostendunt Miltoni scripta virum vel in ipsâ juventute: qvæ enim ille adolescens scripsit carmina Latina, unà cum Anglicis edita, ætatem illam longè superant, qvâ ille vir scripsit poëmata Anglica sed sine rhythmis, qvos ut pestes carminu~ vernaculoru~ abesse volebat, qvale illud 13. libris constans, the paradise lost. Plena ingenii et acuminis sunt, sed insuavia tamen videntur ob rhythmi defectum, qvem ego abesse à tali carminum genere [305] non posse existimo, qvicqvid etiam illi, et Italis nonnullis, et nuper Isaaco Vossio in libro de poëmatum cantu, videatur. Epistolæ ejus paucæ sunt, in qvibus tamen non pauca de autoribus veteribus, recentioribus, domesticis, exteris judicia, qvæ legere et nosse operæ pretium est. Editæ sunt Londini an. 1647. in 8. WILHELMI SCHICKARDI et BERNEGGERI Epistolæ mutuæ hoc in loco præteriri non debent. Præclari viri ambo fuerunt: magna Schickardi rerum Hebraicarum et Antiqvitatum Judaicarum peritia, literis his propemodum immersi et innutriti. Testantur illud doctissima ejus scripta de jure Regio Hebræorum, qvod nunc cum commentario Carpzoviano prodiit; et alii ejus libri, exteris omnes magno in pretio habiti. Salmasius certè in defensione causæ Anglicanæ multa ex ejus fontibus hausit, quod et Bœclero in primo Musei sui specimine notatum est. Qvis Berneggerus fuerit, notum omnibus est è commentariis in Historicos optimos Uterque Mathematicis studiis impensè deditus fuit. ideoque epistolæ illæ, qvæ publicatæ sunt Argentorati an. 1673. in 120. pleraque Mathematici argumenti continent: Peirescii de Schickardo subnectitur judicium huic libello. GEORGII RICHTERI Epistolæ planè non sunt illo loco habendæ, qvo habet Patin. Epist. 106. Maledicum est et falsum, qvod de illis ait: I'ai vû les Epitres de Richterus, il y a qvelqves bonnes choses, quelques-unes de mediocres, et tout l' ouvræge est assce mal sagoté. Non facilè memini pleniores bonæ frugis epistolas, qvam hæ sunt. Fuit Richterus JCtus, Consiliarius Reip. Norimbergensis, ac Academiæ Altorfinæ Procancellarius, vir undeqvaque doctissimus, ut patet è paucis illis schediasmatibus, quæ edidit: neque enim ob molem negotiorum in tam amplâ civitate vacare totus literis potuit. Magni habitus à Batavis, Gallis et Anglis, qvod testantur literæ ad ipsum scriptæ. Ipsi Heinsius dissertationem inscripsit de servis natura, quæ adjicitur Orationibus Heinsianis, in qua agitur de eo, an JCti Philosophis contrarientur, quando illi servos natura esse negant, Aristoteles autem aliquos natura servos statuit. Ejus Epistolæ selectiores editæ sunt uno volumine in 4. to. Norimbergæ an. 1622. Ubi habentur non ipsius solum, sed et illorum, quæ ad ipsum scriptæ sunt, epistolæ, plenæ argumentis Theologicis, Juridicis, Politicis, Medicis, Philosophicis, Historicis, Geographicis, Philologicis, Criticis. Qvod titulus promittit, præstat liber uberrimè: Sunt enim multa notatu dignissima, quæ ad historiam literariam no vissimi temporis pertinent, in illis datâ occasione notata. Multa sanè disci ex illis possunt: addita sunt præterea literarum quarundam spicilegia, à Professoribus Altorfinis, Hoffmanno, Ruperto, Rittershusio, Dinnero, (habuit enim Academia hæc viros semper insignes,) et aliis viris doctis scripta. Sunt hîc aliquot Gruteri Epistolæ, in quibus multa notabilia: est prolixa epistola Christophori Arnoldi ad Georg. Richterum p. 496. et seqq. ubi multa egregia habentur de Originibus Germanicæ linguæ. Additur index rerum et argumentoru~ in singulis epistolis: judicium de Barclai Argenide prolixè habetur p. 783, ubi tota illius fabulæ compages examinatur. Habetur elegans carmen Gruteri [306] trochaicum in Galenum Hoffmanni, editioni quidem paratum et summis curis et molestiis elaboratum, sed hactenus, quæ invidia nostrorum temporum est, nondum editum, non sine magno rei Medicæ et Philologicæ damno: Fuit enim Hoffmannus vir longè doctissimus, Medicus, Philologus consummatissimus. Reperitur illud carmen p. 534. et seqq. quo graphicè depingit Magnatum desidiam in procurandis optimis artibus. Videas et illic p. 539. miserum Gruteri statum. BAUDII Epistolæ etiam in tyronum manibus sunt. Nemini ignotus Baudius, salibus et facetiis ubique diffluens. Vir fuit doctissimus, Poëta inprimis in Jambis felicissimus. Dictio ejus, si judicium Scaligeri in Excerptis Puteanæis audimus, sapit phrasin Neroniani temporis. Est enim in illo qvidam flos sermonis ad poëtismum aliquantum accedens, et colorem aliquem è Plauti argutiis trahens, qui ipsi scriptor familiaris fuit quem imitaretur, et ita imitatus est, ut non esset . Epistolare enim argumentum inprimis inter familiares non respuit jocos et sales Vir fuit meliore fortuna dignus, si ipse faber ejus esse potuisset. Habuit familiaria vitia, quæ vehementer ipsi obstiterunt ad altiora tendenti, Venerem et Bacchum; amoribus enim paulo plus, quam licebat per honestatem et ordinem, deditus fuit: Qvod occasionem dedit eleganti illi Centoni Virgiliano, qvem Dan. Heinsius in ipsum dissimulato nomine scripsit, qvi reperitur inter poëmata ejus p. 426. Accessit postea, vel in famam vel in infamiam Baudii, quod Petrus Scriverius ederet librum cum titulo: Dominici Baudii Amores, in qvo ille congessit omnes, quæ de hôc argumento habentur in Baudio, epistolas; adjectis aliis similis argumenti, non omisso etiam centone illo Heinsiano, cui Dom. Baudii nomen ipsi præscripsit, qvod dissimulârat in poëmatibus suis Heinsius. Omnia in illo libro lepida, grata futura iis, quos trahit illa voluptas; amatoribus scilicet, sed eruditis. Nec mirum est, delectatum fuisse hôc labore P. Scriverium, qui et ipse totus ad has delicias compositus fuit, si fides habenda est illis, quæ narrat Colomesius in opusculis suis; illic enim mirabilis historia de illo habetur p. 101. qvam illic vide. BONGARSII et LINGELHEIMII Epistolæ editæ sunt Argentor. an. 1660. in 120. Erat Bongarsius vir suo tempore magninominis, sub Henrico IV. negotiis publicis sæpe admotus, præcipuèin legationibus ad Germaniæ Principes. In iis tamen negotiis multa scripsit erudita, et qvidem juvenis notas doctissimas in Justinum; senex publica vit ingens volumen Gestorum Dei per Francos. Post mortem ejus editæ fuer unt tum hæ Latinæ epistolæ, tum aliæ Gallicâ linguâ, qvæ nuper admodum Parisiis lucem viderunt. Lingelheimius itidem vir in publicâ dignitate constitutus, et ad Helvetios Legatus, olim Bongarsio ab epistolis, literas Bongarsianas unà cum suis publicavit. fuit enim inter illos commercium literarum mutuum. Habentur in his multa, qvæ pertinent ad statum Germaniæ superiorum temporum, ad aulas Principum, tum temporis intestinis malis turbatissimas; habentur et de rebus literariis notitiæ non contemnendæ. JACOBI VECTIANI Itali Epistolæ ad varios viros doctos, Italos præcipuè, scriptæ. Scripsere et ad ipsum multi literas, in qvibus non pauca reperias rerum Romanarum et Italicarum, tam in literis qvam in statu civili. Qvis ille fuerit, aut cujus conditionis, dicere non possum, cum liber ille, qvi ad manus meas pervenit, et titulo et præfatione careat: neque locus impressionis constat. Rarum tamen Autorem esse oportet, cum nusqvam invenerim in Indicibus et Catalogis. Notandus itaque, si fortè ad manus aliqvando veniat. Ac sunt sanè multi tales libri, qvi in Italiâ editi in lucem à membris Societatum et Collegioru~, qvæ illic plurima sunt, sed nunqvam ex Italiâ exportantur. Vidi ego interdum Autores et Commentatores cultissimos in veteres Autores, qvos ego nunqvam nancisci potui, qvacunque etiam diligentia qvæsitos. In hoc Autore nostro multa observavi Italorum scripta passim laudata, de qvibus nec vola nec vestigium apud nos apparet. JOH. NCOLAI SAULII CARREGæ Libri 3. Epistolarum editi sunt Genuæ anno 1603. et inscripti Joh. Vincentio Imperiali, de cujus Museo supra mentionem fecimus in Vitarum scriptoribus. Editæ sunt postea alii libri 3. ibid. an. 1619. qvos tamen non vidi. Tractantur hîc singularia nonnunqvam argumenta, in qvibus totæ versantur Epistolæ: Magis enim ad eloqventiam ostentandam scripsit autor ille, qvam negotiorum causa, ideoque non adeò multa ex illo disci possunt de rebus, qvæ ad historiam literariam pertinent. Luculenta illa est lib. 2. pag. 129. qvá reprehendit populares suos, qvilinguâ Hetruscâ qvam Latinâ scribere malunt. Manutius aliqvas ad ipsum scripsit epistolas, in qvibus illum laudat à nitore styli, ut laudari revera debet. HENCKELII Epistolæ carcerales raræ sunt, qvas semel tantum vidi. Prodierunt Holmiæ an 1640. in 8. Fuit Henckelius Suecicus Consiliarius et negotiorum Gestor per Germaniam, durante bello Germanico-Suecico. Inciderat is in manus Pontificiorum et Jesuitarum, qvi illum carcere inclusum diu tenuerunt. Epistolæ ejus varia habent Suecorum consilia, Jesuitarum machinationes, et arcaniora qvædam iftius belli, qvæ alibi expresla non facilè inveneris: stylus non contemnendus. M. ZUERII BOXHORNII Epistolæ non carent venustate, qvanqvam pleræque familiares et extemporales. Sarravii enim judicium, qvod suprà adduximus, paulo asperius in illum est. Occurrunt multa in illis Philologica argumenta. Sunt vero omnes posthumæ. Poëmata, qvæ adjiciuntur, acumine et elegantiâ non destituuntur. Recudi illas curavit Thomasius cum luculenta præfatione. GUIDONIS PATINI Medici Regii Epistolæ Gallicæ selectæ Paris. 1685. in 120. editæ sunt. Non fuit temerè, qvi audaciora et liberiora de libris et viris publicis, privatis, doctis, indoctis, judicia consignaret. Non putârim illum editioni vivum destinasse has epistolas, nam post mortem ejus editæ sunt. Perpetua hîc in Chymicos et Pharmacopolas cavilla. De negotiis status et religionis, de rebus sacris [308] summâ judicatur. Ne qvid de facetiis dicam, qvibus condiuntur epistolæ. Infinita in illis observari possunt, qvorum maximus in Historiâ literariâ non solùm, sed et medicâ et civili, usus est. Non debent hîc qvoque omitti JACOBI HOWEL, Eqvitis Angli et Secretarii Regii, Epistolæ familiares, Anglicâ linguâ scriptæ. Edita earum qvarta editio est Londini in 8. 1673. hoc titulo: Epistolæ Ho-Elianæ, familiar letters domestic and forren Historical, political, philosophical. Mixta hîc sunt negotiis civilibus literaria, magnaque illa rarissimarum rerum varietas mirificè legentem delectat. Agitur hîc de rebus Anglicis, Gallicis, Italicis, Germanicis, Hispanicis, Belgicis, Danicis, Suecicis, unde multa ad historiam eorum temporum observari possunt. Insperguntur nonnunqvam Poëtici sales et facetiæ. Physica et medica non omittuntur. De rebus literariis disqviritur. Historiæ rariores narrantur. Characteres et lineamenta virorum illustrium et doctorum, tam in Angliâ qvam in aliis locis, ab illo proponuntur. Elucet denique ex stylo varia et elegans eruditio. Ut pauca recenseamus: docta est illa de Linguis totius orbis dissertatio, Volum. 2. epistolis 56. 57. 58. 59. 60. 61. proposita. Qvam memorabilis est illa Volum. 3. Sect. 6. ep. 9. historia de columbæ in Johannis Oxenhami omniumque ex ejus familia morientium agone apparitione, Vol. 4. ep. 30. recenset Epitaphium Principis Britannici in America ante 600. annos sepulti. Vol. 3. ep. 9. prolixè agit de habitatoribus orbium cœlestium Ep. 22. agit de vaticiniis Nostradami et similibus. Illud qvoque notabile est, qvod Vol. 1. sect. 5. ep. 5. obser vat insignem similitudinem vultuum Nobilitatis Holsaticæ et Anglicæ, unde colonias hinc in Angliam ivisse auguratur. Infinita propemodum hîc occurrunt obser vatione dignissima. Qvare operæ pretium faceret, qvi has epistolas in Linguam vel Latinam vel Germanicam converteret. AUGUSTI BUCHNERI Epistolæ tomis 2. prodierunt Dresdæ ann. 1679. et 80. in 8 vô. Erat Vir ille ad omnem nitorem literarum factus, Orator optimus et Poëta certèinter Germanos suo tempore princeps. Benè meriti fuerunt de orbe literato, qui has ejus epistolas publicarunt, in qvibus multa sunt de rebus literariis judicia. Emendatur nonnunqvam aliqvid in Autoribus: stylus elegans, qvanqvam concisus. Formata tamen ipsi è Cicerone dictio est: qvantum verò ad attinet, ab illo diversa. Qvantus ille Ciceronis æstimator fuerit, videas ex epistola illa luculentissima, qvæ est partis 2. 32. ad Schneiderum, Ducis Holsatiæ Consiliarium, qvi ipsius consilium rogaverat de Curtio, an scilicet illius stylus ad eloqventiam Romanam sufficere posset. Sed totus in aliam partem inclinat Buchnerus, qvi Curtii declamatoriam indolem multum abesse judicat à puritate nitoris Romani. Solum itaque Ciceronem illic ad omne scribendi genus, epistolare, oratorium, historicum unicè commendat. Ne qvid dicam de variis rebus et judiciis, qvæ habet de Autoribus, tam veteribus qvam recentioribus. Inprimis elegans est illa scripti cujusdam Czarncoviani refutatio, qvæ habetur part. 2. ep. 129. Inter Theologos CALVINUS Epistolas nitidissimas scripfit. Extant illæ seorsim editæ Lausannæ ann. 1576. in qvibus continentur multa ad statum religionis illorum temporum pertinentia. Stylus in illo non contemnendus: id enim operam dabat Calvinus, ut castigatè scriberet. Sunt verò tales epistolæ magnifaciendæ; et jam supra monuimus, Hottingerum instar thesauri habuisse epistolas Theologorum, qvarum ille magnum volumen congesserat. Habemus ita qvoqve epistolas Theologorum, inprimis Remonstrantium, qvæ in Belgio editæ sunt. MARTINI RUARI Dithmarsi Epistolæ, Viri qvidem doctissimi sed Sociniani, in Bataviâ editæ sunt in 8vo; in qvibus multa habentur, qvæ ad historiam Socinianismi pertinent. Multæ illic sunt ad Grotium epistolæ, qvæ ipsum Socinianismi suspectum faciunt: multæ etiam ad alios Theologos, qvas illi fortè abesseinde velint. Erat verò ille Vir doctus, Græcæ Latinæqve linguæ scientissimus, ac præterea omnium illarum controversiarum, qvæ Socinianis intercedunt cum Orthodoxis, præ aliis gnarus, disputator acutus, cui accedebat notitia antiqvitatum sacrarum. Primus certe fuisse creditur, qvi Grotium in partes Socinianorum traxerit, ut vel inde ingenium hujus Viri conjicere possimus, cui tantus Vir potuerit succumbere. Miserè tamen vixit, et paternâ in Holsatiâ hæreditate excidit, ob religionem legibus Imperii vetitam. Similis mihi commatis videntur nescio cujus CHRISTIANI LIBERII Epistolæ, qvas nuper editas deprehendi: nam, qvantum ex superficiariâ lectione patet, itidem Socinianus videtur. Nomen, ut qvilibet videt, fictum est; sed tamen acumen ingenii cum Ruaro non comparandum. Qvod si idem ille est, qvi nuper de scribendis, legendis et æstimandis libris exercitationem Paræneticam scripsit, satis arguit ipse liber, minoris ingenii esse. Inseruit qvædam in illo libello de plagio literario et Thrasonismo Theologorum, aliisqve hodiernæ causis. LE SECRETAIRE CRITIQVE DU SIEUR B. P. dit du Jonqvier, in scenam etiam Epistoliographorum, ut mimus, prodeat. Autor ille has Epistolas Criticas scripsit, ut insultaret vitiis eruditorum. Multa hîc habentur arguta et satyrica de literatis, de libris, et de perversâ studendi methodo, qvæ legisse delectat et prodest. Habent scilicet omnes penè eruditi et omnes penè artes aliqvid, in qvo deliciari amant. Est amabilis qvædam in multis etiam artibus insania ac intemperantia, censoribus eruditis nunqvam non notata, majori cum fructu studiis utilioribus impendenda, qvam ille sale Satyrico defricat. Præcipuè Medicos et Chimicos exagitat. Prodiit ille libellus Amsterod. 1680 in 12. Vastissimus Epistoliographorum numerus est, qvos recensere omnes non possumus. CæLII CALCAGNINI Epistolædoctissimæ, et optimè scriptæ. PAULUS SACRATUS Canonicus Ferrariensis scripsit libros 6. epistolarum, Ferrariæ impressas, de qvibus Joachimi Camerarii extat judicium, qvod is suâ [310] manu ad exemplum suum adscripsit: Consanguineus fuit, sororis filius Sadoleti, hic Autor, à qvo ad hoc elaboratum scribendi genus fuit adsuefactus: cujus exemplum ut inam nostri qvoque homines seqverentur. JUSTUS RYCQVIUS Epistolarum duas Centurias scripsit, qvibus continentur multa Philologici argumenti. De Epistoliographis ævi seqvioris agit Barthius Adversar. lib. 9. c. 19. Idem de Salesburiensis Epistolis, Advers. lib. 13. c. 12. DOMINICI CæSONII Epistolarum selectarum centuriæ 5. Bonon. Ann. 1623. editæ non planè contemnendæ: Sed nescio qvâ affectatione laborant, ac leviculas verborum allusiones qværunt, cujus exemplum ep. 19. Cent. 3. OCTAVIUS FERRARIUS humaniorum literarum Professor in Academiâ Patavinâ epistolas qvasdam scripsit Prolusionibus ejus additas, qvi compositioni non adeò studere videtur. In CABELLIAVII Literis reperias qvoqve nonnunqvam, qvæ tollere velis. P. RAMI Epistolæ nonnulla illorum temporu~ historica tangunt, et in CHRISTIANI BECMANNI Epistolis notatu digna occurrunt. JACOBI OMPHALII paucæ sunt ad familiares epistolæ, qvas subjecit libro suo de elocutionis imitatione et apparatu. PERPINIANI optimi Oratoris epistolæ collectæ sunt, ac nuper cum Vavassoris Poëmatibus editæ, qvibus multa de locis Rhethoricæ communibus deque erudiendâ in Græcis Latinisque literis juventute habentur. LANGUETI, cujus elogium amplissimum habet Thuanus, Epistolæ multa habent rerum civilium sui temporis. In VINCENTII FABRICII Epistolis nativa qvædam elegantia est, qvam ejus qvoque elaboratissima carmina ostendu~t. NICOLAI HEINSII multæ procul dubio erunt Epistolæ ineditæ, sed paucæ ejus in Theatro Cometico Lubienitzii exhibentur. ROB. TURNERI Epistolæ aliqvem antiqvæ dictionis genium habent. FR. ROBORTELLI Epistolæ de rebus philologicis nonnulla habent. SIBERI Epistolæ elegantes et non pauca ad rem literariam pertinentia notant. Inprimis illa observanda, qvæ in Henrici Decimatoris Sylva reprehendit. Veniunt et in hunc censum feminæ eruditæ: OLYMPIæ FULVIæ MORATæ, cujus præclarum est apud Thuanum encomium, Cœlii Curionis epistolis mistæ, non sunt omnino eloqventiæ Latinæ gloriâ privandæ. Habemus et ELISABETæ JOHANNæ WESTONIæ Epistolas. LAURæ BRIXIANæ epistolas edidit Patavii Jac. Phil. Thomasinus. Supersunt et ALOISIæ SIGææ Epistolæ MStæ, Nicolao Antonio teste. Hispanorum Autorum, qvi vulgò ignoti sunt, varias epistolas peculiari indice notavit Nicolaus Antonius p. 600. Biblioth. Hispanæ. Epistolarum, qvibus itinera Indica et æthiopica describuntur, Autores Hispanicos idem pag. 631. eodem loco recenset. Etiam Principum epistolæ de rebus eruditis laudari hîc merentur, qvales Luneburg. Principum dedit Joh. Val. Andreas in Selenianis Augustalibus. Non desunt miscellarum EPISTOLARUM COLLECTANEA à variis instituta, ac optandum esset, ut plures haberemus, qvi hanc operam orbi literato navarent. Extant Epistolæ Principum, Rerumpublicarum et sapientum Virorum, [311] simul editæ Venetiis apud Jordanum Zilettum anno 1575. Extat et aliud qvoddam volumen, qvod Michæl Brutus collegit, qvo habentur potissimum Philologica: sunt et editæ epistolæ clarorum virorum Lugduni in 8vô typis Elzevirianis, an. 1617. lisdem Elzeviriis curantibus prodierunt Principum et illustrium virorum epistolæ, Amstelod. an. 1644. qvo continentur epistolæ, qvæ inveniuntur in Historicis Græcis et Latinis. Arte illos qvoque Melchior Junius singulare volumen talium epistolarum collegerat. Editæ sunt epistolæ Indicæ et Japponicæ à Patribus Soc. Jesu, Lovanii ann. 1570. qvibus continentur variæ relationes de rebus naturalibus, commerciis Indicis, negotio Religionis per Jesuitas promoto, et plurima alia memorabilia; è qvibus multa excerpserunt, qvi postea Itineraria illa Chinensia et Japponica conscripserunt. Itinerarium certè Chinense Nienhoffii, qvod Latinâ Belgicâ et Germanicâ linguâ prodiit, penè omnia capit ex his epistolis, Trigautii expeditione Sinensi, aliisque ejus argumenti scriptoribus, addito tantùm suo Itinerario. Sunt et variæ literæ Italicâ linguâ ad viros illustres scriptæ. Epistolæ illæ collectæ sunt ab Aldo Manutio tribus tomis in 8vô. Habentur in illo variæ Pauli Manutii et ad Manutium scriptæ epistolæ, et longè plures illustrium Italorum, qvi tum temporis præcipuum inter Italos nomen habuerunt. Nolo illorum Catalogum hîc texere. Sunt vero illæ rebus illorum temporum literariis refertæ, qvarum notitia homini erudito prodesse multis modis potest. Est et civilium rerum interdum aliqva illic notitia. Stylus Italicus pro ratione illorum temporum cultus. Nimirum sunt tales autores magno in pretio habendi: Qvædam in illis nonnunqvam deprehendas, qvæ frustra alibi qvæsiveris. Commendat talia ipsa raritas. Prodiit ille liber apud Aldum Venetiis, an. 1554. in 8. Editæ sunt et Italicâ linguâ literæ ex optimis scriptoribus collectæ, à Bartholomæo Zucchi Academico Insensato Perusino, Venetiis 1606. in 4 to sub titulo: L' Idea del Segretario. Verum hæ in Eloqventiætantum usum collectæ sunt sub titulis variorum generum epistolarum, commendatoriarum, gratulatoriarum, petitoriaru~ etc. Congestæ etiam editæque Puteolis sunt in 120. an. 1685. Literæ Historicæ, Politicæ et eruditæ variorum autorum ab Antonio Bulescne, Bibliopola Puteolano, de qvibus agitur in Actis Lipsiensibus an. 1686. Mens. Decemb. p. 610. Promisit et Lambecius Comm. de Biblioth. Vindob. lib. 1. sub finem, Syntagma Epistolarum clarorum virorum. Solent et in exoticis linguis elegantes scribi literæ, qvarum et ad eloqventiam usus est: In qvibus merito recenseri debent acutissimi autoris ALOYSII GROTI Epistolæ, qvi vocatur Cieco d Adria, Venet. 1601. in 4to editæ. Notissimus ille apud Italos est, qvi qvanqvam oculorum usu privatus, in utrâqve oratione elegantissimè scripsit: Qvod præter ejus epistolas orationes qvoqve et carmina testantur. In Anglicis JOHANNES DONNE, Decanus Ecclesiæ Paulinæ, Poëmatibus Anglicis et Sermonibus sacris celebris, Epistolas Anglicâ linguâ scripsit, Londini editas 1651. in 4to, qvæ elegantissimæ et argutissimæ sunt. Sed illi scriptores huc propriè non pertinent. Qvi certa argumenta Epistolis accommodarunt, longè sunt plurimi, ac jam suprà eorum scriptorum aliqvos sparsim recensuimus. Medicas Epistolas scripserunt J. Cæsar Benedictus, Langius, Horstius, Rossæus, Matthiolus aliique. De Epistolis Ecclesiasticis antiqvorum egit Franciscus Bernardinus, Ferrarius libro de Antiqvo Ecclesiasticarum Epistolarum Genere, qvi liber Helmstadii à Mejero recusus, Ann. 1678. P. Olivæ Generalis in Soc. Jesu ordine extant Epistolarum tomi aliqvot, de negotiis Soc. Jesu, qvorum prior Romæ in 4to, Bononiæ in 8. 1668. prodiit, posterior Venetiis 1683. in 4to. Integra est epistolarum chilias, ac maximoperè commendatur in Actis Lipsiensibus Anno 83. Mens. April. et August. Monconisius et della Valle epistolis itineraria scripserunt. Habemus et Busbeqvii Epistolas. Peregrinatorum eruditorum Epistolæ magnam utilitatem in re literariâ præstant; Nam repræsentantea, qvæ serò vel nunqvam in hominum notitiam veniunt. Laudanda in his est Sorbieri diligentia, qvi in Relatione itineris Anglici Gallicâ linguâ scripta multa de eruditis Angliæ, libris, inventis, memorabilia notavit, sed liberiore censura in Anglorum invidiam incurrit: Adversus illum enim singularem librum Thomas Spraat scripsit linguâ Anglicâ sub Epistolæ formâ ad Dn. Wren. Titulus est: Observations upen Sorbiers voyage. Antonius Perezius Hispanicas epistolas scripsit, omnes Politici argumenti. In Gallicâ linguâ Pasquierii Epistolæ scriptæ, qvibus tumultus Parisienses describuntur. Sunt et alii autores, qvos vide apud Sorellum. Viglii Zwichemi ab Aytta Epistolæ Politicæ et Historicæ ad Joachimum Hopperum scriptæ et Leovardiæ an. 1661. editæ multa rerum Frisicarum habent. Sunt et Petri de Vineis libb. 6. Epistolay im Historico-Politicarum Ambergæ 1609. editi.

CAP. XXV. DE EPISTOLIS INEDITIS ERUDIT ORUM.

INeditarum Epistolarum præ cæteris ratio habenda est: præcipuè familiarium. Triæ Epistolarum genera, officiosæ, negotiosæ et familiares. Syntagmata trdium literarum conficienda. Joh. Pistorii et Pauli Gypræi Epistolæ MStæ. Epistolæ à Zachariæ Lundio, et ad ipsum, et Virorum celebrium ad Meursium scriptæ. Fellerus et Daumius editionem Epistolarum nonnullarum promiserunt. Harduici Smidenstädtii Epistolæ. Ejusdem Loci Comm. Oratorii, et Tractatus de imitatione Ciceroniana. Magnus Epistolarum ineditarum thesaurus in Bibliotheca Gudianâ. Epistolæ Germanorum et Belgarum apud illum superstites recensentur. Lepida historiolæ de Latino Hegingensi ex Epistola Melanchthoniana. Systema integrum novum Melanchthonianarum Epistolarum ad bis mille consici potest. Gallorum Epistolia recensentur. Comitis Avauxii singularis erga Gronovium liberalitas et humanitas. Ex Italorum autogr aphis Epistolis recensentur complures. Epistolæ Alciati, [313] Cæsaris Trivulcii. Locus Plinii ex eâ illustratus. Augusti Valdi Epistolæ. Ejus in Plinium notæ militari furore perierunt. Nizolij ad Majoragium Epistola reprehensoria. Majoragii in Nizolium libri Reprehensionum. Sebast. Corradi, Calcagnini, Macigni, Majoragii Epistolæ. Ejus duæ Orationes, olim è Bibliotheca Gudianæ editæ, qvæ in Orationum volumine non inveniuntur. Commentarius ejusdem in Virgilii Georgica MStus. Pyrrhi Ligorii, Bernardivi Baldi, Thomæ Phædri, Cardani, Palearii, Cœlii Rhodigini, Jani Parrhasii, Francisci Ciceræi etc. Epistolæ. Pauli Manutii eleg ans Epistola, quæ inter cæteras ejus non comparet, hic adjicitur. EGimus hactenus de Epistoliographis, ac præcipuos eorum enumeravimus, qvi in lucem miserunt epistolas suas. Sed ineditarum epistolarum, qvæ hinc illinc in Bibliothecis latitant, major nobis cura esse debet. Qvoniam enim illæ divulgatæ typis non sunt, multa hîc abscondi ad historiam literariam pertinentia credibile est, præcipuèsi maximè familiares literæ sint. Sunt enim Epistolæ varii generis: Qvædam officiosæ tantum, et in solâ civilitate subsistunt; earum non est, nisi in elôqventiâ usus, Neqve illæ ad nos hocloco pertinent, etsi illarum scriptores hîc miscuerimus, ne postea alio loco multa repetenda essent. Sunt, qvæ de negotiis domesticis et vulgaribus agunt; qvarum exiguus hîc nobis usus est. Civilia negotia, relationes historicæ ad civiles usus pertinent. Maximè verò hîc prodesse possunt literæ secretæ et familiares, qvas vel vivi autores edi inter cæteras noluerunt, vel qvæ in scriniis virorum doctorum delitescentes, non eâ sine scriptæ sunt, ut publicarentur. In his enim plurima latent rei literariæ arcana. Illas præcipuè indagare debemus in virorum illustrium bibliothecis, atque inde conficere Syntagmata: Qvod si ab omnibus pari industriâ institueretur, bono id publico soret. Saltem in publicis bibliothecis ad tempus custodiri tales chartæ deberent, ne interciderent: Nam crescit illis cum tempore pretium, et ab antiqvitate major erit æstimatio; ac impunè tum in lucem mitti poterunt, postqvam invidiæ locus ampliùs non est. Multa qvoque discere è talibus epistolis interdum possumus ad historiam patriæ pertinentia, qvorum nulla in publicis monumentis superest memoria. Communica vit mecum Vir Clarissimus et amicissimus Petrus Axenius Epistolas Latinas superiore seculo in Holsatia ad Johannem Pistorium, Præpositum Eyderstätensem, et ab eodem scriptas, qvibus non pauca habentur historica de statu provinciæ Civili et Ecclesiastico. Venerunt ad manus Balthasaris Heldi, Amici nostri optimi, et diligentissimi veterum monumentorum indagatoris, Pauli Cypræi Epistolæ MStæ, qvibus multa de patriæ rebus memorantur. Ejus qvoque indicio mihi innotuit, superesse apud Secretarium et Archivarium Regium Dn. Mothium Epistolas multas à Zachariâ Lundio, Viro docto et insigni Poëta, et ad eundem scriptas: Item magnum volumen Epistolarum, à viris Celeberrimis ad Meursium scriptarum, qvod ex Bibliothecâ Seefeldianâ ab eodem Lundio descriptum; [314] Nec ille, ut audio, Orbi erudito invidebit, si erunt, qvi typis promulgare velint. Nomina eorum, qvi has literas scripserunt, mecum communicavit Johannes Möllerus, Flensburgensis, qvi totum volumen 730 epistolas continere testatur, et omnigenæ eruditionis Thesauru~, ac rei literariæ qvoddam Archivum in literis ad me datis vocat. Continentur verò hîc Epistolæ Adolphi Vorstit, Alph. Miniati, Andr. Riveti, Andr. Schotti, Ant. Fayi, Balth. Bonifacii, Balthas. Lydii, Ben. Aub. Maurerii, Bonav. Vulcanii, Car. Paschalii, Casp. Barthii, Casp. Bartholini, Casp. Er. Brochmanni, Casp. Hofmanni, Gevartii, Christ. Frisii, Ravii, Thomæi, Christoph. Coleri, Bulæi, Chr. Sig. Donaueri, Corn. Pynackeri, Corn. van der Myle, Conr. Rittersh. Cyr. Herdesiani, Dan. Heinsii, Dav. Hœschrlii, Dion. Gothofredi, Domin. Molini, Erycii Puteani, Everh. Vorstii, Eustath. Swartii, Eranc. Dousæ, Frid. Lindebrogti, Taubmanni, Georgii Episcopi Cantuar. Georg. Lud. Frobenii, Georg. Mich. Lingelshemii, Georg. Remi, Georg. Quercii, Gerh. Joh. Vossii, Geverh. Elmenhorstii, Guilh. Coddæi, Hadr. van der Burchii, Herib. Rosweydi, Henr. Ernstii, Henr. Spelmanni, Hug. Grotii, Jac. Aug. Thuani, Jac. Bongarsii, Gilloti, Gruteri, Lectii, Monavii, Jani Gruteri, Rutgersii, Joh. Bapt. Lauri, Joh. Bedecheri, Joh. Brantii, Joh. Cabeliavii, Joh. Cluveri, Joh. Drusii, J. F. Gronovii, Joh. Georg. Herwarti, Joh. Heurnii, Joh. Loccenii, Joh. Kirchmanni, Joh. Lydii, Joh. Phil. Parei, Joh. Polyandri, Joh. Ravii, Joh. Wowerii Hamb. Joh. Wowerii Antw. Joh. Utenhogardi, Jos. Scaligeri. Isaaci Casauboni, Justi Lipsii, Lamb. van der Burchii, Lamp. Alardi, Lucæ Holstenii, Ludov. Contareni, Marci Velseri, Marquardi Freheri, Mart. Lydii, Maxim. Urientii, Melch. Goldæsti, Metroph. Critopuli, Mich. Piccarti, Nic. Fabr. Peiroscii, Nic. Rigaltii, Ol. Wormii, Olig. Rosækranzii, Otton. Heurnii, Pauli Merulæ, Pauli Petavii, P. Sarpii, Patritii Junii, Pet. Bertii, Pet. Castellani, Pet. Cunæi, Pet. Denaisii, P. Gruteri, Pet. Pantini, Pet. Scriverii, Phil. Jac. Maussaci, Reg. Brederodii, Sixt. Amamæ, Sixt. Arcerii, Steph. Joh. Stephanii, Theod. Canteri, Theod. Dousæ, Ubb. Emmii, Vinc. Marmerii. Friderici Lindenbrogii, cujus jam superiori capite mentio facta est, Epistolæ MStæ ad aliqvot Centurias in Viri Illustris et Excellentissimi Domini REINOLDI BLUMII, in aulâ Electorali Palatinâ qvondam Præsidis et Cancellarii, Bibliotheca latitant, ut à Filio ejus Arnoldo Blumio, Illustriss. Comitis, Domini CHRISTIANI DETHLEFI RANTZOVII Ephoro dignissimo, Amico et Convictoremeo honoratissimo, narratum est: qvibus ego publicam lucem optarem, si exorari posset Vir Excellentissimus, ut illas prælo subjiceret. Nam ex cæteris Lindenbrogianis, qvæ in Bibliotheca Hamburgensi latitant, patet, multa in illis haberi notitiâ Orbis literati non indigna. Jam qvædam superiori capite ex illis adduxi de plagiis Wouwerianis: Ac communicavit nuper mecum (ut memorem) de eodem argumento nonnulla Joh. Möllerus, qvi ex epistolâ ejus ad Petr. Puteanum die 23. Jul. an. 1618. scriptâ, hæc de Wouwerio excerpsit: Amo te ob communicatas Wouwerii literas: Quamvis tanti non erat, tabellarium iis portandis oner asse, quarum lectione nemo quisquam vel doctior velmelior redditur: sed nec aliud ferè quicquam ex iis discitur, præter hominis vanissimi sutile ingenium et mores, ad ambitionem ac arrogantiæ typhum [315] factos. Nam de eruditione nunc dicere supersedo, quæ sanè parum supra vulgum erat, adeo ut, ni illam alienis coloribus, velut æsopi cornicula plumis, ornasset, sæpe nuda destituta fuisset; Velut in Italiâ contigit, cnm Carmen ab illo in laudes horti cujusdam Nobilis Florentini exigeretur: Miratique sunt docti, quâ ratione factum esset, ut qui paulò ante ob versionem Psalmi Davidici cujusdam, valde eleganter atque concinne numeris comprehensi, summum Pontisicem in admirationem rapuerat, ejus nunc vena adeò ex aruissct, ut ne Hexastichon quidem satis dignum, horti parietibus quod adscriberetur, extrudere potuerit. Sed ignor abant boni illt viri hujus hunc nostrum autorem esse, illius verò Carminis Baudium. Hanc ille artem norat, aliena exscribere et interpolare, et schema illis novum induere, et sic pro suis venditare. Idcirco non magis credas, librum, quem expetis de Cognitione Veterum Novi Orbis illius fuisse, qvàm certo tibi persuadere potes, qvos de Bibliorum Interpretibus composuit, Casauboni et Gelasini esse. Nihil enim in Herbraicis intelligebat, imo ne autores qvidem legerat, qvos laudat. Geographiæ autem planè ignarus erat. Itaque aut vanidica jactantiâ sumum amicis vendidit, aut siqvid hujus argumentipenes sese habuit, id absque dubio in Italiâ nactus suit, ubi totos menses Jac. Mazzonii aliorumque virorum doctorum variis Observationibus describendis impendit, uti Aurelius Blondus Florentiæ mihi narravit. Non minus vera de aliis ejus Syntagmattbus referre possem, quæ tibi quoque et fratribus tuis in partem notissima sunt, ad qvos scis, quid de colligendis transmittendisque Marcilii viri doctissimi commentariis scribere solebat. Narravit, nescio qvis, etiam Cl. Fellerum ad editionem paratas habere multorum virorum celebrium epistolas. Scribit et ad me Amicus, Christianum Daumium, Virum doctissimum, Epistolarum à Camerario, Barthio, Reinesio, Casaubono, Heinsio scriptarum, unam propediem Centuriam editurum. Invenimus passim in Vitarum scriptoribus notatas virorum doctorum Epistolas ineditas, qvæ cum blattis et tineis pugnant, qvas nemo respicit, aut in lucem educere laborat. Ita in Elogio Hartvici Smidenstadti Oratoris et Poëtæ in Academiâ Helmstadiensi apud Boissardum in Iconibus Virorum Illustrium, part. 3. p. 88. memoratur, qvod prematur in Bibliotheca ejus relictâ præstans volumen Epistolarum illustrium et Scholasticarum. Fuisse virum illum doctissimum, ex elogio Henrici Meibomii patet, aliisque ejus scriptis ineditis. Nam et eodem loco refertur, premi in ejus bibliothecâ Opus absolutissimum, in quo totam Cyclopædiam ita in Locos Communes digesserit, omniumque scientiarum rerumque capita et tractationem ita disposuerit, ut futuro oratori, sive cuiquam etiam ex tempore dicturo, veluti locupletissima Eloquentiæ Bibliotheca, quovis loco et tempore in promptu, atque in infinitum expedita esse quert. Malè profectò agunt, qvi publico usui talia scripta invident. Nam in eloqventiæ apparatu vehementer laboramus; neque hactenus fuit, qvi Locos Communes idoneos in lucem dederit. Qvod si hujus operis superest hodie memoria, id agere deberent viri eruditi, ut ab interitu hoc seriptum vindicaretur, et in publicum usum protraheretur. Ejus quoque de Imitatione Ciceronianá Tractatus editus, qvi exqvisitissimus ibidem vocatur, nunqvam mihi visus est. Inter [316] Opera Autorum, à Melchiore Adami, Laur. Crasso, Ghilino aliisque notata, multæ reperiuntur ineditæ epistolæ, qvarum omnium recensere Catalogum nunc non possumus. Non possum, qvin hîc qvasi in publico theatro Orbi literato magnum illum Epistolarum Thesaurum, qvem in incomparabili suâ Bibliothecâ servat Illustris Gudius proponam. Integra ille volumina facilè complebit Epistolarum, ab omnium Gentium Viris doctis scriptarum, qvorum singulari felicitate in ejus manus inciderunt. Dixi præcedente capite, integras illum habere Centurias, Wouwerianarum, Caselianarum, Sarravianarum, Erasmianarum, Casaubonianarum, Lipsianarum. Ex his Lipsianis conficere potest, ad Germanos Centuriam unam, aliam ad Gallos, tres ad Batavos. Habetè Germanis et Belgis Epistolarum, Barthii, Baudii, Calixti, Cabeliavii, Christophori Cöleri, Dilherri, Elmenhorstii, Gebhardi, Gruteri, Gronovii, Höschelii, Heinsii, Hosmanni, Laurenbergit, Meursu, Piccarti, Remi, Rhodomanni, Rittershusii, Ruarii, Rutgersii, Sizmanni, Taubmanni, Velseri, Calvisii, Foppii et Leonis ab Aizema, Starckii, Bauhini, Beati Rhenani, Böcleri, Tychonis Brahei, Joachimi Camerarii, senioris et junioris, Theodori Canteri, Julii Pslugii, Cluverii, Ubbonis Emmii, Flemmingii, Casparis Gevartii, Huberti Giphanii, Melchioris Goldasti, Hug. Grotii, Lucæ Holstenii, Joannis Secundi, Athanasii Kircheri, Joh. Kirchmanni (qvarum magna copia est) Johann. Kirstenii, Friderici Lindenbrogii, Lingelsheimit, Lutheri, Mallincrotii, (cujus extat epistola prolixa, qvâ inter Erasmi et Jesuitarum merita comparationem instituit) Meursii, Joachimi Morsii, Ludovici Nonnti, Johannis Oporini, Johann. Rhodii, Joannis Rivii, Heriberti Rosweidi, Isaaci Vissii, Jungermanni. Est in illis lepida ad Joachimum Rungium Calend. Febr. Ann. 1560. manu Melanchthonis scripta epistola, qvâ bella de Latino Hegingensi narratur fabula: Cum Gallicus Legatus coram Maximiliano in conventu Constantiensi luculentam haberet orationem, Maximiliani filius Philippus Fridericum Saxoniæ ad ducem dixit: Friderice, hic Vir est eloqvens. Tum Comes Hohenzollerensis horrendo sono inqvit: Domine Legate, vos debetis iterum venire post carnis privium. Displicuit sonus et Stentorea vox Philippo, qvi ad Fridericum inqvit: Qvale est hoc Latinum? facetè tum â se derivat Fridericus responsionem in Gregorium Lamparterum, Cancellarium Wurtenbergicum; Is interrogatus ait, Vos Principes scitote, hoc Latinum esse Hegingense. Ubi, inqvit Philippus, hoc discitur? Oppidum est, respondet Cancellarius, hujus Comitis Hegingen, ubi lineæ telæ horridissimæ texuntur; ibi et hoc Comitis Latinum textum est. Abiit ex illo tempore hoc in proverbium, et Hegingense Latinum pro barbaro et solœco sermone Latino usurpatum est, ac sæpe in aliis epistolis hoc joco utitur Philippus. Melanchthoniarum Epistolarum, tam editarum qvam ineditarum, bis mille ad Collectionem Londinensem ex hoc illustri promptuario adjici possunt. Observavi etiam inter illos Salvii, Legati Suecici celeberrimi, literas ad Medicum Judæum de Castro, qvibus illum rogat, ut librum de tribus impostoribus qvovis pretio sibi comparet. E Gallorum autographis epistolis primum locum merentur Comitis Avauxii, Legati Regii, Epistolæ. Magnus erat ille literarum ac literatorum Patronus, qvi pro dedicatione Livii Gronovio mille imperiales donavit. Hoc de illo memorabile narratur: Cum is Daventriam transiret, pedes ad Grono vium, tum ibi eloqventiam docentem, ac nihil tale expectantem, ivit; Cujus inusitatam comitatem cum miraretur Gronovius; ita ad illum Legatus: Tu eam artem doces, qvam ego exerceo. Sunt porrò Bongarsii, Bourdelotii, Chanuti (ejus, qvi Vitam Cartesii scripsit, et Librum Memoriarum) Stephani Claverii, Colladonii, Frontonis Ducæi, Sebastiani Gryphii, Ludovici Jacobi, Caroli Labbei, Pelisonii, Perraultii, Salmasii, Josephi Scaligeri, Epistolæ. Ex Italis Andreæ Alciati manu XXX. scriptæ epistolæ sunt, qvibus multa habentur singularia. Est Cæsaris Trivultil ad Pomp. fratrem elegans epistola, qvá observatio aliqva proponitur circalocum Plinii, lib. 36. c. 5. de statuâ Laocoontis, et liberorum ejus à dracone interfectorum. Inventa verò fuit illa statua in ruinis Titi Imperatoris, à Cive, qvi pro 700. nummis aureis vendere noluit Nobili Romano, à Pontisice postea vindicatam. Hanc statuam cum liberis et serpentibus Plinius exuno lapide factam esse prodidit, Sed ille de eâ ita in hâc epistolâ: Statuam ipsam, qvam Plinius cu~ liberis ex uno lapide sacta~prodidit, Johannes Cbristophorus Romanus, et Michæl Angelus Florentinus in urbe Româ primi nominis statuarii negant ex uno lapide confectam: ostendunt compagines plus minus quatuor, sed eas tam occulto loco conjunctas, tam appositè serruminatas circumlitasque, ut non nisiab ejus artisiciiperitissimis id facilè intelligi possit. Quare aut Plinium deceptum affirmant, aut alios voluisse decipere, ut opus fieret admir abilius. Neque enim tres statuas magnitudinis justæ tot tamque mir abilibus Draconum nexibus circumplexas in uno tantum lapide ullis instrumentis potuisse formari. Magna est Plinii autoritas, et nostri artificessuis nituntur rationibus; nec vetus est verbum contemnendum, felices fore artes, si de iis soli artifices judicarent. Sadoletus raro judicio non minus eleganter Laocoontem cum liberis calamo descripsit, quam illos ipsi opisices celo expoliverunt. Eleganshæc est ex illâ epistolâ ad locum Plinii observatio, celeberrimorum artificum judicio firmata. Nam de Michaële Angelo de Bonâ rotâ, cujus vita vasto volumine descripta est, constat, adeò illum artis suæ peritum fuisle, ut Veneris statuam in terram à se defossam pro antiqvâ vendiderit. Sunt in illis Augusti Valdi Epistolæ, Viri doctissimi, cujus pluribus fama innotuisset, si notæ ejus in Plinium, magná curá scriptæ, in lucem missæ fuissent. Nam ut de eo Pierius Valerianus libro de Infelicitate literatorum I. p. 44. ipse cum suo Plinio á militibus Hispanis Germanisque Romam aggressis, miserè cruciatus interiit. Non minus, ait, crudeliter occubuit Augustus Valdus, Patavinus civis, qvi Romæ per tot annos bonas literas tantis ab eo vigiliis, sudoribus, et peregrinationibus acqvisit. is professus enit, qvi non solum voce, verum etiam scripcis iruditionem omnivariam ab interitu vindicabat; qvam autem miserabili mortis genere vi# m#fintit! Incidit enim in Romanam cladem, Hispanorum illam et Germanorum prædonum savitiam acerbissimam, cujus ante oculos direptâ domo, ipse in vinculis habitus, pretiosissimam librorum supellectilem, labo#esque [318] illos suos, qvos præsertim in Plinium elucubrarat, coram dilacerari, et in usum culinæ incendi conspexit, et in eo mœrore omnibus aliis incommodis conslictatus, propter arrogantem eorum crudelitatem, qvibus nihil unqvam fuit improbius, dum modicæ fortunæ vir insatiabilem barbarorum sitim tributis explere neqvit, qvi omne senectut is suæ viaticum jam excusser ant è loculis, post cruciatus varios fame demum consumptus perhibetur. Extat inter Marii Nizolii nonnullas prolixa epistola, manu ejus scripta, sed erudita, ad Majoragium, qvâ ipsum reprehendit ob Antiparadoxa, qvæ adversus Ciceronis Paradoxa scripserat. Comminatoria illa est Nizolii epistola, qvâ ipsi acerbam refutationem minatur, nisi ab his suis in Ciceronem invectivis absistat et cantet. Sciendum est, Calcagninum adversus Ciceronem scripsisle Disqvisitiones in ejus Officia. Ciceronem vero Majoragius defendit, eam ob causam vehementer à Nizolio laudatus. Postea verò, cum ipse Calcagninus Anti-Paradoxa adversus eundem scriberet, acerbissimam ad illum epistolam, qvam modò nominavimus, scripsit Nizolius; qvâ irritatus Majoragius duos libros Reprehensionum adversus Nizolium edidit, satis dentatos. Cui liti tandem intercessit Sebastianus Corradus, Vir politissimæ latinitatis, cujus illic qvoqve reperitur epistola , qvâ conciliationem inter illos tentat. Sunt et plures ejusdem autoris. Calcagnini, Viri summi, cujus alioqvin XVI. extant libri Epistolarum Criticarum et familiarium, etiam illic habentur epistolæ ineditæ. Ad illum habetur ibidem qvoque Matthæi Macigni Veneti epistola responsoria, qvi Macignus in scientiis Mathematicis excellentissimus fuit, multos vetustorum Græcorum Mathematicorum MStos Codices habuit, qvorum qvammulti hodieque in Bibliothecâ Gudianâ comparent. Majoragii qvoqve non paucæ ibi inveniuntur epistolæ tersæ, ut omnia ejus Viri, et elegantes; Editæqve jam olim ex ipsius Bibliothecâ ejusdem nitidissimæ Orationes duæ, altera de laudibus auri, qvâ Ecclesiasticorum vitia salsè traducuntur; altera Apologetica contra Gaudentium Merulam, in qvâ plurimæ ejus vitiosæ lectiones notantur et castigantur. Hæinter veteres autoris schedas Mediolani primùm repertæ, et Ultrajecti Anno 1666. in 410 typis descriptæ. Latet et ibidem MStus Majoragii in Virgilii Georgica Commentarius. Pyrrhi Ligorii Neapolitani ibidem sunt Epistolæ, Viri doctissimi, à qvo XXIV. vasta antiqvitatum volumina inedita superesse perhibentur. Bernardi Baldi, ejus scilicet, qvi in Vitruvium notas et Lexicon scripsit, illic vidi epistolas. Ejus in catalogis vidi qvoque notatas Epistolas, in qvibus cum aliarum artium præcepta, tum philosophiæ, illustrare contendit, Mediolani 8. an. 1558. editas: sed librum ipsum non vidi. Non desunt. Thomæ Phædri Epistolæ, qvem Pierius de Literat. Infelic. lib. 1. p. 47. vocat affluetissimum eloqventiæ flumen, qvo non alius suo tempore clarior, neqve vehementior fuit, Romanæ cathedræ decus et ornamentum: sed qvimiserabili fato interiit, ut ibi prolixè describit Pierius. Hieronymi Cardani epistolæ sunt, qvæ in operibus ejus non comparent, etiam Aonii Palearii, cloquennssimi Viri, aliqvæ, qvarum nullum in editis vestigium est. Cœlii Rhodigini ad Erasmum epistolæ habentur. Inter Jani Parrhasii epistolas una est, qvâ [319] de arcanis samiliæ, incestis cognatæ cujusdam, amoribus scribit ad Lascarem, qvem rogat, ut à Pontifice veniam carum nuptiarum impetret. Scribit autem literas Latinas, qvibus Græca verba, et nonnunqvam petiodos immiscet, ne secreta scilicet proderentur. Fr. Ciceræi illic qvoqve epistolæ sunt, item Bembi. Lazari Bonamici, Romuli Amusæi, qvorum magna suo tempore in Latinis literis gloria fuit: Horum enim cura et industria res literaria crevit; eorum exemplis, et præceptionibus præcipuè ad eloqventiæ studia incitati sunt, qvi postea ad hæc animum applicuerunt. Sunt Octavii Platis M. Antonit Regiensis ad Majoragium, Benedicti Theocreni adP. Jovium Epistolæ; Dominici Molini ad Meursium: Balthasaris Bonifacii etiam epistolæ sunt; si illæ hoc loco dignæ et his principibus miscendæ videntur: Fluit enimlutulentus illi sermo; etsi rerum copiâ non destituatur. Pauli Manutii cum plures sint, una est longa, et valde elegans ad Cratonem à Crafftheim, Medicum Cæsarcum, scripta, cum Româ discessum pararet, plena qverelaru~. Vocatus ille Romam erat, ut illic Curæ Typographicæ præ esset in editionibus SS. Patrum procurandis, cui rei argentei typi deslinati erant, et stipendia adsignata. Verum, cum res illæ non ex voto procederent, et in rei familiaris angustiam cam ob causam veniret Manutius, Crato à Crafftheim illi Cæsareæ munificentiæ subsidia obtulit: Ad qvæ splendida promissa erectus Manutius, elegantissimam hanc et svavissimam epistolam cucharisticam scripsit, qvâ vix elegantior in toto opere repetitur: Nam meras charites spirat, omnesque animi recessus effundit. Scriptam autem à Manutio hanc eo tempore fuisse epistolam, ex epistolâ 5. libri 9. ad eundem Cratonem scriptâ probari potest; His enim verbis finit epistolam: Ad illam superiorem epistolam, Romæ scriptam pluribus verbis, exspecto, qvid respondeas. Hæc vero script# erat Venetiis. X. Kalend. Nov. An. 1570 Sed altera illa inedita scripta est Romæ Idibus Juniis ejusdem anni, unde apparet, eandem illam esse, quam Manutius extremis illis verbis designat. Non erit hoc, ut puto, Lectoribus ingratum. si illam ipsam epistolarn, in Manutii epistolis ob certas fortè causas omissam, quam mecum Vir Excellentissimus communicavit, appendicis loco huic capiti, atque toti libro primo Bibliothecario, qui in argumento de Epistolarum scriptoribus finitur, subnectam, purpuramque hanc panno nostro assuam. PAULI MANUTII EPISTOLA lib. IX. Epistolarum ejus post epistolam IV. inserenda. Paulus Manutius Aldifilius JOHANNI CRATONI S. D. Viennam. NIhil minus placet, quam ut, nullâ propositâ re, nullâ certâ sententia, ad te scribam. Occurrit enim mihi tua dignitas, occurrit autoritas; cogito, quam tibi personam tua virtus imponat, quæ te premant onera, quæ negotia distrahant: nimirum, cum tuæ scientiæ tuoque consilio salus et incolumitas commissa sit ejus Imperatoris, qui multa regna, multas provincias imperio, omnes virtutes animo complectitur, gravissimam Christianæ Reip. partem sustines. Cur igitur ita sim ineptus, atque adeò tam adversus communibus commodis, ut inani te literarum genere interpellam; et quem salutares illæ curæ detinent sixæ et locatæ pro publica Majestate tuenda, ad privatæ rei cogitationem ac studium vocem? Verum tamen, quia nec res ipsa, ut ego interpretor, privatim ad me unum pertinet, sed aliquâ ex parte cum publica utilitate conjungitur, et ex tuis literis velle te meâ causâ multum, ex omnium sermone, posse plurimum intelligo, male prorsus mereri videar de studiis meis, ac de me ipso, nisi opportunitatem istam nactus amoris officiique tui, agam tecum de statu meo, quantum res ipsa postulat, et quantum mihi per humanitatem tuam licet, per quam licere video plurimum. Etsi enim jaceo, nec recenti, nec levi, sed in veterato jam dissicilique morbo; tamensi Tu, tautus Vir, ad me erigendum ac recreandum accingeris; si istam scientiam, istam artem adhibes, quæ sæpe bonis viris in calamitate opem ac salutem attulit, cur dubitem, quin voluntatem atque industriam meam felicitas illa utrique nostrum pariter exoptata, conjequat ur? Quod si secus acciderit, suum tamen hvmanit as tua fructum non anittet: ego enim, qvod volueris conatusque sis, in tua laude ponam; quod non perfeceris, ad meam fortasse culpam, vel ut æquius de me ipso sentiam, ad meam certè fortunam transferam. Nam et præclarus artifex perfectam animo speciem intuens, cum ipse nihil in arte possii, opus tamen imperfectum subjectæ materiæ vitio relinquit. Nec tamen is ego sum, cujus animum immoderata quædam opum bonorum ve cupiditas angat. Habeo magnam gratiam naturæ meæ, quæ me ad hanc insaniam nunquam impulit, majorem etiam iis Viris, quorum præceptis eruditus ad hanc diem ita vixi, itaque posthac, ut spero, vivam, ut neque summa cupiam, nec summa adeptis in videam. Sed quia virtus, licet à se ipsâ pendeat, externa tamen quædam non recusat, propterea mediocritatem earum rerum, quæ fortunæ bona quidam vocant, nunquam contempsi, elaboravi etiam, unconsequerer: et planè me conse: utum credidi, cum decem abbinc annis Romam veni, Quis enim alitererederet, cum à Pontifice maximo vocarer, cum hîc vigere dicerentur, ac [320] semper antea viguissent artes illæ, quibus ab ineunte ætate meum studium dederam: cum ipsum denique nomen urbis Romæ nihil tenue, nihil angustum, sed ampla et magna polliceri omnia videretur? Hoc loco non faciam, ut aut de meis ipse meritis detraham, quod certè non debeo, non enim commisi, ut meam in re mandatâ diligentiam, operam, sidem requirere quisquam jure possit; aut alios carpam, quod ab institut is meis longissime distat; tantum dicam, et id ipsum invitus: Nescio quo fato mihisontes aruisse, qui prostuere solebant; benignitatem, quæ anteapatebat, ita clausam in me esse, non modo, ut nihil ejusmodi, in qvo velcopia vel splendor inesset, sed ne mediocritas illa quidem, quæ repellit incommoda, quæ honestatem ex parte saltem aliquâ tuetur, mihi adnuc obtigerit. Ac vide tamen æquitatem animi mei: rei domesticæ jacturam, quæcunque est, facilè fero, libenter dissimulo, do operam, ut obli viscar; quod antiquam colere srugalitatem, quod illam parvo contentam, omnium landandarum artium parentem altricemque, disciplinam retinere cogar, non irascor; et hanc ipsam fore crederem liberis meis non contemnendam hæreditatem; At multa desunt! Ego deesse mihi quidquam nego, abesse multa consiteor, quæ tamen ipsa, nifallor, ejusmodi sunt, ut silargè suppetant, nihilo fiam melior, si absint penitus, aut si minima sint, sicuti sunt, nihilo deterior. Ergo, quod adhanc jacturam attinet, tranquillosatis animo sum: illa me dies noctesque vexat, illa mihi penit us insidet hæretque cura, quod, si quem studia mea fructum serre, si quid posteris industria mea prodesse poterit, id periisse totum, ac perire quotidiè magis intelligo. Hæcsunt mea detrimenta, optime Crato; atque utinam meat antum essent, ferrem sacilius, et quoquo modo quasi foverem ac mollirem dolores meot, Nunc quod publico tamdiu commodo defuerim, quod jacere studia mea per annos decem, quod ingenium languere sim passus, quod denique fundamentis adolescentiæ præclare jactis, ætas gravior exspectationi non res# onderit, id cum recordor, penè totus ipse mihi displiceo: et quanquam culpa vacem, me tamen culpâ non libero, sed quasi communis causæ desertorem accuso. Una relinquitur in amore tuo consolatio: etsi nihil præstares aliud, hoc ipso tamen consolaris, quod ægritudini measociam se adjungat ægritudo tua, et dum tu æque doles atque ego, id essicis, ut ego non æque doleam atque soleo. Sed illa pars literarum tuarum, in quâ de Maximiliani Imperatoris admodum propensa ad liberales disciphnas voluntate signisicas, et addis, opem ab eo si petam, fore, ne frustra petam, ea verò pars animo meo tanquam labanti quiddam, quo consisteret, instillavit. Aliis alia cara sunt: non codem sensu, non eodem omnet ingenio natura siuxit: ego, quarum rerum illecebris capiuntur multi, itaplerasque non amo, ut averser penitus ac fugiam. Literis pascor, his voluptatem nullam præsero, ac ne confero quidem; harum consuetudine nihil suavius experior, nihil dulcius. Et quemadmodum, si solem è mundo Deus auferat, statim in hoc orbis terræ communi domicilio summus horr#r, summa sequatur incommodit as; sic adempto mihi literarum usu, plena tenebris omnia, plena molestiis, otium injucundum, negotium perdifficile videtur. O mi Crato! O mi, inquam, suavissime Crato! (jam enim audeo, tuâ fretus facilitate, familiariter ac planè blandè tecum agere) Tune is es, qui mihi me ipsum longointer vallo restituas? qui has aliquando tenebras tuo lumine expellas? cujus munere excolantur, et rursus storere incipiaut studia mea? Confer huc, obsecro, opes tuas, quas intelligo esse maximas, ingenii, prudentiæ, autoritatis. Digna prorsus tuis ossiciis, digna tuo patrocinio causa est: nam si pro literis agitur, cur humilis et obscura videatur? Si apud Imperat. sapientissimum, veræ solidæque gloriæ cupidum; cur difficilis aut dubia? Mertes autem recte factoru~ nulla præstantior aut uberior, quam ut usuram vita quam br#itsima~ aternâ nominit memoriâ compenser, posteri#que tradus, literarum benesicio, pulehereima virtutis essigiet amorem conciliet, landandi voluntatem commoveat, imit andi studium excitet. Fraclaru~ ducuur quam plurimit imperare martalibus, gentes nationeique subigere, dare leger, jura prascribere: hac magna videntur, et expetenda in primis; ses hac ipsa sapomotat temforum labefactat, sapt vis hominum convellit, sape ad altenam sortuna potestatem traufert: urbes et appida intereunt; vestigia vix apparent: nomma simulinterire, et cum aspectu memoriam quoque telli, s#iptua~ virtur et industria #on est passa. Decet igitur, cum tu Maximiltanum vehementer ames, cum illius gloria maxme servias, id curare te inprimit, quid et maximum est amerit argumentum, et ad ejut gleriam maxme pertinet. Bonis enim oiris, quorum exclndi numero me non arbit ror, et ita doctrinarum instudio versantibus, non ut sibi tantum vivant, privata delectatione contenti, sed ut ingenii monumenta relinquere, et posteritari patere suam industrians velint, qua mihi sentper siudurum ratio probata vthementer est, iit tu si ot ium das, et, qua vales apud Imporatorem gratia, consitias; vide quot bona consequantur. Ipsum Imp. oruabit immortaligloria, probitati et virtuti amissam prope dignitatem restitues, suerit tu quoque magnalaude; quanquam Te quidem hic spectare non oportet, (ad cam enimlaudem, quam adeptusjam es, propemodum accedere nihil potest) sed tamen frueru eirum amire et observantia, quos tibitna morita, tua benignitas adjunxerit. Equidem, si hoc per Te assequar, ut ex turbulente negotiigenere emersus, ad tranquillit atsm perveniam, et quod reliqvum vita contig erit, in optato literarum portu, interpellatere nullo, vacunt omnt cura degam, nulla res erit tanta, quam non et me tibi debere consitear, et libenter tua causa surcipiam. Isiam quidem virtutem, qua mea molestissimis occupationibus ad suabitsimam quietem et aptissima natura mea studia traduxerit, seram in oculit aisidue, colam animo semper, sortasse etiam sutaritg entibu# ignotam esse non sinam. Vale. Roma, Id, Lun, M. D. LXX.

POLYHISTORIS LITER ARII LIB. II. METHODICUS.

CAP. I. DE DELECTU INGENIORUM.

TRansitio ad libram sccundum. Ingentorum dolectus habendus. Animorum notitiæ maxima scientia. Sui cognitio diffioilis. An detur ars sapientes gignendi liberos? Huarti et Quilleti consilia recensentur. , Ingenium. theoretica et practica. Quatuor Stoicorum personæ, quibus homines induuntur. in quibus consistat. Ingenia quædam sine disciplina summa. Judicii et imaginationis ratio in ingeniis habenda. Judicium thcoreticum et practicum. Ad Imaginationem Eloquentia et Poësis præcipuè referri solent. Orator et Poëta . Excellentissimi illi, qui Phantasmata sua judicio moderantur. Virgilius hâc parte prævalet Ovidio et aliis Poëtis. Rejicitur sententia Huarti, qui imaginationem et intellectu~ sibi contrariari statuit. Falsum est, eos qui linguis, calligraphiâ, eloquentiâ excellunt, intellectu singulari destitui. Pueri Grammaticæ artis capaces non sunt. An Pueri illi intellectu singularipræditi, qui Grammatices præcepta non satis capiunt? Poëtæ et Oratores adomnia apti. De eorum singulari aptitudine ad Jurisprudentiæ studia. Goësii et Tuldeni sententia. An Concionatores eximii singulari intellectu destituantur? Phantasia pollent ingenia inventiva. Illa . Hetruscis quare capriciosa dicantur. Ingeniorum quinque formæ. AGILIA ad res arduas non satis apta. TARDA, qvæ ad solidastudia magis apta, illisque præstantiora. ACUTA ET MEDIOCRIA, et EQUALI QUADAMRATIONEMISTA, actandem HEROICA. Ingenia secundum metalla æstimata. Signa ingeniorum accuratè dignoscenda. Sex præstantis ingenii signa è Tuldeno. Ingeniorum varii affectus et defectus. POstqvam libro primo de re bibliothecariâ et literariâ, deque scriptoribus illis, qvi ad eam pertinent, generatim egimus, nunc secundo hôc libro de Methodô in doctrinis instituendâ acturi sumus. Qvemadmodum scilicet, qvi ædificium aliqvod parant, primum res operi necessarias comportant, hinc ideam sibi aliqvam præfigunt, qvam in exstruendâ domo seqvantur; ita in libris ac literis non veluti in rudi ac indigestâ mole versandum est. Nam qvanqvam illa substerni menti nostræ operatrici, velut chaos aliqvod, debet, tamen certâ ratione omnia tractanda ac digerenda sunt, et methodus aliqva nobis præfigenda est, qvam seqvamur. Qvoniam verò statuario non sufficit ad artem, officinam habere omni genereinstrumentorum apparatissimam, nisi materiam, in qvà operationem instituit, habilem nactus fuerit; neqve enim è qvovis ligno, ut in proverbio dicitur, fit Mercurius: ideoqve primùm de ingeniis eorumqve delectu instituendo solliciti erimus. Nam magno hoc literis totique Reipublicæ damno est, nullam hîc planè esse Magistratus curam; cum in eo Reipublicæ maximè felicitas sita sit. Felices vocabant eos Stoici, qvi nossent, qvo genio uterentur, ac dicebantur, qvibus bonus obtigerat Genius. Verum cum eâ solertiâ pauci sint, ut suum deprehendere ipsi ingenium possint; nam certè aliqvid vulgari ingenio majus est illi, qvo pauci fruuntur; qvi se ipsum satis explorare possit, ac plerumqve comparatione ad alios institutâ, boniqve Præceptoris ope id addiscitur. Nobis enim obsistit , et insita qvædam de rebus nostris opinio, qvæ mentis illud lumen in nobis non rarò extingvit. Aliorum ergo consilia et judicia incorrupta seqvi oportet, dandaqve opera nobis est, ut aliorum ingenia animi nostri (qvod facilius est) discernere discamus, ac videamus, qvænam qvibus doctrinis aptiora ingenia à naturâ ipsâ formata sint. Non defuerunt, qvod mireris, qvi singularis sapientiæ humanæ rem habuerint, sapientes gignere liberos; ut de Democrito narratur, divinum illum et cœleste pharmacum invenisse, qvod fortunatos et sapientes homines efficeret. Qvid Democritus hôc suo pharmaco intellexerit, altioris indaginis est. Qvi de liberis consilio qvodam et arte gignendis præcepta scripsere, qvasi Promethei instar novos sibi homines è meliore limo fabricaturi, illi ultra naturæ opificem sapere ac fata ipsa in ordinem redigere mihi velle videntur: Nam, qvanqvam qvidem negarineqvit, magnam inesse animis è corporis temperamento vim, ac Galenus singulari libro, quod mores temperamentum corporis sequantur, id propugnat; corpus enim ex alimento crassiori compactum plerumqve spiritus stupidiores in liberos à se genitos transmittit; magna qvoqve ingeniorum è mundi plagis, loco nativitatis, educationis, nutritione iplâ varietas est; tamen extrinsecus pleraqve accidunt, et à sublimiori principio animarum origo arcessenda est. Igneus est illis vigor, et cœlestis origo, atqve ex liumili casâ et sordido rure sublimia ingenia prodierunt, multaqve testantur exempla, Magnos possé viros, et magna exempla daturos Vervecum in patria crassoque sub aëre nasci. Qvare frustra est cum omnibus suis artisiciis Huartus Hispanus, qvi in Scrutinio ingeniorum modum tradit, qvo parentes generare possint filios sapientes, ac tali præditos ingenio, qvale id reqvirunt literarum studia. Hunc præcipuè autorem secutus mihi videtur is, qvi se Calvidium Lætum appellat, cujus genuinum nomen est Claude Quillet, unde hoc per anagramma formatum est, ut nos docet Bailletus libr. de Judic. doctorum tom. 4. part. 5 de Pœtis, num. 1511. Ille, qvi Abbas fuit, scripsit poëma non inelegans, cui titulus: Callipædia, sive de pulchræ prolis habendæ ratione. Poëma in libros 4. dispescitur, qvorum primô de sponsorum ad pulchram prolem deligendorum conditionibus; secundô de legibus in concubitu servandis, astrologicis cautelis; tertiô de curâ prægnantum, viribus imaginationis; qvartô de promiscuis ad pulchritudinem parandam præceptis; agitur. Sed, ut rectè judicat Bailletus, plusqvam decet Abbatem, et ultra, qvàm honestas patitur, argumento huic indulsit autor: magis enim in illâ arte se Abbas, qvàm Laicorum exercitatissimus se profecisse ostendit, ut vel ipsi se Naturæ magistrum præbuerit. Dictio qvoqve non satis castigata, et vulgaria pleraqve in carmine, longeque à Sammarthani judicio absunt, qvi de Pædotrophia pœma libris tribus distinctum scripsit, sed elegans, in qvo genium pœticum Virgiliano proximum agnoscas. Verum mittamus illos animarum fabros, atqve illud mirabilis genus: et potius, cum exspectare alia non possimus, qvam Qualia nunc hominum producit corpora tellus, ita qvoqve, qvales invenimus in pueris partes divinæ mentis et haustus æthereos, præceptis et doctrinis, ut fundum aliqvem, excolamus. Atqve hîc primùm illa ingeniorum varietas nobis consideranda est, de qvâ non immeritò illud dixeris: Qvot capita, tot scnsus. Nam ut infinita propemodum vultuum, ita animorum, diversitas esse videtur. Neque nostru~ hîc institutum est, omnes animorum characteres perseqvi: illam tantum animi facultatem indagabimus, qvæ ad disciplinas discendas apta est, sive appellemus, sive . Sed illud latius patet nomen, et ad omnes qvoqve virtutes morales et actionem se extendit; hoc verò propiùs ad nostrum sensum pertinet; in cognitione enim versatur: Qvanqvam nec ab sejungi debeat, ac boni mores cum omni disciplinâ conjungendi. De pulch#è Aristoteles 3. Nic. 5. §. 41. et 42. Appetitionem sinis nemo sibi suo arbitratu optare potest; sed ita natum unumqvemqve esse oportet, ut qvasi lumen mentis habeat, qvô et judicare rectè, et id, qvod verè bonum est, sumere atque optare possit. Ille item benè informatus est à Naturâ, cui hoc illius benesicio benè constitutum est: eò qvod maxima sit ac pulcherrima isthæcres, qvamqve ab alio neqve consequi neque discere aliqvis possit; sed talen obtineat qvisqve, qvalis ipsi à naturâ data est, adeòqve qvod ipsum illud, benè et pulchrè à naturâ factam composit amqve esse hanc partem, sit perfecta et vera naturæ bonitas. Qvod Aristoteles de naturæ bonitate [320] ad mores et virtutes apta dicit, idem in qvâcunqve doctrina præsupponimus, Nisi enim qvis sit, et ingenium commodum habeat, frustra omnia erunt Ingenium reqvirimus, qvæ vox ab aliqvibus pro ipsâ accipitur: qvanqvam in eo Piccolomineus dissentit, cum ingenium de omni ingenio, qvocunqve se habeat modo, dicatur; verò de bono tantum intelligatur. Alexander Aphrodis. duplicem constituit , theoreticam alteram, alteram practicam; atqve ex suo hôc sensu Aristotelem in variis locis interpretatur. Qvam distinctionem, etsi sunt, qvi impugnant, res tamen ipsa loqvitur, eam summè esse necessariam, atqve in ingeniis se statim ostendere. Ut ego qvidem existimem, jam tum in ipsis primordiis probè hæc esse perpendenda, atqve ex illis propensi onibus omnem futuræ doctrinæ mensuram ineundam. Ex eo enim fines studiorum ponendi sunt; ac infelices omnino erunt, qvi ab hoc scopo, qvem natura illis præfixit, dilabuntur. Scitè admodum ex Stoicorum mente à Cicerone lib. 1. de officiis qvatuor constituuntur Personæ, qvibus homines induuntur. Duæ ab ipsâ naturâ; una communis, qvâ sumus omnes et rationis participes et præcellentes bestiis; altera propria, qvæ ipsa est indoles cujusqve privata. Tertia Fortuna est, qvam casus aliqvis, vel tempus, vel nascendi conditio imponit, utsi qvis sit Rex, nobilis, dives: Qvarta est, qvam nobismet ipsis judicio nostro accommodamus, utsi vel ad Philosophiam, vel jus civile, vel eloqventiam nos applicamus. Qvæ omnes, cum in unam personam coalescunt, ita se gerere qvisqve debet, ut nihil in singulis peccet. Ex illis qvatuor personis secunda, qvam propriam dicunt, illa est, qvam hîc consideramus; Nam tertia et qvarta huic demum superveniunt, qvamvis persona illa secunda ex illarum coalitione aliâ qvâdam ratione temperetur. Nam illa vel generalis, qvæ in homine est, qvandam ab his limitationem capit: aliter enim illa dirigenda est in Rege, et nobili, qvàm in privato, aliâ qvoqve ratione instituenda est, cum ad certum scopum studia nostra tendunt. Et tertiæ qvidem personæ certi præterea Characteres morum inhærent, qvi maturè in illâ ducendi sunt, et ad accomodandi; Qvales Historiæ penicillo qvam optimè exprimuntur, et ex his qvasi præfigurari â bonis doctoribus debent. Lineamenta illa generalia lib. 2. Rhetoricorum Aristoteles duxit, Sed è lectione Historicorum, Satyricorum, Comicorum, atqve ex ipsâ observatione vitæ longè notari plura possunt. De qvibus nos in seqventibus plura. his tribus absolvi videtur, 1. Celeritate apprehendendi, 2. Sagacitate, 3. Memoriâ; adeò ut qvi tria illa conjuncta habeant, ad discendum sint aptissimi. Sed tamen nec omnes illæ partes omnibus insunt ingeniis. Qvosdam destituit memoria, cum et apprehensione et sagacitate valeant. Qvidam memoriâ præcellunt, sed in apprehendendo tardi sunt, neqve sagacitate multum pollent. Sunt, qvi ab artibus et doctrinâ averso animo sunt, qvibus tamen [321] ingenii gloria deneganda non est: Nam, etsi per regulas et præcepta illis non fulciatur ingenium, suo tamen qvodam instinctu ad magna procedit. Testatur id Cicero in Orat. pro Archiâ: Ego multos homines excellenti animo ac virtute suisse, et sine doctrinâ naturæ ipsius habitu propè divino per se ipsos et moderatos et graves extitisse fateor: et illud adjungo, sæpius ad laudem atqve vir tutem naturam sine doctrinâ, qvàm sine naturá valuisse doctrinam. Qvæ etsi qvidem interdum occurrant exempla, tamen non omnes ita comparati sunt, ut soli naturæ relinqvi possint, ideòqve in illis adjuvari informatione alicujus magistri debet. Intellectus hominis præcipuè rectitudine judicii et imaginationis æstimari solet. Illud actum mentis notat, qvo illa inter res discernit, atqve plures inter se ideas componit, vel affirmando et eligendo, vel negando et rejiciendo. Utriusqve in singulis disciplinis habenda ratio est, sed ita, ut in qvibusdam imaginatio primas, secundas judicium teneat; in qvibusdam contrario se hæc modo habeant. Sine judicio certè omnis inanis phantasia et imaginatio est, nullaqve omnino ars et scientia rectè vel discitur, vel exercetur: nam ab illo qvasi in ordinem rediguntur phantasmata. Judicium hoc, si circa disciplinas intellectu eminentes versetur, judicium Theoreticum voces licet, vel Aristotelicâ voce ; nam et in illis maxime judicio locus est: si ad actionem refertur, prudentiæ nomen invenit, quâ senes præ cæteris, ut multitudine eventuum eorumqve collatione exercitati, excellunt. Imaginatio illa actus mentis est, cum sese ad phantasma qvoddam seu vestigium, cerebro impressum, appli cat, super qvibus simulacris intellectus deinde ratiocinatur; Qvalis à sensibus plerumque impressio oritur. Imaginatione ad inferiora dilabitur mens, et ex speculatione Phantasmatum universalia colligit, cum intellectus rationes puras, ac nullis coloribus vestitas, res divinas spiritualesqve comprehendit. Potentiâ hâc imaginante, ut rerum imagines, ita et similitudinem earum concipimus. Qvare ad omne genus disciplinarum in qvibus imaginatio regnat, extenditur. Inter eas principatum tenet Oratoria et Pœsis. Præcipua elocutionis vis in imaginatione consistit: ut enim voces ipsæ et sententiæ sunt imagines rerum; ita ipsarum inter se sunt imagines in metaphoris, tropis, similibus, allegoriis, figuris Rhetoricis, cæterisque sermonis ornamentis. Ipsa illa et ubiqve hîc regnant, quibus perpetua est characterum et actionum expressio, adeò ut, qvod pictor suis, id Orator et Poêta suis qvasi coloribus exprimat. Qvare ex monitu Qvintiliani et Orator et Poëta debet esse , qvi sibi res, voces, actus secundum verum optimèsingat. Habet et illa suos gradus imaginatio, neqve in omnibus æqvali se modo habet. Qvidam celerius imaginantur, et velociori ex imaginatione disciplina auditores imbuunt; ut de iis, qvi translatis benè utuntur, loqvitur Aristoteles. Nam cum ingemi solertia se phantasmatibus miscet, in omnes partes se imaginatio extendit, atque ex se ipsâ parit plura, nectens è simulachris simulachra, illaque sibi qvasi subordinans, ut copiâ ipsâ sæpè laborent, qvi tali phantasiâ pollent; Qvales [322] ad Poësin sunt aptissimi, ut hâc suâ facultate sæpè abutantur, si rationem et judicium non seqvuntur. Qvo nomine Ovidius qvibusdam notatur, qvi laxiores phantasiæ habenas datâ operâ sæpè mittit: neqve enim ignoravit sua vitia, sed amavit; cum Virgilius ita Phantasiæ indulgeat, ne qvid nimis: summum enim ubiqve judicium apparet. Non deerat etiam Virgilio ille impetus, et concipiendi celeritas, neqve eam neglectui habebat; ut nunqvam habere debent, qvi laudabile aliqvid scripturi sunt: sed posterioribus cogitationibus ita expoliebat, ut de 50. versibus, uno calore profusis, vix decem retineret. Oratores, Declamatores, Panegyristæ, Satyrici, Causidici, omnesqve qvi simulatione qvâdam opus habent, imaginatione præstare aliis debent; ita tamen, ne extra orbitam illa feratur: sic vel stultitiæ, vel tandem amentiæ, propior futura est. Historici, etsi in descriptionibus, orationibus, Phantasiæ indulgent, in ipsâ tamen Historiâ secundum optimi judicii normam instituere omnia debent. Non possum hîc laudare Huarti sententiam, qvi imaginativam et intellectum ita sibi contrariari existimat, ut, qvi imaginativâ prævalet, intellectu valere non possit; Nam planè aliter ego colligo: Cum enim omnis nostra cognitio procedat à sensibus, atqve tantum sciamus, qvantum illis nobis demonstratum sit; seqvitur hinc, eum, qvi in concipiendis rerum imaginibus felix et fœcundus est, eò magis qvoqveintellectu valere, cum ille, his qvasi fundatus, in varios se cogitationum orbes dispergat, siqvidem organa ipsa non sunt vitiata, omniaqve rectè se habent. Occultis illæ inter se nexibus facultates junguntur, neque altera alterius operam facilè destituit: Imaginatio qvasi viam sternit, et cuniculos agit, qvibus se non ingerere non potest intellectus, eâdem promtitudine hunc qvasi typum et indicem suum secuturus. Qvare falsæ sunt illæ opiniones, eos, qvi Latinam linguam egtegiè noverint, vel Calligraphiâ vel Poëtica excellant, inhabiles esse ad spe culativas scientias: qvas abundè refutatas vide ab Antonio Possevino lib. 1. de Culturâ ingeniorum, c p. 15. 16. 17. 18. Nam sanè in Grammaticis et Linguis judicio plurima relicta sunt, neqve phantasiæ tantum hæc res et memoriæ est. Ego qvidem sic existimo, eandem esse Grammatices difficultatem, qvæ est vel Metaphysices et Logices, atque adeò ineptos illos esse, qvi illius minutiis puerorum ingenia torqveant. Nunqvam ego tam felicis qvenqvam puerum ingenii fuisse arbitror, qvi Grammatices artem illâ ætate apprehendere potuerit: nam usus et maturior ætas, qvæ ad philosophiam apta est, illa demum docebit. Qvo magis miror esse homines, qvi tricas tricis augent, ac novas Grammaticas Philosophicas comminiscuntur, qvibus expeditiùs, si Diis placet, informentur pueri. Ipse Grammaticæ Philosophicæ faber Scioppius statim in initio Grammaticæ suæ fatetur, se nullam didicisse Grammaticam Latinam, sed post nominum verborumqve declinationes memoriæ mandatas ex qvotidiano Latinè loqventis usu et lectione autorum, sex mensium intervallo Latinæ linguæ intelligentiam consecutum. Idem de Cowlæo Anglorum Pœta egregio testatur in ejus vitá Operibus Poëticis [323] Cowlæi præmissâ Thomas Spraat, nullâ ratione inculcari ipsi potuisse præcepta Grammatices et Prosodiæ, cum tamen et in solutâ et in ligatâ oratione optimè, etiam primâ ætate, scriberet. Malè tamen colligit Huartus, puer si in Grammaticis non prosiciat, esse hoc argumentum boni intellectus; qvia in imaginativá et memoriâ debili eò præstantior intelligendi vis sit: Non enim hæc idonea ratio est; sed, qvia intellectus puerilis nondum capax est disciplinæ Philosophicæ per modum Systematis ordinatæ. Qvoniam verò in linguâ ipsâ et Poësi sine artis præceptis proficit, præclari hoc intellectus documentum, cujus se aliqvando vis in aliis disciplinis exeret: Id enim certum est, multisqve exemplis constat, poëticâ et oratoriâ facultate præ cæteris insignes omnibus studiis ad miraculum usqve fuisse aptissimos. Incidit hîc, qvod in Viri clarissimi W. Goësii Præfatione in Rei Agrariæ Autores, qvos ille notis illustravit, legere me memini. Ita verò ille: Cum rogabar, ne favere vellem multæ eruditionis Candidato, qvod et Poëta et Criticus esset, non adeò mé res ea non deterruit, ut exinde propensiori in eum, qvàm anteà, ferrer studio. Atqve is ad eam, qvam exoptabat, dignitatem promotus vel solus documento esse posset, qvam vani sint, qvi tam stultis præjudiciis hæc studia damnant et proscribunt. Diodorus qvoqve Tuldenus, JCtus egregius, in aureo illo, qvem de Cognitione sui libro scripsit, lib. 3. cap. 1. ita de Oratore: Qvamvis Jurisprudentia altiorem spiret prudentiam, qvàm eloqventia; verus tamen Orator non ingenii tantum vi, sed et scientiæ amplitudino Legulejum antecellit. Grotius qvoqve in epistola 179. ad Gallos: Jurisconsulti munus, ait, virum magnum non faciet, nisi eloqventia accedat, cujus et præcepta et exercitatio magnam diligentiam exigunt: præsertim cum, ut veteres nos docent, orbem qvendam disciplinæ ea res in se complectatur. Qvare nec illud simpliciter probaverim, qvod Huartus statuit, Concionatores eximios rarò singulari intellectu præditos: Etsi enim in multis, qvos vulgus præstantissimos judicat, hoc contingit; ii tamen, qvi veræ eloqventiæ rationes seqvuntur, non destituuntur singulari rerum intelligentiâ. Non enim eloqventis titulum merebitur, qvi intelligentiæ suæ documenta etiam in ipsâ oratione non ostendat; neqve hæc sejungipossunt. Et sane illi, qvos antiqvis nostrisque temporibus eloqventiâ præ cæteris excelluisse vidimus, incomparabili intellectu præditi fuerunt, ejusqve multa specimina dederunt. Vel unus Cicero absolutissimum in hoc genere exemplum dabit: nam si judicium eâ de re ferendum est, non , sed præstantissimi in istis doctrinis producendi sunt. Id tamem negari non debet, magnos accidere ingeniis ob phantasiæ exorbitantiam abusus; Qvæ nisi judicii freno cœ~rceatur, in omnes se disciplinas diffundit. Tractari tamen hæc ingenia ita à prudentioribus debent ut, remotis inanibus, illa qvæ solida sunt, in illis exqvirantur. Plerumqve enim ingenia phantasiâ uberiore peccantia aliqvid sapientiæ recondunt, qvæ in usum cedere publicum possit: Qvalia sunt, qvæ ad inventionem variarum rerum naturæ qvodam instinctu feruntur. Qvæ, etli in speculationes inanes sæpè abripiuntur, et esse solent, atqve ut Huarti [324] verbo hâc in re utar, capriciosa; indulgendum tamen illis paululum à prudentioribus er, nefructu illo careamus, qvi vel è volaticis illorum cogitationibus haberi potest. Ac verum profecto est in hominibus illis, qvorum ingenia dementiæ aliqvam speciem præ se ferre videbantur, latuisse nonnunqvam qvædam, qvæ in iis non qvæsivisses, arcana. Ingenia inventiva, inqvit Huartus, Hetruscâ linguâ capriciosa appellantur ob similitudinem, qvam in eundo investig andoqve cumcapris habent. Atqve hæc aliis ingeniis jungenda ille suadet. Ut providi boniqve pastores magno ovium gregi qvandoque dodecadem caprarum solent adjungere, qvæ breviore viâ ac gradu promptiore ad nova qvædam pascua, et ad gramen nec dum tritum depastumve oves conducant: haud secus convenit esse inter literatos qvædam hujusmodi caprea velut ingenia, qvæ ovili aliorum intellectui nova naturæ secreta ac contemplationes nondum ante cognitas atqve exploratas pandant, qvibus exerceantur. Patet ex illis, qvæ diximus, pro variâ judicii, phantasiæ, affectuum temperie, varias esse ingeniorum formas, qvæ probè examinandæ sunt. Nos illas ad qvinqve reducimus. Ac primo qvidem loco à nobis ponuntur Celeria excitata et agilia ingenia, qvalia ab imaginationis promptitudine naici solent; de qvibus jam multa diximus In vulgi oculos illa incurrunt, atqve ab iis præcipuè æstimarisolent. Non deest illis acumen et extemporalis oratio, sed qvæ aures potius impleat, qvam pectus saturet. Joci illis in promptu et sales: sed, cum res seria agitur, cum argumenta in medium proferenda de Republicâ salutari consilio gubernanda, omnis illa subtilitas ingenii retunditur, et velocitas illa ob inconstantiam nulli usui est. Solent tali ingenio plerumqve esse præditi, qvos præcoces appellamus: nam rara est in illis constantia, nisi singulari ratione et divinitus excitatum ingenium sit. In illis nihil æstimandum, nisi qvod primum omnium excidit, id enim ingenium redolet Si labor et cura accesserit, omnia corrumpentur et in nihilum redigentur. His ex adverso opponuntur Tarda ingenia, qvæ qvidem non celeriter comprehendunt, sed judicio pertinaci rebus immorantur, atqve adeo assiduitate suâ, præcipuè si qvædam illis sagacitas junctasit, istorum celeritatem sæpe antevertunt: Nam plures ex maturitate justâ fructus colligunt. Et illa qvidem ad Rempublicam regendam peridonea ingenia sunt: Omnia enim in statu suo conservare potius, qvam res novas moliri laborant; cæterum in rebus novis excogitandis segniores sunt. Vidi ingenia, qvæ stupida qvis credidisset, sed subito postea qvasiè veterno qvodam evigilantia omnium in seoculos converterunt: nam qvasi ex cellâ promtuariâ, qvæ ante per silentium collegerant, depromere et summa judicii vi rerum intima penetrare videbantur. Ex hoc genere inter antiqvos Demosthenes, Virgilius, Thomas Aqvinas fuere: atqve hic posterior eam ob causam Bovis nomine appellatus fuit. Solent illi profunda disciplinarum omnium penetrare, in civilibus solidâ instructi esse pvudentiâ. In sermone semper hæsitant, ut oratio illis non fluere, sed stillare, videatur. Extemporales non sunt in inveniendo, sed ubi rem attentè contemplantur, ad fundum omnia [325] perspiciunt. Verba illorum plena sensuum sunt et emphatica. Qvicqvid agunt, serio agunt; atqve ubi assiduitas vel exercitatio accesserint, in omni doctriná palmam ferent. Modestiam semper præ se ferunt; nunqvam et superciliosi. Unde Huartus rectè inter ingenii excellentissimi notas retulit, si naturâ humilis sit, si sua non æstimet. Hinc sit, ut, qvi latitant eruditi, plus interdum sapientiæ recondant, qvam qvi illam in publicá luce jactitant. Tot mihi exemplis hujus rei veritas constat, ut ego in puero malim aliqvam tarditatem, qvam celeres et præcipites animi motus: Hos enim ab illis superari semper observavi Qvare et Astrologi, si qva illis fides est, Mercurii, qvi ingeniorum director habetur, et agilitatem illis parare creditur, felicissimum positum non adeò laudant; cum Saturni benè locati tarditas profunditatem intellectus largiatur. Qvod si cum corporibus mentes comparare fas est, hi de naturâ fixi participant, cum illi ad volatilium indolem accedant. Qvo magis autem illa, qvæ fixasunt, constantia sunt et , ita et plus roboris tales animi habent. Medio inter hæc ingenia loco sunt duæ eorum formæ, qvarum altera ex utrâqve illâ formá mista, altera aliqvid præter hæc excellentius habere videtur. Nam cum agilia ingenia naturæ magis instinctu agant, tarda arte et labore proficiant, illa temperata ita ex utrâqve illâ indole sunt, ut exiguo labore multa præstent, cum ingenita vis in illis arte major sit. Ad qvasvis illa scientias apta sunt, sed tamen ultra mediocritatem non assurgent. In his vero et ingenii præstantia ac agilitas cum labore maximo conjunguntur, ac natura cum arte æqvaliter certat: Qvare inter ordinaria ingenia principatum tenent. His deniqve qvintam aliqvam formam omnium præstantissimam addiderim, qvæ, ut inter elementa, qvasi qvintæ alicujus essentiæ loco sit: qvâ notabuntur illi seculorum Phœnices, Heroës, divino qvodam instinctu ad omnium rerum cognitionem, ad novarum artium inventionem animati. Tales fuere artium et disciplinarum inventores, imperiorum Statores, Imperatores, Ecclesiæ reformatores similesque, qvales vix multi uno seculo nascuntur. Comirius in eleganti oratione de arte parandæ famæ, Platonem ut puto eâ in re secutus, hominum ingenia cum metallis comparat. Sunt in illis plumbea, sunt aurea, sunt vitrea, sunt è variis metallis mista, qvorum singulorum ille artes et rationes in famâ parandâ recenset. His ego adderem illa plusqvam aurea, qvæ etiam plumbeos homines suâ virtute et luce in aureos mutare possint. Pro variis his classibus facilè à qvovis signa vel præstantium vel stupidorum ingeniorum colligi possunt, in qvibus tamen nihil temerè definiendum: sæpè enim, qvæ tarda videntur, successu temporis, pro mutatione temperamenti in meliorem statum immutabuntur, ut non paucis exemplis constat eorum, qvi ex morbo singularem ingenii felicitatem consecuti sunt; sæpe qvoqve certo naturæ impulsu ad peculiares qvasdam artes feruntur, in qvibus suprafidem proficiant, cum in cæteris planè desipiant, ut multis exemplis Huartus probavit lib. 1. [326] cap. 3. Sæpe à studiis et lectione abhorrere qvosdam videmus, qvi tamen sibi relicti plus præstent solius naturæ benesicio. Sex præstantis ingenii signa Diodorus Tuldenus JCtus doctissimus in præclaro illo de Cognitione sui opere lib. 3. cap. 3. posuit, qvæ hic notabimus: 1. est justus ad res sublimes instinctus, ut cum in Philosophiâ ad Dei et Naturæ contemplationem feruntur, à cavillatiunculis et tricis abhorrent; in historiâ ad factorum illustria documenta respiciunt, non ad ritus vel fabulas, aut otiosas philologias: uno verbo, qvæ nolunt difficiles habere nugas. II. est ubertas claritasqve principiorum, cum ad illa potius, qvam ad auctoritates feruntur. III. felicitas in conjecturâ, qvando ingenium tenuissimâ curâ adjutum extendit et dilatat se ipsum, qvod partim ad docilitatem, partim ad imitationem pertinet: cum qvo conjungi potest illud, qvod IV to loco posuit: sagacitas conjectantium dextrè rerum eventuumqve proximas causas. V. est celeriter unum ex alio colligere et aptè connectere. VI. est facilè et aptè imagines concipere. Hæc Tuldenus signa constituit, qvæ tamen ad illas qvatuo partes à veteribus traditas revocari possunt. Sed longè plura in ingeniorum delectu consideranda sunt. Sui sunt singulis affectus, sui defectus, in qvibus prudenterdijudicandis præcipua magistri cura esse debet; qvod non tam præceptis et regulis, qvam ipso usu discitur. Multa de his Autor Anglicus disseruit in libello of the different Wits ofmen, i. c. de diversis hominum ingeniis. Qvare in informatione ad singula illa perito doctori attendendum est: et conseqvitur hinc, diversæ indolis ingenia ab uno magistro pari ratione tractari non posse, qvæ tamen unâ vulgò disciplinâ conjungi solent. Unde fit, ut tardiores in Scholis publicis fint studiorum progressus, qvam in privatis, ubi ab homine et doctrinâ et prudentiâ, tam commmuni qvam didacticâ, instructo, qvod profecto non leve aliqvid et exiguum est, longè felicior ingeniorum cultura exercetur. Sed dehis in seqventibus plura.

CAP. II. DE OFFICINIS BONARUM MENTIUM.

EDucatio Juventutis præcipua Magistratus cura. ægyptii, Spartani, Chinenses eo nonine laudantur. Lud magistri officium non vilipendendum. Seligendi ad id munus peritiâ et bono judicio præditi. Impp. Valentiniani, Valentis et Gratiani de æademicæ juventutis disciplinâ constitutio. Præcepta à vetustis Philosophis scripta. Melanchthon et Erasmus præcipui literarum et Scholarum emendatores. Westphali primos elegantiorum literarum ludos instituerunt, operâ Rudolphi Agricolæ et Langii. Hinc illæ in Belgium et Germaniam disseminatæ. Elogium ejus Nationis. Autores de Scholis instituendis. Inter eos præcipium locum meritò tenet [327] Joannes Sturmius. Enarrantur ejus scripta Scholastica, ab Henrico Strobandio in unum volumen collecta. Volumina III. Institutionis literatæ laudantur. Eorum recensio genemlis. Screvelii Palæmon, Gulielmi Mechovii Hermathene. Emundi Richerii Obstetrix animorum. Mollnari Syllecta Scholastica, Joannis Henrici Heideggeri Opuscula de ratione Studiorum. Ludovici Vivis de tradendis disciplinis carumqve corruptelis libri. Vogler dissertationes de ingeniorum delectu et hodiernis studiorum coruptelis laudantur. DElectu ingeniorum benè instituto, excolenda illa probè sunt: nam ut terra etiam inhabilis culturâ perfici potest, ita et ingenia animiqve facultates certis qvibusdam subsidiis ornari et adjuvari possunt, ejusqve rei cura ad eos, qvi Reipublicæ præsunt, pertinet, neqve perfunctorie, ut nunc fit, res illa agi debet. Neqve enim ad Parentes tantùm, qvanqvam præcipue qvidem ad illos, sed et ad Magistratus, educationis cura referri debet; qviqve boni Legislatoris munere olim functisunt, juventutis educandæ rationem etiam habuerunt. Apud ægytios et Spartanos, præ cæteris gentibus, formandis puerorum animis multum operæ impendebatur. Illi in Principibus erudiendis, et ad mores, qvales voluerunt, componendis, diligentissimi fuere: Hi, cum ad militiam Rempublicam instituissent, iis moribus et studiis Pueritiam et Juventutem imbuerunt, qvibus ad Patriæ defensionem et rem strenue gerendam opus esset. Sed de moribus populi per disciplinam publicam formandis nemo nunc cogitat; et hæc cura ad solos parentes remitti solet; cum publice tamen et ad diuturnitatem et ad ordinationem Reipublicæ intersit, benè moratos esse cives. Soli Chinenses hîc præ cæteris gentibus nunc sapiunt, qvi præcipuam morum curam habent. In artibus qvoqve et scientiis addiscendis non ea Magistratus industria est, qvalem esse conveniebat, et Reipublicæ intererat. Nulla est publica ingeniorum et studiorum censura, et si qva est, exigua est, et hominibus incuriosis ac indoctis sæpe permittitur. Qvâ de re justissima qværela est illustris Viri Seckendorffii de Statu Christianismi libr. 3. cap. 9. §. 3, qvi et pietatis morumqve studia à linguis sejungenda, et majore curá tractanda rectè existimat. Neqve tamen nulla hic prudentia opus est in ingeniis dijudicandis, in admovendis informationi hominibus idoneis, in doctrinis odinandis, in defectibus corrigendis. Pro vili officio habetur pueritiam moderari; deliguntur ad hoc opus homines nullâ propemodum peritiâ et nullo judicio præditi, cum ad primam etiam puerorum informationem eximio judicio opus sit. Sub talibus enim magistris et melius proficiunt pueri, et sibi profutura discunt: sub imperitis et fatuis verò animus statim primâ illâ tincturâ corrumpitur, qvo nihil est perniciosius; ut deinde vel per totam vitam imperiti maneant, vel majore operâ dediscenda illis sint, si dedisci possunt, qvæ in juventute perperam didicerunt. Videmus, sub unius præstantis Viri disciplinâ paucisannis eò progredi pueros, qvò nunqvam aliàs [328] fortè pervenissent, ut provocare etiam viros possint. Nemo præterea est, qvi muneri Scholastico admoveri cupiat, ob contemptum, qvi illud vitægenus comitatur, et ob exiguum stipendium; cum et luculenta illis constituenda sint prœmia et honore etiam afficiendi. E Scholis postea mali mores protruduntur in Academias, qvi illîc in summâ libertate ferociam sumunt. Doctrinæ olim malè institutæ hîc sub optimis etiam doctoribus rarò corriguntur Hinc in Republicâ et Ecclesiâ malitia et ignorantia triumphabit. Memorabilis est Imperatorum, Valentiniani, Valentis et Gratiani. l. 1. Cod. Theod. de Studiis liberalibus Urbis Romæ et Corstantinopolis constitutio, luculento ab H. Conringio commentario illustrata; ex qvâ apparet, curâ Imperatoriâ dignum fuisse habitum negotium, ut juventus studiis idoneis informaretur, neqve malos mores inferret in Rempublicam. Qvare, qvicunqve ad urbem discendi cupiditate veniebant, jubebantur ad Magistrum Census provincialium Judicum, qvibus copia erat danda veniundi, ejusmodi literas proferre, ut oppida et natales, et merita expressa tenerentur. deinde primo statim introitu profiteri illa studia, qvibus incubituri essent. Jubebantur Censuales inqvirere in hospitia eorum, tum adventantium tum commorantium, ut scirent, num Studiosus illis studiis vacaret, qvæ sectaturum se promiserat; adeoqve perpetuo Censualium judicio committebatur totum hoc studiorum ad reditum in patriam tempus, qvod ad XX ætatis annum definitum erat. Iidem Censuales providere debebant, ut singuli eorum tales se in conventibus præberent, qvales esse debent, qvi turpem inhonestamqve famam et consociationes, qvæ criminibus sunt proximæ, fugiendas æstimârint: ne spectacula freqventius adirent, aut vulgi intempestiva convivia appeterent. Illud vero duriusculum erat, (qvod ab Impp: freqventiora juvenilis petulantiæ exempla fortè extorserunt) eos qvi non ita in urbe se gesserunt, qvemadmodum liberalium rerum dignitas poscat, publicè verberibus afficiendos, statimqvenavigio superpositos abjiciendos urbe domumqve remittendos. Additur porrò huic constitutioni clausula, qvâ sesollicitissimos hoc in negotio ostendunt Impp: Verum ne hæc perfunctoriè sortasse curentur, præcelsa Sinceritas tua officium censuale commoneat, ut per singulos menses, qvi vel unde veniant, qvive sint, pro ratione temporis ad Asrica~ vel ad cœteras provincias remittendi, brevibus comprehendat. Utinam has curas nunc imitarentur Principes atque Magistratus, atque in unu~ hoc opus sedulò incumberent, optime illi de genere humano atque de omni posteritate mererentur. Si honesta doctoribus illi constituerent stipendia, in mores juventutis pravos severè animadverterent, præmiis ad virtutes et studia allicerent, industrios et ingeniosos honoribus ornarent, egestate pressaingenia stipendiis sublevarent, novis et salutaribus inventis favore et opibus suis subvenirent; rectius illi Reipublicæproviderent, eamqve in omne ævumstabilirent. In præceptis bonæ suppeditandis jam tum ab antiqvis autoribus laboratum est. Si Lærtio in Vitis Philosophorum fides habenda est, Aristo [329] Chius sex libros composuit, tum et Cleomenes scripsit. Ipse qvoqve Pythagoras scripsisse dicitur, et Aristoteles, Theophrastus, Aristippus , tum et Plato et Chrysippus: qvæ omnia temporum in juriâ perierunt Superest è veteribus aureolus Plutarchi libelius, qvo utilissima de hoc negotio præcepta continentur. Superiori seculo, cum reflorescere inciperent literæ, multi fuere è viris doctis, qui hâc qvoque parte laboranti Reipublicæ consiliis succurrerunt: in quibus præcipuè Melanchthon et Erasmus milii nominandi, qvorum ille communis Germaniæ Præceptor de omnibus per Germaniam Scholis benè meritus fuit, tum qvod de instituendis illis præcepta daret, tum qvod omnes disciplinasrecenseret, et in luculentum ordinem redigeret, in ipsis qvoqve optimis latinitatis autoribus enucleandis multum temporis insumeret: Unde hodieqve supersunt tot in Ciceronis Epistolas, Orationes, Virgilium aliosqve autores notulæ non profectò contemnendæ, et in qvibus multum eruditionis latet, qvas ex ore ejus nonnulli exceperunt. Erasmus utilissimos qvoqve de instituendâ juventute libellos edidit. Sed tamen et ante hos Duumviros in Germaniâ, et qvidem apud Westphalos, qvibus illa præcipuè laus debetur, bonaru~ literarum et linguarum celebres ludi fuere instituti, cum exemplo suo incitaretex Italià in rura Westphala deducens Musas Rudolphus Agricola, et hæc consilia Rudolphusà Langen Eqves Westphalus doctissimus urgeret. Tum in urbe Monasteriensiludi elegantior# literarum, barbaris illis magistris repudiatis instituti, statimqve per totam Westphaliam plures apertæ fuerunt Scholæ, qvibus formata ingenia: hinc per totam Germaniam bonas doctrinas disseminarunt. Daventriæ tum versabatur Alexander Hegius, homo Westphalus, Langii qvondam condiscipulus: è cujus disciplinâ magnus ille Erasmus prodiit, et ad Belgas æqve ac Germanos bonæ artes propagatæ sunt. Scilicet ut ab hâc qvondamgente Germaniæ virtutis gloria adversus Romanos asserta fuit, cum illorum victricia arma non sine insigni clade repellerent; ita primi humaniorum literarum tropæain Germaniâ erexere. Majoribus postea passibus et animis hæc stadia decurrerunt in Germania viri docti, ut vel cum ipsis Italis de principatu contenderent, et magnâ cum curâ in Scholis rectè adornandis certatim à Viris doctis la boratum fuit. Non enumerabo hic omnes, qvotqvot de Scholis earumqve institutione hoc tempore scripserunt. Multi enim sunt multorum libelli et dissertationes de hoc argumento Camerarii, Chytræi, Neandri, Burenii, Maphæi Vegii, Vitruvii, Roscii, Vergerii, Mosellani, Fris hlini, Bilstenii, Alstedii et aliorum. Inter eos omnes merito principe loco nominandus est Joannes Sturmius, Argentoratensis Academiæ Professor, cujus extant varia de Oeconomiâ Scholarum scripta; ejusque consilia Scholastica non Germaniæ tantum urbes, sed et peregrinæ secutæ sunt. A cujus methodo utinam non abiissent Scholæ Germanicæ, substitutis variis obscurorum [330] hominum compendiis: ita verum linguæ Latinæ nitorem non corrupissent, nec à Regiâ viâ aberrassent. Nunc cum qvilibet barbarus et incultus sub ingenii aliqvá et compendii specie novas sibi rationes docendi discendiqve condit, protruduntur primùm in Academias, hinc in Rempublicam, homines et orationis et rationis usu non satis instructi; unde certissima aliqvando barbaries exspectanda. Scripsit suo tempore Sturmius librum de literarum ludis rectè aperiendis, qvo de ordinibus et progressionibus studiorum, de horis, ratione docendi, de resolvendis orationibus, de interpretationibus autorum, publicis lectionibus, privatis studiis, exercitiis scholasticis, multa habentur. Scripsit Epistolarum Classicarum libros tres, qvos Classicos ideò vocat, qvia ad Classium Scholasticarum Argentoratensium præfectos eos dedit, qvibus rationem in singulas illas classes informandi adolescentiam præscribit. Illic qvasi , designatio et partitio operum habetur, qvam ille in superiori libro delineavetat Diligenter illa legere debent, qvi Scholis præsunt: multa enim ex illis discent, qvæ ad Scholasticam pertinent Scripsit Epistolarum Academicarum librum ad Scholarchas, et singularum disciplinarum Professores, qvibus de universâ in Academiis docendi ratione agit. Scripsit Scholæ Lavinganæ Oeconomiam ad Philippum Ludovicum et Joannem, Comites Palatinos Rheni, Illustrissimi Principis Wolffgangi Filios. Agitur hîc de officiis singulorum Præceptorum, de Legibus Scholæ, de lectionibus per curias et classes instituendis: ex qvo veluti typo Scholæ instituendæ idea peti potest. Scripsit de Educatione Principis libellum ad illustrissimum Principem Guilielmum, Ducem Juliacensium, et de Nobilium puerorum informatione librum, titulo Nobilitatis Literatæ ad Werteros fratres. De Excercitationibus Rhetoricis librum Academicum ad Philippum Comitem Lippiarum scripsit; item alium de amissâ dicendi ratione, et qvomodo ea recuperanda sit, ac de Linguæ Latinæ resolvendæ ratione, qvibus præclara habentur ad Linguæ Latinæ facultatem parandam præcepta, variaque afferuntur consilia de copia rerum et verborum obtinenda. Sæpe ego miratus sum, qvare à tam salutaribus consiliis recesserint, qvæ hoc seculo institutæ sunt, Scholæ; cum nemo qvidpiam sanius rectiusque docere eo in genere possit, qvàm docuit Sturmius: in cujusscriptis, qvæ apud recentiores scriptores habentur, egregia penè omnia delitescunt. Scripsit ille varios ad eloqventiam omnem rectè excolendam egregios libros, ut de Imitatione, Elocutione; scripsit comment arios in Aristotelem, Hermogenem et Ciceronis libros, et plurima alia. Sed illi, qvos modò enumeravi, libri, qvoniam ad rem Scholasticam et Juventutis accuratam informationem propius pertinent, uno volumine collecti sunt, et Torunii Borussorum editi Anno 1586. curante Henrico Strobandio, Consule et Scholarcha Torunensi, viro literato, deqveliteris benèmerito; qvi in suæ non tantum Scholæ sed et in omnium usum hæc scripta Sturmiana suis sumptibus, laudabili profectò exemplo, recudi fecit, ut in Inscriptione hujus operis Joanni Sturmio facta Rector et Pro Rector ac Collegæ Scholæ [331] Torunensis testantur, qvi et præfationem ad Lectorem addiderunt de scholis et libris Sturmianis, qvi illo volumine continentur, qvod illi Institutionis Literatæ Tomum primum, et à Sturmii nomine Sturmianum inscripserunt. Subjecerunt Scholæ Argentinensis sive Epistolarum Joannis Sturmii classicarum et Academicarum à Joanne Ludovico Havenreutero confectos, qvibus qvasi qvædam omnium librorum Sturmianorum continetur. Hinc et alios, qvi de Scholarum instituendarum, docendi discendiqve ratione scripserunt, invitarunt, ut sua ad editionem transmitterent. Qvare leqventi anno prodiit, hôc ipso Strobandio curante, Institutionis literatæ tomus secundus, cum præfatione amplissimâ ejusdem Scholæ Torunensis, qvâ agitur de ministris Ecclesiæ, cur Scholas, politias atqve œconomias sibi commendatas habere debeant, qvæqve illis officia præstare teneantur. Hoc tomo continentur Actus tres Academiæ Argentoratensis, 1. Classicorum, 2. Baccalaureorum, 3. Magistorum, sub Melchiore Junio habiti. Et in primo illo actu de ratione examinandi et visitandi Scholas inferiores agitur: adjiciuntur lectiones tum in Academiâ, tum in Scholis institutæ, cum orationibus nonnullis. Cætera ad ritus et solennia Academica in gradibus conferendis potiùs pertinent, qvàm ad rem Scholasticam. Habentur in illo tomo porrò Introductio novæ Scholæ Altorffinæ Norimbergensium, exposita aliqvot doctorum Virorum orationibus. Augustani Gymnasii ad D. Annæ constitutio ac docendi discendiqve ratio ab Hieronymo Wolffio delineata; et ejusdem autoris de expeditâ utriusqve linguæ, vel privato studio discendæ ratione, et aliæ qvædam commonefactiones. His additur ejusdem Wolffii de Augustani Gymnasii instauratione deliberatio, et Somnium de expeditâ in bonis autoribus interpretandis progressione. Sequitur Joannis Rivii de ratione docendi libellus, et Ludi literarii Magdeburgensis ordo, leges ac statuta, autore Godescalco Prætorio. Addiderunt seqventi Anno 1588. Tomum tertium, cum præfatione de Magistratus Politici titulis et officiis in reliqva tria vitæ genera conferendis. Continentur illo docta variorum scripta: Jodoci Willichi consilium de formando studio in qvolibet artium et sacrarum et prophanarum genere, duobus commentariis distinctum; qvorum prior de Verborum, posterior de Rerum copiâ agit: Harmonia de ratione Institutionis Scholasticæ à Joanne Garcæo conscripta, in usum Ludi literarii Brandenburgensis in Marchiâ: Institutio Joannis Friderici, Ducis Pomeraniæ, scripta per Philippum Melanchthonem: Ratio studendi generalis Pauli Eberi: Victorini Strig lii de ratione docendi : Petri Vincentii disciplina et doctrina Gymnasii Gorlicensis: Curriculum hibernum studiorum Scholæ Gorlicensis: Oratio Laurentii Ludovici de ratione docendi disce ndiqve puerilia Grammatices elementa, qvæ Methodicæ appellatione continentur: Ratio administrandi Scholas triviales, proposica à Friderico Widebramo, Joanne Stösselio, Maximiliano Morlino, Martino Miro, Laur. Lindemanno, Luca Tangel Visitatoribus Ecclesiarum et Scholarum in Ducatu juniorum [332] Princípum Saxoniæ: Ordo studiorum, qvalem sibi Adolescentes, qvi ad Academias accesserunt, vel jamjam accessuri sunt, præscribi expetere soleant, autore M. Stephano Prætorio: Scholæ trivialis rectè aperiendæ, conscripta pro Gymnasio Jutrebocensi, et edita à M. Joanne Grunio, Norimbergensi, ejus Gymnasii Rectore: Scholæ Cremsensis in Austriâ descripta formula, edita à Joanne Matthæo, Theologo et Professore Wittenbergensi: Pædagogii illustris Gaadershemii inauguratio, constitutio, classes, leges: De optimâ studiorum ratione in omni studiorum genere Methodus, autore Leopoldo Dickio JCto: Ejusdem Christianæ et civilis vitæ Compendium. Promiserunt iidem qvartum tomum; sed ille, qvantum mihi constat, nunqvam prodiit. Fuere qvidem in Belgio variæ dissertationes de studiorum ratione in singulis disciplinis editæ, duobus in 12 libris, in qvorum altero Hugonis Grotii; altero Johannis Gerhardi Vossii Dissertatio primas tenet. Ille ex officina Elzeviriorum Amstelodami Anno 1643. hic Trajecti ad Rhenum Ann. 1658. prodiit. Verum illi de Scholarum œconomiâ in universum non agunt, sed de singulis tantùm disciplinis: Qvanqvam et hi ad autores istos referendi; partem enim eorum constituunt. Iis vero enarrandis nunc supersedebimus. Erit de iis commodior in seqventibus dicendi locus. De Scholis earumque institutione qvi generatim egerunt, præter eos, qvos modò enumeravi, non adeò multi sunt. Ex illis, qvod è re suâ erit, petere poterunt, qvi bonarum mentium officinas instituent. Laudari tamen etiam meretur Schrevelii Palæmon, sive Diatribæ Scholasticæ, continentes tum qvæ ad laudem et commendationem Scholarum spectant, tum qvæ ad earum et œconomiam. Agit hic de Natura, Educatione et disciplinâ: de tribus, qvæ sub disciplinam cadunt, corpore, appetitu, ratione: de iis, qvæ tum respiciunt appetitum, tum rationem: de Institutione publica et privata: de officio boni Præceptoris: de officio discipulorum: de institutione gratuitâ et mercenariâ: de disciplinâ Scholasticâ: de præconiis literariis seu scholasticis. Ad ipsam verò docendi rationem non descendit. Extat Viri doctissimi, et Amici, dum viveret, optimi Guilielmi Mechovii Hermathene, elegans liber de rectâ institutione juventutis Scholasticæ, Francofurti 1673. editus, qvo gravissima et salutaria de illis rebus monita habet, maximo illis, qvi Schosis ordinandis præsunt, usui futura. Multa hîc copiose et accuratè disqvirit de officiis Magistratus, Inspectoris, Parentum, Præceptoris, Discipulorum; de præceptis disciplinarum eorumque usu, de Exercitatione, Auditione, Lectione et Interpretatione, Colloqvio, Scriptione, Versione, Imitatione, Exercitatione proprio Marte instituenda, Paraphrasi, Amplificatione, Variatione, Exercitiis Oratoriis, Meditatione, Ediscendis, Retractatione, Collatione, Emendatione, Repetitione et Interrogatione, Concertatione Juventutis, Studio excerpendi, Loco studiis apto, Tempore discendi, Ante-Scholanis, qvi Scholas nondum freqventant, Amphithalamio Encycliorum, Palatio Humanitatis, Legibus [333] Juventutis, prœmiis et pœnis Scholasticis, morbis Scholarum, Bibliothecâ literariâ, Exercitiis corporis: Qvæ omnia ad Methodum et rationem doce ndi pertinent, de qvâ speciatim nos dicturi sumus: qvanqvam et huc omnes illi autores pertinent; è qvorum tamen numero unum, qvi penè instar o m nium est, præterire hic non posium, Emundum Richerium in doctissimo libro, cui titulum obstetricis animorum fecit, qvi Ambergæ 1608. in 120. editus est, ac uberrimè de omnibus illis, qvæ ad informandam inventutem pertinent, agit. Collegit et Albertus Mollnar varios eâ de re tractatus sub titulo Syllectorum Scholasticorum, Heidelbergæ 1621. editorum; uti et Joann. Henricus Heideggerus, Tiguri Ann. 1670. De Studiis instituendis seorsim scripta plurima sunt, nondum in volumina collecta, ut Hegendorphini, Fungeri, Osiandri, Freigii, Nathan. Chytræi etc. qvæ ego voluminibus certis colligenda suaserim. Ad hanc classem referendi qvoque, illi scriptores sunt, qvi de defectibus in informandâjuventute, et corruptelis studiorum, agunt. Ut enim ad sanitatem interest, non sanitatis tantum regulas præscribere, sed et morbos omnes nosse et avertere; ita et hic corruptelis studiorum cognitis rectius de ipsis doctrinis judicabimus. Hâc in re laudabilem operam præstitit Ludovicus Vives, qvi non solum de tradendis disciplinis, sed et de causis corruptarum disciplinarum aureolos planè scripsit libellos, plenosbonæ frugis ac diligentissimè omnibus doctis legendos. In eodem argumento versatur Valentinus Henricus Voglerus, qvi doctissimas de delectu ingeniorum et hodiernis studiorum corruptelis dissertationes scripsit, qvibus de causis agit, qvæ profectus studiorum in Scholasticâ et Academicâ informatione morantur. Dignissima hæc consideratione res est, omnibusque qvi Reipublicæ curam habent, providendum, ut, sublatis his obstaculis, majores in mente excolendâ et in studiis progressus faciamus.

CAP. III. DE FACULTATUM ANIMI SUBSIDIIS.

FAcultates animi certis qvibusdam adminiculis excitari debent. Exemplo corporis et corporearum actionum. Per assuefactionem insolita in Motibus, affectibus, appetitu fieri possunt. Exercitatio rectè ordinata præcipuum in sacultatibus animi augendis subsidium. Ejus qvædam prudentia est. Per eamvaria in Scholis Sophistarum ad ostentationem specimina instituta. Emsmi Bartholini Dissertatio de Consuetudine laudatur. Per assuefactionem et exercitationem crebram orta ars, qvâ à nativitate surdi, ac per consequens muti, ad loqvendum institui possunt. Wallisii specimen. Holderi, Sibscotæ câ de re liber. Da illâ arte Rudolphi Aricolæ testimonium. Exemplum è Digbæo prolatum. Qvidam solâ naturâ duce loqventes intellexere. Ejus [334] exempla. Bonneti liber Hispanicus de hoc argumento laudatur. Qvis ille fuerit? Petrus Pontius hujus artis inventor; qvod multis testimoniis probatur. Nicolaus Antonius Emanuelem Ramiresium de Carrion artis hujus inventorem constituere videtur, à se ipso dissentiens. Helmontius Filius aliqva de hâc arte scripsit. Bonneti methodus recensetur. Autores de hoc argumento ad singularem in negotiis civilibus usum uno volumine colligendi. Aristotelis et Molinæi contraria sententia refellitur. QVemadmodum ad fruges è terrâ producendas subsidiis qvibusdam, tam naturalibus qvam artificialibus, indigemus; ita ad scientias addiscendas adminiculis qvibusdam opus est. Ut ager fructus ferat, exeitanda illa naturæ vis est, qvæ terræ fœcunditatem augeat; ita ut mens in rerum apprehensione et dijudicatione expeditior sit, illæ animæ facultates, qvibus illa intelligit et dijudicat, erigendæ rectis qvibusdam rationibus et acuendæ sunt. Videmus, educatione juvenum animos ita formari posse, ut labores tolerent, â voluptatibus abstineant: sed ad animi facultates firmandas et augendas, ut qvis rectè meditetur, ut in inveniendis rebus celer sit, ut memoriâ et judicio polleat, paucissimi præcepta suppeditant; cum id fieri tamen multis modis possit. Nam vel solo exercitio rectaqve applicatione illas augeri posse qvotidie videmus; qvemadmodum, qvi scopum ferire discunt, continuo usu propiùs accedunt, roburqve lacertorum intendunt. Solet qvidem vulgato verbo dici, qvemlibet esse fortunæ suæ fabrum; sed longè hoc rectiùs de ingenio dicetur, qvemlibet esse ingenii sui fabrum: Magis enim in potestate hominis est flectere, in qvamcunqve velit partem, ingenium, et qvi fortè sunt ejus defectus emendare, ut appetitus et affectus suos domare qvis constanter perpetuâqve voluntate potest. Qvod si corpora nostra videamus, ad miraculum illa per consuetudinem et exercitationem qvotidianam in motus insolitos impelli possunt: Qvod in funambulis patet, qvi super fune extenso sine ullo metu ambulant, saltant, in gyros se torqvent, de turribus delabuntur, ad qvæ hiant et stupent earum rerum ignari, et in iis inexercitati. In doloribus perferendis videmus qvosdam adsvefactione stipitibus et truncis similes, ut Spartanorum qvondam pueri adversus omnes dolores obstinati erant, qvi ad sanguinem, imo ad necem, cædebantur, neqve voce tamen ullá aliqvem sensum ostendebant. Novimus vel ipsum ærisusum, sine qvo vivere alii non possunt, diuturnâ consuetudine ad benè longum tempus inhiberi posse, quevod in urinatoribus videmns. Qvidam rebus ignitis versandis habiles manus fecere. Sunt, qvi abstinentiâ à cibis inediam ad aliqvot annos tolerarunt: qvi ingurgitatione crebrâ helluones tricongii fiunt; continuâ voracitate ita proficiunt, ut vel soli, qvod decem hominibus sufficiat, unâ cœnâ absumant: qvi frigora intensissima, qvi sitim ad stuporem usqve perferre possint. Cumqve hæ fieri in corporibus mutationes possint, non lecretâ qvâdam, sed maximè naturali ratione, qvis non multò magis animos variarum figurationum [335] capaces crediderit? modo sibi ipsis non diffidant homines, atqve ea se præstare posse credant, qvæ alios præstare vident, atque illud sibi præsigant, qvod labor improbus omnia vincat. Voluntati nostræ, affectibus, appetitui nostro leges vel ipsi ponimus, vel alii illis ponunt nam vel religione, vel opinione validâ, sive illa ex institutione, sive aliâ persvasione oriatur, vel exemplo simili, qvod illustre sit, et in oculos incurrat, vel affectu contrario frena illis injicimus; sive verè hoc fiat, sive simulatè. Illud Philosophia moralis urget; hoc verò in civili conversatione fieri videmus. Sunt enim, qvi voluntatem suam adeò tegere possunt, ut ne exigua qvidem ejus nota vix ullo vultus charactere deprehendi possit. Ut ergo simili ratione facultates intellectus in nobis ad expeditiorem apprehensionem et usum formentur, nobis laborandum est. In his mediis Exercitatio rectè ordinata præcipuum sibi locum vindicat Ex eâ enim habitus formatur. Est verò et in illâ prudentia qvædam observanda, ut attemperetur ingeniis et finibus, ac recto ordine instituatur. Per gradus illa suos du enda est et per partes, nonnunqvam obliqvè, et per qvandam, ut ita dicam, conseqventiam: Est enim, ubi Exercitatio plena ac perpetua magis turbat et impedit, qvam promovet, studia; Qvare interdum quibusdam adminiculis illi subveniendum est. Ac primò qvidem, ut omnia rectè fiant, opera danda est; hinc ut promptè et expeditè et cum qvadam alacritate ac animi jucunditate. Fuerunt in veterum Sophistarum Scholis, qvi in utramque partem de omni argumento dicere potuerunt, qvod non nisi continuo exercitio factum est. Sunt, qvi freqventi usu omnia in ridiculos sensus detorqvent. Qvantum memoriæ, vel exercitatione vel peculiari aliqva arte, succurratur, notum est, et de eo nos infrá plura. Multum prodest ad res magnas et negotia gerenda, si qvis maturè adsuescat memoriæ narrativæ, ut cum circumstantiis temporum, personarum, locorum, omnia memoret et describat, et qvæ ab aliis narrantur, ex lectione vel auditione in sum~am aliqvam contrahat. Incredibilis Exercitationis et consuetudinis vis, per qvam non in educatione tantùm, sed et in qvibuscunque aliis rebus stupenda fieri possunt, de qvo legatur doctissima illa Erasmi Bartholini Dissertatio, qvæ est inter quæstiones ejus Academicas nona. Qvantæ Exercitationis rectè ordinatæ vis sit, vel ex eo patet, qvod in illo, qvi ob naturalem surditatem vocis et linguæ usum non habet, adeò intendi vis imaginativa et apprehensiva possit, ut è motu labiorum, qvem visu observat, literas, è literis verba incredibili celeritate intelligat, et ad illa respondere sciat; qvod arte singulari et certis præceptis à qvibusdam cum stupore audientium effectum est. Dixi alibi eâ de re prolixiùs, sed nec loco hoc prætermittendum id videbatur, qvoniam vel solo illo exemplo mirifica phantasiæ et ingenii vis arte adjuta ostendi potest. Suscepta fuit ab Anglis qvibusdam illa mutorum institutio, ejusque specimen Wallisius dedit; cujus extat prolixa eâ de re epistola ad Dn. Boilium scripta, in Actis Philosophicis Anglicis, Num. 61. Fuerunt et alii inter Anglos, qvi integris eâ de [336] re libris egerunt: Holderus in libro de Elementis loquendi, cui additur Tractatio de Informatione muti et surdi: (liber editus est Anglicâ linguâ Londin. 1669.) Georg. Sibscota in libro Anglico, cui titulus: Deaf and Dumb mans Discourse, or concerning those, Who are born Deaf and Dumb, edito Lond. 1670. cum additione libri de ratione loqvelæ creaturarum inanimatarum Non recens natam illam artem è Rudolpho Agricolâ conjicere possumus, qvi lib. 9. de Invent. cap. ult. vidisse se testatur surdum à primis vitæ annis et, qvod conseqvens est, mutum; didicisse tamen, ut qvæcunqve scriberet, aliqvis intelligeret, et ipse qvoqve, tanqvam loqvi sciret, omnia mentis suæ cogitata perscribere posset. Qvod etsi in dubium vocare videtur Ludov. Vives lib. 2. de animâ, cap. de discendi ratione, nullam tamen ejus causam habuit, præsertim cum fide dignus testis et fuerit Agricola; nunc verò tot experimentis res illa probata est: Nam non in Angliâ tantum Holderus et Wallisius experimenta instituerunt, sed et in Sabaudiæ qvodam Principe ingeniosissimus Comes Emanuel Thesaurus specimen aliqvod exhibuit: ac meminit Digbæus tract. de naturâ corporum cap. 28. Sacerdotis cujusdam Hispani, qvi fratrem natu minorem Comitis stabuli Castellæ, à nativitate surdum, improbo labore ita erudiverit, ut modò lumen non abesset, aut tergum non obverteretur, è motu oris, labiorum aliarumque partium, perfectè intelligere voces loqventium, ad interrogata respondere, vocabuloru~ vel in incognitâ sibi linguâ sonum et accentum accuratè ad alterius pronunciationem reddere potuerit; nisi qvodtonum vocis eundem servare non poterat. Refert et Schottus in Physicâ Curiosâ lib. 3. cap. 33. novisse se in Sicilia qvendam è Soc. Jusu, qvi surdus erat penitus, et tamen promptissim è de qvâvis re tam cum suis, qvam cum exteris egerit, tametsi nullum perciperet verbum, dummodo labiorum motum loqventium videret. Atque id non tam per disciplinam, qvàm instinctu naturæ bonitateque ingenii factum est. Nam et alius P. Layman singulari qvodam casu surdus factus, ut illic testatur, assiduâ oris loqventium observatione didicit visu percipere, qvod non poterat auditu. Refert et Zwingerus in Physiol. Med. cap. 25. Jacobum Oecolampadium, cum Sacerdos Basileæ esset, inter alios habuisse auditorem plebeum, sed surdum, qvi tamen verba illius intellexerit ex eo, qvod intentis et inconnivis illum oculis intueretur. Quoniam ergo naturam et ingenii indolem hîc præstare talia videmus, qvidni certis qvibusdam regulis adjuvari natura posset? Librum in hâc arte dudum, ante, qvam Angli eâ de re cogitarunt, scripsit aliqvis Johannes Paulus Bonnetus, ediditqve Madriti in 4. An. 1620. ac Regi ipsi inscripsit. Titulus est: Reduction de las lettras y arte para ensenar a ablar los mudos, i. e. Reductio literarum et ars informandi mutos: Non dubitat huic Autori inventionem hujus artis adscribere Caramuel in apparatu suo philosophico lib. 1. disp. 2. n. 16. qvi epigramma qvoddam in eam artem illic scripsit. De autore vero, qvem Sacerdotem, credo per errorem, Digbæus vocat, non satis certa omnia: nam ipse se Barletservant vocat. Qvid autem muneris hoc sit, Nicolaus Antonius in Bibliothecâ suâ Hispana sub hujus [337] Viri nomine doceat: Joannes Paulus Bonet Arragonius Regi nostro à munere quodam, quod Burgundiæ domus voc abulo BARLETSERVANT apudnos audit, et à tormentariæ rei ministerio ( entratenido cerca de la persona del General de la Artilleria) magnoque Castellæ Connestabili à secretis. Ante tamen Bonetum Petrus Pontius Benedictinus Monachus hanc artem exercuit, ut constatè Valesio libr. de Sacr. Philos. cap. 3. Petrus Pontius, inquit ille, Monachus S. Benedicti, Amicus meus, natos surdos docebat loqui, non aliâ arte, quam docens primum scribere, res ipsas digito indicando, quæ characteribus illis signisicarentur; deinde ad motus linguæ, qui characteribus responderent, provocando. Unde patet, pro informationis hujus fundamento scripturam fuisse adhibitam, qvod in exemplo sui temporis etiam notarat Rudolphus Agricola. Meminit et ejusdem artis in Hispaniâ inventæ Stephanus Roderic. Castrensis Comm. in libr. Hippocratis de Aliment. Sect. 2. p. 247. ut mirer, Franciscum Lanam in Prodromo all arte mæ~stra c. 4. negare, qvicqvam de arte istâ præceptis traditum, ut solus ille ac primus eâ de re forte videatur cogitasse; ac aliqva præcepta, sed qvæ exigua sunt et nullius momenti, suppeditasse. Pontius vero ille, qvantum scitur, nihil edidit, ac videtur Bonnetus illam Pontii, qvi ætate Valesii An. 1590. vixit, attem hactenus occultatam, suo tempore An. 1620. publicasse. Ita enim Nicolaus Antonius loco suprà citato: Nempe mira hæcres, ut muti verba efferrent, in artem ivit apud nos egregiâ industriâ Viri perspicacissimi Petri Pontii Benedictini Monachi, quam videtur Bonetus publicasse. Idem de eo testatur Nicolaus Antonius sub nomine Petri Pontii, ubi præterea Fr. Joannis de Castanniza Benedictini testimonium ex Historiâ de Vitâ S. Benedicti adducit, qvi et ipse Dn. Gasparum de Gurrea filium Gubernatoris Arragoniæ discipulum ejus hujus rei testem affert. Legi qvoqve de eo potest Ambrosius Mora es in descriptione Hispaniæ fol. 38. qvi testatur, eum loqvi docuisse fratres duos et sororem Castellæ Connestabilis, de qvorum altero, Petro à Velasco nuncupato, mirum esse ait, qvæ et qvanta intra vigesimum ætatis annum, ad qvam vixit ætatem, didicerit, qvoniam ultra vernaculam suam linguam locutus fuerit, scripseritque Latinam ferè absque solœcismo, qvandoqve et eleganter, tum etiam Græcos characteres scripserit. Adducit et Morales schedulam manu illius scriptam, qva respondet roganti per manualia signa de arte istâ et formâ, qvam sibi adeò utilem expertus fuerat. Ex iis, qvæ adduximus, patet, Digbæum, cum Sacerdotis meminit, qvi librum talem scripserit, Pontium intellexisse, cum ars ab illo profecta fuerit, qvæ à Boneto est publicata. Hic vero iterum turbat Nicolaus Antonius, qvi immemor eorum, qvæ de Petro Pontio dixerat, Emanuelem Ramiresium de Carrion Prieguensi Marchioni Hispaniarum Magnati à secretis et à curâ formandi eloqvii, qvia mutus natus erat, Inventorem vel Doctorem hujus artis facit, Ita enim de illo: Hic apud nos artem invenit, aut certè solus exercuit ætate suâ literas et aliqualem usum docendi mutos, quod quidem in eodem Marchione, atque item in D. Ludovico à Velasco Fraxini Marchione Connestabilis Castellæ fratre et in aliis præstitit. Hoc vero antè de Petro Pontio [338] dixerat, tum Nicolaus Antonius, tum Ambrosius Morales, qvod Petrum de Velasco fratrem Castellæ Connestabilis superiore seculo in loqvendo informaverit, cum Emanuel Ramirez de Carrion hoc seculo vixerit, et post Bonetum, qvi An. 1620. librum suum edidit, librum Hispanicâ linguâ primum 1622. hinc 1629. publicavit cum hoc titulo: Maravillas de naturaleza, en que se contienen dos mil secretos de cosas naturales. Planè hæc inter se non conveniunt, neque expediri à me hic nodus potest. Ab isto sanè Ramiresio scriptum fuisse de arte illâ librum, non meminit Nicolaus Antonius, et tamen qvasi subdubitans vel inventorem, vel certè solum hujus artis suâ ætate Magistrum constituit; qvæ manifestè cum cæteris pugnant. Imò vero expressis verbis legitur in judicio illo, qvod Antonius Perez Abbas Benedictinus Bonneti libro præfigit, Petrum Pontium Monachum Benedictinum principium huic arti dedisse. Qvare omnino illa, qvæ de inventione Ramiresii ait, falsa sunt. Nostro qvoqve tempore Helmontius Filius in Alphabeto suo vero Naturali Hebraico qvandam de surdi et muti in linguis informatione dissertationem instituit; sed horum autorum mentionem nullam fecit. Testis est qvoqve Monconisius in Itinerario suo Anglico p. 50. se apud Wallisium vidisse nobilem Anglum mutum et surdum, qvi Doctore illo tantum in legendo profecerit, ut librum Anglicum expeditè legeret, atqve jam tum alterum hoc exhibuisse specimen Wallisium, qvi præterea exiguam illi differentiam in pronunciatione B et P ostenderit, exilem scilicet nasi motum, cum litera B pronunciatur, Bonnetus ad certam artem regulas revocavit: Nam in primo libro agit de literarum naturâ et variâ apud varias gentes pronunciatione, qvæ erudita sunt. Sed tamen et ante illum de hoc argumento egerat Hieronymus Fabricius ab Aquapendente libro de locutione ac ejus instrumentis, Scaliger in libro de causis Latinæ linguæ: post illum Malincrotius tractatu de literis, et Petrus Montanus in singulari libro Belgico, sed erudito, de arte pronunciandi, qvo neminem hactenus accurationem vidi. Mihi qvoqve aliqvando de Philosophia Alphabetaria qvædam scribere propositum fuit. Libro secundo ad rem ipsam propiùs accedit, ac ostendit, qvomodo mutus figuram et pronunciationem literariam per manualem demonstrationem et motum oris ac labiorum doceri possit: hinc procedit ad reliqvas Grammaticæ partes, et orationis constructionem integram. Aliqva etiam de cifris et linguâ Græcâ adjecit. Ego omnino svaderem, ut non Hispanicus tantùm ille liber, sed et cæteri, qvi in Anglicâ linguâ scripti sunt in Latinam linguam conversi uno volumine colligerentur; non in mutorum tantum usum, sed et illorum, qvi in aulis Principum, in foro, atqve adeò in omni vitæ genere versantes, mussitantes etiam intelligere velint, atqve secreta è longinqvo rimari colloqvia; Cujus rei qvantus usus esse possit, facilè qvivis intelligit. Nos insigne hoc exemplum, qvo exercitationis crebræ vis in intellectu augendo confirmatur, omittere noluimus, qvo falsitas sententiæ Aristotelis ostendatur, qvi libr. de Hist. Animal. 4. c. 9, surdos natos vocem qvidem emittere [339] ait, sed sermonem nullum: cui accedit etiam Scaliger in commentario, cum ait: Arte et voluntute sit sermo, itaqve docemur: Surdi autem non docentur, ideò non loquuntur. In Aristotelis qvoqve verbis argutatur, qvod vocem emittere dicat. Malè qvoqve Molinæus Physic. lib. 8. c. 24. judicat: Cæcus natus potest per auditum erudiri; at qvicunqve est surdus à nativitate, est mutus et planè indisciplinabilis. Et Aristoteles primo Methaphysicorum auditum disciplinæ sensum vocat, cum per visum, atqve ut ita loqvar, intuitivè procedere posse videamus.

CAP. IV. DE SUBSIDIIS DIRIGENDI JUDICII.

JUdicium ac memoria præcipuæ ingenii partes. Memoria sine judicio manca et mutila. Judicium summam omnibus disciplinis manum imponit. Logica dirigendo judicio subsidia ministrat. Illius usus latius pætet, qvam vulgo creditur. Verulamius qvatuor artes Logicæ subordinat. Ars inventiva artium, et examinis seu jadicii principia sua è Logica deducit. Pueri in prima ætate rerum ordinatâ cognitione imbuendi. Böcleri eâ de re sententia: Batei Janua. Comenii Janua ad informandam juventutem non rectè adhibetur. Scioppii Mercurius bilinguis. Schola latinitatis Gothæ edita. Böcleri desiderium. Autores, qui de Polymathiâ scripsere, ad hanc rem inepti. Mechovii propositum. Mylæi universitatis Historia. generalis rerum. Comenii orbis sensualium pictus. Sturmii et Joh. Benzii Loci. H. Weitzii Via regia ad linguam Latinam. Joh. Joachimi Novum Organum laudatur. Ejus usus in inventione ac meditatione. Beccheri Methodus didactica. Ejus Methodi pars I. et II. edita. Tertia lucem non vidit. Schola Naturæ, Artis et Actionum humanarum, qvomodo instituenda. Beccheri Theatrum Naturæ et Artis. Methodus Mechanica practica. Exercitationes Theatricæ in juventute non omittendæ. De Comenii Ludis Comicis qvid sentiendum. Verulamii de Theatrica Actione judicium. DUæ sunt præcipuæ Ingenii, ut ita dicam, partes, Judicium et memoria. Hæc qvidem plurimum æstimatur, nec immerito, qvod in omnibus disciplinis maximus ejus usus sit: Tot enim in singulis sunt præcepta, tot variæ res memoriâ corr. prehendendæ, sine qvibus nihil omnino effici potest. Philosophus universam rerum naturam, tot corporum, tot artium nomenclaturas et regulas animo tenere debet; Theologus Veteris Noviqve Codicis libros, ac Patrum decreta; JCtus leges ac responsa veterum prudentum; Medicus herbarum, morborum, medicamentorum nomina in promptu habere debet: Qvæ omnia et multa et magna esse qvidem fateor; verùm nisi illa eximii judicii vis comitatur, nulli humano generi usui illa omnia erunt, Primum qvidem [340] memoria instruenda est variis in omni disciplina præceptis: ut ad usum illa transferamus, judicio opus est. Qvamdiu in Scholis jura legesqve discimus, memoriæ illa res est; in foro ac per usum accedit judicium. Morborum nomina et medicinas multi accuratê satis cognoscunt ope memoriæ, judicio multis annis et casibus subacto Medici demum fiunt. Præcipuum ergo studium in judicio dirigendo adhiberi debet, videndumque qvæ ad illud firmandum subsidia advocari possint. Perlustremus omnem illum Philosophiæ orbem, inveniemus illic disciplinam, qvæ rationem ipsam in ordinem redigit, Logices vel Dialectices nomine salutatam. Qvod si ergo verum est, in illis, qvæ rationis sunt, occupari hanc disciplinam; præcipuam illam rationis partem, qvæ in judicio consistit, omnino illa comprehendere debet, ac instrumenta omni scientiarum generi apta fabricare. Qvare et meritò appellatur, et quantâ fieri potest curâ, non leviter ac perfunctoriè disciplina illa excolenda est. Verum, si qvod res est dicendum est, pleriqve ita in his studiis versantur, ut, cui fini inventa sint, parum curent. Nam contenti rerum et notionum summis generibus et Syllogismorum tenui artificio, parum de usu ipso solliciti sunt: ut Si qvis emat citharas, emptas eomportet in unum Nec studio citharæ, nec Musæ deditus ulli. Cum enim ad usum pertineat tota hæc disciplina, atqve ideo instrumentum vocetur, longè major ejus usus est, latiusqve se diffundit, qvam multi opinantur: ut proinde in contemplatione hujus instrumenti subsistere ineptum sit, nisi et ipsi applicemus rebus, qvibus applicari potest ac debet. Qvem usum cum multi viderent, ac à Philosophis vulgo negligi animadverterent, reperti fuerunt, qvi singulares aliqvas artes Inventivas, Combinatorias, commenti sunt, qvi cum his consiliis suis reprehendendi nullatenus sunt, nisi qvod à Logices disciplinâ illa sua inventa sejuncta velint, qvæ ex hoc tamen fonte unicè oriuntur. Rectè qvidem Verulamius libr. de Augm. Scientiarum V. cap. 1. Rationales scientiæ reliquarum omnium claves sunt. Et quemadmodum manus instrumentum instrumentorum, anima forma formarum; ita et illæ artes artium ponendæ sunt. Neque solum dirigunt, sed et roborant; sicut sagittandi usus et habitus non tantum sacit, ut melius quis collineet, sed ut arcum tendat fortiorem. Artium Logicarum quatuor Verulamius facit, divisas ex finibus suis, in qvos tendunt. Id enim agit homo in Rationalibus, ut aut inveniat qvod qvæsiverit, aut judicet qvod invenerit, aut retineat qvod judicaverit, aut tradat qvod retinuerit: Totidem ergo artes con ituit. Artem Inquisitionis seu Inventionis; artem Examinis, seu judicii; artem Custodiæ, sive memoriæ; et artem Elocutionis, sive traditionis. Sed hæ posteriores qvasi per conseqventiam aliqvam è prioribus procedunt, qvatenus nimirum judicium conducit [341] ad memoriam: Nam et memoria per se inesse multis potest, et sine his adminiculis excoli; elocutio, etsi suis qvibusdam præceptis contineatur, tamen referri etiam ad Logicam debet, qvatenus benè ordinatis conceptibus formæ argumentorum, schematismi et verba ipsa subserviunt. Addenda his est Didactica, aliqva doctrinæ de Methodo propago, qvæ suo qvodam peculiari modo et secundum sua principia consideranda est. Inter has artes, qvas vocat Verulamius rationales, artem inventivam, qvatenus ad artem refertur, desiderari ait: Inventiva, inqvit, ars est, altera artium et scientiarum, altera argumentorum et sermonum: hanc esse obviam ait, illam à nemine excultam. Non nego qvidem, sed id factum nescio per qvam hominum illæ studia tractantium socordiam: qvanqvam et non pauci etiam in barbarâ illâ ætate suerint, qvibus his similia, qvæ Verulamius proponit, in mentem venerunt. Ac sanè principia eadem Dialectica ad tales conclusiones formandas deducere posse, qvilibet videt. Deinde et ars illa Judicii et directionis sive Examinis, qvâ de experimentorum ratione agitur, ex iisdem principiis promanat. Qvanqvam enim Verulamius speciales qvosdam modos enarrat, qvibus tale examen institui possit, possunttamen omnes illi è doctrinâ causarum atqve è locis Dialecticis deduci, qvod Topica illa particularia, qvæ vocat, sive Articuli Inqvisitionis satis ostendunt: In omnibus enim illis experimentorum inventionibus occulta qvædam argumentandi ratio reconditur, ex aliqvo locorum Dialecticorum depromta; qvâ de re pluribus nunc agere non possumus. Generalis in meditando ac inveniendo et in omni ratiocinationis actu regula est, qvam et Spinosa in tractatu de Emendatione Intellectus posuit, ut rerum differentias, convenientias et oppugnantias, rectè colligamus, qvò ideas nobis claras et distinctas formemus, et ex earum progressu, qvi ab exiguis principiis ad majora se axiomata et conclusiones dilatat, qvicqvid argumento nostro conveniens est, deducamus. Qvare non malè faciunt, qvi jam in primâ ætate pueros rerum cognitione benè ordinatâ imbuendos judicant, ut rerum universitatis ideæ illorum animis obversentur. Præter alios præcipit hoc Vir Clarissimus Boclerus in Dissertatione MStâ de Studiis, qvæamici operâ ad manus meas pervenit, sed imperfecta, et intercedente Viri Clarissimi obitu non absoluta. Ita ille: Nunc illud monebimus, maturè seu post vulgares et primas literas perceptas dandam esse operam, ut ingenia ipsam rerum universitatem, quo fieri commodissimè potest modo, cognitam et in obvio conspectu positam habeant. In hoc enimconsilio facilè omnes convenire et congruere videmus; quanquam viam ingrediantur non unam. Dolendum sanè est, non esse in hunc diem libellum huic proposito idoneâ ratione inservientem. Annisi sunt complures Viri eruditi Dialogis rem consicere: quibus ut aliàs suus non denegatur usus; ita ad hunc sinem nondum profecerunt. Illud autem per se intelligitur, in libris, quibus universitas rerum quæritur, rationem verborum et linguæ eatenus habendam esse, ut e. g. in latinis non nisi latina et autoritatem habentia, et sic in aliis linguis, adhibeantur. Hæc Bo~clerus, [342] qvi eâ occasione de Januâ Comenii judicium suum interponit, atqve ejus loco commendat Batei Januam, duodecim centuriis auctam. De Comenii Januâ habendum est, illam planè è Scholis illis, ubi Latinitatis genuinæ, ut æquum est, cura habetur, eliminandam. Nam ut rerum aliqva notitia ex illâ haberi possit; tamen exigua illa est, nec satis convenienti ordine, qvod præcipuum eâ in re est, proposita, et vocibus ac phrasibus barbaris passim scatens, qvæ corrumpere bonam juventutis latinitatem possint: Qvicqvid etiam Apologiâ pro suæ Januæ latinitate scriptæ contendat Comenius: nam et ipsa alterâ apologiâ indigeret. Ne qvid nunc dicam de eo, ad Latinitatem tales libros planè commendari non posse, qvoniam per mera axiomata proponuntur, in qvibus nulla est periodica conseqventia suis particulis connexa, cui maturè adsuescere pueri debent. Ut eum in finem Sturmius sententias ex autoribus secundum ordinem et quantitatem periodorum collegerit, qvas ubi legerit didiceritque puer, et numeri et consecutionis idea in animo hærebit; qvod magno postea ad numerosè scribendum subsidio erit: Nam talia è veteribus disci autoribus consultius est, qvi concinniorem vocum positum et accuratius aurium judicium habuere. Exhibuit etiam Scioppius Mercurium bilinguem, de cujus methodo ille in præfatione Grammaticæ et Mercurii sui pleniùs agit. Commendare etiam Bo~clerus Scholam Latinitatis Gothæ editam in hunc usum videtur; qvæ, ut ille ait, universit atem rerum cordato quodam judicio ac contextu complectatur. Sed pleniore~ tamen ille laborem et accuratiorem desiderat, suadetque ut è centonibus Ciceronianis tale opus conficiatur, in memoriam sibi fortassis non revocans, qvod Freigius in Ciceroniano suo aliqvâ ex parte effectum hoc dederit. Garzoni tamen liber, cui Titulus: Piaza Universale, qvi ex Italico in Germanicum sermonem conversus est, et alii Miscelli scriptores, Alexander ab Alexandro, Cœlius Rhodiginus ad hos usus non referendi: qvemadmodum nec Polydorus Virgilius libro de Inventoribus rerum, qvod Lambecio visum est. De defectu Institutionis in rerum cognitione etiam Mechovius in Hermathene suâ conqveritur tract. 3. cap. 4. Nescio, an deesse hîc querar juventuti libellum de rerum naturâ, in quo ex optimis scriptoribus nonnihil de mundo, de cœlo, de elementis et de cæteris rebus, quantum ad hant at atem satis foret, conscripta tenerentur, ne plane instar hospitis ac peregrini in hâc patriâ suâ tempus transigeret. Mihi id sæpius in animo fuit, #os consulere, sed horaruit, ac tempus nec opinanti elabitur. Unde tale aliqvod opusculum in animo habuisse Virum doctissimum conjecerim, qvale è centonibus veterum scriptorum concinnandum suadebat Boclerus, et qvale ille specimen Ethicum in Parænetice suâ, optimo sanè consilio, dedit. Non venit etiam Boclero in mentem Christophorus Mylæus, qvi Universitatis historiam non contemnendo ordine et opera in lucem edidit. Verum illa omnia majori apparatu instituuntur, qvam in illâ ætate necesse est. Sufficit generalis illa rerum , per sola vocabula ac phrases argumento [343] convenientes determinanda: cætera enim supplere docendo doctus magister potest: Qvo consilio Comenius, qvanqvam latinitate non satis castigatâ, prudentiâ tamen didacticâ minimè destitutus, ut patet è vastis ab illo conscriptis voluminibus, illum Orbem suum sensualium pictum, ut in ipsa inscriptione , edidit. Res minimè contemnenda: Nam sic per imagines res ipsa oculis sistitur, et vocabula ac verba eò pertinentia eâdem opera discuntur. Sed mallem ego elegantioribus picturis talem libellum illustrari, atqve omnia nitidius et accuratiori ordine ob oculos poni. Ordo enim præcipuè hîc attendendus, ponenda omnia connexa, affinia, contraria sub eâdem serie, ut ea conjunctim memoriæ infigantur. Ita animo inhærebunt simul fontes illi, unde vel argumenta inveniri, vel sententiæ amplificari possint, eritque hoc qvasi universale pro copiâ rerum et verborum instrumentum. Hoc in animo olim habuit Sturmius ejusqve discipulus Joh. Benzius, qvi omnem latinitatem locis LXXVI complexi sunt; secundum qvem ordinem primò vocabula memoriæ imprimebant pueri, collectanea phrasium instituebant adultiores, ut in Latinâ et Græcâ linguâ peculiaribus libris Joannes Bonzius ostendit. Poterant et sententiæ ac theses, vel politicæ vel ethicæ, sub titulis eodem modo ordinatis colligi. Ita ad omnem palæstram dicendi disserendique instructus fieret, qvi huic viæ insisteret. Nam in methodo nihil magis turbat qvam varietas, ac constantia facit, ut firmiores omnia radices agant. Huc qvoque respexit H. Weizius, qvi aliqvot foliis Viam Regiam ad linguam Latinam Hafniæ Ann. 1661. edidit. In cap. 1. de rebus agit, qvas secundum classes suas, serie non male ordinatâ, divisit. Cap. 2. agit de modis rerum, qvo omnia in ordinem redigit, qvæ ad qvalitatum, relationum etc. classes pertinent. Cap. 3. agit de motibus rerum, ubi actiones, passiones, durationes earum dispescit. Cap. 4. agit de actionibus hominis per certa objecta, diversos status, circumstantias variatis. Cap. 5. de modis motuum, actionum et passionum. Cap. 6. de circumstantiis rerum motus aut qvietis. Cap. 7. de cohærentiis rerum et actionum. Cap. 8. de multiplicatione rerum et verborum. Atqve sic ille sub 500. generalibus titulis omnem vocabulorum, qvibus res et actiones continentur, seriem non ineleganti ordine disposuit: qvibus uti poterunt, qvi vel meditantur aliqvid, vel phraseologiam colligent, aut similia instituunt. Simile consilium Joh. Joachimus Beccherus in Novo Organo pro verborum copiâ in quâvis materiâ expeditè acquirendâ proposuit, Latinâ Germanicaque lingua nunc edito; in qvo pars 1. rerum actiones et passiones seu verba continet: pars 2. reru~ prædicata et qvalitates seu adjectiva: pars 3. actionum et qvalitatum circumstantias et modos, seu adverbia, præpositiones, conjunctiones et interjectiones: pars 4. habet sermonis subjecta seu substantias. Singulas partes secundum 15. titulos generales physicos pro generalissimâ partium combinatione disponit. 1. Substantiam. 2. Qvalitatem. 3. Qvantitatem. 4. Locum. 5. Tempus. 6. Gustum. 7. Odorem. 8. Visum. 9. Auditum. 10. Tactum. 11. Potentiam agendi. 12. Voluntatem. [344] 13. Rationem. 14. Virtutem et vitium. 15. Theologica et qvalitates promiscuas. Singulos titulos iterum dividit, atque hâc ratione Systema integrum omnium vocum in linguâ occurrentium, philosophicâ qvâdam ratione ordinatum exstruit; Qvod non copiæ tantum verborum, sed et meditationi ac inventioni rerum inservire potest. Est enim inventio nil aliud, qvam ut meditando conjungamus, qvæ cum re conveniunt; sejungamus, qvod repugnat: Qvi analogismus licet hic in vocibus disjunctis consistat, operatio intellectus et ratiocinatio facile sociabit, qvæ dese prædicari vel simplici vel argutâ et enthymematicâ oratione possunt. Ac profectò non omnino vana sunt, qvæ ipse Autor in præfatione de hoc suo organo prædicat: Ut ad secundarium hujus organi usum veniam, qui reveraprimarius est, et ipsum dici posset, immensum illum esse scias, et ita comparatum, ut infallibili articulatione et consequentia te ad tertiam connexionem deducat, quæ pariter in omnium rerum cogitationumque humanarum structuris locum obtinet, et ex cujus vero, claro et distincto intellectu totum humanæ sapientiæ lumen exurgit. Proposuerat sibi Beccherus tribus libris succurrere juventutis informationi, et hoc suum consilium prolixè enarrat in Methodo suâ didacticâ et appendice ejus, libris Germanicâ linguâ editis. Primâ parte Methodi practicæ continebatur vocabulorum à primitivis ordinata deductio: cujus laboris etiam alios jam ante socios habuit. Pars secunda illo, qvod jam recensemus, continetur organo, habetque vocabula omnia sub illis, qvos enarravimus, concordantiarum titulis, secundum significationes suas posita. Tertia parsab illo promissa, sed nunquam in lucem edita, dedisset nobis concordantiarum titulos de subjectis prædicatos, iisdemque alligatos et combinatos. Ita enim ipse: In tertiâ parte combinabuntur notiones, prædicabunt omnes partes orationis et significationum tituli de se invicem: ita, ut omnium subjectorum naturam per quindecim titulos, e. g. quæ dura, quæ levia, quæ alba, quæ sonora omnia sint etc. in quo corpora conveniant, in quo aversentur, scias, ita totam physicam practicam et omnes comparationes proprias habebis; ex quibus omnes definitiones et bypotheses omnium scientiarum fluunt. Sed hujus partis tertiæ defectum nunc utcunqve supplet pars secunda, qvæ, ut diximus, ad hos usus ab homine mediocriter ingenioso commodè adhiberi potest. Fuit illi viro versatile ingenium, quod in omnia se diffunderet, ac singulari perspicacitate comprehenderet. Ideoque virorum doctorum consideratione digna sunt, qvæ ille in Methodo suâ Didacticâ proposuit; in qua multa reperiuntur, summo in re literariâ usui futura. Plura etiam nos docuisset, si Methodus ejus Gnostica de acuendâ ratione et formando judicio, quam promisit, in lucem prodiisset. Sed de ejus methodo didacticâ nos infrà plura dicemus: nunc tantùm de novo ejus organo verba fecimus, quatenus illud directioni intellectus in apprehensione, collatione, illatione rerum, inservire possit. Neque enim hactenus habemus, qui prædicata omnia accuratiore ordine digesserit; ac profectò dolendum, tertiâ illâ parte, quâ applicationem prædicatorum ad subjecta docet, per ejus obitum nos fuisse fraudatos. Et [345] cæteri illi libri, ut Polyhistor Jonstoni, Pexfeldert apparatus, omnesque Nomenclatores et Januæ hunc usum nobis non præstant, quorum defectus accuratè ille in methodo suâ denudavit. Multa qvoque in orbe isto picto Comenii non sine rationeimprobat, etsi imaginum ille usus, qvi ipsi non placet, non omnino est improbandus. Sæpe ego in votis habui, ut Schola qvædam Naturæ, Artis et Actionum humanarum publica in juventute instituatur. Per Scholam naturæ intellectam velim Systema aliqvod corporum naturalium benè ordinatum; ubi per vivam corporum demonstrationem et vocabula meliùs memoriæ inhærerent, et ideæ de rebus intellectui sisterentur. Nulla enim efficaciorars mnemonica est, qvam cum in rem præsentem veniunt discipuli. Per Scholam artis intelligo omnia opificum et artificum instrumenta, qvæ certis quibusdam receptaculis omnia asservarentur, et pueris explicarentur. Ac postea in easdem cogitationes dilapsum qvoque Beccherum deprehendi, qui in Methodo suâ Didacticá part. 2. circa finem Ideam aliqvam Theatri Naturæ et Artis proposuit, atque in epilogo appendicis suæ inter alia talis Theatri institutionem promisit. Sed amplissima illa promissa irrita fuere, neque talia privatorum sumptibus effici possunt. Id verò certum est, si Princeps aliqvis tale Theatrum instrueret, aut in Academiis, qvemadmodum Bibliothecæ publicæ, inveniretur, major confluxus studiosorum has impensas facilè resarciret: Immensos enim fructus illa res præstaret, multisque laboribus, molestiis et impensis studiosam juventutem sublevaret. Alios qvoque etiam illiteratos curiosiores alliceret, unde multis accessionibus tale Theatrum augeri possit, et tota rerum universitas in unam domum compacta spectatoribus exhiberi. Sed in mechanicis artibus consultius fortaslis esset ipsos adire opifices. Cum enim instrumentorum natura ex usu ipso rectius discatur, ipsa illa applicationis plus informabit. Promiserat et Beccherus Methodum Mechanicam practicam, qva ope decem Axiomatum Mechanicorum omnium opificiorum praxin docere velit, et brevi qvidem tempore; ita ut accuratiùs ipsis opificibus sciant, ac intra anni tempus multas artes mechanicas simul discant studiosi; de qvibus tamen nihil comparuit. Et talis theatri intuitu improbabat Comenii orbem pictum Beccherus, qvi tamen Theatri hujus defectu suum quoque usum habet. Atque hæc Schola Naturæ et Artis intellectui perficiendo in scientiis et apprehensione ac dijudicatione inserviret. Actionum humanarum Schola ad prudentiam formandam subsidia subministraret, eaque per actiones theatricas instituenda. Morosi enim sunt et inepti homines, qui juventutem ab his exercitiis arcent, aut omnem Theatri usum, cultioribus gentibus familiarem, è Republica tollunt. Ut in Republicâ Comœdia schola populi est; ita in scholasticâ juventute Schola actionum per Theatricas actiones proponi potest. Longè firmius hærent in animo exempla virtutum per actionum simulachra proposita, atque illa ipsa actio characterum moralium et civilium lineamenta in animis teneræ juventutis [346] ducet, ne postea in conversatione stipites sint, aut in alium sibi orbem delati videantur. Posset in his ordo qvidam observari, ut qvæ Philosophiæ moralis et civilis præceptis velut theoreticè exhibentur, ex historia per actiones exemplares in theatro proponantur. Comenius Philosophorum historiam hâc ratione discipulis inculcari volebat: qui et pro specimine Diogenem Cynicum in theatrum produxit. Idem quoque Januam suam in ludos Comicos commutavit, meritò hoc suo consilio explosus à Becchero: Nam in rerum apprehensionesimplex et benè ordinata doctrina requiritur, ad quam Comœdia, quæ non nisi actiones repræsentare apta est, nihil planè per se conferre potest. Quare prudentes Scholarchæ inter operas Scholasticas, exercitationes illas Theatricas non tantùm non improbarunt, sed ipsi præceperunt. Ipse qvoque Verulamius, Vir autoritate suâ et sapientiâ cum in libro de Augmentis scientiarum, de arte Pædagogicâ agit, Actionem illam Theatralem lib. 8. cap. 4. vehementer commendat.

CAP. V. DE ARTE LULLIANA SIMILIBUSQVE INVENTIS.

CArdani ars Inventiva ex Logica petita. Aristoteles usum Categoriarum primus ostendit. Lullianæ artis inventio. An ex Arabico libro illa descripta? Verulamius eam contemnit. Berneggeri, Keckermanni, Hamelii, Sorelli judicium. Respondetur ad objecta. Typus artis Lullianæ recensetur. Autores, qui eam defenderunt ac commentariis illustrarunt, recensentur, Alstedius, Joh. de Riera, Bernhardus de Lavinheta, Paulus Scalichius, Jordanus Brunus, Petrus Gregorius Tholosanus, Correlius Agrippa, Julius Pacius, Claudius Clemens, Sebastianus Izquierdo, Petrus Hieronymus, Sanchez de Lizaraco. Aug. Nunnez Delgadillo, Petrus de Gvevara, Jaimus Januarius, Franciscus Marzal, Petrus Cirvelo, Nicolaus de Hauteville, Ivo Capuccinus, Cornelius Gemma, ægidius Moncurtius, Bisterfeldius, Petrus Morestellus, Crist. Kriegsmannus, Athanasius Kircherus, Caspar Knittelius. Defectus Lullianæ artis ab illo notati. Variæ praxes ab illo propositæ. Jani Cæcilii Frey Via ad artes. Uldarici Staudigl Logica Practica. Jordani Bruni Artificium peror andi commendatum. Alstedi consilium de copia rerum et verborum. Nova Eloqventiæ methodus Anonymi l' Oeuure des Ouures de Jean Belot. Vinc. Placcii Excerpta Rhetorica. Leibnizii Dissertatio de arte combinatoriâ laudatur. Breissaci rota pro consilio militari. Portentosæ artes et libri à Kuhlmanno benesicio artis suæ novæ Combinatoriæ elaborandi recensentur. Francisci Pomey artisicia Inventionum. Ficheti Consilium de arte Lullianâ. Quando illa utiliter adhibenda. DIximus superiori capite multa de Logices ad judicium dirigendum subsidio, qvodque ex ejus fontibus qvidam generalem rerum pro usu tali moliti fuerint. Produximus è Verulamio, qvæ ille de arte inventiva, tum argumentorum tum artium ipsarum, veræ Logices propagine, sed hactenus desiderata proposuit; De qvâ tamen jam tum Cardanum animo qvædam agitasse accepimus: Nam Fr. Bonnæus in præfatione Tractatus de ratione docendi hæc habet: Nonme fugit, Cardanum de artis cujuspiam inventione, quam ille Logieam appellabat, gloriatum sæpius fuisse, quâ possent omnes artes jam inventæ addisci, at nondum inventæ excogitari. Ubi hæc jactet Cardanus, eqvidem non memini. In libro unico de Secretis cap. 9. ubi plurimos secretorum libros recenset, secundum librum eorum agere ait de specialibus modis libros conficiendi, et de propria cujusque disciplinæ Logica. Confectus est, inqvit, hic à me et vocatur Dialectica. Ea, sed admodum brevis, extat in tomo I. Operum à Naudæo editorum. Agit hîc qvidem de inventionibus artium, et qvidem ad ductum Galeni, qvi de eodem argumento aliqva scripsit; sed exigua illa sunt. De libris conficiendis paucaqvædam monet. Ostendit etiam, qvomodo è Logica orta sit ratio profitendi extemporanea, cujus exemplum ostendit in textuum Hippocratis explicatione, gloriaturque, se hoc munus non solum rectè, sed et cum non parva admiratione præstitisse. Concludit deniqve, nullam disciplinam esse, qvæ non ex com~unibus Dialectices præceptis tota possit resolvi, et qvod multa ejus beneficio indagari secreta possint. Liquet, inqvit, ab hoc libro (Dialecticam intelligit) neqvo pauciora neque minus insigniæ responsa petere licere, quam à præstanti aliquo Dæmone. Nam homines ex sensibus, speciebus cognoscunt: Dæmones ex concursu generalium effectuu#n, ut qvod hoc tempore, loco, conditione, qualitate, ætate, temperaturâ, moribus, hæc contingunt, quæ nulli alii evenire poterunt. Unde fœcunda eorum cognitio. Sic et ex hâc arte ad speciales substantias et individuas vocatas, tum effectus et eventus descendere licebit. Conjungi cum hoc ejus libro Tractatus ejus de Inventione potest, qvi in tom. 10. habetur. Ad meditandi, disserendi, amplificandi, usum jamdudum qvidam aliqva excogitarunt, qvæ è Logicorum fontibus hausta; etsi ut novas aliqvi artes proposuerunt. Fallor an ipse Aristoteles occasionem illis inventis dederit, cum Rhetoricor. lib. 2. cap. 7. §. 11. agit de amplificando beneficio, cum ita ait: . Ac perlustrandæ sunt animo omnes categoriæ: Spectatur enim beneficium re ipsâ, magnitudine, qualitate, tempore loco. Ex prædicamentoru~ enim fontibus omnis illa depromitur. Qvare non tam ipsius Emanuelis Thesauri, in libro suo Italicâ linguâ scripto Canocchiale Aristotelico, seu de Ingeniosâ elocutione, inventum est tantopere illi deprædicatus Index Categoricus, qvam ipsius Aristorelis. De hoc prædicamentorum usu videatur Sturmius in libro de resolvendâ linguâ Latinâ, Jodocus Willichius libro de copiâ verborum et rerum, Winckelmannus in Horto et Arbore Philosophicâ pag. 135. Sed de hoc Prædicamentorum usu in seqventibus plura. Videbat hos defectus in indagatione rerum Vir suo tempore ingeniosissimus variisque occultioribus scientiis magnum nomen promeritus Raimundus Lullius è nobili apud Majoricanos familiâ oriundus: Cumque philosophica studia'eo tempore non adeò essent exculta, ac in Latinâ Græcaque linguâ mera barbaries regnaret, magnam tamen ille rem ausus est, cum hæc consilia animo agitaret, qvæ nemini isto tempore facilè in mentem venissent; Nam in eremum, ut ipse ait, secessit, ut eò melius his speculationibus vacaret, divinam etiam revelationem, ut pretium rei conciliaret, jactans. Qvæ etsi conficta videntur, non induci tamen possum ut credam, qvæ è Petri Montui libro de unius legis autoritate lib. 5. cap. 5. adducit Gabriel Naudæus in Apologia Hominum Magiæ insimulatorum cap. 14. ex Arabe Abezebron manifesto plagio omnia cepisse Lullium: Nam Naudæus in Lullium eo in loco præter ratione~ iniqvior est, ac alia manifestò falsa de illo refert. Qvid vero Petrum Montuu~, ut hæc seriberet, impulerit, ignoro Nam hujus sententiæ rationes nullas adductas video, neque unius Viri fide recipi illa possunt, qvi fortè Arabica non legit vel intellexit, vel planè talia confinxit; cum et ipse Lullium totamque illam artem contemptui habeat. Acerbior qvoque in Lullium ejusque artem Verulamii censura est, qvi de Augm. Scientiar. lib. 6. cap. 2. circa finem, vocat Methodum Imposturæ, qvæ qvibusdam Ardelionibus procul dubio acceptissima fuerit. Methodus, inqvit ille, scientiæ alicujus guttulas aspergit, ut quis sciolus specie nonnulla eruditionis ad ostentationempossit abuti. Talis typocosmia nihil aliud fuerit, quam vocabulorum artis cujusque massa et acervus ad hoc, ut, qui voces artis habeant inpromptu, etiam artes ipsas perdidicisse existimentur. Hujus generis collectanea officinam referunt veteramentariam, ubi præsegmina multa reperiuntur, sed nihil, quod alicujus sit pretii. Extat et prolixa in illam artem Berneggeri declamatio, Oratione de parandæ doctrinæ modis illegitimis, quæ est inter orationes ejus secunda. Parum qvoque honorificè de eâ judicat Keckermannus in Præcognitis Logicis tractat. 2. ubi de variis suæ et superiorum ætatum scriptoribus Logices judicat, unde pleraqve illa, qvæ adversus eam artem dixerat Berneggerus, , qvod in Viro doctissimo miratus sum, descripsit. Hamelius in lib. 3. de mente humanâ cap. 2. §. 3. idem in illis locis Lullianis vitium agnoscit, qvod in Dialecticis; qvod fontes nimis generales præbeant, in qvos qvi animum intendat, non corpori prospicere, ex Fabri judicio, ait, sed abrupta qvædam, utforte ad manum venere, jaculari. Sorellus in libro de perfectione hominis tractat. 4. multa de hâc arte, cujus ille summam recenset, sed simul demonstrare laborat, mancam eam esse et mutilam, neqve illa, qvæ sibi proposuit, exhaurire omnia. Qvod si omnium istorum, qvæ adversus illam artem dicuntur, sum~am colligas, ad hæc capita facilè reducuntur. 1. quod omnium scientiarum principia misceantur, qvæ ad illam generalitatem non possunt reduci. 2. Qvod loci communissimi sint, qvorum non sit adæqvatus in dicendo usus; cum in qvâlibet oratione ea rem conficiant, quæ è propioribus argumentis petuntur. 3. Qvod ordo non sit accuratus, et in multis ille concinnior dari possit. Primum qvidem non nego fuisse et me inter illos qvondam, qvi hanc artem contempserunt, ac pro levi et futili commento habuerunt. Verum cum postea non spernendum ejus usum animadverterem, multosqve, qvi Lullianam artem insectantur, de aliqvâ arte inventivâ generali tamen sollicitos viderem, atque adeò non tam rem ipsam, qvam Lullium, contemnere, honestiùs de illâ arte mihi judicandu~ duxi. Præsertim cum Virimagni nominis, ac Philosophiæ etiam Peripateticæ addicti, non solum summè com~endarent, sed etiam com~entariis uberrimis illustrarent. Ac primùm qvidem non contenda~ cum aliqvo super eo, annon fortè in qvibusdam emendari illa Lulliana com~enta possint, et accuratiore ordine deduci: neqve barbarum ejus dicendi genus negabo; non enim in elegantioribus literis illi ultra ætatem suam sapere licuit. Qvare et Scioppius libro de stylo historico illum vocat lutulentum et ineptum scriptorem, sed tamen portentosi acuminis. Sed illa nunc seponenda sunt, neqve ubi de rebus ipsis agitur attendenda. Ea verò, qvæ adversus rem totam afferuntur, minimè ejus momenti sunt, ut illius inventi rationes evertant: Nam principia scientiarum in unum qvasi chaos confundi, inepta qverela est; qvod fieri oportet, cum tale aliqvod generale qværitur. Neque confunduntur illa; sed suis generalibus terminis satis distingvuntur. Atque ita fieri sanè debet, si ad praxin descendit Logica, atque suum instrumentum cæteris scientiis applicabit. Non enim instrumentum à suâ materia divelli potest Qvare et nuper recentior aliqvis scriptor sub Logices Practicæ titulo hanc artem proposuit. Tota hæc ars versatur in Subjectorum et Prædicatorum connexione. Ut verò subjecta per omnes disciplinas, ita et prædicata per illas vagari debent. Interim tamen suas sibi res salvas habent cæteræ disciplinæ, qvæ suis qvasi tribubus distinctæ, retinent principia. Neque is hujus artis scopus est, qvem nonnulli, ac fortasse ipse Lullius, ineptè jactat, qvasi una illa Encyclopædia omnium sit, illisque rejectis una hæc instar omnium esse possit: Præcipuus enim artis hujus usus in dicendo se exerit. Esto et hoc, ineptè in illiusartis applicatione versari nonnullos, qvi communissimis et forte fortuna oblatis utuntur, qvod Hamelius aliique objiciunt, atque ita temerariam aliqvam loqvacitatem, non veram eloqventiam formari; tamen nec hoc genuinum ejus artis usum tollit. Qvemadmodum neque Locorum Dialecticorum usus rejiciendus est, qvod illis aliqvi non rectè uti nôrint. Ipsa illa Enthymemata Rhetorica Aristotelis, qvæ maximè sunt, et magno numero ab illo proponuntur, nisi incidant in benè subactum judicium, qvod delectum in illis instituere novit, in futilem aliqvam loqvacitatem cedent. Artifex verò ea, qvæ rebus insunt, qvæque causæ sunt, minimè negligenda sibi et qvam plenissimè proponenda existimat. Iisnugatoribus, qvi ad extemporalem loqvacitatem bonis præceptis abutuntur, bonam mentem precor. De cætero non aliter hæc doctrina comparata est, ac multæ aliæ. Multa sunt, qvæ ad artis regulas revocari posse, dubium nullum est: si tamen arti nimis inhæreas, insuavia omnia fient, et nonnunqvam inepta. Argutiarum aliqva ars est; [350] sed si secundum illam semper dirigantur, frigidus interdum videberis. Habet aliqvid naturæ impetus impervestigabile, qvod nescio qvomodo ad regulas alligare se non patitur; ipsum tamen, etiamsi non obser vaveris, ad artis regulas qvam optimè factum deprehendetur. Sed natura ipsa qvasi omni arte superior per exempla et specimina sua arti regulas subministrat Prolixus est in hoc demonstrando Autor artis cogitandi part. 3. c. 17. qvi tamen eâ re ad locorum vel Dialecticorum vel Lullianorum inutilitatem probandam abusus est. Etsi enim non semper ad tales locos recurrant Oratores, etsi qvidam etiam ineptè iis utantur; tamen in illis eloqventiæ perfectio efficit, ut non attendant; hi inscitiâ suâ artis autoritatem non evertunt. Esto, non cogitare Oratorem de his locis, qvemadmodum illi, qvi ambulant, non solliciti sunt, qvomodo motus in articulis excitetur: est tamen sæpe, ubi locus oratorem monet, si forte alicubi hæreat, ut in Bibliotheca plures secundum ordinem rerum dispositiscriptores suggerunt, qvæ sine hoc subsidio in mentem non venissent. Sed judicii boni est seligere ex illo acervo, qvæ sunt optima. Sæpehoc mihi evenit vel carmen vel orationem scribenti, ut dum ejus animo perpendo, infinita propemodum per omnes et generalium attributorum classes eunti, sub manu nascantur, unde paucissima in usus meos excerpo: Plerumque tamen sine operosa cogitatione mentisque deductione illa mihi succurrunt, suntque in iis optima, qvæ prima, et ingenii prævenientis citra notabilem locorum suggeruntur. Unde verum deprehendo, qvod Cardanus libro de Inventione dicebat, inventionem potentiâ esse infinitam, actu finitam. Nam subsistendum in aliqvo præcipuo est, ne infinitè mens nostra vagetur, qvod interdumstatim illa occupat, interdum anxiâ indagine qværit ac investigat. Typus hujus artis in eo consistit: Primum duos circulos subjectorum ponit Lullius, majorem et minorem. Ille continens et immobilis dicitur domicilium substantiarum, et generalia hæc subjecta ordinat, 1. Deum. 2. Angelum. 3. Calum. 4. Hominem. 5. Imaginativum. 6. Sensitivum. 7. Vegetativum. 8. Elementativum. 9. Instrumentativum. Subjectum instrumentativum consideratur vel naturaliter, vel moraliter. Naturaliter consideratum habet in senovem prædicamenta accidentis: Unde efficitur alter circulus subjectorum, minor contentus et interdum mobilis, sedes accidentium, in qvo 1. Qvantitas. 2. Qualitas. 3. Relatio. 4. Actio. 5. Passio. 6. Habitus. 7. Situs. 8. Tempus. 9. Locus. Instrumentum moraliter consideratum, prout conjunctum est vel cum virtute vel cum vitio, novem numerat virtutes totidemque vitia. His terminis subsunt. Hos subjectoru~ circulos excipiunt circuli Prædicatoru~, Prædicata verò vel sunt absoluta, vel respectiva. Illa sunt 1. Bomtas. 2. Magnitudo. 3. Duratio. 4. Potestas. 5. Cognitio. 6. Appetitus. 7. Virtus. 8. Veritas. 9. Gloria. Habet verò hic circulus in pleno triangulum, in qvo resident terminigeneraliores, Essentia, Unitas, Perfectio. Illis prædicatis generalibus specialia longo ordine, tam cognata, qvam repugnantia substerni possunt, qvæ leguntur [351] apud Petrum Gregor. lib. 3. Syntax. artis mirabilis, et Alstedium in Clave artis Lullianæ. Respectiva prædicata sunt. 1. Differentia. 2. Oppositio. 3. Concordantia 4. Principium. 5. Medium. 6. Finis 7. Majoritas. 8. Minoritas. 9. æqvalitas. Qvæ et ipsa speciales terminos continent, qvorum non contemnendus in amplificationibus usus est, qvâ de re suo loco. Additur circulus compositus ex qvæstionum formis, qvarum beneficio subjecta prædicatis suis copulantur, ut formari ex iis conclusiones possint, suntque hæ. 1. Utrum, referens se ad Possibile. 2. Qvid, ad Qvidditatem. 3. De quo, ad materialitatem. 4. Quare ad Causalitatem. 5. Qvantum ad Qvantitatem. 6. Quale ad Qvalitatem. 7. Qvando ad Tempus. 8. Ubi ad Localitatem. 9. Cum quo, ad instrumentum velmodum. Atque ex his circulis variè per rotas inter se conversis omnia illa, qvæ vel disputando vel dicendo qværimus, eruuntur: ut ia ipsis illis Autoribus, qvi artem Lullianam commentariis illustrarunt, prolixiùs legi potest. Lullius ipse scripsit Artem brevem et magnam Inventivam, Demonstrativam, Artem mixtionis principiorum, librum de Auditu Cabalistico, Arborem scientiæ. Non defuerunt inter Philosophos, qvi artem illam ambabus, qvod ajunt, manibus amplexi fuerunt, operososque in eam commentarios scripserunt, non pauci tamen ut rem anxiæ et obscuræ diligentiæ damnarunt; è qvibus Keckermannus suprà nobis nominatus fuit, qvem diligentissimè refutavit Alstedius in Clave Artis Lullianæ cap. 4. Extat et Joh. de Riera Tractatus, in qvo respondet omnibus, qvæ hucusque objecta sunt Doctrinæ Raimundi. Artis Lullianæ usum per omnia disciplinarum genera, Logicam, Rhetoricam, Physicam, Mathematicam, Mechanicam, Medicinam, Metaphysicam, Theologiam, Ethicam, Jurisprudentiam, barbarâ qvidem dictione pro sui seculi genio, sed magnâ tamen curâ, nec spernendo ingenii acumine, ostendit Bernhardus de Lavinheta, cujus opera, rejectis illis, qvæ ipsi aliena à scopo hoc videbantur, Coloniæ Ann. 1612. recudi fecit Joh. Henricus Alstedius. Variè autem à multis et interpolata et illustrata sunt illa Lulliana. Paulus Scalichius de Lika Comes Hunnorum, S. Theol. Doctor, ac postea Electoris Brandenburgici primarius Consiliarius, inter cætera opera Epistemonis Catholici libros edidit: ubi libro 12. agit de revolutione Alphabetariâ, sive perfectissimâ ad omne genus scientiarum methodo; hanc qvoque Lullianam doctrinam explicare laborat, sed plus intricare videtur, dum Cabalisticis subtilitatibus miscet, in terminis etiam reducibilibus eorumque oppositis discrepare à Lullio aliisqve videtur. Jordanus Brunus Nolanus, Vir ingeniosus, ut ex ejus libro de Universo et Mundis patet, et meliore fato dignus, aliqva ad hujus artis dilucidationem scripsit; qvæ inter est ejus liber de progressu et lampade venatoriâ Logicorum Ann. 1587. editus, et alius de Specierum scrutinio et Lampade Combinatoriâ Lullii Doctoris Eremitæ omniscii propemodumque divini, Pragæ 1588. editus: In cujus præfatione promittit, se propediem sub titulo Lampadis Cabalisticæ aliqvid permagni momenti in lucem producturum, qvod Vir ille divinus sub inscriptionibus [352] Auditus Cabalistici et Septemplicis arboris occulucrit et obsignarit: qvod an iucem viderit, ignoro. Petrus Gregorius Tholosanus JCtus, et Academiæ Pontimussanæ Professor Syntaxin artis mirabilis ad Lullii methodum qvidem scripsit, sed de arte ipsâ nihil apud illum habetur. Cornelius Agrippa commentarios uberrimos in eam artem scripsit, ita tamen, ut magis intricare videatur, et in libro de vanitate scientiarum eodem cum cæteris omnibus loco habeat Jul. Pacius, optimus ille Organi Aristotelici editor, libris quatuor artem Lullianam emendavit, qvi Valentiæ Ann. 618. in 8. editi sunt. Claudius Clemens Burgundus Prodromum Scientiarum Artiumque liberalium scripsit, ad Peripateticæ Scholæ et Cabalisticæ doctrinæ [ut titulus habet] purissimos fontes revocatum, Venetiis Ann. 1651 editum, qvi tamen eo in libro intra Logicæ se terminos tenet. An illum Prodromum alii sint secuti, ignoro. Sed hâc ratione tricarum nullus finis erit, si scholasticæ minutiæ cum Lullianis illis milceantur. Schastianus Izquierdo Pharum qvoque Scientiarum, vastum librum, edidit, in qvo artis hujus campum latissimum ostendit, in qvo de combinatione aliqva addidit, qvæ ingenio non destituuntur. Ex Hispanis. Ann. 1613. et 1619. Turiasone in 4to. edidit Petrus Hieronymus Sanchez de Lizaraço, Arragonius, Decanus et Canonicus Ecclesiæ Turiasonensis Methodum generalem et admirabilem, ad omnes scientias facilius et citius addiscendas, in quâ Raimundi Lullii ars brevis explicatur, et multis exemplis variisque quæstionibus ad praxin, qvod nunquam factum legitur [sic enim titulus habet] apertissimè reducitur. Idem, teste Nicolao Antonio, artem magnam similiter explicatam, aliosque plusqvam triginta diversarum rerum tractatus, p#ælo, qvod propriis sumptibus domi instruxerat, propediem subjecturus erat, nisi mors editioni curæque intercessisset. Hispanicâ linguâ de hâc arte scripserunt Augustinus Nunnez Delgadillo, Petrus de Gvevara, et Joannes Arce de Herrera Apologiam pro Raimundo scripsit. Jaimus Januarius superiore seculo Artem Artium Raimundi, et Franciscus Marzal Artemgener alem illustratam, Petrus Cirvelo itidem Artem Raimundi scripserunt. Raimundi Lullii libri ipsi cum Jordanis Bruni, Agrippæ et Valerii de Valeriis illustrationibus junctim editi Argentorati in 8. 1617. Gallicâ linguâ hanc artem qvoqve proposuit Nicolaus de Hauteville libro, cui titulus Art de discourir. Paris. in 12. Ann. 1666. Extat et Ivonis Capuccini Parisiensis Digestum Sapientiæ tomis 3. in folio. Ab aliis laudatos libros, Cornelii Gemmæ Cyclognomica tribus tomis Antv. 1659 edita; ægidii Moncurtit Typum omnium scientiarum 8. Lugd. 1591. editum; Bisterfeldii Phosphorum Catholicum seu Epitomen artis meditandi; Petri Morestelli Encyclopædiam ad Artem magnam Lullii, Lugd. 8. 1646. editam; Christ. Krieg smanni Pantosophiæ sacro- prophanæ, à Raymundo Lullio in artem redactæ, ab ipso elimatæ ac locupletatæ Tabulam, Spiræ 8. 1671. editam; nec vidi, nec legi. Alstedii Clavem Artis Lullianæ et veræ Logices, Argent. 1610. in 8. editam jam suprà nominavi, qvi magnus Lullii Hyperaspistes est. Idem qvoque Criticum scripsit de Harmoniâ Philosophiæ Aristotelico-Lullianæ et Rameæ, Herbornæ in 8. 1610 editum. [353] Saltavit et in hoc theatro Athanæsius Kircherus, centum ille doctor artium, qui artem magnam sciendi seu combinatoriam scripsit, Amstelodami 1669 in fol editam Opere hoc artem illam Lullianam reconcinnare voluit, qvæ et inde Kirchero- Lulliana dicitur. Defectus aliquos in illo emendare, novisque exemplis illustrare laborat, multa alia extemporalis eloqventiæ et pœseos parandæ venditans; qvâ de re etiam alii ante illum cogitarunt. Rarò enim in viâ ab aliis non tritâ ambulat: sed hæc inepta sunt, et ad futilem ac inanem pompam commenta, de qvibus nos suo loco. Compendium aliqvod artis Lullio-Kircherianæ Caspar Knittelius è Soc. Jesu proposuit in libro, cui titulus: Via Regia ad omnes scientias et artes, h. e. Ars universalis scientiarum omnium artiumque arcana faciliùs penetrandi. Liber Pragæ editus in 8. An 1682. et An. 87. recusus. Multa in illo libro promittuntur singularia arcana. Primum de arte combinatoria agit, monstratque qvoties inter se numeri, literæ, res, propositiones combinari, et ipsarum combinationum combinationes inveniri possint: qvod ille inventionis artificiosæ in scientiis humanis unicum instrumentum vocat. Hâc arte omnes figuras earumque modos in Logicâ, omnes primarum qvalitatum combinationes in physicis inventas ait. Eo beneficio Kircherus Musarithmicam suam, qvâ qvilibet Musicæ imperitus ad componendi notitiam pervenire possit; item Polygraphicam Universalem, qvâ qvis uno tantùm idiomate instructus cum omnibus totius orbis nationibus literarum commercium instituere possit; tum Arcam mathematicam, qvâ imperitus ad qvævis recondita mathematica respondere possit; deinde Artisicium linguarum, palmari arculâ inclusum, in qvo omnes totius mundi linguæ ad unam reducuntur; nec non Artificium rhetoricum et poëticum, qvo qvisqve etiam Oratoriæ et Prosodiæ rudis orationem et carmina ex tempore scribere possit, et plurima alia, invenisse dicitur. Verùm, qvod ad linguarum artificium attinet, hujus inventi primus Beccherus autor fuit, qui ante Kircherum Chamcterographiam Universalem scripsit, ac artificium illud poëticum aliqvis Webbius, Anglus, dudum ante Kircherum exposuit; de qvo nos suo loco. Agit porrò de arte Analogicâ, qvæ sanè non spernendum usum habet. Comprehenditur illâ verò arte ea intellectus operatio, qvâ, qvod Subjecto convenit uni, per analogiam tribuitur alteri, ac fundamentum omni inventioni argutæ subministrat. Izqvierdo Translationem vocat. Ejus usus magnus in artibus ac experimentis inveniendis est; qvod et Verulamitis multis exemplis in Novo suo Organo et libro de augmentis scientiarum notavit. Prousu pœ~tico et oratorio in meditando et argutiis adhiberi commodissimè præcepta Emanuelis Thesauri possunt, ejusqve Index Categoricus. Agit de Hebræorum Cabala, ac Pythagoræorum prædicamentis, qvæ ut obscura ac inutilia rejecit. Hinc de Categoriarum seu Prædicamentorum et Locorum Dialecticorum usu agit, et ad artem Lullianam procedit, cujus defectus VII. notat. 1. qvod per unam literam plura significet Lullius (qvod ego illum, nec sine ratione, consultò fecisse autumo) [354] 2. qvod memoriâ excellentissimâ illa vix teneri possint. 3. qvod impossibile sit in hâc arte qvidpiam præstare, nisi qvis jam antè in scientiis versatus sit. (Et hoc ego non pro defectu habeo, sed pro necessario reqvisito præsuppono, ut ipse Autor in seqventibus p. 90. præsupponit: Ad disputandi enim et dicendi finem illæ artes primariò in ventæ sunt.) 4. qvod ars Lulliana non demonstret, qvot sint combinationes seu conjunctiones possibiles ex terminis datis; (qvod ut supervacuu~ ego consultò prætermississe puto.) 5. qvod non agat de qvaternariis ac de qvinariis combinandis. 6. qvod non rejiciat combinationes inutiles. 7. qvod stylus Lullii barbarus sit. Tandem Artem Lullianam à Kirchero emendatam ut perfectiorem proponit. Illa verò consistit in eo emendatio, qvod nova com~iniscatur Alphabeta, aliis literarum formis alioque ordine, qvæ mihires exigua videtur. Deinde terminos enumerat, ad prædicata tam absoluta qvam respectiva, reducibiles: sedad certum numeru~ non reduxit; qvod tamen ante ipsum fecit Petrus Gregorius Tholosanus, qvi sub unaqvaque litera et cognata et repugnantia collocavit. Disserit porrò Knittelius de hujus artis usu, qvi major sit in libris scribendis, qvam in argumentatione subitâ in veniendâ, qvæ multam exercitatione~ reqvirat; in probandis et oppugnandis qvibuscunque propositionibus qvarumcunque scientiaru~. Subjungit Tabulam Combinatoriam, in qvâ per artem combinatoriam principia tam absoluta qvam respectiva Lulliano Kircheriana ita disponuntur, ut eâ, qvicqvid in humanarum divinarumqve rerum scientiâ lateat absconditum, erui possit. Ejus usum per definitiones, divisiones, probationes, oppugnationes deducit, variisqve exemplis, Theologicis, Juridicis, Medicis, Mathematicis, Chimicis, Methaphysicis, Politicis, Moralibus, Rhetoricis, Poëticis, Mechanicis illustrat. Addit ultimò varias praxes et arcana, ut vocat, qvomodo de qvâcunqve re propositâ statim librum concipere et in capita dividere, de qvâcunqve re ex tempore disserere, argumentari, librum facilè memoriâ retinere, de qvocunqve themate orationem formare, orationem mentalem per horam, dies et septimanas protrahere, rem qvamcumqve describere, per apologos et fabulas proponere, Emblemata et Hieroglyphica invenire, cum Grammaticis primordiis philosophiæ naturalis et moralis mysteria addiscere, ingeniosè ex libris furari, de qvâcunqve re historias expeditè scribere, adversaria de qvâcunqve re facere, majorem librum expeditè in compendium redigere, Locos Communes, tum pro disserendo, tum pro memorando, qvocunque proposito themate in corpore nostro velut stigmata circumferre, de qvâcunque materiâ consilia dare, omnes argutias ad unam regulam reducere, assumptum thema in infinitum multiplicare, ex falso rem de monstrare, qvidlibet per qvidlibet probare, possimus. Qvædam ex illis arcanis jam tum Janus Cæcilius Frey in Via ad scientias, linguas, sermones extemporaneos novâ et expeditissimâ, libro Parisiis primò edito, et Jenæ ac Arnstadiæ recuso Ann. 1674. docuit, qvi et titulum libro Knitteliano commodasse videtur. Ejus tamen mentionem à Knittelio factam non memini. Superiore Ann. 1686. qvidam Udalricus [355] Staudigl Benedictinus, Romæ edidit Logicam Practicam, qvam et Nobilium Logicam vocat, seu omnium scientiarum ac artium organum universale, cui in multis cum Knittelio convenit: Nam et de arte combinatoriâ et arte Analogicâ agit, et præterea multa immiscet, qvæ etiam à Knittelio adducuntur. Partes duas hujus suæ Logicæ facit, primam Theoreticam, alteram Practicam. In prima de prædicabilibus, prædicamentis earumqve tabulis et divisionibus; item de enunciationibus et syllogismo agit. Parte alterâ agit 1. de qvæstionibus. 2. de Methodo. 3. de Terminis Reducibilibus ad sua prædicamenta. 4. de Dialectica, 5. de arte Analogicâ, qvam explicatiùs Knittelio proponere videtur: considerat enim Analogiam per comparationem Substantiæ ad Substantia~, Substantiæ ad Accidens, Accidentis ad Accidens. 6. de arte Combinatoriâ. In eo tamen differt hîc á Knittelio, quod pleraqve, qvæ Knittelius ad Locos Lullianos, ille ad usitata illa Prædicamenta deducat, atqve secundum eorum ordinem praxes suas instituat: Qvod feliciter sanè illi succedit, et suprà nos ex ipsius Aristotelis consilio commendavimus, et suo loco pluribus eorum usum ostendemus. Ac possunt sanè omnia illa prædicata Lulliana ad prædicamenta reduci, nisi qvod in iis prædicamentis, ut in Qvalitate Actione et Relatione, qvorum usus in dissertando latiùs patet, specialiores tituli ponantur; Qvi si per subdivisiones generalibus titulis suis subordinentur, eodem res redit. Artem hanc Lullianam, qvatenus ad Rhetoricam refertur, operosiùs, etsi obscuriusculè persecutus est, ac nova qvædam amplificandæ orationis alphabeta invenit, Jordanus Brunus ingenioso certè neque spernendo conatu, cujus non exiguus esse usus possit. Prodiit liber hoc titulo: Artificium perorandi traditum à Jordano Bruno, Nolano Italo. Edidit Alstedius Francofurti Ann. 1612. qvi in Consilio suo de copiâ rerum et verborum, qvod cum Sadileti (Alstedii) omnium Facultatum et Studiorum Censurâ Argentorati Ann. 1664. prodiit; ubi de orationis variatione per Alphabeta Lulliana agit; Schematismum qvoque Alphabetorum Jordani Bruni cum aliqvot exemplis proponit. Primùm ille loca Enthymematum ad certa genera applicata ex Aristotele aliisque Rhetoribus, sed novo qvodam modo interpolata, proponit. Parte secundâ de copia verborum agit, illiusque artificium per sex Alphabeta tradit. Primum continet terminos generales sub locis 26. dispositos, qvorsum omnia propemodum referri possunt, qvæ dici de re aliqvâ solent. Secundum est Alphabetum Indumentorum, qvæ vocat autor, qvod non spectant ad orationis materiam, sed tantùm ad externam formam. Tertium est modorum, qvi sunt velut colores, qvibus indumenta imbui et exornari possunt. Atque ista duo Alphabeta, secundum et tertium, combinantur. Quartum est Complicationis, qvod certâ qvâdam tabulâ combinatoria proponit, qvæ notis per longitudinem et latitudinem ductis omnem variandi rationem ob oculos ponit: Alstedius se hanc variationis messem sæpe attonitum adspicere ait. Subjungit hic duo Alphabeta Practica, qvorum primum secundum suos locos et titulos [356] contineat formulas oratorias, alterum contineat terminos accidentales, ut notas interjectionis, subjunctionis, graduationis, relationis, differentiæ, continuationis, qvæ ex prædicatis Lullii absolutis et respectivis suppleri possunt. Et hæc qvidem Rhetorica praxis non est spernenda profectò, ac multum habet usum, et novæ cloquentiæ methodo, Rhetoricam Aristotelicam et Lullianam complectenti, simulque scientiarum generale seminarium aperienti (ita enim titulus habet) ab Anonymo Parisiis Ann. 1663. in 120. editæ præferenda videtur: Nam hîc tantùm præcepta Lulliana recoquuntur leviter mutata, et qvasi in exhibentur, ipsa verò praxis et applicatio ad artem Rhetoricam omittitur. Fuit et Gallus aliqvis Jean Belot, qvi in libro, cui titulus: l' Oeuure des Oeuures on le plus parfaict des sciences Steganographiques, Paulines, Armedelles et Lullistes, Lugduni An. 1654. in 8. edito, Dialecticum et Rhetoricum artificium secundum artem Lullianam, aliâ qvâdam ratione interpolatam, cum mirificiis elogiis proposuit. Ejus beneficio ille orationes, conciones, citiùs qvam pyrum vulpes comest, confici, imo ex tempore haberi posse, gloriatur. Cæterùm argumentorum et enthyemmatum omnium, qvibus ad disserendum uti possumus, fontes et locos felicissimè atque uberrimè digessit Vir Clariss. Vincentius Placcius in Excerptis illis Rhetoricarum Accessionum, integrè olim edendarum, una perpetuáque delineans, qvicqvid vel è locis Dialecticis ad Oratorem pertinet, vel Loci Communes et proprii Rhetorici Aristotelis, ac denique ipsa illa rerum series ac ingenium illi suggesserunt: ut profectò meritò gloriari possit, nihil apud cæteros Inventionum fabros, qvantum ad argumenta, novi esse, qvod non suis illis axiomatibus contineatur: Et rectè sane judicat, cum ait, ad scientias non tam multitudinem quæstionum aut probationum, quam soliditatem definitionum, accuratiorum divisionum et membrorum singulorum suis essentialibus et propriis attributis insigniendorum subordinationem justam requiri: è tanto vero numero inventorum (ut latitant multa) utilia seligere summæ difficultatis rem fore, nisi peculiari arte utilia ab inutilibus secernantur. Sollicitum ea res qvoque habuit virum ingeniosissimum et præ cæteris omnibus tam intricato negotio parem Gothofredum Gulielmum Leibnizium, qvi in dissertatione de arte combinatoriâ Lips Ann. 1666. in 4to editâ, subtilissimas de hâc arte observationes instituit. De arte Lullianâ judicat p. 33. qvod tota ejus methodus potius dirigatur ad artem ex tempore disserendi, qvam plenam de redatâ scientiam conseqvendi. Defectus multos illic, tum in terminorum numero, nominibus, combinationibus, ostendit; qvorum medelam frustra à Kirchero speravit. Titulos subjectorum rectè ordinatos ait. Laudat Joh. Henrici Bisterfeldi Phosphorum Catholicum, suprà nobis memoratum; doletque ingeniosi Viri Joh. Hospiniani Steinani Prof. Organi Basileensis, qvem promiserat libellum de inveniendi et judicandi facultatibus, in qvo emendationem doctrinæ Topicæ paraverat, locosque recensuerat 10. maximas 2796. insigni rei Logicæ damno interiisse, In arte combinatoria ejusque novis regulis ac præceptis inveniendis multum [357] laborat, usumque complicationum ac transpositionum per universum scientiarum orbem ostendit: nova qvoque Artis Meditandi seu Logicæ Inventionis semina spargit. Nam in modis figurisque Syllogismi indagandis, discernendis, miram ille solertiam adhibuit. Inter alia qvoqve in Beccheri Polygraphias artificio, suprà nobis memorato, defectus notavit; hocqve qvondam ab Hispano illo, cujus meminit Digbæus cap. 28. n. 8. de Nat. Cap. et Caspar Schottus in Teihnicâ Curiosâ lib. 7. consilium fuisse agitatum ait: qvâ de re tamen apud Digbæum nihil extat. Elegans qvoqve est illud Dn. de Breissac inventum, qvod ex Harsdörfferi Supplementis Schwenterianis part. 2. sect. 10. prop. 25. recenset; qvi omnia, qvæ in re bellicâ attendere bonus Imperator debet, ita complexus est, ut novem rotis ex papyro concentricis et se invicem circumdantibus, promotâ qvâcunqve leviter rotâ, nova qvæstio novaqve complexio prodeat. Multa nova, mirabilia, stupenda nobis inventa promiserat Quirinus Kuhlmannus, Juvenis ingeniosus, sed , et nescio qvo impetu agitatus, mirificus rerum suarum præco: qvæ è longè accuratiore, qvam vel Lulliana, vel Kircheriana, methodo, ac divinitus inspiratâ, profluxisse venditat: et extant qvoqve peculiares ejus ad Kircherum de novâ illa arte combinatoriâ epistolæ. De Lullio tamen magnificè ille sentit. Legimus, inqvit, Lullium et relegimus, Lulliumque in ipso Lullio rarò in Lullistis legimus. Nec mirabamur tam paucos Lullium vix at ne vix qvidem cepisse, multos etiam sanctissimum hominem severioribus obeliscis pupugisse, qvia illius lectionem interpretationemque sine afflatu lumineque divino fuere aggressi. Cæterum in illis Epistolis mirifica jactat, ac in Prodromo Qvinqvennit sui mir abilis hos librorum titulos enarrat, è qvibus sunt: Ars magna eloqventiæ solutæ et ligatæ, universali methodo ad omnes Europæ populos directa, qvæ capitis loco Kircherianæ Combinatoriæ posset inservire; in qva innumerabilis et prope infinita verborum copia per lusumingenii comparatur, ut qvilibet de qvâvis re vel extemporalia carmina possit fundere, vel copiosè, ornatè, promptè ad stuporem usqve disserere: Ars magna sciendi, in qvâ methodo planè admirandâ omnes scientiæ proponuntur, ut aliquis hoc unico scripto confisus de omnibus rebus disse ere possit; quod scriptum Artis Lullo-Kircherianæ pedes esse posset, et pro materia habebit Theologiam, Jurisprudentiam, Medicinam, Philosophiam, Philologiam cum artibus Mechanicis: Ars magna scribendi, quâ via docebitur scientias augendi, et methodus facilis librorum, manium excessum, utilium defectum cognoscendi, illum vitandi, hunc emendandi, tantâ perfectione, ut nullus mortalium librum edere posset, quem non ista ars scribendi comprehenderet; nec ullus hominum tam insulso judicio præditus sit, qvi hâc institutione libros doctos, novos, utiles, omni rerum scientiâ plenos, levissimâ operâ edere non posset: Ars magna linguas discendi, qva felicisiima instituendi methodus in Tomis duobus docebitur: Ars magnacomment andi, sive com~entarius, omnibus Criticis palmam gloria præripiens; et ad omne genus scriptorum Romanorum perfectissimus; [358] qvod unicum opus tot mille Criticos Philologosque ad unitatem reducet: Ars magna Critices, viam accuratam ostendens de omnibus omnis generis scriptoribus judicium formandi et firmandi: Ars magna, seu Harmona Adagiorum omnium populorum, Ebræorum, Arabum, Græcorum, Latinorum, Anglorum, Italorum, Hispanorum, Gallorum, Belgarum, Germanorum etc. universali methodo ad gloriam usumque omnium gentium eruta: Ars magna Historiæ specialis Hominis, Status Politici, Ecclesiastici, Oeconomici Regnatoris. Tomus I. debet continere totius vitæ, h. e. ingressi, progressi, egressi Synopsin, arte universali elaboratam, omniumque vitarum et rerum gestarum suarum scriptores et imagines Cæsarum, Regum, Electorum, Ducum, Principum, Pontificum Cardinalium, Comitum, Baronum, Nobilium, togatâ sagatâqve historiâ illustrium, omnium populorum Europæorum, antiquorum, neotericorum, mortuorum, viventium, ordine Alphabetico concinnatorum, cum tot specialibus indicibus, quot populi, si indices Ethico-Politico-Chronologicos excipias. In hoc autem opere omnes Historici ad unitatem reducuntur. Tomus II. possidere deber compendium Eruditorum Europæorum, h. e. omnium Theologorum, JCtoru~, Medicorum, Philosophorum, Philologorum, scriptis Græcis, Latinis, Germanicis, Italicis, Gallicis, Hispanicis, Belgicis, Anglicis, Hebraicis, etc. illustrium, antiqvoru~, neotericoru~ orthodoxorum, heterodoxorum, mortuoru~ viventium vitam, accurata brevitate narratam, libros et nominatos et judicatos, ordine etiam Alphabetico. Indices adduntur juxta materias librorum, ut uno qvasi oculo unusqvisque perspici possit, qvâ materie quilibet scripserit. Mirandum etiam hoc est, quod alii magnis voluminibus descripserunt, hoc unico indice longè perfectiùs hîc absolvitur, et ad unitatem reducuntur Scriptores quales qvales Tomus III enarrat nomina, inventa, scriptores Artificum Opificumque, in universâ historiâ scriptisque eruditi orbis notorum, neotericorum, antiquorum, omnium populorum, inventis egregiis ad generis humani salutem clarorum, methodo ante dictâ. Promittit porrò Bibliothecam Bibliothecarum, cui cedent omnes Bibliothecæ terrarum, cum omnes in unico volumine comprehenduntur. Nam Scriptores Theologici, Juridici, Medici, Philosophici, Philologici omnium linguarum, gentium, populorum ex ingenti suâ multitudine ad unitatem deperditam virtute methodi universalis reducuntur, generali dispositione: nec de opere illo (inquit autor hic) perficiendo desperassem, tantâ judicii acrimonia à Deo instructus, nisi Omnipotens consummatione seculi laborem absumeret. Revocamus enim omne scibile ad corpus suum, singulis scientiis proprium, quod universali artificio tam concinnè est conceptu~, ut cunctos disciplinæ suæscriptores possideat, solis indicibus, nedum ipso opere, scriptoribus optimis præstans. Instruitur simul ex corporibus singularum scientiarum specialibus corpus universale, iterumque ex istis corpus corporum Universalissimum. Addit ad hujus libri commendationem: Nullus nostratium esset tantæ lectionis Philologus, Philosophus, Medicus, JCtus, Theologus, qui denegare [359] auderet, quod innumera in hoc Corpore Corporum sibi ignorata non legisset; nec aliquod legisset antea, cujus copia hic deesset. Et quanquam Corpus Corporum omnium cruditorum diligentiam provocaret, tantæ tamen facilitatis esset, ut adolescentis judicii industriæque mediocris captus illud caperet. In Epistolâ I. ad Kircherum sub manu se habere dicit Corpus Juris Crvilis Romani, cui restituet Pandectarum methodum, per tot secula deperditam, artificiosam, subtilem, simplicem, leges maximè illustrantem, et infinitas rixas exortas finientem. In Epistolâ alterâ ad Kircherum ejus artem combinatoriam imperfectionis arguit: Sioretenus tecum agere possem de arte tuâ Combinatoria, ad oculum octenderem, quæ tu nondum credis, in eâ Lullianæ doctrinæ contraria, imperfecta, nimis operosa, simulque tui amore paucis innuerem methodum facilem simplicemque, in quâsi Combinatorium tuum volumen scripsisses, operâ longe minore et artem disputatortam, quam te præcipuè intendisse perspicio, generalissimè absolvisses, et alienæ industria mille volumina disputatoria ejusdem magnitudinis ex tua digesta materia elabor anda reliquisses, Inventoris laude in millenis his operibus temanente. Nam cum arte magnâ universali ita comparatum est, ut cum numeris. Sicuti enim ab unitate omnis numerus profluit, ipsaque omnium sinis iterum existit; sic ab arte methodicâ crntrali omnes cæteræ artes pendent, et iterum in matrem suam se siliæ resolvunt. De Arca Artium Kircherianâ non ineptum fert judicium: Video te cistam confecisse, in varia receptacula distinctam, in quâ omnium scientiarum rationes universales et demonstr ativæ ad respondendum exhibentur. Verissimum est, puerum, impuberem, idiotamque cistætuæ assvotum, posse ex istâ ad tot quæstiones respondere, ad quot responsiones suggeruntur. Hæc inventio prorsus ejusdem est notæ, cujus illa, qua Gallus quidam Parisiis Arithmeticam in unâ rotâ 37. circulis constante docuit, et Germanus quidam ad 6441. quæstiones de distantiâ urbiuminter se, unâ tabulâ juxta modum Pytbagoreum respondit. Fateris enim ipse, hanc tuam methodum eodem modo, quo Polygraphia et Musurgia tua, constare, in quibus eandem inventionem deprehendo. Sedlusus est ingeniosus, Ingeniose Kirchere, non methodus, primâ fronte aliquid promittens, in recessu nihil solvens. Sine cistâ enim puer nihil potest respondere et in cistâ nihil præter verba intelligit; tot profert, quot audit, sine intellectu, ad instar psittaci; et de illo jure dicitur, quod Lacon de Philomela: Sunt verba, prætereaque nihil. Datur autem methodus tam facilis, tam simplex, tam expedita, cujus ope pueri, impuberes, idiotæ viâ sacillimâ in eruditos evadunt, h. e. in scientes, nunquam autem ingenio destituti in prudentes et sapientes. Multa passim de Rotis suis Combinatoriis jactat, qvibus ordinatis unus homo millies mille, imò millies millies mille scribas vincat, qui tamen primarius rotarum scopus non est, sed grandior longè restat: nempe notitia providentiæ æternæ, orbisque terrarum motus. De Arcaúo Steganographico Kircheri et Beccheri ita judicat: Omnes suo voto exciderunt linguarum harmoniam naturalem minimè attendentes, maximamque confusionem in linguas introducentes. Scias, vir sagacissime, linguæ universali omne Alphabetum linguarum ex asse contrariari, ejusdemque farinæ esse groverbiales linguarumque propriissimas formulas. His de causis omnes Steganographi, [360] Alphabeti ordinem servantes, proverbialesque dictiones novo artificio superare nescientest littus arant, universali simplicique harmonia amissa. Hanc artificialem linguam, naturalem, universalem in Lexico Universali Harmonico et Corpore Adagiorum Harmonico se traditurum promittit. In Rhetoricis inaudita nobis narrat: Non pauca artificia Rbetorica deprehendi, à quibus tanta rerum copiâ dicens impletur, ut singulis diebus ex tempore Orationem realem, singulis diebus Solis propriam habere, et per aliquot mille annos, imo in infinitum sic posset continuare. Artificium Poêticum Kircherianum qvod ille artisicio Latinitatis Trithemiano suppar existimat, ego jam suprà ab Anglo Webbio propositum demonstravi, rectè contemnit: nam in nullis se speciem, in omnibus rem quærere ait. De Rhetoricâ suâ variatione in Prodromo ait: O Tulli, Tulli: nullus Roscius gestibus suis tecum certare ausus fuisset, si hanc Varietatem sermonis calluisses: non ausus fuisset, si modo unicum nostrum Pinacem Natur alem seu Physicum tentasses. Unde patet, eâdem scilicet via, fortasse tamen accuratiori, quâ Emanuel Thesaurus, eum usum esse, indice scil. Categorico. De hâc suâ arte amplius ait: Artem magnam nostram dicendi seu Combinatoriam auspicamur, quâ ad Eloquentiæ cognttionem brevi adquirendam methodus ostenditur; quod uti inventum novum est, ita quoque ejus subsidio instructus quilibet, de quavis re proposita, infinitis penè verborum Combinatiombus disserere poterit. Kircheri Ars magna sciendi est Ars Artium; nostra Ars magna Dicendi Portaillius est. Qvod viatori est Herma, scribæ calamus, Geometriæ circulus, infanti serper astra; id toti Encyclopædiæ Polypædiæque circulo verborum Combinatio sive Ars nostra Dicendi. Video illam (nisi fallor) cum Vespasiano exclamare: ego Nilus sum, haurite. Promittit Artem Apophthegmaticam, in qua methodus quædam mirabilis ex Apophthegmatibus Imperatoru~, Regum, Electorum, Principum, Comitum, Nobilium, et omnis generis ordinum Eruditorum eruenda, cujus ope homo Germanicæ linguæ solùm peritus, de omni scibili copiose possit disserere: Artem Tragicam, quæ XII. Tragœdias contineat, præcipuam Romanorum, Græcorum, Germanorum, Gællorum, Italorum, Anglorum, imo Ebræorum etc. antiquitatem Ethicam Politicamque Aulico- practicam concludens; Gracos, Latinos, Belgicos, Italicos Gallicosque Poëtas Tragicos Germanorum linguâ exprimens: in qua simul Tragica artificia, è centro Tragœdiæ inventa, nunquam visa monstrentur: Artem Comicam, quæ XII. Comœdias possideat, omnium gentium amœnitates, virtutes deliciasque docens, quæ Comœdiam veram Germanicam admirandâ methodo prima erit monstratura. Artem magnam Poëticam, Versisicatoriam, Rythmicam, in quâ porta ad Germanicam triplicem Poësin aperienda, multa millia carminum genera docenda, epitheta plusquam 100000. Poëtica, virtute inventorum novorum Artis alphabetorum eruenda; verbo: in paucis quibusdam tabellis methodus demonstranda tantæ perfectitudinis, ut Teutonica lingua cum omnibus aliis non de copiâ solum, sed de ipso principatu elaborationis possit contendere facillimè. Prætereo clavem ejus æternitatis, æviternitatis, Temporis, Tractatum de Homine Microcosmo, de Homine Deo, Homine Diabolo, Resurrectione è Naturâ demonstratâ; Tractatum de illustribus [361] seculi hujus Centumviris, Artem magnam Antiquitatis, omnes antiquitates omnium urbium, gentium, populorum universali methodo continentem. Tacitum Politicum, Theoretico Practicum, novâ, stupendâ, inauditâ methodo descriptum, cujus Tomus prior monita, posterior exempla contineat. An crediderit aliqvis, unum hominem et qvidem juvenem tot laboribus parem, si cætera omnia sibi satis constarent? Hactenus præter titulos illos nil vidimus, qvi ingenium qvidem ostendunt; sed an eventus promissis respondere potuerit, ambigo. Multa sunt illic, qvæ etiam aliis in mentem venerunt, æ humano etiam ingenio sibi relicto præstari poslunt, qvæ tamen ille qvasi divinitus inspirata venditat. In arte illâ Combinatoriâ et artificio Rhetorico an aliorum labores superarit, vix dixerim. Eosdem tamen fontes adire debuit, ac verum est de illis infinitis variationibus, plurimas illarum inanes esse, ac ad temerariam loquacitatem potius, qvam ad veram eloquentiam ducere, nisi qvis optimo consilio et judicio moderetur, quod nullis comprehendi tabulis, etiam accuratissimis, et excerptis potest; sed suo quodam arcano ductu optima quæqve et aptissima præcipit, ac argumento suo applicat. Quamcunque denique in partem verses omnem illam artem Lullianam et Combinatoriam, nihil est nisi Logices qvædam propago, qvâ continetur ars disserendi, seu inquirendi ac respondendi de rebus omnibus quæ et Gassendi sententia est in libro de Logicæ Origine et varietate cap. 8. ubiomnem illam doctrinam Lullianam per compendium proponit, ac nihil in illâ agnoscit, qvod non etiam Logicæ tribui possit. Verùm cum usus ille sit multo maximus, et ad inventionem et verborum et rerum Hodegetæ instar esse possit, non dissvaserim, ut familiares sibi terminos Lullianos quis reddat: non ut operosas secundum illam seriem dissertationes datâ operâ instituat, sed ut in memoriam sibi revocet, si qua non statim occurrant; quemadmodum in Bucellini officina Epithetorum, vocabulorum sylva, sub pedibus Pœ~ticis ordinata, non commodas tantum voces, sed et novas interdum per tacitam mentis combinationem meditationes suppeditat. Ex iisdem Analogiæ et artis Combinatoriæ fontibus procedit illud Fr. Pomey artisicium in Canditato suo Rhetorices, qvo ex forte fortuna objectis ac substantivis et adjectivis, laudem, vituperium significantibus, et medio modo se habentibus, argumenta educit. Hoc qvoqve monitum non spernendum est Alexandri Ficheti, qvi in arcanâ Studiorum methodo cap. 5. hæc habet: Uterectiam Lulliano secreto; omnia de omnibus dicito, communem locum habeto, qvem mututo nomine omnibus ut cothurnum tragicum aptes. Naturæ et Artis et Politicæ partes omres ut speculum habe præ oculis, et materiæ, de qva disserendum est, adscribe illa omnia. Im siet, ut locupletissima redundet ovatio. Im Omtores Græti in Panegyricis Deiparæ, Crucis, jejunii et rerum aliarum elogia, desinitiones conglobatas coaccrvant, Celum, Solem, Lunam, Astra, Paradisum, ignem, ærem, pluviam, manna, fontem, mare, tervam gemmam, aurum, arborem, phœnicem, Reginam, aulam, thronum, sceptrum, coronam, ducem, [362] vexillum, aciem castrorum, arma, victoriam, thesaurum etc. vocitantes: percurrunt ætates, puerorum, virorum, senum; status Regum, Sacerdotum, militum etc provincias enumerant. Ita Justitiam in cœlo, in terris, et ubiqve rimabatur orator Auspicalibus curiæ feriis. Ita Piseus in suis concionibus aliqvid ex singulis disciplinis et linguis in prata sua ut rivos aqvarum et salientes derivat. De qvalibet virtute dicere licebit ea omnia, qvæ suprè dicta sunt, esse fontem bonorum, Reginam rerum, Solem orbis terraram, virorum robur, ornamentum matronarum, De Rege dices eadem, Deum, Dei Vicarium in terris, basim et columnam status, caput, oculos et cor imperii etc. Sic enim etiam percurruntur partes humanicorporis et templorum, aræ, sacra, victimæ, etc. Vartetate tamen erit utendum ut larva, ne ars pateat oculis: Loci interni et externi, argumenta, refumtiones, motus adhibendi erunt, et figuræ; eaqve industria magnum dicturis viæ compendium erit complanatum: Cyprianus et Tertulli anus oratione de patientia locos omnes percurrunt oratorios, efformantqve in animis dicendi modum optimum. Præter has servatibi arcanam artem, qvam nulli pandas æmulo: vendita et extolle more mysteriorum merces tuas; eas tamen ne vende, sed absconde et secretum prodere noli. Hæc Fichetus, qvi Oratori, præsertim sacro, non malum hîc consilium suppeditat. Incredibile enim est, qvanta incidere meditationum ac rerum varietas possit, si qvis in Themate sacro et verbis Textus præcipuè metaphoricis per artem illam analogicam procedat, qvod felicissimè sæpe à nobis tentatum est. Illud verò in his artibus qvis dictum sibi velit, nullum earum usum fore, nisi sufficienti disciplinarum notitiâ instructus quis prius fuerit, et promptâ Latinæ linguæ facultate; qvod et Alstedius in clave suâ monuit his verbis: Nil emolumenti ad te redibit ex hâc arte, nisi jam antè sis paulo versatus in studio linguæ Latinæ. Verba ex Lullio non addisces, sed modum disserendi. Diligenter igitur excole, linguam Latinam, ut eleganti paraphrasi et periphrasi possis tegere barbariem terminorum Lullianorum.

CAP. VI. DE MEMORIæ SUBSIDIIS.

MEmoriæ singularis Exempla in Mazono, puero Cantabrigiensi. Phantasia admimbilis in puero Italo. Memoriæ artificialis exempla memorabilia recensentur. Mnemonica Artis Lullianæ propago. Jordani Bruni in hâc arte libri obscuri et ænigmatici. Joannes Relot, Rosselii liber. Julii Camilli theatrum, Sturmii, Riccii, Gyraldi, Marasioti de eo judicia. Petri Ravennatis, Rombergii, Ludovici Dulcis, Laurentii Guliclmi, Matheoli Perusini, Montei, Ravelini, Alberti, Meyssoneri, Menzingeri, Alstedii, de Azevado, Gesvaldi libri. Hujus Cornucopiæ. Pegelii artificium. Schenckeliiars Mnemonica à Ravellino Cuirot interpolata. Joannis Austriaci, Marafioti, Spangenbergti, Autoris Anonymi, Adam Bruxii libri. In qvo consistat ars Mnemonica. In Philosophicis disciplinis rarior ejus usus. Winckelmanni Logica Mnemonica. Konigii Mnemonica Geographica per aleæ lusum improbatur. In Codicis sæcri, librorum [363] juris, historiâ et in ipsa universali historia Mnemonices usus. Joh. Bunonis, Winckelmanni, ac aliorii in boc genere labores. Dieterici et Hemlii Specimina Historico-Mnemonica. Usus in linguis addiscendis. Henrici Schævti imagines pro Hebræâ et Græcâ linguâ. Scickhardi et Wasmuthi Lexica Mnemonica pro Hebræâ linguâ. Rogeri Baconi triduana in linguis informatio. Usus in orationibus recitandis. Mnemonica numerorum per verba et literas. Varia artificia in Orationibus extemporalibus. Mnemonica Notaria Marcelli in Chronologicis, ejusqvo opera inedita. Uppendorffii Schematismus Geographicus. Ars signorum et Character universalis Dalgarni, Caramuelis, Frisichii, Wilkinsit. Ars Tachygraphica. Chartiludia Mnemonica. De iis judicia Berneggeri, Sorelli. Caramuelis informatio ccmpendiaria in linguis, et ars Mnemonica. Berneggeri de tali informatione judicium. Moderatus Mnemonices usus laudatur. Sinistra qvorundam de hâcarte; udicia. MEmoriæ qvanta in disciplinarum apprehensione vis sit, qvantus in omni vitæ genere usus, nemo ignorat: Illa enim promiconda omnis scientiæ est, ac nisi illa benè constituta sit, materiamqve judicio subnunistret, qvam subigat, dispenset, ordinet, sterilia omnia erunt et inania, cæteræqve animi dotes claudicabunt. Qvi civilibus ac divinis studiis, qvi etiam naturalibus animum applicuere, memoriâ opus habent, ut totum illud disciplinarum vastissimarum latifundium animo comprehendant. Illa vero duplex est, naturalis alia, alia artificialis. Qvibusdam naturæ beneficio ea ad miraculum et stuporem promptissima obtigit: cujus exempla multa, tam vetusta quam recentiora, à multis sunt notata. E recentioribus memoratu dignissimum exemplum Mazonii est, cujus laudes in Latinii Epislolis part. 2. à Camillo Palæotto exaggerantur: qvanqvam dubitat, utrum per naturam, an per artem, talis illi memoria obtigerit. Qvis est, scribit ille in Epistola ad Latinium, qvivel Etrusci poëtæ Dantis vel Furentis, qvem vocant, Orlandi non pagellas modo, sed libros integros, memoriter repetente~ audiat, non summopere admiretur, illique primas eâ inre non tribuat? Idem is qvoque facit in Virgilio, idem in Lucretio idem aliis in gravissimis Latinis scriptoribus atque Poëtis, qvoru~ nomen ferè nunqvam audivi. Ubinam igitur qvæso sunt, qvi hæc audeant, aut ab aliis audiant? Ejusdem rei testis est Erythræus Pinacoth I. n 38. Ad omnia, inqvit ille, quæ ponerentur in percontando, homo abundanti doctrina copiose respondebat ex tempore, Gorgiæ Leontini more, non eadem elatione animi, qua ille; qui princeps ex omnibus, ut traditur, ausus est in conventu poscere, qua de re quisque vellet audire, sed ingenio studioque majore. Nullam enim rem defendit, quam non probarit; nullam oppugnavit, quam non everterit. Neque id incredibile videri debet in eo, cui nihil uspiam consignatum est literis, quod non legisset; nihil legisset, quod comprehensum memoria non contineret, unde tanquam ex promptuario aliquo, cum esset opus, singula proserret, et suo quæque loco collocaret Quamobrem siebat, ut in disputationibus, cum autoritatibus decertandum esset, integras ex sanctorum [364] Patrum, Platonis, Aristotelis, aliorumque doctorum hominum libris, paginas ita memoriter referret, ut ne unam qui lem syllabam peccaret. Videmus in pueris interdum stupendæ memoriæ qvasi præludia, ut in illo qvadrimo Cantabrigiensi puero, de qvo Arnoldus ad Richterum in Epistolis Richterianis pag. 496. scribit: Cantabrigiæ in Collegio Reginæ quadcimum et vidi et audivi puerum, lotricis pauperculæ silium, qui confabulantiumcum eo siu diosorum operâ centena aliquot voc ibula Græca et casuum formationes promptâ voce et alacri recitabat, breviores quasdam locutiones facilè construebat. Simile exemplum in infante prodigiosæ phantasiæ narrat Monconisius in Itinerario Italiæ pag. 482. Sex ille annos natus, qvi nec legere nec scribere noverat, difficillimas Arithmeticæ artis regulas resolvere, etiam radicem qvadratam et cubicam in ipso, qvo illi proponebantur, momento extrahere poterat. Qvod adeò prodigiosum â multis habitum fuit, ut in spiritus familiaris suspicionem nonnullis venerit. Memoriæ naturali juvandæ artificialis inventa est, ac qvantum constat, à Græcis primi ejus artis natales arcessendi sunt. Simonides, Hippias, Metrodorus, Theodectes, eam excoluere, ejusqve vestigia apud Tullium qvoqve videmus, qvâ ille felicissimè in orationibus habendis usus est. Prolixè de arte eâ lib. 3. ad Herenn. et libr. 2. de Orat. agitur; meminitqve aliorum fide Jacobus Lectius, JCtus cultissimus in Oratione. de Memoriâ, qvæ est inter ejus orationes uno volumine editas octava, extare apud Florentinos Ciceronis opus, dememoriâ artificiali inscriptum, qvod ipsi tamen fabulosum videtur. Exempla eorum, qvi beneficio hujus artis prodigiosa memoriæ specimina exhibuerint, à testibus fide dignis narrantur. Carneades omnia, qvæ legit, volumina, memoriter recitare potuit. Idem in versibus, qvos semel audivit, fecit Theodectes. Julius Cæsar legere, audire, qvaternas de rebus maximis epistolas dictare, qvintam ipse scribere, ac si calamum poneret, septenos pariter dictitare solitus fuit. Seneca 2000. nomina semel audita è memoria reddere potuit. D. Augustinus de Animâ et ejus Orig. lib. 4. cap. 7. insignem refert de qvodam suo amico Simplicio historiam, qvi qvoscunque Virgilii versus interrogatus recitare potuit, ac integras Ciceronis orationes. Amicus qvidam Francisci Petrarchæ omnium, qvæ legit et audivit, ita memor fuit, ut et tempus et locum, qvo illa legerit vel audiverit, post multos annos significare potuerit. Joannes Picus Mirandula audita semel à recitante carmina et directo et retrogrado ordine recitare potuit. Bernardus Lavinheta refert, se qvendam JCtum docuisse hanc artem, qvâ unâ nocte omnes rubricas decretalium memoriæ mandaverit. Id verò omnem fidem superat, qvod de juvene qvodam Corsico refert testis fide dignissimus et Muretus Variar. Lection. lib. 3 cap 1. cui cum magnam vocabulorum copiam, significantium, nihil significantium, barbabarorum, non cohærentium, Muretus proposuisset, ut ille #, puer, qviilla excipiebat, scribendo fessi essent, juvenis vero unus alacer ac recens asslduè [365] plura, et vel 36000. posceret; (hoc elogio illum ornat Muretus) fixo in terram vultu planè omnia eodem ordine, nusqvam prope insistens, nusqvam hæsitans, auditoribus stupentibus, reddidit: deinde ab ultimo incipiens sursum versus pervenit ad primum; rursus ita ut primum, tertium, qvintum, ac sic deinceps omnia diceret, et qvo qvisque voluerat ordine, sine ullo errore omnia referret; Atque hæc ita animo hæserunt, ut vel post annum ea recitare potuerit. Eam artem Franciscus Molinus Patritius Venetus ab eo didicit, qvi intra sex septem dies nomina amplius qvinqvaginta sine ulla difficultate aut eodem, aut qvocunque alio libuisset, ordine recitavit. Addit Muretus: Hæc ego vix auderem literis prodere, mendacii suspicionem reverens, nisi res adhuc esset recens, et Nicolaum Lippomannum, Petri Alexandri silium; Lazarum Mocenicum, Francisci silium; Georgium Contarenum, Laurentii silium, Patritios Venetos optimos et nobilissimos adolescentes, aliosque præterea innumerabiles ejus rei testes haberem: à quibus, si mentirer, vanitatem meam coargui nollem. Voëtio planè non adstipulor, qvi hæc ad Dæmonis suggestionem refert. Qvandoqviden ergo tot testibus et speciminibus ars illa nitatur, minimè illa spernenda videtur, qvicqvid etiam alii, qvi eam non intelligunt, judicent. Habetur illa artis Luilianæ qvasi propago qvædam, atqve iisdem superstructa principiis creditur. Nam cum ordinem rerum præsupponat memoria, ars verò Lulliana de rebus omnibus ad certos ordines et classes redigendis sollicita sit, ea qvasi per se ex iis conseqvi videtur, nisi qvod alius applicandi modus forte adhibetur. Ipse Lullius expressis verbis hoc innuit, suntque qvi vel puerum septennem eâ methodo per omnia scientiarum adyta se circumducturum cum felicissimo successu promittunt, et qvædam ejus rei laudari exempla solent: Verùm tantis nebulis omnem illam artem, qvatenus ex Lullio deducitur, involvunt ejus magistri, ut nec Oedipus ipse conjectando asseqvi possit. Jordanus Brunus summi ac profundi ingenii Vir, peculiaribus libris multa de hác arte promittit. Edidit enim libros tres Francofurti An. 1591, in 8. de Imaginum, Signoru~, et Idearum compositione, ad omnia inventionum, dispositionum et memoriæ genera: et Parisiis Ann. 1582. librum de Umbris Idearum, implicantibus artem qværendi, inveniendi, judicandi, ordinandi et applicandi ad internam scripturam, et non vulgares per memoriam operationes explicatis. Refert vero in illis se ad alium librum, Clavem qvam vocat magnam, qvá omnis inveniendi ratio contineatur; qvæ an edita sit, ignoro. Sed fortè et illa Clavis, si edita est, aliâ clave indigere videbitur; Nam ita de eâ ipse Jordanus ait: Qviex Clavi magna poterit elicere, eliciat: non enim omnibus dabitur adire hanc Corinthum. Ille vero se hanc artem ad summum perduxisse gradum venditat; Nobis, inqvit, ita succoss sse præsumimus, ut, quicquid ab antiquioribus hâc de re suit consideratum, præceptum et ordinatum (quatenus per corum scripta, quæ ad nostras devenere manus, extat explicatum) nonsit conveniens pars inventionis nostræ, quæ est inventio supra modum prægnans, cui appropriatus [366] est liber Clavis magnæ. Rationem addit: Nobis cum datum est illam invenisse et perfecissa, nec locis materialibus (verisicatis seu per sensus exteriores) ultra non indiguimus, nec ordini locorum memorandorum ordinem adstrinximus; sed puro phantasiæ architecto innixi, ordini rerum memorandarum locorum ordinem adligavimus. Idem in Arte memoriæ, libro de umbris addita, p. 10. Committe communia communibus; minus communia minus communibus; propria propriis; proprioribus atque propriissimis propriora atque propriissima. Hic habes considerandi locum, quo non modo abomni oblivionis sormidine exemptus sias; verum quoque ad perfectiores effigiandi et inscribendi usus, item in ordinande et methodum methodorum inveniendo promptior atque securior efficiaris. Et habes istud modo suo in radicibus primis Clavis magnæ. Idem pag. 33. ibid. de Clave suâ: Modorum qvoque, qvibus termini adjiciuntur, plurimi et innumeri tibi occurrere poterunt, dummodo fueris in agitatione Clavis magnæ peritus: illa qvippe fons est omnium inventionum. Qvod ad principia attinet, ea obscurissimis qvibusdam notionibus ita involvuntur, ut meris in tenebris versari videatur, qvi in illis methodi lucem qværit: pleraque enim allegorica, ac typici termini sunt, unde per longinqvam hariolationem mens autoris indagari debet, cum tamen nexus in illis nullus deprehendi possit ob defectum eorum, qvæ viam apprehensioni et combinationi sternant, ordinem turbatum, et occultatas convenientiæ rationes. Qvare in libro de Compos. Imaginum 2 c. 20. ita de se ait: Nos quamvis non ita scribamus, ut ab omnibus et peromnia intelligi velimus, velpossimus etiam; nullus tamen est, cui (si attentâ side et fideli aderit attentione) juxta sufficientiam cujuscunque, in qvâ versatus est, disciplinæ plurimum juvare et aliqvâ placere sorte non possimus. Triplex ille Ens constituit, Metaphysicum, Physicum, Logicum. In divinis seu metaphysicis est Idea; in naturalibus forma sive vestigium Idearum; in postnaturalibus ratio, qvæ in primam atque secundam intentionem distinguitur, qvam ille Idearum umbram appellat. In his umbris triginta intentiones qværit libro de Umbris Idearum, ac rotam constituit 30. elementis et signis in circumferentiâ notatam, cujus centrum est terra umbram conicam spargens. Hinc progreditur adtriginta Idearum conceptus, primo simpliciter, secundo cumintentionibus umbrarum complexè concipiendis. Illis subjungit rotam idealium intentionum, iisdem elementis ac signis notatam, cujus centrum est Sol. Paucissima verba addit de complexione, qvæ sit concursu primæ rotæ cum secundâ. Oportebit, ait, volentem per se ipsum artem generalem ad habitus intellectus, voluntatis et memoriæ captare (licet cam inpræsentiarum ad memoriæ perceptionem contrahamus) primò callere element arium primum cum suis signisicationibus: secundò secundum: tertiò secundum deducere per primum. Prima duo nos præstitimus; tertium ipsius industriæ committimus. Illis subnectit Artem memoriæ, qva applicatio et intentionis universalis contractio contineatur. Verum illa axiomatibus proponitur adeò obscuris, ut ænigma# omnia esse videantur. Parte I. Axiomate XII. allegat librum Clavis magnæ, [367] in qvo habeantur duodecim Indumentorum subjecta; Species, Formæ, Simulachra, Imagines, Spectra, Exemplaria, Indicia, Signa, Notæ, Characteres et Sigilla; sed duodecimum omittit: in qvibus omnibus parum ego discriminis deprehendo. Parte II. agit de subjectis; ubi primum subjectum ex principiis Clavis magnæ constituit phantassicum chaos, qvod se habere videatur qvam nubes ab externis impulsa ventis, qvæ pro impulsuum differentiis atque rationibus, infinitas omnesque subire valeat specierum figuras; ita tamen, ut immaterialia subjecta non admittantur, de qvibus se in arte artium et facultate facultatum acturum promittit. Agit porrò de varictate subjectorum, eorum extensione, distantia (constipatio enim et confusio fugienda, ut in omni scriptura et signatura non literæ super literas, non sigilla super sigilla apponi debent) de subjectorum repetitâ excursione, qvomodo ex consuetudine habitus acqviratur; ut qvemadmoum legentes et cytharizantes de literis et tactu chordarum non cogitant; ita sine magnâ animi intentione è characteribus illi impressis, qvi artem hanc callent, memorare possint. Invenisse enim, ait, viam committendi singulis qvibuscunque subjectis integros qvosque terminos retinendos, et majora longeque plura, utex arcanis magnæ Clavis videri possit. Considerat in subjectis affectivitatem, facultatem scilicet afficiendi cum aliqva varietate, qvæ vel ab externâ vel internâ causâ venit, qvæ per apposititia subjecta exprimenda sit. Agit deinde de Adjectis, per qvæ intelligit ea, qvæ sunt subjecto sive physico, sive technico, sive phantastico apposita, ad aliqvid per solertem cogitationis apparatum præsentando, effigiando, notando, vel indicando, ad picturæ scripturæque similitudinem exprimendam vel significandam. Figuram hîc, sine tamen typo, designat verbis obscurissimis, de qvâ tamen miracula nos exspectare jubet: Excellentissima pler aqve alia per hanc figuram pertractari possunt: sed minimè hîc locus est. Hoc unum dixerim, quod si attentius eam contemplabere cum rationibus hic explicitis, artem sigurativam talem poteris adipisci, qualis non solum memoriæ, sed et cæteris omnibus animæ potentiis, mirum in modum subveniendo conferet. Illa adjecta ulteriùs explicat, et per decem categorias deducit. Succedit de Organo tractatio, qvâ modum exponit, qvo anima utitur in recolligendis suis ideis, habetque multa abstrusa , ad actum imaginationis et memoriæ declarandum: ubi hoc notabile proponit, qvod mora longior non faciat ad rei apprehensionem, sed formæ activitas; qvæ, qvo celerior est, eo magis apprehendere faciat rem sibi objectam. Tertiâ parte considerat operandi formam, ubi suam præ antiqvi; praxin extollit. Duplicem autem habet Praxin, Verborum et Rerum, qvam per varias rotas mobiles ac immobiles proponit; qvas nemo, ut nec ipse diffitetur, suo ducto intelligere poterit, nisi à vivo præceptore doctus. Mirè tamen hoc invento sibi plaudit. Ex altero illo de Compositione Imaginum libro nulla huic inferri lux potest: nam novis illio tricis omnia permiscentur. In prima ejus parte agit de Subjectorum variationibus, conditionibus, qvibus subjecta [368] parantur ac disponuntur: de atriis diversorum generum atque campis. Atria habet, secundum ordinem 24. literarum, viginti quatuor, (qvæ alii loca appellant) singula atriorum nomina ab alphabeti literâ in ordine incipiunt: ut Altare, Basilica, Carcer, Domus, Equuleus, Fons, Gladius etc. Habet duodecim Adcinentium Cubilia habet 15. campos. Parte secundâ enarrat imagines duodecim principum, qvi rerum omnium secundi mediique sunt effectores. Tertiâ parte tractat de triginta sigillis. Verum hæc omnia labyrintho simillima videntur, unde sine Ariadnes filo te nunqvam extricaveris; Summo enim studio Vir ille omnia implicuit et involvit: Nos tamen recensere qvædam ex iis, etiam non satis intellecta, voluimus, si qvi sint, qvi hæc captare in sensum ac ordinem redigere velint: qvi si erui ex collatione librorum horum posset, improbus certè labor nec tamen inutilis subeundus esset. Proponit et Johannes Belot, Gallicus Autor, cujus in superiore capite mentionem fecimus, artem ex Lullio memorativam: sed et illa est manca et mutila, neque rectè secundum certa principia ordinata videtur, qvemadmodum Mnemonica illa Bruniana: Satis enim patent ejus generalissima principia, sed qvæ ex iis deducit, miris inter se nodis contorqventur. Sed mittemus viam hanc confragosam et asperam, qvam alii planiorem, nec istis terminorum sentibus et scrupis obsitam, nobis sternunt. Diu hæc ars non nisi vivis præceptoribus tradita, nec certis comprehensa regulis fuit, ne scilicet divulgato arcano illa vilesceret; vel ita involuta fuit, ut nullus inde fructus ad lectores promanaret. Non ignorarunt illam è Scholasticis multi. D. Thomas eâ usus fuit. Sed plerique eam celârunt. Superiore seculo exeunte multi hujus artis præcepta in publicum ediderunt. Extat Cosmi Rosselii Thesaurus artificiosæ memoriæ, Venetiis An. 1574. in 4. editus. Præcipua vero ejus tractatio versatur in Locorum distributione, figuris rerum, applicatione figurarum ad memoranda, et memorandorum ad figuras. Locorum scilicet sollicita debet esse disqvisitio, in qvibus assumendis magna autorum est variatio; aliqvi naturales, aliqvi artificiales præferunt. Metrodorus ex antiqvis in iis signis, per qvæ Sol permeat, trecentos sexaginta locos posuit, è qvibus munimenta memoriæ qværantur, et rerum imagines animis hominum inferantur. Julius Camillus non ad artem reminiscendi solùm, sed et generalem usum locos universales commentus est Mentionem artis ejus reminiscendi facit Hieronymus Marasiotus in suâ de arte Reminiscentiæ libro statim sub initium. Joannes Sturmius in libro de linguæ Latinæ resolvendæ ratione de locis, in qvos eam resolveret, sollicitus cap. 1. de hoc Julio Camillo narrat, qvod primus cœperit solvere linguam Latinam, eamque dividere partibus ipsius hominis: putavit enim se in homine posse invenire omnem ordinem universitatis; et in dividendo homine dissolvere et dividere posse omnem copiam et varietatem vocabulorum: In hominis ossibus siqvidem natura inveniatur terræ; in sanguine [369] natura caloris et ignis; in spiritu aër; in urinâ aqva etc. Postea tamen ipse hanc rationem improbavit, et theatrum instituit, in qvo universitas naturæ possit videri, digeri, distingui, cumulari. Theatrum illud divisit septem Planetis. In Planetis observavit uniuscujusque proprietates, qvod et fecisse Jordanum Brunum in libro de Composit ionibus imaginum videmus. Editus verò est liber illius de hac re linguâ Italicâ, ut Sturmius loco citato testatur. Immensæ illius laudes sunt apud Riccium in præfatione Apparatus Latinæ locutionis, qvi suos defectus suppleri posse credidit hoc theatro, qvod tum non editum erat. Id à Julio Camillo, inqvit, Viro in hâc unâ præcipiendi facultate facilè principe cumulatè absolutum exspectare licebit, qvi in suo theatro ita ad sua capita, vel unumqvodque qvod bomini in mentem dicere venire possit, ex ordine digestum habet, ut inde vel infanti Latina oratio, in calamum scribenti, qvam uberrimè consluere possit. Quod qvidem divinum opus, ne aliqvo maligno fato nobis intercipiatur (nam aliquot annos ad regiam voluntatem nobis proferri, æqvo animo perferri potest) summis precibus â Diis immortalibus contendendum est. Sed tamen totum hoc divinum opus Lilius Gyraldus Dialog. 2. de Poëtis nostri temporis contra Riccii judicium aspernari audet: Fuit, inqvit ille, Julius Camillus Forojuliensis Polyhistor, qui in disciplinis novas quasdam methodos se invenisse gloriabatur, ut theatrum illud suum, qvo miraculosè conclusas disciplinas prædicabat, ad ostentationem et qvæstum potius, qvam ad erudiendos credulos adolescentes: unde non modo ab amicis, sed et à principibus vtris grandem pecuniam interdum extorqvebat. Qvare tacitè pungit Riccium, Virum alioqvin latinè doctissimum, qvi in epitaphio ipsi scripto vocavit virum ad omnia scientiari omnium sensa mirisicè eruenda, et scientias ipsas in suum ordinem aptè constituenda natura mirè factum, de Latinis literis inprimis optimè meritum; Cum tamen car mina ejus invitis Musis et Minervâ composita Gyraldus, et rectè qvidem, judi cet; Sturmiùs verò optimi judicii in linguâ Latinâ Camillum fuisle fateatur In hoc opere versatus ille fuit annos qvadraginta, nec profecit; nam tanqvan mysterium qvoddam celavit, ac tandem ab amicis ejus, non ab ipso, hæc eda est theatrica ratio. Illam exponere aliqvatenus ipse Camillus in Carmine ad etrum Bembum videtur, qvod in delitiis Poëtarum Italorum reperitur. Totm sibi displicuisse ait Sturmius, qvi satius putabat esse seqvi ordinem naturæ, absqve locos commentus est, ad qvos ille linguæ Latinæ phrases referret. Vcum Julius Camillus ad artem memoriæ simul respexit, ut expressè testatur larafiotus. Julius Camillus, inqvit, suæ arti reminiscendi locum qværens, delectabilet illam omnibus curiosis intellectibus theatri sui ideam reperit, qvam po universali lco memoriæ habens particularibus distinxit mediis, variisque Deorun imaginibus exrnavit, ut eo promptior memoria fieret, qvo distinctior sit locorun et imaginum #parentia. Non est exiguus eorum numerus, qvi ha# artem præceptis # illustrarunt: nam præter memoratos sunt Petrus Ravesnas, qvi scripsit librum #oc titulo: Phœnix seu introductio ad artifictosam memo#am comparandam, Vincent. 4. 1600 [370] et Colon. 8. 1608. editum. Rombergius in Congestorio artisiciosæ memoriæ, cujus doctrinam Ludovicus Dulcis sub forma Dialogi Italicâ linguâ Venetiis in 8. 1562. edidit. Laurentius Gulielmus, Matheolus Perusinus, Franciscus Monleus in libris de arte Rhetoricâ, Franc. Martinus Ravelin. in Arte Memoriæ exemplis auctá, Francof in 8. 1615. editâ Joan. Mich. Alberti in libro de omnibus ingeniis augendæ memeriæ, Bonon, 4. 1591, edito. Meyssonerus in Pentagono Philosophico Medico, sive Arte nova reminiscentiæ, Lugd. 4. 1639 editâ. Mentzingerus in præceptis de natur ali memoriâ consirmandâ, Argent. 1568. editis. Joh. Henricus Alstedius tot artium et disciplinarum faber hanc qvoque partem intactam non reliqvit. Scripsit enim Theatrum Scholasticum, in qvo cum aliis proponitur Gymnasium Mnemonicum de perfectione memoriæ et reminiscentiæ, Herbornæ in 8. 1610. editum. Scripsit et Syslema Mnemonicum, Francof. 8. 1610. Trigas Canonicas, qvarum 1. est Artis Mnemologicæ Explicatio, Francof. 8. 1611. editas. Extat Hispanicâ linguâ scriptus liber D. Joannis Velasquez de Azevedo Fenix de Minerva y arte de Memoria qve ensenna sin maëstro a aprender y retiner, Madrit An. 1620. 4. Italicâ linguâ Patavii editus est F. Philippi Gesvaldi liber, cum titulo Plutososia, qvi pleniùs illam artem proponit, et eorum, qvi ante se de hâc arte scripserunt, methodum examinat. Idem in Lectione IX. ubi agit de locis per Circulationem, qvâ intelligitur color Rhetoricus, singularem artem et methodum de multiplicandis conceptibus, sub titulo Cornucopiæ promisit, qvæ convenire cum rotis illis combinatoriis Lullianis videtur. Promiserat et Magnus Pegelius, suprà nobis laudatus, in illo suo Thesauro rerum selectarum pag. 115. Efformationem perqvam pusillam, qvam dum certo modo apud te recondis, reddere sive repetere et sic meminisse potes summas rerum, qvas seu legis, seu audis, seu animo intentus concipis, sic ut sine morâ interjectâ ullâ è vestigio, vel qvando velis et qvidem ordinc eodem tum et, ut velis, inverso seu retrogrado ordine easdem repetere valeas, etiamsi dicta rerum capita centena vel plura, eaque vel similia, vel utcunque diversa, suo rdine, qvocunque oblata suerint. Qvod an à cæteris Mnemonices doctoribus in#ctum fuerit artificium, dicere eqvidem non possum. Prodierunt Lipsiæ et lancof. 1678. in 8. variorum de arte memoriæ tractatus selecti, qvibus perspicuâ methdo doctrina illa traditur. In iis primo loco habetur Gazophylacium artis memoriæ, illstratum per Lambertum Schenckelium Dusilvium: qvod sub Martini Sommeri nomie Venetiis editum est. Et iste qvidem Schenckelius artem hanc paslim magnccum successu nec sine insigni suo lucro exercuit. Edidit qvidem nonnulla, ver# omissione vocalium literarum præcipua artificia obscuravit, qvæ tamen boculatis #rehendi facilè potuerunt. Et extat Arn. Backhusii qvædam superila Clavicula. # qvoque artem Schenckelianam Fr. Martinus Ravellinus explicadore# dedit, cujus jam suprà mentionem fecimus, estque et illa Collectioni #ensi addita. Sunt et libelli exigui, titulo Schenckelii detecti et redivivi, editi qvibus Methodus et Praxis Schenckeliana ostenditur. Hanc Schenckeliaiam methodum, sed multis accessionibus auctam, Gallicâ linguâ proposuit [371] Adrian. le Cuiret, sub titulo, Magazin des sciences; Paris. 1623. in 120. editam. Ejusdem Schenckelii Methodus de Latinâ linguâ intra 6. menses docendâ, edita est Argent. in 8. An. 1609. Continentur in collectione illâ Lipsiensi porrò Johannis Austriaci, tum et Hieronymi Marasioti libri optimè ordinati, Johannis Spangenbergii Erotemata etiam illic habentur, minimè contemnenda, qvi melioris intelligentiæ gratiâ in hanc methodum simpliciorem artem redegit. Cæteris tamen omnibus, qvos modo enumeravi, præferendus videtur perspicuitate et methodo Anonymus scriptor in libro, cui titulus: Ars memoriæ localis, plenius et luculentius exposita, qvam antehac nunqvam, unâ cum applicatione ejusdem ad singulas disciplinas et facultates, Lipsiæ 1620. in 8. edita, qvi in Academiâ Lipsiensi hanc artem docuit, ut ex præfatione apparet, in qvâ et Terrentium in eâdem arte magistrum laudat, alterum ævi nostri Simonidem, qvem Academia Lipsiensis non semd cum stupore audiverit, aliena, qvantum vellet qvis, recitantem ut sua. Adhibet in qvibusdam locis notas et characteres græcos, ac verba trajecta; sed ficilè illa detegi possunt: et adjecta est qvædam pro eorum explicatione clavicula. Ingenua ejus confessio hæc est: neminem tam ineptum esse debere, ut ex hâc arte sibi speret omnis scibilis notitiam: qvod artis quidem respectu non impossibile esse judicat, sed vel negligentiam nostram, vel occasionem, velvitæ brevitatem impedimento essequo minus ad omnium rerum cognicionem pervenire qveamus: sussicere, hâc arte sibi #mparare posse disciplinarum necessariarum absolutissimam notitiam, non necessarianm supersicariam. Non parum lucis huic arti attulit Adamus Bruxius in Simotide sto redivivo, seu Arte memoriæ et oblivionis, Lips. An. 1640. in 4. editâ, tabilis comprehensâ. Nam omnia figuranda, voces, sententias, tempora ad cerum ordinem revocat, certasque singulis qvasi per indicem imagines adsignat, nagno usui futuras, qvi ad praxin hujus artis se applicabunt. Subjecit Nomencatorem Mnemonicum, qvem externâ specie puerilem, magno tamen usui futurun dicit. Sed dissimulavit ejus usum, qvem paulo sagacior facilè deprehenda. Tota artis hujus ratio in eo consistit, ut Locorum, rerum formandarum, imaginum,, connexionis, certa et bene ordinata methodus obsewetur. In Locis dispescendis magnâ sollicitudine versantur multi. Loci sant vel naturales, vel artificiales, de qvibus eorumqve conditionibus Roscellus, Ludovicus Dalcis multa tradiderunt; sed scrupulosa admodum, neqve magno usui futma; in qvibus examinandis operosus est Philippus Gesvaldus, qvi, me qvidem judice, omnium accuratissimè hanc doctrinam perseqvicur. Multa enim contra Roscellum et alios de Locoru~ delectu non sine ratione disputat: Locos imaginarios planè rejecit, Locorum etiam naturaliu~ parciorem esse usum vult, sed artificiales omnibus præfert. Multa hic de sensibilitate, im~obilitate, invariabilitate distinctione, numero, diversitate, lumine, qvantitate, distantiâ, successione, solitudine, altitudine, situ, signatione nume#câ, proportione locorum ordine motus, personis im~obilibus in locis, de locis numerabilibus, locis directis et transversislocis [372] alternatis, locis in progressu, et regressu, locis per circulationem disqvirit, de qvibus aliis ne cogitatum qvidem vidi. Multa qvoqve habet de Imaginibus, earumqve collocatione, rebusqve per imagines collocandis. Johannis Austriaci qvoqve in iis laudanda est diligentia. Schenckelius novem lectionibus universam artem includebat Prima erat in vocabulis apprehendendis, secunda in sententiis memoriæ mandandis: tertia in librorum ac orationum summariis argumentis recensendis: qvarta in vocabulorum non intellectorum apprehensione: qvinta in Oratione memoriter recitanda, et ab auditore memoriâ excipienda: sexta in disputatione et Syllogismis proponendis septima in collocatione librorum, citatione autorum, dictatione et scriptione diversarum literarum: octava in applicatione artis ad omnes facultates: nona et ultima in regulis circa lanc artem in universum observandis. Sed omnia pleniùs ab Anonymo suprà landato explicantur. De Arte omni Mnemonicâ ita ego judico, in iis disciplinis, in qvibus èbenè ordinatis et connexis principiis omnia deducuntur, supervacuum esse ejus usum: Qvi enim hîc imaginibus juvare velit memoriam, duplici onerabit conceptu, cum simplex cognitio è rectè deductis principiis proveniens, per ipsum illimordinem memoriæ se ingerat. Per imagines autem verus rerum nexus corfunditur, ac qvasi nebulis qvibusdam involvitur. Qvare nullatenus probo Stanil ai Mink von Weinsheun vel, qvi sub illo nomine latet, Winkelmanni institutim, qvi Logicam Mnemonicam sive memorativam conscripsit Hallæ Saxonum Anno 1659. in 120 editam. Cum enim judicii vim potissimùm talis disciplina reqvrat, neqve ideò à pueris apprehendi satis possit, ejus per Phantasiam novis imainibus imprægnatam turbabuntur Circuli. Idem de Methaphysicâ, Physicâ, Ethio, Politica dico, Studia Mathematica, qvoniam in figuris jam tum versantur stultum esset novis onerare imaginibus: nam figuræ ipsæ in sensus incurrunt, et imaginem intellectui sistunt. Ineptum itaque est consilium Konigii, qvi Geographiam et qvidem Mathematicam per aleæ lusum pueris proponendam suasit, edito eum in usum cum operosis figuris libro, qvem Imperatori magno apparat# inscripsit. Ipsæ illæ chartæ Geographicæ coloribus suis distinctæ Mnemonicum artificium oculis exhibent, in qvibus pueros septennes ita exercitatos vidi, ut objectâ chartâ nominibus nudâ, qvalem Joannes Strubius in hunc fiæm edidit, sine ullâ hæsitatione loca urbium et regionum digitis signarent. De illis generalioribus imaginibus qvibus Europa Virgini, Draconi volanti, Africa Leoni, Italia ped etc. comparari solet, nunc non dicam: nam illæ phantasiam javant in regionum finbus imprimendis, ut stellæ in cœlo per certas qvasdam imagines signari solent. Neqve de nominibus urbium dicam, qvæ per imaginum figuras memoriæ comnodiùs infigi possunt. Cæterum ad omnia, qvæ in disciplinis occurrunt, qvatenus in facto consistunt, vel ad memoriam et phantastam potius, qvam ad judicium, referuntur, utiliter adhiberi imagines Mnemonicæ possunt. Sic in facultatibus, qvas vocant, Theologiâ, Jurisprudentiâ, Medicinâ, illæ non spernendæ sunt. Cum enim Theologus in sacro Codice præcipuè occupetur, ad historiam sacram et argumenta capitum memoriæ imprimenda non parum conferent subsidia Mnemonica; Cujus specimen eximium ostendit his studiis celebratissimus Johannes Buno libro Germanicâ linguâ edito, Anno 1680, sub titulo: Bilder-Bibel. Ante illum Winckelmannus generali aliqva tabula ideam Veteris Noviqve Testamenti complexus est, libello Germanico, Bremæ Ann. 1679. edito, cui titulus Sontags-Arbeit. In illis tamen tabulis, præcipuè Bunonianis, fortè nimiam imaginum constipationem et exilitatem improbaveris. Sed labore improbo, non in his tantùm, sed et in aliis, Vir optimus defunctus est. In Jurisprudentia enun, ubi pleraqve constant autoritate librorum juris, similem ille laborem suscepit, qvo per omnes juris civilis, Canonici et feudalis libros non solum titulos et eorum nexum, sed et singularum legum et paragraphorum argumenta per imagines magnâ et sollicitissimâ curâ expressit. Antea qvoqve Anonymus aliqvis Introductionem Mnemonicam, cujus beneficio rubricæ Institutionum et Pandectarum corporis Juris Civilis spatio brevissimi temporis memoriæ mandari possint, sed sine loco impressionis et tempore addito, publicavit. Imagines hic satis eleganter depictæ et benè ordinatæ, sed ad solos ille titulos tantum respexit, non habitâ numerorum ratione. Alius qvoque Nicolaus Bulacherus Lipsiæ tabulas Institutionum summarias additis imaginibus mnemonicis edidit. Sed et ille imperfectus labor est. In Medicinâ etiam ad Nomenclaturam simplicium prodesse Ars Mnemonica posset. In Historicis præcipuè usus ejus artis se exerit. Habemus in illis Tabulas de IV. Monarchiis, variè interpolatas et recoctas. Qvæ enim primùm sine autore circumferebantur, ab Henrico Schævio, Winckelmanno, Bunone reformatæ fuere. Winckelmanni extat Cæsareologia cum Tabulâ Mnemonicâ, qvâ Cæsarum nomina et tempora exhibentur. Buno multa de rebus gestis adjecit, per omnes Monarchias et regna, additâ prolixâ explicatione. Idem Historiæ Universalis Ideam Mnemonicam alio labore per millenarios et secula deductam in juventutis usum edidit, connotatis iis, qvæ ad revolutiones et mutationes imperiorum et regnorum pertinent; Qvi labor profectò laudem suam meretur. Usus verò hic est locis naturalibus, non castris. Qvæ cum in omnium manibus sint, illis immorari nolumus. Extat in historiâ artis Mnemonicæ specimen à Johanne Theodoro Dieterico puero undecimum agente annum exhibitum, qvi Historico-Chronologicam seriem à Julio Cæsare usque ad regimen Ferdinandi III. memoriter in publico consessu recitavit, ductu Winckelmanni, qvod editum est Giessæ Hassorum Anno 1653. Aliud specimen hujus artis è Scholâ Bunonis exhibitum narrat Frommannus de Fascinatione lib. 3. part. 4 sect. 1. cap. 4. Tale specimen Historicum à conditu orbis usque ad excisionem Hierosolymorum per Titum Vespasianum factam in Academiâ Rostochiensi Johannes Heinl, Holmiâ Svecus, beneficio [374] hujus artis, et ductu Caspæri Closen, qvi et in præfat. ejus speciminis laudat Petri Laurenbergii institutiones Mnemonicas nondum editas, dedit, qvod editum est Rostochii Anno 1660. In Ling vis addiscendis non contemnenda sunt Mnemonica subsidia. Beccherus qvidem in Methodo suá didacticâ nullam hîc Mnemonices rationem habet, ac laborem Bunonis aspernatur: Putat enim, radicibus cognitis derivata facili negotio addisci posse, si literas initiales et terminationes qvis in ordinem redigat, Syntaxin qvoque levi negotio in compendium reduci posse. Qvod aliqvâ qvidem ex parte verum est. Neque ego in Syntaxi, qvæ ex naturali qvâdam combinatione dependet, aut in derivatis, magnopere Mnemonica artificia qvæsiverim. Sed in radicibus tamen cujuscunque lingvæ ediscendis illa usui esse possunt. Hebraicarum Radicum et Græcorum primitivorum seriem benè inventis et ordinatis imaginibus olim Henricus Schævius, meus qvondam Præceptor, Vir ingeniosissimus deduxit, qvas etiamnum possidet ægidius Neudorffius, Scholæ Heidensis in Dithmarsiâ Rector, vetusè condiscipulatu amicus. Idem Schævius in lingvâ Latinâ vocabularium mnemonicum edidit, characteribus rubris nigris et mixtis distinctum pro trium generum cognitione. Alii aliis artificiis mnemonicis extra imagines feliciter usi sunt. Ita Schickhardus in Horologio Hebraico artificio allusionum usus est, ac Collega noster honoratissimus Mætthias Wasmuthus Hebraicarum radicum Lexicon perpetuis allusionibus ex aliis linguis adornavit, qvibus tirones cum optimo successu eas apprehendunt. Idem in aliis Græcâ ac Latinâ lingvâ fieri potest: et notavi ego voces è Germanicâ et vulgaribus lingvis adeò Græcis et Latinis esse affines, ut facillimo negotio ex earum similitudine addisci possint. Qvæ res non ludicrum tantum, sed et maximè serium usum habet: Nam illa affinitas è secretis, atque maximè philosophicis ac naturalibus, causisorta est; de qvo alio loco plura. Incidit hîc, qvod Antonius Wood in Historiâ et Antiqvitatibus Universitatis Oxoniensis lib. 1. ad Ann. 1292. memorat è MSto libro consummatissimi suo tempore philosophi Rogeri Baconi, qvo Joannem Londinensem discipulum suum Clementi IV. com~endat, qvi, hæc de se ipso narrat, qvod ex qvo Alphabetum didicerit, annos qvadraginta in scientiis linguisque acqvirendis posuerit, totoque illo tempore, exceptis duobus qvibusdam annis, et labores insinitos exantlaverit, et impensas tamen haud minores fecerit: posset tamen qvadrante vel ad summum dimidio anni virum sedulum et literarum tenacem totâ suâ eruditione imbuere: modo ipsi tabulas aliqvot analyticas consicere liceret, qvas discipulus ille suus et in inttio seqveretur, et subinde consuleret. Imò in dubio non ponebat, qvin assiduæ diligentiæ viro præmonstraret, qvâ ratione vel trium dierum spatio tam perfectam lingvæ Hebraicæ cognitionem nancisceretur, ut exactè comprehenderet, qvicqvid sancti Patres virique olim sapientes in dilucidando sacro Textu scripserint. Addit Antonius Wood: Adeò non Horologii Hebræi primus inventor Schikhardus. Porrò autem et qvicqvid ad sacrum eundem textum emendandum pertinet, se promisit ostensurum. [375] Qvinetiam spopondit, tres tantum se dies deposcere ad aliqvera in ling vâ Græcá sic erudiendum, ut qvæcunque non tantùm de materiâ Thcologicâ, sed et Philosophica conscripta sunt, clarè innotescant. Prositetur insuper, unicâ se hebdomadâ Geometriam, altera verò Arithmeticam penitus aperturum. De iis promissis verò Autor ita judicat: Hæc an viis vulgaribus præstiturus esset, an verò methodo Trithemianâ, hoc est, Steganographiâ et Polygraphiâ, neque mihi satis constat, neque ipse explicat Baconus. Fortè et in hoc Baconus ad artem Mnemonicam respicit, qvæ isto tempore inter mysteria custodiebatur. Qvomodo lingvæ vulgares facili viâ per Latinam addisci possint, monstrat Winckelmannus in Proteo suo. Oldenburg. 1657. lingvà Germanicâ edito, pag. 121. In Orationibus, qvæ ad Principes et ad populum habentur, magno illa ars usui est. Sive enim memoriter à nobis aliqva recitanda sunt, adjumento erit in iis re#inendis; sive respondendum ad illa sit, qvæ alii proposuerunt, etiam hîc illa locis et imaginibus suis, veluti qvibusdam characteribus, succurret: Qvam ob causam Oratori Ecclesiastico et Civili vehementer prodesse poterit. Et sanè obtineri potest continuo exercitio, ut in hâc arte exercendâ adcò promptus qvis sit, ut perinde ipsi sit, an legat orationem, an è characteribus ac imaginibus animo impressis recitet. Qvod in lectione literæ præstant de verbis, hoc in recitatione imagines præstant de sensibus: Unâ enim imagine integra periodus comprehendi potest. Ergò qvo qvis felicior ac promptior in imaginibus concipiendis de re memorandâ erit, (qvod exercitio modico facilè ab homine, qvi est, impetrari potest) eo expeditius sine ullâ hæsitatione, qvasi ex chartâ legeret, recitabit. Sunt præter imagines et loca, qvæ aliqvam curam et molestia~ reqvirunt, alia qvædam artificia Mnemonica non sand contemnenda: Neque enim refert, utrum imaginibus, an aliis characteribus, connexio illa rerum concipiatur. Expeditissima est numerorum per literas exprimendorum ratio, qvæ literæ verbo aliqvo memoriali comprehendi possunt, qvod connexionem cum re, cujus reminiscentia qværitur, habeat; Qvod inventum centum boum mactatione dignum vocat Winckelmannus in suo Horto et Arbore Philosophiæ p. 118. Ita in Historicis solent anni mundi vel æræ Christianæ, vel ætatis Imperatorum, certo aliqvo verbo memoriali exprimi, qvod valde commodum est. Eâ ratione Henricus Schævius per appositionem verborum inemorialium Titulos Digestorum et Codicis eorumque numerum memoriæ imprimit: ego illud in Institutionum et Decretalium titulis tentavi. Qvis enim cum audit titulum Locati conducti, non facilè reminiscatur vocis Pascha? qvia à Paschatis tempore illi contractus iniri solent. Et hîc PS significat numerum libri, litera C numerum tituli. Titulo de termino moto jungitur vox SyNCo Po. Syncope de medio tollit, ita et #s qvi terminum notat, de medio tollitur, et in illâ voce literæ SN significant librum, literæ CP titulum. Hâc inventione adeò se felicem prædicat Winckelmannus, [376] ut in hæc verba erumpat: Maximè à te peto, ut si hoc omnium scientiarum secretum intellexeris, perpetuò serves occultum, nec mysterium tam mirandum transfundas in indignos. Porci enim non sunt unionibus exornandi, nec pretiosis onerandi margaritis. Remittit qvoque ad Relationes suas ex Parnasso, de Arte Reminiscentiæ, Giessæ in 120. Anno 1661 editas, ubi plura de usu Alphabeti numerici habet. Aliam qvoque et expeditiorem per literas numerandi rationem idem pag. 220. Horti sui Philosophici proponit, de qvâ ita ille: Modum habeo, qvo numerum omnem sussicienter et litoris paucis consignare potero et scribere; latent in singulis passibus pluræ mysteria, ut qvanto ex bis majora inveneris, tanto restent ampliora invenienda. Via paratur tibi incipienti, in quâ prosicienti non est dissicile successu temporis invenire multæ rara et maxima. Non explicat verò ille, ad qvos præterea usus numeri illi literarii applicari possint, qvod fortè sibi secretum servavit: Nisi forte etiam res illis numeris per hypothesin aliqvam notatæ revocari simul in memoriam possint; qvod fortè in circulis illis Lullianis Subjectorum, Prædicatorum, Qvæstionum, qvæ novenario numero, ut numeri ipsi, comprehenduntur, observari posset. In lectione librorum, si paginas aut capita memoriæ imprimere velis, fortè etiam usus illorum esse poterit. Johannes Buno in variis qvoque libris suis Mnemonicis feliciter talibus literis usus est. In extemporali oratione memoriter recitandâ literis et vocibus qvasi signis et characteribus uti docet Janus Cæcilius Frey in Viâ ad Scientias, cap. 1. Sume, inqvit, tibi versus aliqvos, aut orationem notissimam; v g. versus Virgilii: Arma virumque cano etc. vel aliqvem psalmum notissimum, aut orationem Dominicam Pater noster, etc. Jam igitur prima periodus incipiat à primo vocabulo Pater; secunda periodus à vocabulo noster; tertia à vocabulo qvi es; qvarta à voce in cœlis; et sic deinceps. Oportet autem tales voces materiæ, de qva dicturus es, applicare, similitudine aliqva aut dissimilitudine instituta, v.g. sit loqvendum de Pythagora, ita sieri potest: Pater omnis sapientiæ humanæ et divina meritissimo jure censendus est Aristoteles. Noster Orbis nosiraque monumenta, nostriqve auctores hujus rei et veritatis amplum ubique dant testimonium, et referre facilè foret. Qvi es inter Græcos eloqventissimus æstimatus Demosthenes, Isocrates, et t#, Marce Tulli, qvi es disertissimus Romuli nepotum, annon ubique id fatemini? In cœlis non tot micant stellæ qvot honorisicis restimoniis de Pythagora libri sunt referti. Qvo sacto impossibile est, humanitus loqvendo, memoriam fallere, qvamvis in longissima oratione. Imo brevissimo momento repeti potest longissima qvamvis oratio. Cap. 2. proponit literalem et syllabicam memoriam: Vocabulum aliqvod singe, aut potius voc abulum notum accipe, enjus literæ auosyllabæ tibi repræsentent primas literas aut primas syllabas materiæ, qvam proserre tibi constitutum est; v. g. sit mihi loqvendum de Alexandro, Romulo, Mercurio, Orpheo, sumam hoc vocabulum armo. Ergo A. signisicat Alexandrum, R. Romulum, et sic deinceps; Vel sit mihi loqvendum de Argonautis, de Mari, sumam hoc vocabulum, Arma. Itaque prima syllaba refert vocabulum primum, secunda secundum. Idem qvoque à Schenckelio et aliis Mnemonicis scriptoribus [377] notatum vidi. Qvod part. II. cap. 9. Jan. Cæcil. Frey proponit, præter reminiscentiam verborum, inventionis rationem exponit: nam qvia perpetuus rerum analogismus est, ideo è certis cujusdam versus verbis meditata sua perpetuâ applicatione depromet ad dicendum planè imparatus. Ut de mente autoris constet, locum totum apponam: Præceptum hoc apprimè utile concionatoribus, Advocatis aut aliis, qvibus ex tempore aliqva habenda oratio, non præmeditatis: et qvo præcepto habitus admirabilis est jam regnanti summo Pontisici Religiosus qvidam, à qvo coram collegio Cardinalium concionaturus, in ipsâ catbedrâ, petiit ut thema daret concionis; qvo dato, ex tempore omnibus admirantibus concionatus est. Præceptum autem hoc est per duo instrumenta dialectica, scilicet similitudinem et dissimilitudinem omnium rerum. Omnes enim res aliis sunt similes et dissimiles propter analogiam. Itaque de quâcunque re sive termino simplici sive propositione, discurrendum est, accipe aliqvem versum notum, v.g. Arma virumque cano, Trojæqvi primus ab oris etc. Jam sit mihi discurrendum de Deo, de femina, de diabolo, de literis; statim, præsertim si aliqvis habet aliqvam cognitionem rerum, sese offerunt similia, v. g. per arma, gravia bella fermè sun# pro Religione et Deo. Item maximorum bellorum causæ fuerunt mulieres, ut Helena et Penelope etc. Jam similitudo est inter virum et Deum. Servire enim Deo regnare est. Jam de feminis constat; Vinum enim et mulieres faciunt apostare sapientes viros. Per cano, Musica, hymni Deo gratissimi. De semina, Sirenes qvot et qvales dece#erunt? Per Trojæ, Respublicas et regna Deus aufert, delet pro libitu, ut Trojam, Babylonem. De femina, Helena, ruinæ Trojæ: Penelope Procorum etc Et sic ordine per omnia licet disserere de omnibus. Debent autem similitudines istæ considerari, qvod Vetus Testamentum nil aliudsit, qvam similitudo et figura Novi: et hodie sunt, qvi totum Plinium in morali sunt. In hoc tota ars suit Advocati illius ALARI: et bodie fermè omnes conciones in istis consistunt. Novi, qvi hoc artificio utantur, ut periodos periodis semper connectant, transitum commodum suppeditante ultima periodi voce, sive illa subjecti sive prædicati vicem subeat. Qvoniam enim nulla vox est, qvæ non alia vel suo ambitu comprehendat, vel ab alio comprehendatur, sub notione generis, speciei, totius, partis, causæ, adjuncti etc. aut alio qvoda~ modo affinitate~, similitudinem ac dissimulatione~ cum aliis habeat, facilè ab aliqvo verborum prompto coagmentari periodi periodis possunt, atque ita qvalecunque orationis filumtexi, modo id attendat talis Declamator, ut, qvoad fieri possit, enthymematicis transitionibus utatur, qvæ ratiocinationis aliqvam speciem præse ferant. Sed illa inter præstigias artis oratoriæ referenda, neque à viro cordato adhibenda, nisialiqvo necessitatis casu. Signis et characteribus qvidam etiam feliciter utuntur in conceptibus exprimendis loco imaginum; Cujus rei exemplum elegans nuper dedit in Chronologicis Marcellus, Parlamenti Parisienfis Advocatus. Edidit ille libellum exiguum, Amstelodami 1686 recusum, sed in quo multæ tamen historicæ notitiæ per signa exponantur, Titulus est: Tablettes Chronologiques; in qvibus à navitate [378] Christi ad nostra tempora per seriem seculorum Chronologia deducitur; ita ut quælibet pagina seculum absolvat, eademque secundum regna lineis distributa sit cum numero annorum regiminis. Ab altera parte nomina secundum Alphabeti seriem posita, signis quibusdam notata sunt, qvæ mortem naturalem vel violentam, potentiam, tyrannidem, imperii novi constitutionem, sapientiam, crudelitatem, fortitudinem, mollitiem, eruditionem etc. indicant; quæ omnia uno quasi intuitu patent. Eodem modo Tabulas ille Chronologicas Ecclesiasticas edidit Amsterodami Anno 87. recusas in 8. quibus ille notis, quarum numerus ultra 40. excurrit, significat valorem Conciliorum, eorum rejectionem, dignitates Cardinalitias, Archiepiscopatus etc. Fundatores Ordinum, Religiosos, Interpretes Scripturæ, Hæreticos, Prædicatores, Casuistas, Juris Canonici scriptores, Historicos, Philosophos, Mathematicos, Oratores, Poëtas, scriptore; dubios etc. ut ita paucis pagellis multa omnino hoc compendio comprehendat. Scriptæ suntillæ Tabulæ linguâ Gallicâ. Promisit et alia, quæ ad artis Mnemonicæ specimina referri possunt, Tabulas scilicet Cosmographicas continentes descriptionem exactam omnium mundi partium, cum particularibus illarum. Aliquam hujus consilii partem jam tum ante executus est Johannes Uppendorffius in Schematismo suo Geographico, Rigæ edito, in quo certis signis sedes Impp. Regum, Electorum, Ducum, Archiepiscopatus, Academiæ, Parlamenta, Urbes Imperiales, Hanseaticæ, Emporia etc. notantur. Promisit idem Mundum Arithmeticum, inquo triplex humano generi commodum proponitur. 1. Literarum et vocum suâ cuilibet auxiliante patriâ linguâ terrarum ubique facilis et enucleata communio. (De illo invento jam tum Beccherus et Kircherus cogitarunt.) 2. Ordo censendi populos, exercitus, imò regna, qvantumvis numerosissima, brevi tempore. 3. Citatæ per aëra decursiones, ab antiqvu frustra vellevi commodo pro signis duntaxat militaribus tentatæ, nunc classiartorum igniu~, tintinnabulorum et cæterorum idgenus operâ pro qvolibet juss#, tampolitico qvàm militari, persectæ. Scribet Tractatum de similitudinibus, ex qvibus efficiuntur notitiæ rerum. Qvid sit illud, qvo meminimus, et qvam habeat vim? Literarios Prodromos, sive jucundissimam memoriæ veljudicii, tamin pueris qvam in adolescentibus, præparationem, lusibus et exercitiis juxta mentem D. Hieronymi in epistolâ ad Lætam viduam illustratam. Opus cum machinis. Gallicâ lingvâ promisit libros: Amphitbeatrum Principum, in qvo per machinas informatio magnatum proponitur: Tractatum de notis et siguris, qvi reducuntur in quinarium, et qvibus modo breviori, distinctiori, qvam per literas, reprasemari possunt omnes cogitationes etiam arcanæ et abstractæ. Ubi in lucem illa mittentur, judicari de illis poterit. Talia artificia etiamsi ad artem Mnemonicam referenda, tamen peculiari nomine ars Notaria vel notatoria dici solet, qvâ per notas breves multa significantur. Apud Sinenses viget illa ars, qvâ verba et sensus uno aliqvo charactere exprimuntur. Talem Notariam artem promisit Caramuel à Lobkowitz. Romanis qvoque talis in usu ars fuit, qvi per sigla sua dicentis verba assequi poteran#, extatque Tironis de Signis illis liber. Apud Anglos Georgius Dalgarn [379] Artem Signorum scripsit, Londini An 1661. editam, in quâ characterem universalem, sive linguam Philosophicam, fundavit, quâ homines diversissimorum idiomatum, spatio duarum septimanarum omnia animi sui sensa non minus intelligibiliter, sive scribendo sive loquendo, cum aliis communicare possint: præterea etiam juvenes Philosophiæ principia et veram Logicæ praxin citiùs et faciliùs multo imbibere, quam ex vulgaribus Philosophorum scriptis. Adjecit et Lexicon Grammatico-Philosophicum unâ in tabulâ repræsentatum, quo Methodo Prædicamentali omnes res exhibentur cum adjectis vocibus et signis confictis. Cum hâc intentione convenire videtur Ludovicéa illa Lingua, quam auspiciis Potentissimi Galliæ Regis Ludovici XIV. moliebatur Joachimus Frisichius, Gymnasii Rigensis Professor, cujus ideam aliquot ille foliis Thorunil Ann. 1681. edidit. Principia, ut ipse in titulo habet, è Theologiâ, Mathesi, cæterâque Philosophiâ, nec non arte mnemonicâ sunt petita, et in classes Entium distributa, non modò linguarum jam existentium voces in suâ formalitate essentiali aut accidentali, proximâque cum rebus convenientiâ et differentiâ dijudicantur; sed et nova lingua naturalis, rationalis, universalis et qvasi primæva omniumque facillima, concinnatur. Sed huic labori fata intercessere. Commune aliqvod in omni linguâ literarum commercium per numeros instituit Beccherus insuo charactere pro notitiâ linguarum universali F ancof. Anno 1661. edito et Kircherus in suâ Polygraphiâ. Multum huic studio laboris quoque impendit Jobannes Wilckius in vasto libro, qvem de Reali Charactere et Philosophicâ linguâ Londini Anno 1668. in folio edidit. Magnâ ille curâ rerum classes distribuit. Qvâ ratione etiam illis prodesse poterit, qvi rerum illâ ordinatione inventioni aliqvod subsidium ex analogismo petunt. Pertinent et ad hanc classem, qui artem Tachygraphicam vel Brachygraphicam docuerunt, de quâ aliquot libri apud Anglos et Belgos prodiere. Solent et à qvibusdam commendari pro Memoriæ subsidio certa Chartiludia. Meminit Berneggerus Omt. 2. de parandæ doctrinæ modis illegitimis suprà laudatâ, alicujus Chartiludii Logici ante centum annos suo tempore confecti. Hujus farinæ, inqvit, videri qveat Monachicujusdam, Ordinis Minorum, Thomæ Murneri Argentoratensis, Doctoris Theologiæ, chartiludium scriptum annis abbinc centum, et qvod excurrit: cujus ope intra spatium unius mensis etiam indoctos ac rudes artis Logicæad miraculumusqve peritos effecisse se jactat, ut suspicio suboriretur, aliqvid magicarum artium intervenisse. Pollicitus etiam est, se daturum qvatuor libros Institutionum Justinianearum in similem chartularum lu soriarum formam redactos. Qvo præclaro munere an Studio sos Juris beaverit, mihi non constat; Nec enim vidi. Logicum chartiludium vidi, stoliditatem artis vanissimæ detestatus. Rectè hâc qvidem in re Berneggerus judicat. Ineptus talium mechanicorum inventorum in disciplinis usus est, præsertim in Logicis. Nullus enim rerum nexus est. In sententiis vel vocabulis aliqvibus addiscendis, pueris fortè utilia esse poterunt. Ergo non demum à Gallis hæc chartiludia nostro tempore inventa, qvalia [380] ego Geographica vidi. Illi enim hæc pro informatione Principum com~endarunt, à qvibus rectè dissentit Sorellus in Scientiâ suâ Universali Gallicè scriptá tractat. ultimo illius libri, cujus verba hîc appona~: On peut dire le mesme de qvel qves Methodes que l on a trouvèes pour reduire la Cosmographie, la Geographiela Chronologie et l' Histoire, mesmes la Logique et autres Disciplines, en des jeux de Cartes. Si l' onse servoit seulement d' abord de cessortes d' inventions, on ne servit qu' embroniller l' esprit des enfans; Lors que l' on voudroit apres les instruire tout de bon, ils croiroient tousjours jouer, et parleroient plustost de Ieuque de Science. On ne s#auroit aussit apprendre beaucoup de choses par une mamtre si contrainte, dautant qu' une Carte ne peut porter qu' un nom, et quelqves qualitez sans rien approfondir davantage; D' ailleurs, ilsemble indigne de la majestè des Sciences de les traitter si bassement. Que si la Methode en est estimèe ingenieuse, et si elle fert derecreation à ceux qvi ont receud autre part une instruction plus forte, il ne faut point esperer que cesoit de la vraye erudition procede. Multa qvoqve memoriæ subsidia promisit Joannes Caramuel Lobkowitz, mirificarum disciplinarum Architectus. Nam in Catalogo operum suorum, qvem ipse publicavit, qvique in Bibliothecâ Scriptorum ordinis Cisterciensis reperitur p. 179. ubi Grammaticam suam Latinam nominat, ait: Puto formam totius Linguæ Latinæ à clari ingenii juvene posse horâintelligi, et mense addisci, si istæ novæ institutiones admittantur. Puto materiam felicius acqvirendam, si etiam ante tradetur. Tradatur prius lingua materna ex arte et regulis, qvam unusqvisqve addiscere posse videtur unâ hebdomade; et sihanc semel altè percalleat, poterit qvodcunqve aliud idioma acqvirere uno aut altero mense. Hæc ille qvidem magno hiatu promittit, et supra Rogerus Baco non nisi triduum postulaverat. Sed Berneggerus in laudatâ oratione fallacem hujus rei eventum notavit, Non itn multis abhinc annis talemqvendam subitæ doctrinæ magistrum in hâc urbe vixisse nostis, qvi ut posset jejunæ supplicium vitæ tolerare, famemqve solari suam, ausus est Græcæ linguæ unius alteriusqve septimanæ spatio parandæ notitiam pacto certo pretio promittere. Et invenit ille quidem aliqvot adolescentes credulos, peneqve dixero stultos, qvise ei dederunt in disciplinam et exploratúri, qvid ferat hic dignum tanto promissor hiatu; Qvos postea tamen emunctis loculis, veluti corvos hiantes, egregie delusit, et, cum carnem peterent, ne carnis qvidem umbramostendit. Idem tamen Caramuel de arte memoriæ ita judicat eo in loco, qvo novam se memoriæ artem traditurum promittit: Puto artem memoriæ alterâ indigere memori# interim qvid alii dixerunt et docuerunt, examino et methodum commodissimam trado, qva possit juvari memoria. Ut tandem hanc de Memoriæ subsidiis tractationem concludamus, tenendum est, in rebus, qvæ ad memoriam propriè pertinent, historiis, factis, lectione librorum, orationum recitatione insignem posse esse hujus artis usum (qvam ob causam non ineptè suadet Schefferus in Graphice pag. 23. pueros in pingendo maturè erudiendos) in disciplinis verò firmiorem ab ipso rerum nexu [381] et ordine, memoriam exspectandam. Denique non desunt, qvi etiam naturali memoriæ plus virium accedere qvotidianâ exercitatione posse existimant, qvemadmodum è palæstra semper habitiores pugiles recedunt, et continuo usu etiam membra novum robur acqvirunt; præsertim si non obruatur confusâ multorum lectione, qvæ nulla certa post se ducit vestigia, et firmiora et altius imprimenda, si eædem semper ducuntur eodem tenore in disciplinis lineæ. Extat eá de re parænesis umbratica in Paganini Gaudentii Instar. Academic. pag. 129. cum epigrammate de Lullianâ Memoriæ arte contemnendâ. Legi et in illo argumento potest illa jam suprà nobis memorata Jacobi Lectii, JCti doctissimi, de memoriâ Oratio, qvi etsi non hanc artem aspernatur, tamen in eâ plus ostentationis, qvàm frugis, esse judicat: qvâ in sententiâ plane illi est in oratione citatâ Berneggerus, ut ipsa ejus verba transcribat, scriniorum ejus hâc qvidem in parte compilator. Sed ille has forsan extemporales, et inter negotia deproperatas, orationes typis non destinavit. Nam filius illas post mortem Viri citra controversiam doctissimi, et qui magnum, dum vivéret, Germaniæ ornamentum fuit, edidit.

CAP. VII. DE METHODIS VARIIS.

MEt hodus vel generat im vel speciatim accipitur. Oweni Guntheri Tractatus de Methode laudantur, qvi post Aristotelem et Galenum eam doctrinam proposuit. Erhardi Weigelii Analysis Aristotelica ex Euclide restituta laudatur. Aristotelis interpretes in hâc arte tradendi segnes. Aristotelis Analyticam male impugnat Nizolius. Ramus in Methodo Aristotelica novator. Verulamii de illo judicium. Cartesii doctrina de Methodo ab Autore artis cogitundi in compendium redacta. Autor Medicinæ mentis in hâc doctrinâ laudatur. Algebræ studio primus in has cogitationes incidit. Summa ejus doctrinæ capita recensentur. Artis inveniendi præcepta generalia. Desinitiones, Axiomata, Theoremata qvomodo formari debeant. Imaginabilium, Mathematicorum, et Physicorum certæ classes, qvorum rationes indagandæ. Impedimentasex indagandæ veritatis. Baude lotii de Dairval liber de usu Peregrinationum, Museum Italicum Joannis Mabillon et Michælis Germain laudantur. Methodus veritates incognitas indagandi. Verulamii de Methodo cogitata. Methodus Exoterica et Acroamatica. Pythagorica Methodus per numeros à Theodoto Osio restaurata. Chinensiu~ methodus philosophandi per lineas. Eorum mirum acumen. Philosophia eorum mysteria habet non omnibus intelligenda, Methodus Cabalistica, à Scalichio recocta. Qvatenus conveniat cum arte Lulliana. Renaudotii Specimina. Budæi judicium de talibus methodis. Scaligeri desiderium de barbarorum doctrinâ discendâ. Autores recentiores Cabalistici. Robertii Fluddii scripta et Philosophandi nitio. Methodi particulaxes. [382] Non nisi unam agnoscit Autor Medicinæ Mentis. Autores qvi scripserunt. Sorelli scientia universalis. Mar tianus Capella, Euphues. Alstedius. Judicium de ejus . In artibus Mechanicis ejus diligentia, ut et Thevenoti, Velschii. Alstedii Biblica. Velscbii Pædia in Cyclisco. J. Fortii Ringelbergii Encyclopædia. Antonius Zara. Vossii opus artium. Havemanni Methodus. Claude Fleurus. Autores qvi de Methodo studiorum scripsere, recensentur. Leichneri Apodictica Scholarum reformandarum ratio. Baco Verulamius. Beyeri Lux mentium. Velschii Somnium Vindiciani. Leibnitzii Methodus Jurisprudentiæ. Anonymi desideria literaria. Thomæ Broun Pseudodoxia Epidemica. Schookii judicium de Methodistis. Universalis Methodus vix speranda. Qvædam datâ operâ occultantur. Sermones Exoterici et Acroamatici. Octaviani Ferrarii liber de sermonibus Exotericis. qvæ Aristoteli. mathematica in omnibus observari neqvit. DE Methodo ipsâ, genuinâ illâ ac primariâ Logices propagine, dici etiam hîc qvædam debebant: Qvoniam enim Methodici titulo totus ille liber inscribitur, de Mehodo præcipuè hîc agi debere ratio ipsa dictitat. De Methodo itaqve agi potest, qvatenus generatim ea vox accipitur, atqve universam illam inveniendi demonstrandiqve rationem significat, et qvatenus illa omnibus applicari disciplinis ac meditationibus nostris potest; Cujus propaginem esse diximus omnes illas artes, qvas Inventivarum titulo aliqvi salutant. Est verò Methodus nihil aliud, qvam Ordo, qvo ex principiis ac nobis cognitis deducuntur incognita; sive id in ipsis scientiis sive in Syllogismis fiat. Owenus Guntherus, Philosophiæ Aristotelicæ qvondam in Academiâ Juliâ Profeflor, Vir doctissimus, et cui multa se debere ait in præcognitis suis Logicis Keckermannus, Methodorum tractatus duos scripsit, continentes totius artis Logicæ medullam, facultatem omnium scientiarum ac demonstrationum principia inveniendi, dijudicandiqve rationem, Helmstadii 1586. in 8. editos: qvi mihi in hoc genere ita semper placuerunt, ut parum à novatoribus hâc in re novi præstitum existimem, nisi qvod applicatione ad Mathematica ac Physica exempla negotium hoc optimèillustrarint. Hæc est illa, qvæ libris Aristotelis doctrina continetur; qvorum duæ partessunt. Priores duo analyticorum libri docent ratiocinationis formas construere: posteriores duo libri seu eruditionem complectuntur indagandi dijudicandiqve materias in singulis disciplinis. Hanc scilicet partem Logices et ab usu non modo populari remotam, sed multis etiam parum eruditè usur patam, suis Methodorum libris illustrare conatus est Guntherus, junctis illis, qvæ apud Platonem et Galenum cujus extat de optimo genere docendi liber) occurrunt. De hâc Methodo Plato in Phædro et passim pluribus agit, eamque ut divinum inventum commendat: Est enim intellectui, tam theorico qvam practico, instrumentum paratissimum, ut et acutè [383] intelligamus, et rectè agamus; Qvare et per habitum organicum Methodum definivit Guntherus. Ille vero habitus Methodicus vel in integrâ scientiâ tractandâ, vel in aliqvâ ejus parte, exercetur. Methodum Universalem vocavit Galenus, â qvo tamen dissentit Guntherus: nam ad unam aliqvam tantùm disciplinam pertinet; Methodus autem est communis qvædam scientiarum norma nulli propriæ mancipata disciplinæ; cum non singularum disciplinarum cognoscat, sed ipsas scientias, qvarum singulæ sua perspiciunt, dijudicet examinetque. Methodi particulares pro ratione duorum summorum generum, Substantiæ et Accidentis, duo habent instrumenta, definitionem et demonstrationem. Qvibus patet, nullis nos opus habere vel Gnostologiis, vel Hexologiis et Intelligentiis, qvas mustei illi Disciplinarum fabri nobis extuderunt: nam solâ Logices et Methodi doctriná illud absolvitur, qvod ad disciplinas ordinan das pertinet. Hujus doctrinæ summum usum cum perpenderet Erhardus Weigelius, Matheseos Professor in Academiâ Jenensi celebratissimus, Vir ob egregia et sing ularia in arte suá inventa summam laudem promeritus, atque demonstrandi artem è Mathematicis principiis qvasi è sundo aliqvo peti debere rectè judicaret, Analysin Aristotelicam ex Euclide restitutam scripsit, qvæ genuinum sciendi modum et nativam restauratæ philosophiæ faciem per omnes disciplinas ichnographicè depingeret; editaque est Jenæ An. 1658. Eruditionem ille eximiam in doctissimo hoc opere ostendit, non omnibus qvide~ fortè probatus, qvod in aliqvibus vel rebus, vel terminis non nullis novaturire videatur; sed ingenium tamen et non vulgarem in Commentario illo deprehendas. Hujus sui consilii rationes prolixius in Inscriptione libri ostendit, cum in tot Aristotelis Interpretibus et Scholasticis nihil planè inveniret, qvod pulcherrimum ipsius opus rectè explicaret, eorumque verum usum demonstraret. Deprehendebam homines istos, inqvit, totâ die non nisi de mente Præceptoris, consiliorumque ipsius sensu ad ravim usque et nauseam decertare: alios hoc, alios istud suppeditare consilii: omnes tandem, veræ qvippe et priscæ Architectonicæ (quam obscuris aliquantum regulis, observatione et resolutione Mathematicarum, quas ipsis videre non contigit, fundatis, Præceptor tradiderat) ignaros in solis liminibus et superliminaribus conclavium hærere, eaque, nescio quo ruinæ metu, labore non necessario quidem, immenso tamen et tantùm non Herculeo, statuminare operosê satagentes: tectorio insuper gypsoque quàm pulcherrimè incrustantes; illigatisque emblematibus, quam sieri posset, elegant issimè convestientes, tempus omne consumere: substructionibus interim intimioribus ob instaurationis et cultus desectum omnimodè corruentibus. Qvos qvidem hominum istorum errores, ut primum diu et diligenter attendens, ex merâ veræ et priscæ Architectonicæ, quam à Mathematicis discendam Aristoteles non nesciebat, ignorantiâ, indeque regulis Aristotelicis non intellectis, sed pro placito uniuscujusque perversissime explicatis, ortum suum traxisse et originem deprehendi; ex eo nibil in optatis magis habui, quam videre tandem aliquando, qui omnimodam Philosophici istius ædisicii ruinam præventurus, Aristotelicam istam Architectonicam, hactenus satis perversam, è mathematicarum [384] machinarum inspectione et resolutione, quibus tota nititur, restitueret, modumque postea, collapsam ferè pretiosissimam structuram ab interitu vindicandi, exinde ostenderet. Et hæc qvidem, qvæ de Methodo ac demonstrandi ratione ab Aristotele dicta sunt, satis sibi constant, ut mirer, qvomodo Nizolius in libris de rerum principiis et verâ ratione philosophandi omnem demonstrandi rationem ab Aristotele luculenter adeo tradita~ de medio tollere conatus fuerit. Extat enim libro qvarto cap. 3. de falsâ demonstratione et scientiâ Pseudophilosophorum, et simul de inutili falsoque posteriorum Analyticoru~ libro. Adversus illum peculiari operâ se disputaturu~ promisit Vir ingeniosissimus Leibnitzius in illâ præfatione, qvam iteratæ libri Nizoliani editioni præmisit. Qvanta illa sunt , qvum universalia in rerum natura negat? qvibus sublatis, demonstrationis etiam magnam partem tolli neceslum est. Qvis ferret Logicam disciplinam Oratoriæ, Metaphysicam Physicæ subordinari? qvas separandas esse ratio ipsa dictitat. Verùm ille studio partium abreptus multa disputavit adversus ipsam veritatis rationem, per occasionem litis cum Majoragio institutæ. Cum enim Majoragius adversus Ciceronem qvædam scripsisset, Nizolius prolixam, sed acerbam, ad ipsum epistolam scripsit, qvam in Bibliothecâ Gudianâ MStam servari suprà dixi. Ergo Majoragius duos Reprehensionum libros in Nizolium scripsit, qvi hos de verâ philosophandi ratione Nizolio extorserunt. Maluit Nizolius elegantiorem aliqvam philosophandi rationem, abjectis terminis philosophicis ac barbaris, qvibus tamen major subest reru~ expressio. Et fuit in multis Nizolio Ramus, magnus in re Dialecticâ non tantùm, sed et in omni philosophiæ parte, Novator: Novam etenim, ut in singulis disciplinis, ita universam Methodum instituit, de qvo tamen ita judicat Verulamius de Augm. Scientiar. lib. 6. cap. 2. Methodus veluti scientiarum architectura est. Atque hac inparte melius meruit Ramus, in optimis illis regulis ( etc.) renovandis, quam in unica sua Methodo et Dichotomiis obtrud#ndis. Veruntamen nescio qvo fato sit, ut humanis (sicut sæpius singunt Poëtæ) rebus pretiosissimis semper adhibeantur perniciosissimi quique custodes Certè conatus Rami, cirta illam propositionum limam, conjecit eum in epitomas illas et scientiarum vada, auspicato et felicis cujusdam genii ductu processerit oportet, qui Axiomata scientiarum Convertibilia facere attentaverit, et non simul ea reddiderit Circularia, aut in somet recurrentia. Conatum nihilo secius Rami in hac parte utilem fuisse non insiciamur. Ergo tamen, qvæ bona in Ramo habentur, ab Aristotele potius transscripta, Verulamio judice, qvam ab ipso excogitata sunt. Methodum qvoqve Ramæam perpetuis dichotomiis incedentem carpitibidem in initio capitis Verulamius: De unica Methodo et Dichotomiis nil attinet dicere: fuit enim nubecula quædam doctrinæ, quæ cito transit; res certe simul et levis et scientiis damnosissima. Etenim hujusmodi homines, cum Methodi suæ legibus res torqueant, et quæcunque in dichotomias illas non apte cadunt, aut omittant, aut præter naturam instectant, hoc essiciunt, ut quasi nuclei et grana scientiarum exiliant, ipsi aridas tantùm et desertas siliquas stringant. Itaque inania compendia parit hoc genus Methodi, [385] solida scientiarum desiruit. De Ramo et Ramæorum doctrina legi Caselius potest in suo et Prodidascalo. Cæterum ille jam tum Agricolæ et Ludovico Vivi suorum philosophematum origmem in multis debuit, de qvo nos alio loco plura. Methodum Rami refutavit duobus libris Everb. Dig bæus Lond. 8. An. 1580 editis: qvi et Theoriam Analyticam viam ad Monarchiam scientiarum monstrantem Londin. in 4. Anno 1579. edidit. Doctrinam de Methodo peculiari qvâdam curâ sibi explicandam sumpsit Cartesius, vir ad Philosophiam animo acerrimo instructus. Totam hanc artem ad quatuor Regulas vocavit, qvæ tamen, si verum fateri velimus, Aristotelicis jam tum præceptis continentur. In compendium traxit Autor Artis Cogitandi parte qvartá. Methodum duplicem facit: vel enim veritatem inqvirit, estque Analysis, sive Methodus resolutionis, qvæ dici poterat methodus inventionis; vel inventam docet, et est Synthesis, sive methodus compositionis, qvæ et appellari potest methodus doctrinæ tradendæ. Integrum corpus scientiæ rarò analyticè tradi ait, cum analysis in usu tantum sit ad qvæstiones solvendas. Atque hîc varia qvæstionum exempla proponit, monstraturus, qvomodo in his procedendum: qvorum maximam partem excerpsit è schedis MStis Cartesianis, qvas à Dn. Clerceliero habuerat. Multa tumè mathematicis tum è physicis adducit pro illustratione hujus doctrinæ, qvæ ibi cum fructu legi possunt. Nam cæteri Autores Peripatetici, qvi de methodo tractarunt, parci admodum sunt in exemplis distinctè proponendis. Qvoniam enim plerique ex illis mathematicæ artis et solidioris physicæ, ac præcipuè naturalis rudes fuere, qvæ firmiorem fundum huic doctrinæ substernunt, mirum videri non debet, si mutilam illam et in multis erroneam dederint. Cæterùm nihil penè novi ab illis, qvi tamen nova se dixisse putant, dictum est, qvod non commodâ deductione è principiis Aristotelicis arcessi possit. Nuperrimè eandem doctrinam Tschirnhausius, Academiæ Scientiarum Parisiensis membrum, viá, qvoad fieri poterat, expeditâ et accuratâ proposuit, nisi qvod veterum præcepta planè seponat, suumqve omnino ductum seqvatur: cujus tamen Regulæ Generales et cum Cartesianis et cum ipsis Aristotelicis, qvas Guntherus expressit, in multis conveniunt. Libri titulus est: Medicina mentis sive tentamen genuinæ Logicæ, in quâ disseritur de Methodo detegendi incognitas veritates. Editus vero est Amstelodami 1687. ac Regi Galliæ inscriptus. Prima parte agit de causis, qvæ nos in varios errores deducunt; qvid propriè nos delectet, et qvam variæ sint circa illa, qvæ delectant, deceptiones; qvod sit omnium constantissi ma delectatio veritatis detectio, atque hujus via per nos ipsos indagari possit. Parte secundâ artis inveniendi generalia præcepta proponit, qvibus adjuti nunqvam in falsa incidamus, sed potiùs veritatem sen per certò asseqvamur; adeo, ut hisce mediis absque ullo errore ulterius progredi possimus, continuò et qvantum nobis libuerit, semper nova detegendo, si modo adsit animus et satis temporis nobis supersit [386] ad nosmet ipsos ad id studium applicandos, idque exiguo labore. Excludit hîc primò cognitionem illam, qvalis ex Locis Communibus, arte Lullianâ, prædicamentis, locis Topicis, Florilegiis, de re aliqvâ in pompam potius et admirationem ignorantium hauriri et proponi solet: qvâ viâ nihil solidæ veritatis indagabitur, sed millies ab aliis dicta recoqventur, variis etiam dubiis et controversiis incerta. Cum ergò solos Mathematicos nullas fovere controversias videret, aut eas, si qvæ exurgerent, statim componi, hoc indicio judicabat, hos solos exoptatam methodum attigisse. Illis ergo studiis se applicuit, ut videret, num idem mutatis mutandis in aliis possit obtineri; qvod ipsi felicissimè successit. Algebram igitur primùm adiit, de qvâ ita: Cum ego qvam veteres Algebram, recentiores vero Analysin speciosam vocant, mihi comparassem, magnâ meâ de lectatione observabam, et qvod ibi promittitur, non falsò jactari, et reverá plus in eâ præstari, qvam antehac ullâ spe conceperam. Licet verò statim non potuer im perspicere, qvomodo idem in omnibus aliis scientiis possit offici; qvia tamen me hactenus præst antior latobat methodus, in hâc ingenium meum colendo vebementer fui occupatus. Ubi cò deniqve progressus eram, ut qvendam adverterem habitum, tam in solvendis iis difficultatibus ab aliis mihi propositis, qvam præcipuè in iis, qvas mihi ipse formaveram, it#miùs secretam hujus methodi naturam perlustrando notavi, qvicquid ignotum est eádem prorsus ratione non solùm in Mathematicis, sed et in omnibus aliis scientiis, posse detegi. Primô ergo ponit certitudinis humanæ fundamentum illa, in qvibus præcipuè intellectus operatio manifestatur; nimirum qvæ à mente nostra statim sine contradictione (à cujus studio remotissimum jubet esse veritatis indagatorem) concipi possunt, e. g. Totum parte suâ majus esse, In circulo omnes radios absolutè esse æqvales etc. unde infinitæ aliæ veritates educi possunt, ac vice versâ seqvitur, ea qvæ concipi non possunt, falsa esse. Sed in fundamento illo rectè ponendo, ne ab imaginatione decipiamur, præcipit: Multa enim tantùm imaginatione percipi ait, qvorum tamen conceptus certus dari non possit, ut in sonis, coloribus, aqvâ, aëre, metallis etc. Qvare duo criteria discernendi intellectus et imaginationis commendat. 1. Multâ experientiâ et freqventi utriusqve differentiam indagare, qvod tamen difficile admodum est, nec à qvolibet præstari potest. 2. Ut æqvalitatem intelligendi respiciamus: nam qvæ verè coacipimus, ea etiam aliis, ut nobiscum concipere possint, explicare possumus, ut in demonstrationibus Mathematicis fieri videmus, qvas omnes æqvè bene intelligunt; cum ea, qvæ imaginatione percipiamus, variis variè, non æqvaliter, percipiatur. Necesse proinde erit signa dari, qvibus certiores fiamus, utrùm rem concipiamus, an imaginemur: nam ex confusione duarum facultatum illarum maximi nascuntur errores. Format deinde sibi ipsi varias objectiones, qvibus impugnari illa sua veritatis criteria possunt, ad qvas operosè ac eruditè respondet. Hinc disqvirit, qvâ qvis ratione semper absqve errore possit progredi nova continuò detegendo: ubi primo omnes possibiles conceptus, qvos mentem observare posse videmus, [387] nobis magno acqvirendos studio suadet: ex iis definitiones primum fabricandas docet, è definitionibus proprietates educit, qvæ appellat Axiomata: ex definitionibus inter se omnibus modis junctis veritates derivatas exstruit, qvas Theoremata vocat. Definitiones â nobis formari posse demonstrat, et ut definitio aliqva bona sit, primum rei, qvæ concipitur, formationis modum, qvam generationem vocat, considerare nos jubet, atqve ex ea definitionem adornare. Qvod ut eò promptiùs fiat, tres Regulas generales ponit; qvarum prima est de rebus cogitatione ad sua summa genera deducendis, cum qvibus cuncta entia diversam naturam, h. e. nihil commune ac diversam generationem habere observantur vel concipiuntur. Constituit autem tria cogitationum genera circa Imaginabilia, Mathematica, Physica, ad qvas classes omnia entia reduci possint. Secunda regula est: Omnibus ad ultima genera reductis observandum esse, vel ratione vel experientiâ, qvæ in qvolibet genere ea sint, qvæ omnibus singularibus concipiendis semper adsint. Tertia regula est: Omnes conceptus formatos sic esse ordinandos, ut sibi succedant juxta numerum, qvo plura possibilia seu elementa succedere expolcunt. Prima elementa imaginabilium, qvæ sensu percipiuntur, constituit fluida et dura, rationalium puncta, rectas atqve curvas, Realium, materiam, motum et qvietem, sine qvibus nihil amplius concipi possit. Hinc ad Axiomata et Theoremata fabricanda procedit, ac magnam exemplorum è Geometricis petitorum copiam subjungit, qvibus præcepta ac regulas suas illustrat, adjectis nonnullis physicis demonstrationibus de Montibus ardentibus, quæ ex eodem fonte promanant: qvam methodum ex Algebra primùm deductam vehementer extollit. Hæc est, inqvit, nec ulla alia existit methodus, qvâ omnes, qvi Algebræ student, ut untur, et cujus ope talia solvuntur problemata, quæ cuivis humano ingenio indissolubilia primo intuitu videntur: Proposito enim problemate, res integra qvasi jam inventa ob oculos ponitur, ut ita clarè appareat, qvænam res hic sibi invicem conjungantur: harum naturæ seu desinitiones vel jam notæ sunt, vel re ipsá exhibentur: deinde unaqvæqve diversarum naturarum seorsim expenditur, et per diversam æqvationem simplicissimis, qvantum fieri potest, characteribus exprimitur: tandem singulæ harum æqvationum variè inter se tamdiu comparantur seu junguntur, donec unica inde oriatur æqvatio, cui hæ naturæ qvæ antè diversis æqvationibus exprimebantur, inclusæ, hoc est, omnes simul junctæ sint, et qvæ proinde clarè ostendit, qvo pacto proposita qvæstio sit solvenda. De hâc Algebra speciosa Cartesius, Beaumontius, Vieta, Sch#otenius pluribus agunt. Hinc procedit ad illam tractationem, qvâ ratione veritatis acqvisitio exiguo labore perficiatur: qvod ut fiat, omnia impedimenta primùm removet, in qvibus primum locum tenent errores, in qvorum originem inqvirit, ac qvædam ejus rei in imaginabilibus, rationalibus ac realibus enumerat. In realibus subtilissimos errores vocat, qvando cum realibus imaginabilia confunduntur, qvod in principiis naturæ ponendis à subtilissimis nostri temporis Philosophis factum; atqve inde varias enatas sectas, et multa dominari etiamnum præjudicia [388] ostendit; Qvorum remedium qværit 1. in accuratâ operationum intellectus ab imaginationis operationibus distinctione. 2. In eo ut intellectus in veritate investiganda adjuvetur ab imaginatione directâ à bonâ indagandæ veritatis methodo. Insigne enim, et supra qvam credi potest, utile adjumentum in indagandâ veritate intellectui adferre ait imaginationem benè gubernatam. Adjumentum autem hoc esse 1. à vocibus. 2. à characteribus. 3. à motu. 4. ab externis experimentis. Hoc modo imaginationem hostem intellectus, et noxiam ei, conciliari posse contendit, ut inposterum ad eundem possit collineare scopum. Secundum impedimentum est, qvod, qvæ cognita sunt, non magnifaciamus, nec attentè meditemur; cujus remedia qvoqve proponit. Tertium impedimentum illi est, qvod nimis ad utilitatem alicujus notitiæ respiciamus: Contentos enim nos eo solo esse jubet, qvod novam qvandam veritatem detexerimus; nisi enim ita faceremus, viam ad utilissima qvæqve nobis occlusuros. Præclaris hîc exemplis demonstrat exiguam naturæ potentiam, qvæ in abstractione suâ parum utilis videtur, in progressu et applicatione infiniti usus esse, qvod pateat magnetis, vitri, nitri et sulphuris usu, qvorum subjectorum va#iâ applicatione stupendæ operationes successu temporis sint productæ. Qvis enim credidisset, solâ aciculæ magneticæ directione ad septentriœnm multorum aureorum milliones lucrari, Orbem novum detegi potuisse? Ac talia infinita excogitari è levissimis et contemtis vulgo experimentis posse certum est. Quartum impedimentum Indispositionem nostri facit, qvâ non semper apti sumus ad veritatem inqvirendam; cujus varia remedia recenset. Quintum impedimentum illi est eruendarum veritatum nimis longa series; cui remedium è partitione operis bonoqve ordine et numero qværit. Ejus exempla recenset, et elegantissimâ dissertatione ostendit, qvomodo imaginatio extendi possit, ut uno folio comprehendere possimus integro libro materiam præbitura. Imaginationem verò extendi docet conversatione cum doctis, et colloqviis mutuis, ubi tum omnia, qvæ inciderunt, statim consignanda sunt; lectione eorum, qvæ in illo genere scripta sunt à viris doctis. Et sanè qvantum conversationi tum cum Virisdoctis, tum peregrinis, tribuendum sit, superiore libro singulari capite diximus, et singulari libro Gallicè scripto de l utilitè des voyages Baudelotius de Dairval, Paris. Ann. 1686, edito prolixè declarat: ubi de usu et commodis peregrinationis in antiqvitatum indagandarum studio multa disserit, ac exempla varia novarum in iis observationum congerit. Eandem operam in variis literariis monumentis per Italiam conqvirendis impenderunt Joannes Mabillon et Michaël Germain, Presbyteri, qvi illa libro singulari, cui titulum Musci Italici Paris. Ann. 1687. editi fecerunt, collegerunt. Hinc in formatione prudentis magistri, qvomodo imaginatio nostra ab ipsâ pueritiâ augeatur, copiosâ et eruditâ dissertatione exponit; qvâ de rein seqventibus plura. Sextum impedimentum ponit, qvod commoditate sæpe destituamur ad effectum deducendi ea, qvæ ad [389] executionem in veritatis acqvisitione reqviruntur, certis vitæ negotiis adstricti. Cui remedium hoc opponit, ut semper nostram in studiis inclinationem seqvamur, ita qvicqvid aggrediemur, facillimum fore, ac multa nos effecturos ait. Parte tertiâ de methodo detegendi incognitas veritates agit, qvam instituit 1. respectu nostri, si nostras inclinationes, ut jam antè dixit, seqvamur. 2. respectu scientiarum, qvarum cognitio magis necessaria est qvam aliarum, qvibus magis delectamur; ut studia mathematica, qvorum cognitione ad methodum discendam magisindigemus, licet aliis magis delectemur: hæc enim viam omnibus cæteris sternunt 3. respectu scientiæ, qvæ summam delectationem omnibus afferret, modo ipsis esset nota. Per qvam Physicam intelligit, qvam vocat scientiam universi accuratâ mathematicorum methodo à priori demonstratam, et evidentissimis experientiis ipsam imaginationem convincentibus à posteriori roboratam. Ita librum hunc suum concludit, et specialiora de arte inveniendi præcepta promittit, qvæ ut in lucem Vir ingeniosissimus proferat, vehementer optamus. In doctrinâ de Methodo multa qvoqve magnus scientiarum amplificator Baco Verulamius invenisse sibi nova visus est; sed non satis illa distincta atqve ad bene ordinatas regulas revocata. Qvare obscura pleraqvosunt, et planiorem explicationem requirunt. Distinguit ille lib. 6. de augm. Scient. cap. 2. Methodum in initiativam et magistralem: illam dicit, qvæ ipsa scientiarum mysteria recludat et denudet; altera illi est, quæ uti iis docet, et ulteriorem progressum sibi propositum habet, atqve telam à priori traditam pertexendam docet. Vocat eam Traditionem Lampadis, sive Methodum ad filios, qvam eleganter his verbis describit: Artibus idem usu venit qvod plantis: si plantâ aliquâ uti in animo habeas, de radice qvid fiat, nil refert; si vero transferre cupias in aliud solum, tutius est radicibus uti, qvam surculis. Sic imditio (qvænunc in usu est) exhibet planè tanqvam truncos (pulchros illos quidem) scientiarum, sed tamen absqve mdicibus, fabro lignario certe commodos, at plantatori inutiles. Qvod si, Disciplinæ ut crescant, tibi cordi sit, de truncis minus sis sollicitus; ad id curam adhibe, ut radices illæsæ etiam cum aliqvantulo terræ adhærentis extrahantur. Cujus quidem generis traditionis, Methodus Mathematicorum in eo subjecto similitudinem qvandam habet; genemtim autem non video qvidaut in usu sit, aut qvid qvis inqvisitioni ejus dederit opemm; proinde etiam inter desiderata numerabimus. Discrimen porro facit inter Traditionem per Aphorismos et Methodicam. Illam laudat, qvæ multasæpe in recessu habeat. Aphorismi enim ex medullis et interioribus scientiarum conficiuntur, et magnam notitiam præsupponunt; nam abscinditur illustratio et excursio, deductio, connexio, varietas, exemplorum descriptio practicæ. Traditio Methodica sæpe specimen artis ostendit; sed sisolvantur segregentur et denudentur pleraque, ad nihilum recident. Narrat aliud Methodi discrimen, cum scientiæ traduntur per assertiones adjectis probationibus, aut per qvæstiones una cum determinationibus [390] Distingvit inter Methodum universalem et particularem, subjectæ materiæ, qvæ tractatur, accommodam. Nam ut Topicas particulares ad inveniendum excogitavit Verulamius, ita methodos particulares ad tradendum adhiberi vult. Videmus enim, inqvit, nimium generalia (nisi deducantur) parum informare; qvin potius hominum practicorum ludibrio scientias exponere, cum nihilo magis ad Practicam sactant, qvam Chorographia Ortelii universalis ad viam monstrandam, qvæ Londino ducit Eboracum. Hæc qvasi nova qvædam de Methodo proponit Verulamius, qvæ ab aliis notata non fuerunt. Verùm in iis non video, qvid magnopere adjuvare vel docentes vel discentes possint: Nihil enim hic ex stabilibus solidisqve principiis deductum est. Illud è veterum instituto commodè notavit, esse qvandam Methodum Exotericam et Acroamaticam, ut illi libros scripserint alios Exotericos, alios Acroamaticos. Acroamatica Methodus sive ænigmatica veteribus in usu fuit, cum secretiora selectis auditoribus proponerent, Illa Pythagoræ, illa veterum Cabalistarum, informandi ratio fuit, qvi per numeros ac symbola occultarum scientiarum mysteria tradebant. Qvod Pythagoras numeris multas occultas doctrinas complexus fuerit, nunc eò minus dubitabimus, cum videamus hodie numerorum figuratorum beneficio intricatissima problemata solvi posse. Nihil enim refert, qvibus notis animi sensa explicentur, an literis, an aliis qvibusdam characteribus. Et fuit sanè teste Ghilino in Theatro hominum literatorum p. 219. Theodotus Osius, qvi librum scripsit, cui titulus: Meditationes Rhythmicæ in duas partes distinctæ, qvarum una theoricam, altera practicam facultatis sciendi per numtros, sive restitutum Pythagoræorum doctrinam pollicetur; Qvi an editus liber nunc sit, ignoro: Nam ex præfatione libri ejusdem autoris, qvi inscribitur Novarum opinionum et Sententiarum Sylva, qvo multa continentur nova de rebus nonnullis et abstrusiora cogitata, apparet, tum, cum liberille ederetur, nondum fuisse publicatum. In isto verò libro aliqva hujus commatis sæpe habentur, ut in capite 61. Autoris istius sensum et doctrinam Typographus in illa præfatione ad Lectorem pluribus exposuit: Observabit Loctor, eum in his scrutiniis non usum scholasticis argumentis, neqve vulgaribus ratiociniis, attamen nec etiam simpliciter opinatum fuisse, neque ex solo mentis discurrentis impulsu sensisse, sed mathematicis aliqvando, et sæpe metaphysicis argutiis, qvæ melius ad demonstrationes impellunt, si bene à sensibilibus abstractæ transferuntur ad intellectualia sua. Ad qvædedit animum diuturnum ferme et longi temporis siudium, qvo indulgens appltcuit naturæ et proprietati numerorum abstnactorum à corporibus, et qvi solo intellectu percipiuntur. Qvorum doctrinam habemus professos fuisse Pythagorcos, at non posteris tradidisse, sive exaltatione famæ suæ, sive potius veneratione doctrinæ, qvam tanqvam super humanitatem excellentem ab aliis humanis studiis censerent separandam. Qvod tamen de hac rimatus autor scripturis consignavit, nondum prodiit in lucem; unde cum aliqva ab ipsa eruta leg antur in hoc libro pro fulero aliqvot sensuum suorum, poterit lector vel eis sidem impartiri, vel præterire, judiciove suo probare reprobareve, dum unicuiqve homini qvodlibet sibi opinari licet. Ab hâc Pythagoræorum philolophandi ratione non aliena illa Chinensium videtur, qvi per lineas certo modo figuratas non physica tantùm, sed et moralia, politica et omnium superstitiolarum artium principia, complexi sunt, certâ et immotâ aliqvâ serie, in numeris tamen et proportionibus fundatâ. Proposuit illa Martinus Martinius in historiâ Sinensi libro 1. et nunc ex ipsis Confucii fontibus eam doctrinam in Europâ jussu Regis Galliæ qvatuor Societatis Jesu Patres Anno 1687. publicarunt. Videatur Confucii istius Proœmialis declaratio. Part. 1. paragraph. 6. Omnium rerum duplex materiale constituunt; Perfectum, qvod notant lineâ longâ continuâ; Imperfectum, qvod lineâ interruptâ exprimitur, qvæ ex Chao proveniunt, (agnosce hic formam et materiam). Hæc principiorum qvasi duo maria in alia duo minora divisa cum eâdem secretione perfecti et imperfecti, qvæ qvasi qvatuor elementa sunt. Ex his porrò octo pari modo divisa extitere, octo abiere in sedecim, illa in 32, hæc in 64, et tandem in multa minuta qvasi fluentia rivulosqve, servatâ semper primæ divisionis atqve secretionis normâ. Illa duo principia, qvatuor imagines ex duobus principiis natæ; octo figuræ ex qvatuor imaginibus promanantes; 64 figuræ qvibus liber mutationum comprehenditur, illic in tabulâ exhibentur, adjectis nominibus subjectorum naturalium. In his figuris ac lineis ad Philosophicum sensum explicandis, mirum est, qvam solertes sint Chinensium philosophi. Moralis illa atqvepolitica explicatio Confucii, qvam illic adducunt hujus libri concinnatores, plena profecto pulcherrimorum sensuum est, qvæperpetuâserie ex illarum ductu ac nexu evolvitur. Imaginibus illi et numeris ante ipsum Pythagoram videntur. Mirum certè videri possit, qvomodo in illas speculationes primi devenerint Chinenses; nam Confucius, qvi annos 551. ante Christum natum vixit, hæc ex antiqvissimis autoribusse consignasse scribit. In omni penè gente talia observes, cum rerum causas indagant, præcipuè in Orientalibus, qvibus omnis Philosophia ænigmatica est. Indagatione scilicet ducuntur ad nescio qvæ abstracta, qvæ vel per numeros vel figuras utcunque exprimunt. Cum enim videdeat mens humana, qvæda~ esseillis corporeis altiora, ac potestates qvasda~ hæc inferiora sub se continentes, nihilqve in naturâ norit magis abstractum à rebus, Spirituum vero nullam habeat notionem, ad numeros et figuras dilabitur, easque vel ut causas, vel ut signa qvædam reru~ archetypa pro veris causis venditat. In qvibusomnibus non qvidem adeò certi qvid deprehendimus, ut pectus saturare possimus, aut aliqvasuper hoc fundamento exstruere; Sed arguunt tamen illud, ferri naturâ suâ animos ad generales qvosdam conceptus et naturas rerum spirituales seu æternas; qvas etsi explicare conceptibus idoneis non possunt, sufficit tamen, eorum conceptuum umbras qvasi inhærere menti. Laudari certè ex eo Chinensium ingenia debent, qvi dudum ante Pythagoram et Platonem nescio qvid illi Philosophiæ simile animo speculati sunt. Pythagoræi enim et Platonici ab ægyptiis, ut puto, edocti, ad efficentem causam potissimum respiciunt, et [392] Physicam qvandam Methaphysicam, ut Verulamius vocat, professi sunt. Si verò accuratius rem pensitaverimus, non videntur hæc temerariâ aliqvâ ratione, sed summo consilio, à principibus Chinensium philosophis excogitata. Vix enim in umbraticis illis conceptibus rectus observari ordo posset, ni clariores Ideæillos primùm produxissent, ut pro signis et notis inservirent iis, qvi ad occultam hanc Philosophiam admittendi aliqvando erant. Occultiorem autem fuisse illis in physicis doctrinam, qvalem ægyptii olim professi sunt, ac mille fabulis involverunt, ut tot viri doctissimi et nuper Cl. Tollius luce meridianâ clariùs ostenderunt, totus ille istius philosophiæ nexus ostendit, in cujus explicatione mirè se torqvent, qvi ad omnia alia dilabuntur, interpretes. Si enim illud universale principium, qvod illi Li appellant, et de qvo tam intricata illi proponunt, rectè pensitaveris, nil in illo aliud notatum observabis, qvàm illud universæ naturæ , qvod omnia mista solvit, vinculisque suis ligat; de qvâ tot miracula prædicant occultioris Physicæ magistri. Conferatur proœmialis declatio partis secundæ paragraph. 1. libri citati, et miraberis, qvam hæc cum Chimicorum doctrinâ conveniant. Illorum sensum non ceperunt, qvi illa interpretati sunt. Est illud Chinensium Li nihil aliud, quam illa Cabalistarum linea viridis, qvæ ubiqvegyrat. Fuisse verò apud illos Chemiæ scientiam vetustissimam notius est, qvam ut in dubium vocari debeat. Ad ænigmaticam illam Methodum Cabalistarum Hebræorum doctrina referenda est, de qvânos lib. 1. cap. 10. De tali Methodo universali Cabalistica, qvâ Picus Mirandula usus sit, et ad fastigium scientiarum omnium pervenerit, multa quoqve 'mirifica narrat Fichetus in libro de arcanâ studiorum methodo, p. 27. Hujus mysterii, inqvit, ea vis est, qvam in Cabala triginta et qvinqvaginta portis intelligentiæ ex arcanis Hebræorum eruit Reuchlinus, ut scientiam rerum omnium et mundum doctrinarum universum qvasi vivâ in tabellâ depictum subjiciat oculis, ordine planè admirabili. Deniqve continet omnia, et singula, singulaqve ut omnia et omnia ut singula ad amussim explicat, ssormatqve illum, qvem desideramus, hominem, ex omnibus constatum compositumqve disciplinis. An ad illam methodum qvoqve respexerit Agrippa, an subtiliorem et diviniorem velit, et qvæ ex afflatu doctos formare possit, de qvâ nos lib. 1. cap. 12. p. 114, aliis conjiciendum relinqvo. De Cabala veteri notissimi sunt præter ipsos Hebræos, Reuchlini, Joannis Pici, Hacspanni, Buxtorffii, Hottingeri, aliorumqve labores. Gaffarellus Indicem Codicum MStorum. Cabalisticorum, qvibus usus est Picus, edidit Paris. 1651. Hujus Hebraicæ methodi reliqvias se dare venditat Paulus Scalichius in Epistemonis Catholici libro 12, qvi inscribitur: de Revolutione Alphabetariâ, sive perfectissimâ ad omne genus scientiarum methodo, qvam ante 12. annos ad Carolum Austriæ Archiducem scripserat, sed aliâ plané ratione institutam, ut conferenti patebit: etsi hanc posteriorem suam ipse ut perspicaciorem priori præferat in recentiori illa editione; In qvâ per petuo dialogo omnia tractat, cum in priori per capita procedat, [393] ac plucibus exemplis suam dostrinam illustret. Hanc ille artem miris modis illic extollit: laudat ibi Petrum Daguinum Mediatum, virum totâ Italiâ celebratissimum, qvi 37. ætatis anno, cum vix prima hausisset literarum elementa, septem tantùm mensibus huic artificio. incumbens, omnibus doctissimis viris miraculo habitus sit; Jacobum Januarium, qvi cum septem egisset lustra à literis penitus alienus, in tantum hâc arte profecerit, ut nulli doctorum hominum sit postponendus. Laudat Ferdinandum Cordubam Hispanum, Raimundum de Sabunde, Jacobum Fabrum Stapulensem, Carolum Bovillum, qvi omnes hâc arte profecerint; Andream, Petrum, Jacobum, Fratres Canterios, qvi unicâ cum sorore primi adhuc decennes in omni disciplinarum genere egregiè disseruere; è qvibus alter Cornelii Agrippæ præceptor fuerit, cujus eruditionem nemo ignorat. Hanc artem corrupisse ille ait Raimundum Lullium, ab Hebræis acceptam: Qvod si verum est, fortassis non de nihilo est, qvod ab Arabibus eam descripsisse qvidam opinati sunt; qvâ de re suprà diximus. Hujus artis corruptæ Lullianæ imitatores omnes fuisse dicit, excepto Pico Mirandulano et Capnione Phorcensi, ex qvorum munumentis se illam restauraturum promittit. Nisi qvisqvam, inqvit, inde jecerit fundamenta, frustra in illa Lullianâ dispositione laborabit: qvam et nos ad Hebraicam veritatem dum eniteremur ante lustra tria reducere; sicut etiam publicis typis Oporini excusa prostat: parum plus effecimus, qvam vel Lullius ipse, vel Aprippa. Reliqvi enim, ut Lavinheta et his similes nedum barbari vocibus, sedre ipsa qvoqve sunt: licet suâ ætate summæ admirationi fuerint, et aliqvid in speciem præstiterint; sed qvod ad solidam eruditionem pertinet, nihil in illis ingeniis deprehendes. Hujus artis procul dubio præceptis aliqvis Theophrastus Renaudotius Medicinæ Doctor in Galliâ pueros instituit, ut intra annum et in latina lingua et in artibus liberalibus ad omnia interrogata responderent, cujus rei historia exiguo libello cum ipso examinis actu ac subscriptione testium Anno 1636. publicata est. De hâc, utut secreta, sciendi et disserendi methodo, sive Lullianâ, sive Cabalisticâ reformata, ego tamen illud Budæi libro de Philologiá fol. 63. dixerim: Artis ad naturam est qvædæmimitatio, non æqviparatio. Sunt enim longe uberiores venæ naturæ ætqve capaciores, qvam loculatæ illæ sedes artisicis inventionis, magisque est ars naturæ felicis et beatæ acturata adjutrix ad delectum, si qvid hâc in re mei judicii est, qvam ad copiam prolixa, suppeditatrix et magnifica. Excutiant illa Hebræorum sacra, qvi eas literas rectiùs intelligunt; certè plura in Cabalæ mysteriis latent, qvam sola illa Scalichio adeò celebrata Methodus: Rerum enim occultarum in iis thesauri sununde in cæterarum gentium fundos tot rivi defluxerunt. In Orientalibus superesse in hunc usqve diem plurima abstrusæ sapientiæ monumenta, non ego dubit târim. Ad illa forte respexit J. Cæs. Scaliger, cum in Hipponacte suo p. 403. quere, lam illam de suisstudiis instituit: Plus pœnitet me temporis, qvod impendi In Grammatistas et leves locutores,

|| [394]

Vanas poëtarum atqve perditas nugas, Qvam barbarorum qvæ leguntur in libris. Hæc est mearum tota summa summarum, Stultum ac supinum, plumbeique delirii, Rebus relictis consenescere inverbis. Hujus Cabalisticæ doctrinæ recentiores scriptores aliqvot in folio voluminibus collectisunt; in qvibus est Ricii de Agriculturâ cœlesti, Francisci Georgii Harmonia mundi, qvibus multa è naturâ sonorum ad philosophiam et Theologiam applicantur. Sed de iis verum est, qvod Verulamius ait loco suprà citato. Hoc Acroamaticum sive ænigmaticum docendi genus posterioribus temporibus dehonestatum est àplurimis, qvi eo tunquam lumine ambiguo et fallaci abusi sunt ad merces suas adulterinas extrudendas. Intentio autem ejus videtur, ut traditionis involucro vulgus, profanum licet, à secretis scientiarum summoveretur, atqve illi tantùm admitterentur, qvi per manus Magistrorum parabolarum interpretationem nacti sint, aut proprii ingenii acumine et subtilitate intra velum penetrare possint. Qvandam ex Cabalâ Theo philosophicâ mistam doctrinam profitentur, qvæ è Paracelsi, Weigelii, Guthmanni, Bohmii, Fratrum Roseæ Crucis scholâ scripta prodierunt Est his qvoqve annumerandus Robertus Fluddius, Anglus, mirabilis ingenii homo: Multa enim è Cabalistis, ex numerorum doctrinâ, Tetragrammati admirabili potestate, atqve è sacris literis, ad rem naturalem applicat, et sui sensus qvoddam Systema Physicum ex illis conficit. In mathematicis multa egregia invenit, in qvibus admodum operosus fuit: Nulla enim Matheseos pars est, qvam ille non attigerit in libris suis, Mechanices peritissimus, superstitiosas etiam artes diligenter excoluit, qvarum Hyperaspistes est, qvas ipse etiam exercuit per omnia divinationum genera. E thermoscopio, seu vitro, ut vocat, Calendario omnium phænomenorum naturalium rationes, et totius mundi constitutionem, explicare laborat; qvod instrumentum ex ipso Moyse deducere vult, aitqve se invenisse illud in Codice qvodam ante 500. annos scripto, graphicè delineatum. Spiritum huic vitro inclusum illi, qvi mundi magnâmachinâ concluditur, proportione respondere ait. Qvare et omnes circulos cœlestes et plagas in illo præfigurat. Ex eo qvoqve de natura morborum judicat: hominem enim ut microcosmum cum macrocosmo et hoc instrumento, ac spiritum vitro inclusum cum spiritu corporis nostricomparat. Hieroglyphicum morborum corporis et animi typum eo in instrumento ob oculos ponit; similiter et urinarum borealium et australium scalamin eo repræsentat, uro scopiam co vertens in uranoscopiam. Qvare mirabiles morborum definitiones extruit in libro suo de essentia Morbi. Morbi autem illi inter meteora referuntur, atqve à ventis (qvos Spiritus et Angelos facit) ortum habere tradit. Qvam suam sententiam ut stabiliat, SS. literarum, Galeni et Hippocratis autoritate sæpè abutitur. Ratione itaqve totius macrocosmi morbos dividit in empyreos, [395] æthereos, elementares, in plaga septentrionali procreatos, tenebrosos ex plaga occidentali ortos, præternaturales, æstuosos, ad plagam meridionalem spectantes. Causas morborum plerasque externas facit, à seminario meteororum et à victus ratione. Tu mihi vide lepidum illud sanitatis munimentum, qvod libr. 4. Myster. Morbor. extruit, ubi et dæmones morborum architectos unà cum ipsis morbis depingit; qvibus adjunguntur etiam Angeli , omnes nominibus suis appellati. Scripsit etiam librum, cui titulus: Utriusqve Cosmi, majoris et minoris, Metaphysica Physica et Technica, ubi positis ob oculos schematibus ipsum opus creationis demonstrare laborat. Multa qvoqve de Musica mundaná è Monochordi contemplatione philosophatur. De qvibus omnibus alibi plura. Sed mittamus illam Methodum, qvæ admirationi potius excitandæ, qvam veritati inqvirendæ inservit, ac procedamus ad methodos particulares scientiarum, in qvibus non convenire posse earum doctores, mirum non est, cum in universali non conveniant: qvâ semel rectè stabilita, non multum erat de particularibus laborandum. Certè Autor Medicinæ Mentis ut rem inutilem habet ipsarum scientiarum et methodorum multiplicationem; cujus hæc verba part. 2. p. 23. Veri Philosophi Philosophia sive unicum studium est ars inveniendi. Si hæc, de quibus modo sum locutus, animadvertissent, simul vidissent non tot dari disciplinas, qvot ipsi prositendo enumerant, sed tantummodo unicam, unde omnia, qvæ sciri datum est, derivantur; qvæ est ars sæpius memorata, inveniendi per nos ipsos. Hanc qvi sibi comparavit, omnes alias bonas scientias unà cumeâ sibi acqvisivit, aut ea absqve alterius adjumento semper sibi acquirendi potentiam babet: qvin omnes utiles scientiæ, qvæ ab aliis præter hanc statuuntur, non nisi hujus artis specimina sunt. Ab hâc scientiâ vulgares philosophi longius remoti sunt, quam vulgus existimat. Qvi de scientiarum vanitate scripserunt, non in eo errarunt, qvod istorum philosophorum scientias ad catalogum vanarum sive inutilium relegarunt; sed in eo, qvod ex merâ ignorantiâ (uti perfacilè qvis videbit, modo eos autores vel pæululum porlustraverit) omnes omnium philosophorum scientias sine ullo discrimine eâdem censurâ notarunt. Verùm tantum abest, ut convenientia in methodis particularibus sit, ac eâdem viâ omnes incedant, ut penè singuli sibi semitam sapiant, et qvot capita penè tot sensus sint, magno argumento, etiam illâ ab Aristotele traditâ analyticâ parum instructos esse plerosqve. Non est hujus loci, omnes illos recensere autores, qvi diversâ in disciplinis methodo usi sunt; de eo enim in Polyhistore Philosophico pleniùs agetur. Qvidam Encyclopædiam uno complexu et sub unâ qvasi scientiâ generali tradiderunt, ut fecit Sorellus in libro Gallicâ linguâ scripto, cui titulum Scientiæ universalis (Science universelle) fecit. Sub generali et corporalium et spiritualium rerum divisione omnem philosophiam comprehendit. In qvatuor tomos dividit. In primo agit de Terra, Aqva, ære, Cœlo et Astris: secundo de Meteoris, Lapidibus, Metallis, Plantis, Animalibus, Animâ hominis, Angelis et [396] Deo tertio de usu, melioratione, perfectione et imitatione rerum in mundo: qvarto de usu idearum, qvæ producunt scientias et artes, de linguis, scripturâ, numeris. Addidit his refutationem errorum vulgarium tractatumqve, in qvo examen Encyclopædiarum instituit, suiqve consilii rationes in concinnatione hujus scientiæ universalis exponit. Verùm præcipuos aliqvos tantùm recenset, ac non paucos omittit. Sciagraphiam ac rationem sui operis in fine Bibliothecæ Gallicæ tradit. Cæterùm et alia, qvæ pro subsidiis scientiæ universalis inservire possunt, in tractatu Gallico de perfectione hominis, qvem in Germanicam linguam Baro de Stubenberg convertit, Noribergæ Ann. 1660. editum. Sunt, qvi sub schemate fabulæamatoriæ universam philosophiam tractant, qvod fecit Martianus Capella libro de nuptiis Philologiæ et Mercurii et septem artibus liberalibus, in qvem autorem Grotius annos 14. natus scripsit. Non multum dissimilis argumenti est fabula illa ab Anglo qvodam inventa, et in linguam Belgicam translata, ac Amsterodami 1668. edita. Titulus est: De vermaakelcke Historie Zee en landt-Reyze van Eupbues ofte een Ontleedinge des Vernufts. Proponitur hîc sub specie Historiæ fictæ ratio conversandi ac educatio nobilitatis eruditæ methodusqve studiorum instituendorum. Voluerunt illi Autores utile dulci miscere; cumqve præcepta nuda severitate suâ ingrata sint, hâc novâspecie vestita illa magis fortè arridebunt. Verùm ut illa Sorelliana Methodus historica, ita hæc Poëtica et comica est. Scientias et disciplinas particulari methodo tractatas uno volumine congessit Joh. Henricus Alstedius. Operosa fuit illius Viri diligentia, non tantùm in consuetis disciplinis in compendium redigendis; sed etiam in novis inveniendis. Valde enim largus est in titulis novarum artium, qvos effinxit interdum, ut novares videretur, qvæ in aliis disciplinis jam tum pertractata erat, et pertractari debebat. Nam si qvis de partibus omnium disciplinarum singulares disciplinas conficere velit, ut faciunt ejus exemplo nunc multi, non dividere accuraté et methodice, sed discerpere dissciplinas videretur. In uno objecto multa nova formaliaconsiderari possunt, neque statim nova inde disciplina formanda est. Atque hinc factum est, ut, cum Alstedius nimiam diligentiam affectaret, negligentior fieret. Gatakerus in præfatione Cinni sui paru~ magnificè de hoc opere sentit. Neque ego suaserim inde qvis Philosophiam discat. Suam enim qvandam methodum seqvitur à publicâ et usitatâ diversam, et uni disciplinæ detrahit sæpe, ut eò locupletiorem disciplinarum orbem habeat. Hinc qvas succiplenas habere poterat, reddit suâ curaturâ junceas. In nonnullis tamen laudanda ejus est diligentia, qvi primus tentavit artes mechanicas ad sua redigere principia, et sub formâ disciplinæ proponere; non plenè qvidem, proutrei conditio postulabat: sed laudabile tamen erat prima ejus rei lineamenta duxisse; qvæ an rectè ducta sint, nunc qvidem non disputo. Solet per canones procedere. Istarum verò artium principia more mathematico essent proponenda. Sunt enim mathematicæ propagines; Ac optandum esset, ut aliqvis emunctioris naris Philosophus, Physicus præcipuè ac mathematicus, hocargumentum [397] sibi sumeret tractandum; Præter enim speculationem non pauci inde fructus redundarent in Rempublicam Thevenotius illud in animo habuit, qvi ad hoc opus perficiendum omnes super hoc argumento scriptos libros conqvisivit, ut superiore libro jam tum diximus. Architecturæ Navalis specimen præclarum dedit Witsenius, qvi vastum de eâ arte volumen Belgicâ linguâ scripsit. Velschius qvoque digressiones autumnales in officinas variorum Artisicum, qvibus nonnulla arcana illorum minusque cognita enarrantur, promiserat. Ut ad Alstedium redeamus fœcundum encyclopædias scriptorem, idem qvoqve Encyclopædiam Biblicam scripsit sub titulo Triumphi Biblici, inqvo omnium disciplinarum Systema è S. Scripturâ concinnat. Qvâ ratione ego è libris Juris, aut ex Hippocrate et Galeno similern Encyclopædiam conficere velim. Velschius qvoque Pædiam in Cyclisco occasione Encyclopæ diæ Alstedianæ meditatus fuit, cujus consilium Schröckius in ejus vitâ fusius exponit: Proficuum maximè reputavit, si quis ejusmodi institutum, resectis inutilibus omnibus, et prolixis exscriptionibus omissis, prose queretur, Orbique literato aliquando non latius diffusam repræsentaret, sed nervosius contractam atque exasciat am exhiberet , non tam nove, qvam modeste inscriptam. Hinc ipse multa etiam hâc de re medit aricœpit. Aliquando igitur hanc daturus erat, consilium in longè minori opere multo majus Alstediano sibi fuisse, ipso opere demonstraturus. Noc enim artes populares omittere animus erat, nec institutiones Grammatices omnium linguarum, maxime orient alium, Pangrammatices nomine eas complectens; Pantechnices quoque nomine artes omnino omnes comprehensurus, cum istarum omnium commoda, arcana , quantum poterat, explorare conatus fuerit. Quibus etiam Emporeticen, Alstedio neglectam, aliasque similes, Politices non minus, quam Oeconomices suboles ac socias adjungere constituerat; non minus etiam Stratioticen ejusque partes, et similes quasdam alias. Sed opus hoc imper fectum reliquit. Keckermanni Encyclopædia majori scripta est. Joachimus Fortius Ringelbergius exiguo qvodam libro Encyclopædiam complexus est, nec operosâ methodo, sed potius omnia proposuit. Ingenium tamen illa sapiunt. Mathematicis studiis fuit addictus: nam tres libros Astrologicarum Institutionum scripsit. Tersam perspicuamque dictionem sectatur. Laudavit illum Erasmus singulari qvodam epigrammate. Mirabilis vitæ ejus conditio fuit. Primùm enim in aulâ Maximiliani pictorem, Celatorem ac Calligraphum egit. Anno decimo septimo Lovanii linguæ Latinæ elementa discere cœpit, ac brevi multum profecit. Qvæ ille in Encyclopædiâ suâ de disciplinis attingit, pauca sunt, sed occurrunt tamen in illâ brevitate observatu digna. Suave illi dicendi genus est, neque terminorum scabritie involutum. Vitam suam ipse descripsit inlibro de ratione studii, qvi Cyclopædiæ ejus Basil. Ann. 1541. in 8. editæ annexus est; ac plurima rei literariæ suppeditat non spernenda consilia; etsi in nonnullis ea ridicula ac non imitanda. Omnia ejus opera edita sunt apud Sebastianum Gryphium, cum Encomiasticâ Hyperii oratione. Hunc librum ita amavit Thomas Erpenius teste Vossio de scientiis Mathematicis cap. 36. §. 10. ut recudi [398] curaret Lugduni: Huic enim libro ille adscribebat, se istos in literis fecisle progressus. Aliqvi generatim tantùm agunt de omnibus disciplinis, earum naturâ constitutione, ut fecit Antonius Zara in sua Ingeniorum et scientiarum Anatome. Tale fuit fortassis opus, qvod meditabatur Vossius, qvodque in libro de Theologiâ Gentili lib. 6. cap. 8. ipse citat eo titulo: Opus artium et Constitutio omnium artium et scientiarum; qvod vel ineditum hactenus est, vel imperfectum ab autore relictum. ejus videtur liber de quatuor artibus popularibus, Philologiâ et scientiis Mathematicis. Ad hanc classem qvoque pertinent illi scriptores, qvi consilia in singulis disciplinis addiscendis suppeditarunt. Fecit id Havemannus in Methodo suâ, Hamburgi Ann. 1673. editâ: Claude Fleury in libro Gallicè scripto, cui titulus: Traité du Choix et lamethode des etudes, i. e. de selectu et methodo studiorum, Bruxellis Ann. 1687. edito. Cæterùm Autorum, qvi consilia et methodos pro instituendis studiis, vel generatim vel speciatim, scripsere, vastus est numerus, qvorum aliqvi singularibus voluminibus collecti, de qvibus hoc libro cap. 2. egimus. Prodiere in Belgio qvoque aliqvot voluminibus tales dissertationes. Amsterodami An. 1645. prodiit libellus, ubi congeruntur H. Grotii Epistola de hoc argumento ad Benjaminum Maurerium; Gabrielis Naudæi Bibliographia Politica et Syntagma de Studio liberali; Clapmarii Nobilis Adolescentis Triennium; Coleride ordinando studio politico epistola; Addit amentumex Job. Caselii ; Jacobi Focani dissertatio de Studiis; Joachimi Fortii de ratione studii liber; Erasmi Roterodami tractatus ejusd m argumenti; Casparis Barlæi Methodus studiorum præscripta Ducibus Megapolensibus; Ejusdem Methodus Morum, præscripta Ducibus Luneburgensibus; Thomæ Campanellæ de libris propriis et rectâ ratione studendi Syntagmæ; Leonardus Aretinus de studio et literis; Scioppii Consultationes de Scholarum et studiorum ratione, prudentiæ et eloquentiæ parandæ modis; Ludovici Crœii instructio deratione studii Theologici; Joannis Loccenii de studio Juris dissertatiuncula epistolica, cum excerpto ex Epistolâ Hugonis Grotii; Johannis Heurnii de studio Medicine bene instituendo dissertatio; M. Hortensii Dissertatio de studiis Mathematicis rectè instituendis; Sebastiani Foxii Morselii de studii philosophici ratione Epistola; Petri Angeli Bargæi, quo ordine scriptorum historiæ Romanæ monumenta sint legenda, libellus; Joannis Caselii Epistola de studio liberalis doctrinæ decente equestriloco natos, de peregrinatione nobili, de or atione civili perspicua; Scioppii Diatribe de compendiosa et facili lingua~ Hebræam condiscendi ratione; Joannis Alberti Bannii dissertatio epistolica de Musicæ naturâ, origine, progressu et denique studio benè instituendo. Prodiit alter talium scriptorum tomus Trajecti ad Rhenum An. 1658. in qvo habentur Gerh. Joh. Vossii Dissertatio bipartita, cujus pars prior agit, quibus disciplinis perfecta constat eruditio, altera, quomodo variæ disciplinæ optime addiscuntur; Ejusdem Introductio in Chronologiam; Ejusdem appendix de imperiis, quæ potissimum in historiis celebrantur; Ejusdem de ratione universam legendi Historiam dissertatio; Ejusdem de imitatione oratoriâ et poëtieâ; Lipsii de ratisne legendi Historiamepistola, de recitatione in conventu publico et privato [399] de notis et notariis veterum, Institutio epistolica, de dist inctione et interpunctione, de bibliothecis libelli; Hermanni Vulteji de studio juris; ægidii Mommerii de ratione legendi discendique jura; Jacobi Acontii de investig andarum tradendarumque artium ac scientiarum methodo; Johannis Hoornbeckii brevis institutio studii Theologici; Henrici Morreise dissertatio de Manuductione studiosi juris per Academiam et Rempublicam; Joannes de Ræi dissertatio de subsidiis, gradibus ac vit iis notitiæ vulgaris in naturæ contemplatione et officio Philosophi circa eandem; Regulæ Vitæ Sapientis, Harmonicæ, tranquillæ, actuosæ, negotiis obrutæ, liberaliter otiosæ, peregrinantis denique. Sunt et dissertationes aliorum in hoc tomo, qvæ jam in Amstelodamensi habentur, qvibus denuò recensendis supersedo. Collegit et Heidoggerus hujus generis libellos nonnullos, libro Tiguri An. 1670. edito; in qvo Henrici Bullingeri de ratione studiorum; J. Jacobi Breitingeri Hypomnemata subit ancà; Francisci Junii F. F. Parænesis; Henrici Bullingeri Institutio pro peregrinaturis. Cætera, qvæ hîc habentur, ab aliis jam in censum relata sunt. Verum longè plures illis addi possunt, è qvibus præcipui, prout memoriæ illi succurrunt, à me consignabuntur. Amphilochii Epistola græca de studiis rectè formandis, cum notis Joach. Zehneri; Alstedii Cynosura Studiosorum; Caselii Academicus, , Propoliticus, Rhetor, et plures alii; Arndius de studio linguæ Latinæ; Ruperti Methodus studii Philologici; Mitternachts Pædia; Pomarii Consiliarius Scholasticus; Hyperius de ratione studii Theologici; L. Kepleri Methodus conciliandarum sectarum Medicarum; Veridici de Justimano Ratio corporis juris reconcinnandi; Leibnitzii Methodus nova Jurisprudentiæ; Scheurlii Statua Mercurialis; Budæus de studio literarum commodè instituendo; Blœmertii de Nobilis Institutione; Joh. Pastorii Palæstra Nobilium; Schefferus de Nobilium informatione; Blumii Orator reformatus de Eloquentiæ in Scholis restauratione; Böcleri Manuductio ad autores classicos, Germanicâ linguâ; Bonnæus de ratione discendi; Burenii de statu Scholæ philosophicæ in Academiâ Rostochiensi; Bodini Methodus Historiarum; Reineccii Methoaus legendi Historicos; Henelii Statua Mercurialis ad Jurisprudentiam; Hobokenius de Politices studio; Kilembergii Statua Mercurialis Theologica; Goclenii Praxis Artium generalis; Latomi de trium linguarum et studii Theologici ratione; Pnteanus de Collegio trilingui; Nunnesius de studio Philosophico; Osiander de studiis instituendis; Puteani Methodus literarum; Frischlini Methodus instit utionis puerilis; Dresserus de ordine discendi; Ernstii Methodus docendi juris; Fabricii Meditationes circa scientiarum ideam atque principia; Freigii Pædagogus; Fungerus de puerorum disciplina; Gallucii Oratio de doctrinæ fuco; Ausonius de studiis, cum commentario Minois; Mureti Institutio puerilis; Philippi Cattieri Exercitationes de studiis; Gribaldi Methodus studendi in jure; Academicus Somnians Lepidi Philalethæ Sannionis Utopiensis Satyra in perversamstudendi methodum An. 1659. in # edita; Misonis Erythræi Ludicra et Satyrica, quæ adstudia literarum atque literatos maximespectant, excitandis ingeniis, erudiendæ juventuti, Salisburgi An. 1687. in 120 edita. Rolandus Maresius in suis Epistolis, ac præcipuè lib. 2. ep. 30. Cornucopiæ quoddam talium consiliorum exhibet. Promisit etiam Ferretus, qui Musam Lapidariam scripsit, tales epistolas [400] consult ationibus literariis refertas. Infinita hîc adduci possent ejus generis. Sed de iis suo loco plura, cum ad ipsas disciplinas perventum est. Hîc quoque illud veru~ est, multos esse consiliarios et parum consilii, atque à pluribus coqvis rarò ad palatum cibos apparari. In tot Viis difficile est veram invenire semitam, dum suo qvisqve sensu abundat. Proposuerat ante multosannos Vir doctus, ac Professor in Academia Erffurtensis clarissimus, Eckhardus Leichnerus de Apodictica Scholarum reformatione consilia, singulari eam in rem edito libro. Sed nihil tamen effectum est. Huc quoque pertiœnt, qui augmenta scientiarum varia proposuerunt; in qvibus primum locum merito occupat magnus ille Baco Verulamius, qvi inter Anglos primus signum sustulit ad amplificandos scientiarum terminos; cujus postea vestigia secuti sunt, et hodie qvoque seqvuntur, tot in Angliâ Viri docti, qui in Physices et Matheseos studio illustrando omni conatu conspirant. Ex mente Verulalamii qvædam in suâ Universali Methodo instituere voluit Johannes Beyerus libro, cui titulus: Filum Labyrinthi vel Cynosura, sive Lux mentium universalis, cognoscendis, expendendis et communicandis universis rebus accensa, Cassoviæ in Hungariâ 1663. edito. Verùm obscurat potius Verulamii sensus omnemqve philosophiam, quam ut lumen aliqvod accendat. Velschius etiam noster multa talia in animo habuit: cujus extat Somnium Vindiciani sive Desider ata Medicinæ, Augustæ Vindelicorum Ann. 1676. edita, ubi multa proponuntur, qvibus non Medicinam tantùm, sed et omnem rem literariam augere voluit. Magna sane ejus obitu jactura facta est. Leibnitzius in suâ Jurisprudentiæ Methodo consilia, quibus augeri disciplinæ possint, suppeditavit. Est et Anonymus, qvilibellum desideriis literariis plenum publicavit. Qvi de erroribus et defectibus in doctrinis agunt, etiam huc referendi: ad viam enim ipsam iter sternunt, qvi devia deflectere docent. Ut sunt, qvi de corruptis artibus, qvemadmodum Vives, egerunt; aut de erroribus vulgi scripserunt, ut Thomas Broun in sua Pseudodoxia Epidemica, qvo titulo ille librum Anglicá linguâ scripsit, in Belgicam linguam conversam hoc titulo: van de allgemeene dwælingendes Volcks; sednunc ille auctior Anglicâ linguâ prodiit. Multa sunt in illo libro notatu dignissima. Aliqvi per Lexica universam philosophiam tradunt, Hippolyti lacera potius membra, qvam integrum corpus, exhibituri, ad qvæ sedibus suis restituenda æsculapio aliqvo opus sit. Inter tot tamen Methodos semper nova desideratur Methodus. Adeò nunquam nobis satisfacimus; ac justa sanè est Martini Schoockii in præfatione libri de Scepticismo qverela: Non insicias eundum, multos occurrere Viros egregios, qvos fatendum est, in ordinanda sive universali, sive particulari methodo, plurima cum ratione monuisse; qvæ si observarentur, et labor compendiosier redderetur, nec periculum foret à variis erroribus, quos veritatis insignibus velatos, vix ipsi senes exuere possint, qvodà teneris eos imbiberint, diuqve in sinu suo qvam arctissimè foverint; sed dum adversa fronte inter se concurrunt, et unusqvisque ex asse suæ methodo, licet aliorum qvoqve observationibus substructæ, omnem laudem et gloriam vindicare contendit, ultra methodum vix [401] proceditur, diseiplinæque non solum sperato destituuntur ornamento, sed ipsi qvoqve discipuli in vestibulo solo detinentur. Laudare possem ultra viginti Viros celeberrimos, qvi intra seculum varia evulgarunt scripta, aut de methodo, aut de persiciendis disciplinis, aut de augmento eorundem; qvi tamen parum aut nihil in unaqvaqve disciplina pro illius perfectione præstiterunt. Et sanè fieri vix posse videtur, ut ea in re convenire possint Sapientes nam ex qvo Sapientia præceptis tradi cœpit, studio qvædam obscurata sunt, ne paterent omnibus arcana: neqve etiamnum utile est, omnia in vulgus fetri scientiarum mysteria. Qvare nec consultum est, nec fieri poterit, ut unâ aliqvâ clarâ et distincta methodo omnia proponantur. Ex hâc diversâ docendi ratione diversi libriapud veteres orti sunt, qvorum aliqvi exoterici, mathematici, hypomnematici et usuales; aliqvi esoterici, acroamatici. Lectiones exotericæ publicè instituebantur: Acroamaticæ paucis eisqve dignis auditoribus habebantur. Videndus est de illa re Octavianus Ferrarius in libro de Sermonibus Exotericis, ac in libro de Disciplina Encyclio; qvos é Bibliothecâ Goldasti Francofurti recudi fecit Goclenius An. 1606, cui præfixa est elegans Goldasti epistola de Crypticâ veterum Philosophoram disciplinâ. Multa hîc de Ferrarius, qvam ille singularem vult esse vel facultatem vel habitum, qvâ qvis rectè de rebus omnibusque scientiis judicat. Definit enim per experientiam; atqve ille habere dicitur, qvi in rerum tractatione diutinâ exercitatus collecta ad usum principia scientiis atqve artibus cunctis suppeditat, simulqve illa esse cognoscit, ac analyticâ scientiâ instructo velut minister ejus offert. Verùm in illis de et disciplinâ Encyclio à Ferrario dissentit Goldastus: Neqve enim per disciplinam Encyclion intelligit Goldastus, qui singularem librum moliebatur, in qvo probare voluit, veteribus propriè dicta, quibus primum etiam pueri informabantur: mathematicæ enim artes populares erant, atqve iis primum instituebantur ingenui pueri, neqve ad acroamaticos sermones admittebantur, qvi in his rudes erant. Qvod qvidem in nostris Scholis qvoque fieri deberet: illæ enim qvasi ansæ Philosophiæ sunt, ac mirificè acuunt ingenium. Non potest etiam eam ob causam Methodus aliqva universalis institui, qvod omnium rerum, imaginabilium præsertim, accurata non possit dari scientia, ac multa in problematicâ incertitudine subsistant, etiam in naturalibus. Qvare si vel maximè velis mathematica incededere , non licebit in omnibus. Hâc ergo parte succumbimus, ac fit sæpè ut illâ methodi confisi temerè de rebus, qvas non apprehendimus, judicemus, eaqve ut ficta et falsa repudiemus. Borellus in libro de motu animalium aliisque scriptis felicissimè mathematicâ methodo in veritates inqvisivit. Etiam Spinosa hujus methodi fuco Ethicam suam profanam incrustavit, cui eâdem methodo à Blienburgio responsum est.

CAP. VIII. DE VARIIS INDOCTRINA PARANDA COMPENDIIS.

MEthodorum scriptores qvidam recensentur, Scherbius, Neldelius, Zeidlerus. Thomæ Angli Euclides Methaphysicus. Malebranchii liber de inquirenda veritate. Compendia qvædam studiorum è Ficheto et Fortio proposita. Nosse facultates omnes, unam profiteri. Certum sibi scopum præsigi debere. Incertus Ficheti scopus non est scopus. Amandos esse læbores, luxum contemnendum. Opes contemnendas. Affectandas laudes. Peritiam legendo, audiendo, docendo, scribendo comparandam. Solitariam lectionem improbat Fortius. Peritiæ per Anagnostas paranda. Lectionis præcepta è Bacone Verulamio et è Ficheto. Periti doctrinarum Professores audiendi. Percontationi bus crebris utendum. Vivæ vocis magna commoda. In prælectionibus publicis minus assiduum suum Tironem vult esse Fortius, sed minus rectè. Docendi occasiones semper qverendæ. Qvomodo docendum. Qvæ ejus utilitas. Præcepta in scribendo observanda, è Fortio et Ficheto. Remedia pro tædiopellendo. Peregrinationes. Fortii consilia quædam . Cultus eloquentiæ in scribendo adhibendus. Extemporales impetus non negligendi. Exercitia corporis aliaque consilia Fortii. Consilia studiorum variant ratione personarum et sinium. Nimia festinatis instudiis vitanda. Petavii Oratio in hoc argumento commendatur. Præcocium ingeniorum exempla recensentur. Raro illa felicia. Feliciores . DE methodo superiore capite egimus, de qvâ multa dicenda superessent. Multos de eâ rectè ordinandâ sollicitissimos vidimus, sed nemo tamen hactenus ad illoru~ monita respexit. Qvi Aristotelis coctrina~ seqvuntur, ita ea~ amplexantur, ut neminem ex alia tribu vel hiscere adversus illam patiantur: Qvam præter illos, qvos suprà enumeravimus, Altorffini qvondam, et in his Scherbius in variis scriptis, præcipuè dissertatione adversus Ramistas; apud Lipsiensis Neldelius libro de Usu organi Aristotelis; et hodie qvoque Regiomontani, et ex illis Zeidlerus singularilibro, cui titulus, Analysis Posterior, sive de variis sciendi generibus et mediis eo perveniendis, Regiomonti An. 1675. edito, plane ad mentem Magistri sui exposuerunt. Qvi viâ Mathematicâ incedunt, ita suo sensu ducuntur, ut Aristotelicam illam in consilium admittere nolint; Cum tamen id potiùs agendum, ut utraque Methodus, qvæ convenire debent, si qvid veri habent, in consonantiam reducatur. Sed utrobique fortè peccatur. Hi, qvi mathematicâ viâ unicè incedunt, ad sensuum evidentiam omnia redigunt et mechanicam qvandam certitudinem, cui ita indulgent, ut in iis, qvæ sensibus nullâ ratione subjacent, ne latum qvidem unguem ab illâ sibi discedendum existiment, similes, ut opinor, illis, [403] qvi rerum mensuras confundunt. Imponit tamen hæc species sæpe incautis imaginariâ qvadam certitudine, et fallit pede regula varo, utin Ethices illo Fabro videmus. Qvi similem methodum in rebus notionalibus et spiritualibus seqvitur Thomas Anglus, ex Albiis East Saxonum, libro cui titulus Euclides Metaphysicus, Londini An. 1658 edito, vix sua omnibus probaverit, etsi in præfatione ejus libri de triumphatâ Principiorum Sapientiæ ignorantiâ tropæa se moliri jactet. Novissimè qvoque Malebranchius in libris de inquirenda veritate prolixè Mathematicam hanc methodum commendat, ac operosesatis Cartesianam de Methodo doctrinam cum Aristotelica confert; Nam parte secunda lib. 6. ubi Cartesianas regulas proposuerat, aliqvot capitibus demonstrare laborat, Aristotelem in Physicis suis nihil demonstrasse, cum nullam harum Regularum partem observarit. Ipse qvoque Arithmeticam et Algebram duas constituit scientias, qvæ sint fundamenta cæterarum omnium. Non credam, inqvit, esse quicquam utile, quodque accurate ab hominibus sciri possit, ad cujus cognitionem Arithmeticæ et Algebræ ope pervenire non possint. Sed de eo alii viderint. Ego certè miror, qvi factum, ut Lyncei isti homines suâ istâ methodo velut divinâ aliqvâ virgulâ secreta veteru~, nemini in dubium vocanda, non penetraverint; cum tamen veteres illi philosophi suis suffulti principiis, qvæ in analogismis potius et conjecturis interdum subsistebant, tam prodigiosa extuderint, in qvibus hodieque stupemus, ac vel ignorantiam nostram profitemur, vel, qvia nihil scire sine hâc methodo nosposse credimus, istâ pervicaciâ armati pro mendaciis ac fabulis habemus. Hobbesius tamen in suâ Computatione seu Logica cap. 6. methodum illam mathematicam omnibus non convenire judicat, et in plerisque cum Aristotelis doctrina consentit. Subjungo nunc, qvæ aliqvi speciatim consilia in studiis ac doctrinis discendis tradidere, qvæ hîc qvoque referri debent. Qvalia præcepta etsi magno numero dari possunt, et inprimis è vitis virorum doctorum formari: nam ut regulæ exempla producunt, ita ab exemplis regulæ peti possunt: etsi qvoque in libroprimo, ubi de conversatione eruditâ agimus, non pauca adduximus, et ex ipso studiorum scopo consilia variant, tamen illa, qvæ nunc occurrunt, præcipuè ex J. Fortio Ringelbergio et Alexandro Ficheto, qvorum ille in libro de ratione studiorum, hic in arcanâ studiorum methodo qvædam notavit, apponemus. Primum Ficheti præceptum est. Nosso facultates omnes, unam prositeri: Vir enim eruditus qvi ex omnibus artibus existit, nullâ in re hospes esse debet. Uni tamen et propriæ incumbendum est facultati; de reliqvis, qvod in rem nostram facit, delibandum. Qvi simul et intempestivè adoriuntur omnia, Ardeliones vocantur, risuque et sibilo excipiuntur: qvi propositum mutant, qvotidie tirones sunt, nunquam Magistri. Summus non erit, inqvit Eortius, qui non ex unâquâque disciplinâ decerpserit, quod ad scopum suum conferat. Id citra laborem effeceris, si nihil attigeris, nisi locos communes; de quibus, cum dabitur occasio, libellum conscribemus. Secundum, qvod primo loco J. Fortio ponitur, est: Certum sibi scopum præfigi debere. Nam [404] pauci complectuntur animo bonarum artium curricula omnia: Amici hîc in consilium adhibendi, ingenium nostrum explorandum, qvid valeant humeri, qvid ferre recusent: periti Magistri consulendi sunt: difficultas, diuturnitas studiorum expendenda: humaniorum literarum et philosophiæ loci communes, et classicorum autorum lectio nunquam omittenda. Incertus scopus, quem Fichetus hîc nominat, non est scopus; atque ut ad illum nulla linea tendit, ita nulla consilia pro illo suppeditari possunt. Triplicem scopum constituit Fortius. Nam vel in tertiis, vel in secundis, vel in primis consistere cupimus. Erecta ingenia semper sibi summum locum præfigunt. Humilis, pavidi et abjecti est animi, inqvit Fortius, mediocrem esse velle. Equidem me in mille partes discerpi malim (dispeream si fecus loquor ac sentio) quam remittere animum ad summa evadendit: Tertium est J. Fortii: Amandos semper labores et contemni luxum debere. Non potest esse magnum, quod sine pulvere et sudore continget; neque unquam desperandum. Idem Fortius inter regulas suas etiam hanc ponit: Opes debere contemni: nihil enim videtur, inqvit, accommodatius, nihil magis necessarium penuria, cujus beneficio omnes artes inventæ sunt: Equidem eo ingenio sum, semper fui et semper ero, ut summam inopia~, quam summas opes malim. Metuerem enim, ne perniciosa esca mentem occuparet meam. Sed hoc inter cætera ejus paradoxa referendum. Qvartum est: Affectandas esse studioso laudes. Nihil enim potest eruditio sine laudum cupiditate; laudum cupiditas sine eruditione. Alterum alterius præsidio semper innititur. Qvintum est: Peritia comparetur legendo, audiendo, docendo, scribendo. In fingulis multa specialia observanda. Solitariam lectionem omnino damnat Fortius: Eamaximum, inqvit, fastidium affert et vehementer obtundit ingenii vires. Si autorem legere libeat, cum alio id fieri velim. Mirabile enim ex alterius præsentiâ oritur judicium. Adeò ut si adsit quispiam tanquam apertis oculis res ipsas introspicere te; si nemo, somniare dumaxat existimes. Ad hæc cum proferenda sunt studia, caligant in luce et omnia nova offendunt, ut qui soli didicerunt, qvodinter multos faciendum est. Fichetus hic inter arcana divitibus commendat, ut aliorum oculis legant, alienis manibus scribant, alienis studiis proficiant, Anagnostas habeant, qvi autores indicent, compendio referant verbo vel scripto, qvicqvid est in optimis libris scitu dignum, auditu jucundum, æstimatione pretiosu~. Hâc arte, inqvit, qvamplurimi hodie paucis nummis et sportulis exhauriunt omnes virorum doctissimorum Bibliothecas. Paupertas eruditissima divitum auro sustentata: studet illis, scribit illis, suas illis refundit opes inæstimabili fœnore, et majori eos solatio remuneratur, maximè cumgratis pro optimatibus elaborat lucubrationes, qvod Religiosorum eruditorum est negotium perpetuum. Hic modus affinis est Regum selicitati, qvi ad mensam inter epularum illecebras pascuntur escâ doctrinaru~, et in ipsâ lectuli qviete, auditione rerum optimaru~ acqviescunt. Hancetiam industriam magnâ ex parte imitantur, qvi collatâ cum aliis studioru~ operâ spolia dividunt militiæ: juvant enim sese mutuo eruditi, et doctus doctum acuit, commilitique jura tuenda putat. Simili arte nundinamur ingressum Bibliothecarum alii, librariorum efficinas freqventes adeam, indices corum [405] percurrunt, et Gesneri et aliorum Dictionariûm scriptorum: scruta librorum scrutantur et coëmunt. Bibliothecas hominum doctorum licitantur. De Papyrii Massoni Musæo qvanta et qvam pretiosa venierint, scio. Hæsunt lucrosissimæ omnium nundinæ, nostra maximè tempestate, cum apud Bibliopolas summa est veterum eruditorumque autorum inopia, omnibus lucro inhiantibus, et vulgares duntaxat libros, qvi usu teruntur et consuetudine quotidianâ, excudentibus. Baco Verulamius Sermone fideli 48. illa non contemnenda præcepta suppeditat. Temporis nimium in lectione et studiis terere, speciosa qvædam socordia est; lisdem ad ornatum mollius abuti affectatio mera est, quæ se ipsam prodit. Libros non legas animo contradicendi et disputationum prœliis concertandi; neque rursus omnia pro concessis accipiendi, aut in verba autoris jurandi; neque denique in sermonibus te venditandi; sed ut addiscas, ponderes, et judicio tuo aliquatenus utaris. Sunt libri, quos leviter tantum degustare convenit; sunt qvos deglutire, cursimque legere oportet; sunt deniqve, sed pauci admodum, quos ruminare et digerere par est; hoc est, libri qvidam per partes tantum inspiciendi; alii perlegendi quidem, sed non multum temporis in iisdem evolvendis insumendum; alii autem pauci diligenter evolvendi, et adhibita attentione singulari. Invenies etiam libros haudpaucos, qvos per alios et vicaria opera legere sufficiat, eorumqve compendia tantum desumere. Verùm hoc fieri nolim, præterqvam in argumentis humilioribus, et autoribus minoris pretii. Lectio copiosum reddit et bene instructum; Disputationes et Colloqvia promptum et facilem; Scriptio autem et Notarum collectio perlecta in animo imprimit, et altius figit. Itaqve si qvis in notando segnis sit aut fastidiosus, memoria illi opus est bona: si Colloqviis se non exerceat, reqviritur ei ingenium promptum; sin in legendo parcus sit, hoc solum relinquitur, ut artisicio qvodam utatur, qvo videatur ea scire, qvæ nescit. Historiarum lectio prudentes efficit; Pœtarum ingeniosos, artes Mathematicæ subtilimtem donant; Naturalis Philosophia judicium profundum parit; Moralis gravitatem qvandam morum conciliat; Dialectica et Rhetorica pugnacem reddunt et ad contentiones alacrem; abeunt (ut ait ille) studia in mores. Qvin et vix occurrit in intellectu impedimentum aliqvod insitum, aut naturale qvod non studio qvopiam idonco emendari et edolaripossit. Ad lectionis com~odum hæc Ficheti præcepta inserviunt. Multum legamus, non multa. Festinemus lente: obruitur enim memoria multitudine, festinatione judicium ingeniumqve corrumpitur. Convivas imitemur oportet, qvi cibis non ingurgitant sese, qvos non concoqverent, sed sedatâ fame et lento dente vescuntur, eâqve mensurâ et modo, ut digerere et in succum suum demutare qveant dapes illatas. Valebit hoc si ea legamus, in qvibus magnâ attentione opus: utpote disciplinarum scriptores, qvorum argumenta connexa sunt, qvi fundamenti loco substernendi cæterissunt. Alioqvin in libris vastis, qvales scribere JCti solent, Historicis et similis generis summariorum lectio, qvæ præmitti capitibus solent, sufficiet. Multa enim in illis sunt aliena, qvæ sine dispendio prætermitti possunt. Pertinet ad tales qvoqve libros dogmaticos et cum cultu seriptos hoc præceptum Ficheti: Non est interrumpenda lectio notis exscribendis, sed ad sinemàcapite ad calcem pertexenda atque regustanda denuo, ut ars dicendi judiciumqve [406] combibatur, tum notæ per otium signis positis indicatæ excerpentur. Bis et ter qvod pulchrum est, imo libri præcipui terendi et præ manibus habendi sunt semper: eam ob rem ille ut Amasium suum circumserebat Homerum semper, Hesiodum alius, hic Tullii familiares Epistolas. Qvare in omnibus fontes qværendi sunt, qui enim fontes invenit, multum et multa legit, cum principiis insint omnia: qvi rivulis irretitur, licet multis, legendo multa parum aut nihil legit: mea æterna erunt, ajebat ille apud Valerium Maximum, tua horaria. Fontes autem dicuntur autores scientiarum, et in facultatibus principes. Rivuli interpretes, Analectæ, Murileguli, Minorum gentium libri. Fons eloquentiæ Cicero, Historiæ Livius, Poëseos Homerus, et magna ingenia fontibus capiuntur, mediocria rivulis. De illis qvoque libris verum hoc est Ficheti præceptum: Sic legendi libri, qvasi non simus amplius lecturi, sic hauriendæ in scholis sententiæ, qvasi repetituri non simus: sic de fonte aureo et torrente haurtendum, qvasi deinceps haurire non liceat. Ita fiet, ut accur atissime studia obeamus: etsi enim nonnulla crebro retractanda sint, quæ in usum veniunt occupationum, omnia tamen repetenda non sunt. Accidit sæpe, ut qvædam studia Genio nostro adversentur, qvibus tamen necessario vacandum est. In his utiliter suadet Baco Verulamius sermone fideli 36. In studiis qvitquid à naturâ alienum repereris, stata tempora tibi præfigas ad ejusdem exercitationes et meditationes. Sin autem cum Genio tuo convenerit, de statis horis ne sis sollicitus: cogitationes enim tuæ sponte illuc convolabunt, prout negotia et cætera studia permittent. In audiendo et percontando diligentissimum vult esse suum Tironem Fortius. Accedant, inqvit, ad Professorem, interrogent liberè, sed paucis qvæstionem absolvant: nam mora viris doctis semper infesta est. Si is dedignabitur respondere, currendum ad alios. Nihil refert, quisnam ille sit, cujus ope opes nostræ augeantur. Fioravantus in libro Italica lingua scripto Dello Specchio di scientia universale libr. 3. cap. 20. ad discenda omnia hoc secretum, qvod ipse summum habet, præscribit, ut virorum doctorum conversationem qværamus, atque in omnibus negativam sententiam arripiamus, ita hâc occasione à viris doctis elici omnem doctrinam sine nostro labore posse. Qvod tamen non ubique nec apud omnes bene procedit. Plerumque contradictionibus offenditur animus. Qvare nisi certâ moderatione id fiat, non probaverim. Fichetusdocet cap. 10. audiendos sæpe esse viros doctos de pulpito dicentes. Uno, inqvit, momento temporis effundunt in sinum nostru~, qvod longissimo plur imorum annorum labore coacervarunt, atque hoc nullo nostro labore magnaque cum animi nostri voluptate contingit. Velint nolint, cum videri docti appetant, sua prodant arcana omnia necessum est, quæ etiam necessitas ut Tantali saxum nobis incumbit: itaque mutui fures doctrinarum sumus, dum audimus et spectamus invicem: sunt enim oculi et auresscientiarum omnium administri et proxenetæ. Est et aliud commodu~ in luero reponendum maximo, qvod ex hominum eruditæ lectionis ore audiuntur autorum eitationes ignotorum, et discuntur pretiosa rerum reconditarum nomina. Idem judicium de consuetudine et conversatione doctissimorum esto. Eadem enim ab illis elicia familiaritate et arte blandissime suffuraberis, eadem disces et forte docebis. Mutua enim hæc est [407] inter eruditos et ingenuos opera, nam callidi nostra furantur, et sua non depromunt, absit superciliu~ vincendique studium ab hujusmodi familiaritate, adsit discendi docendique benevola modestia, qvam in Nepotiano dilaudat Hieronymus, quamque in veterum libris exploratam habemus atque perspectam. In audiendis prælectionibus publicis non usque adeò assiduum suum vult esse tironem Fortius, meo qvidem judicio minus rectè: nam si Doctores in illâ arte excellunt, qvam profitentur, vivâ voce plus docebunt, qva~ è multis libris capias In docendo maximum profectus præsidium, nec immerito, collocat Fortius: Simulatque (inqvit) in literarum judicio promoveris nonnihil, enitere ut per totum diem, si fieri possit, doceas; ea doce, quæ noveris, si non omnia nosti. Sedulo curandum, ut velprece vel pretio habeas unum, cui ea, quæ velis, possis recitare. Si pro horis singulis exiguam pecuniam dederis auditori, atque hoc modo quatuor aut quinque aureos expenderis, tantum comperies te prosecisse, tum in literis tum in formâ docendi, ut vel palam ea audeas prositeri. Porrò nunqvam docendi munus etiam ab imparato omittendum suadet: Relictâ ostentandi libidine quoquo modo affectum te esse sensoris, sive per totam noctem vigilaris, sive altior cogitatiote impedierit, ad exercitium velut ad messem currito. In Prælegendo omnem superstitionem vitandam suadet. Si qvis locus occurrat obscurus, eum intactum potius relinqvere suadet. Nam è prælectione magis fructum qvam gloriam qværendam esse judicat. Sæpe mihi, ut hoc meo firmem exemplo, cum ad docendum maximè imparatus accessi, in extemporali prælectione necessitas ipsa extudit, qvæ longâ meditatione non incidissent. A docendo omnem abesse vult in vidiam. Si literatus me invisat, inqvit, non occultabo ea, quæ assidua peperit consuetudo: verum ultrò ipsa prodam tradamque alteri ferrum, quo me superare possit, si velit. Sic enim aliis indicando sæpe studii modum ipse meliorem semper inveniam, quem exercitatio illa suggeret docenti. Qvod Fortii consilium non erga omnes æqve laudandum: dissimulanda enim aliqva erga illos esse, qvi ingenuitate nostra abuti volent, ipsæ communis prudentiæ regulæ dictabunt. In docendo omnes cavillationes et sophismata abesse jubet, qvæ chartarum lusibus comparat, in qvibus omnia ficta sunt. Suadet porrò, ut etiam pueri ea, qvæ didicere, statim doceant alios, proposito singulis mensibus aut prœmio aut honore aliqvo illi, qvi vicisset; qvod in declamando suaserat Fabius. Sic enim uberiorem relaturos fructum et juventuti rectius consultum fore existimat. Novi ego, qvi in numerosa prole rem optimo cum successu ita instituerunt, ut natu majores minores semper docerent; qvâ mutuâ æmulatione excitati fratres feliciter in studiis progressi sunt. Fichetus qvoque inter arcana sua etiam commendat. Ad comparandam, inqvit, solidam doctrinam via tritissima certissimaque est docere. Signum enim scientis est posse docere, imò et gradus ad scientiam firmissimus. Fortius magni faciebat hoc docendi exercitium: Hoc exercitio miramtibi rerum copiam comparaveris. Ubi decies rem eandem docueris, plus te senties profecisse, quamsi sugiens lucem magno te domi labore confecisses. Per singulos dies duodecim docere horis solebam; præterque ipsas semel interim declamare, vel de [408] Deo, vel de mundo, aut thematibus aliis exercitationis causa. Nonnulli insanire me vocifer abantur, sed utinam sic ab ineunte ætate contigisset insanire. Tanti ego facultatem ist am facio, ut malim judicium adolescentis, qui perpetuo docuisset, etiam res humillimas, quam ejus, qui solitaria domi lectione autores optimos perlegisset. Multa sæpe legi, sed mensis unius intercapedo memoriam ita deleverat omnem, ut vix dum scirem, qvos legissem. At quæ alios docui, ea tam mihi perspecta sunt, quam corporis membra ipsa. Ea non aliter quam solis splendorem ante oculos hærere sentio. Horum cognitionem firmam esse, certa~ esse, frugemque proferre amplissimam experimento comperi. Horum memor iam vix morte credam extingui posse. Quoties me (idem in Annotationibus ait) insanum vocarunt, cum per integrum mensem quotidie docerem ab ortu solis ad occasum? quoties dixerunt fieri nonposse, quin ante finem mensis inter labores exspirarem? Fatigor quidem, id non nego, etiam pene usque ad spiritus desectionem; sed fatigatio ea dulcis est. In scribendo tum Fortiustum Fichetus utilia præcepta suppeditarunt. Ille scribendo omnem operam impendere jubet, cætera omnia floccipendere: Ubi perveneris ad provectiora, puta te tantum profecisse, quantum quotidie scripseris. Etiam si natura facundus es, dedita opera loquaris incomposite. Nam fere fit, ut qui loquuntur accurate, minus erudite scribant. Dum enim rerum illarum voluptate afficiuntur, imporfectiores oportet sint in altero. Nemo pari curares duas unquam tractaverit. Nulla prælectio mihi tanti est, ut cogitationis aliquid illi velim tribuere. Id namque me à scopo meo averteret. Ea solum profero, quæ primum veniunt in mentem, quæ exercitatio long a mihi comparavit. Et si loquendum esset cum viris summis, etiam in cœtu maximo, ne verbum quidem unum præmeditarer, tam libens ineptè, quam apte sententiam exprimerem. Quod si res majorem curam postularet, talem rem, talem cœtum veluti pestem fugerem, ac stili amorem continerem in pectore, Certe neminem unquam vidi (nisi me memoria fallat) docte scribentem, cui valde in promptu fuit colloquendi disserendique ratio. In scribendo tædium hâc ratione evitare docet. Statue ac vove voluntate firma, te eo die non cænaturum, quo non tot paginas, non tot versus, ut decreveras scripseris. Quod si acciderit delinquere, tu tibi ignoscere noli, volo cæna careas. Abstinere à cibo non parum quandoque ad corporis valetudinem facit, et alacriorem reddit animum. Si libru~ editurus es, hoc consilium suppeditat. Dic chalcographis parent sese, librum te dare velle excudendum, etia~si ne paginam quidem paraveris. Tum facile totam voluminis speciem animo concipere, inde singulas parteis leviter in comœdiarum argumenti modum describere, denique quotidie, quantum illis satis erit, absolvere poteris. Cum sic inceperis aliquid, persicere debes, velis, nolis. Id ego in omnibus pene libris feci, ac etiam in isto. Qvod consilium autoris non sane in omnibus, qvæ scribimus, placeret. Qvædam levinegotio etiam ab otiosis scribi possunt; qvæda~ attentiorem meditationem reqvirunt, qvalia sunt dogmatica, in qvibus certa principia ponenda, et è principiis multa deducenda sunt. Ac ipse Fortius non tanqvam præceptum, sed tanqvam consilium commendat: nam in seqventibus ita: Non displicet editionem premi, quo commendatior liber exeat. Mora tamen aliquid habet incommodi, Hominem facit tranquillum, desidem, otiosum, ignavum, [409] somnolentum. Et nescio quam adser at superstitionem, dum dissimulat quædam, dum rogari vult, ut librum emittat. Quare animus, qui grassari velit, nusquam patiens moræ sit. Sæpe etiam accidit, ut ipse notavit Fortius, qvodad stylum aptiores simus, ac omnia nobis sponte profluant; sæpe non nisi labore atque longâ cogitatione qvicqva~ possimus comparare. Unde aliqvi minus recte colligunt, non esse ejusdem autoris, qvæ non pari curâ perscripta sunt. Idem ne noctis qvidem tempus à scribendo vacuum esse vult: Noctu ad manum tabulas ceratas vel lapideas habe, aut membranas, quas ossibus adustis in usum eum præparant. In his somno intermisso notare poteris, quæ libebit, ac luce diurna melioribus typis rescribere. Easdem tecum circumfer semper, ut cum in mentem aut venusta verborum connexio, aut rerum observatio ulla inciderit, scribere ipsam in iis queas. Bonam partem libri hujus in tenebris scripsi, quando somnus me obcalculi dolorem reliqverat, idqve cum Soladversa nobis figeret vestigia nocte vag anté in medio cœlo. Qvod Fortius hic præcipit, jamdudum, anteqvam Fortiana illa legerem, feci. Multa ego carmina in tenebris, cum somnus me destitueret, palimpsesto illevi, qvæ inseqventi die elaboravi. Diligenter notari qvoqve vult Fortius, qvod per singulos dies profeceris, ejusqve suadet ephemeridas instituendas. In his tamen omnibus pro ratione ætatis ac ingeniorum temperies qvædam adhibenda est. Ratio in his habenda est, ut præcipit Fichetus, nationum et ætatum: alia Gallis, alia Italis, Hispanis, Germanis sunt ingenia; aliæ juvenum et senum vires, alia pericula. Alii diutius studendo, meditandoqve perdurare possunt, alii non item: temperamentum quoqve expendendum. Biliosi alacriores promptioresque sunt; sed difficilius et laboriosius siudent. Pituita qvi concreti sunt, tardiores sunt, at non ita fatigantur. Melancholici obstinatiores laborando habentur. Sanguinei medii sunt. Illorum omnium caloribus æstivis pomeridianis periculosa est contentio. Est quædam instudiis literarum ingluvies et avaritia, quæ nocet animo, non concoquenti, sicut cibus avidius ingestus stomacho. Ne mihi sis Helluo librorum, sed Amicus. Modus ergo adhibendus est, qui rebus omnibus est salutaris. Illi enim diutius et felicius student, qui valent diutius. Valent autem illi diutius, qui studiis moderantur sapientius; qui autem effrænata sciendi cupiditate procurrunt immoderatè, auferriquese sinunt, in ipso limine corruunt, ut Claudii cantherius, fractis momento corporis et animi viribus. Temporis qvoqve ratio habenda. Illud nempe, quod est ab otio, à recreatione diuturniore, à drambulatione et corporis exercitatione ludicraproximum, maxime opportunum est. Dici enim vix potest, quantos animus, corporis motis concitatus, impetus habeat, ait Plinius Junior, quantovo cursu calamus fluat, otii intercapedine recreatus. Ut gratiora illa studiorum intervalla sint, duo remedia præscribit Fortius: Alterum ut bene nutrias corpus, ambules, ludas, conviveris, corpus vino impleas, ac aliis modis recrees mentem. Idcirco nonnulli ante concionem integros vini cantharos spiritu uno exhauriunt. Alterum ut multum dormias. Incredibile enim, quantum lucis, quantum alacritatis, res ca adferat animo. In hunc finem subinde qvoqve locum mutandum esse suadet Fortius: Meâ sententiâ senis serè mensibus aut singulis annis urbem quæres aliam. Curas omnes, quæ hunc impedire morem possint, [410] abdicabis. Equidem infelicissimos voco, semperque vocabo, dies illos, quibus usquam ultra mensem desederim. Quod si profecturos metus inanis periculorum terreat, cum Cæsare dicant: nuncte Fortuna sequamur. Peregrinatio præcipue confert ad exercitationem. Postquam enim in unâ urbecontinua lectione eos, quite audiunt, fatigaveris, transire licebit in aliam, ubirursus novos habiturus sis. Sunt præterea res complures, tum in campis quos per agramus, tum in civitatibus, ad quas venimus, quæ nos impellunt ad altiora. Nam animus et varietate mirè excitatur, et sæpenumero rerum conspectu novarum permotus efficit ea, quæ domi nunquam agitasset. Qvod tamen consilium omnibus placere ad omnem studiorum rationem non poterit. Est enim, ubi continuæ locorum mutationes studia potius turbant, qvam juvant. Cui jungendum etiam hoc est de libris, qvos secum vehere debeat Studiosus: Qui alium petere locum decrevit, et long am ingredi viam, libros secum conserat solùm, in quibus diligenter res aliquas notaverit. Quod si in volumine duæ tantum tresve paginæ notatæ sint, eas è libro eximat, reliqvum vendat. Nec sit adeo sordidus, ut exigua jactura rei conatum remoretur. Cogitet semper, si ad summa pervenerit, non defuturas opes. Superiore anno Basileam profecturus è novo opere Plinii secundum librum à me notatum excidebam, ut mecum ferrem. Amicus interveniens me mentis esse parum sanæ opinabatur. Sic tractavi libros complures, semperque faciam, cum id postularit occasio. Tametsi mihi essent novi codices Ciceronis, Platonis, Demosthenis, grandi comparati ære, omnes tamen paginas erumperem, in quibus scitu dignum aliquid scripsissem, quando esset proficiscendum. Et hâc qvidem ratione verè Excerpta adornarent studiosi: qvæ mihi tamen displiceret. Qvibus animus non est, ut scribant, suadet Fortius, ut politè loqvi disca~t: Discant hi, quemadmodum res omnes memorare eleganter possint. Illorum tamen gloria, inqvit, à nostrâ laude distat, quantum momentum ab æternitate. Præcipuè verò in scriptione eloqventiæ curam adhiberi vult: Adhæc do operam, inqvit, ut numerorum gratia sit, sive concentus cohæreat, aut per omnes periodi partes, si tersius quicquam scribere coner, aut saltem in fine. Ubi oratio desinet, quæro spondæos, trochæos, epitritos quartos, secundos, tertiosve; sed per vicissitudinem. Postrema cura est, ne multi sint fin#s sententiarum, qui pede#s eosdem habeant. Insuave enim quiddam, periodos tres seu quatuor cundem hab#re , epitritum, aut alium quempiam orationis exitum. In pedum concentu omn#m propemodum elegantiam pono. Sed maxima heic varietas exquiritur. Quocirca majorem multo tum laudem tum occasionem ostentandæ doctrinæ consequeris, si ita occulto nexu orationem vinxeris, quam si scripseris carmen. Illic namque varietatem, quâipsa inprimis natura gaudet; heic unum duntaxat florum genus proscrre potes. Numeros equidem vitam vocaverim orationis; quod haud obscure apparebit, si sententiam numcrosam solveris iisdem servatis ac transpositis verbis. Quippe quæ ante efficax erat, ea soluta ridicula videbitur. Quamobrem in omni opere prima curarum esse debet, ut res sive membra cohæreant; proxima ut verba seu modulatio numerorum. In libris excudendis, inqvit ille, cum speciosum aliquem vocum contextum, aut verba duo ornata invenio, lætitia exulto majore, quam si aureum reperissem. [411] Tum mirus splendor pectus illustrat, hâc vivimus, hoc dulci gaudio mens tranquilla fruitur. Ea mihi sententia est, atque uti spero, ad vitæ exitum permanebit, ut pro singulis vocibus nitidis, significantibus, appositis, singulos recipere aureos nolim, etiam si summa me premeret inopta. Malo dictionem esse decoram, aut voces duas commissas apte, aut splendide dictum aliquid in opusculis meis, quam aureum in manibus. In scribendo duplicem qvoque modum tradebat Qvintilianus: Aut enim profunduntur impetu subito omnia, ut occurrunt, ac deinde secernuntur et limantur accuratâ diligentiâ; qvi modus est eorum, qvi prompto et celeri sunt ingenio; nam alioqvi dum moratur mens in elaborando, cogitationes optimæ præter volant: Aut nihil chartæ committitur, nisi diu expensum; qvæ ratio morosior est ac tardiorum ingeniorum. In his prior illa ratio mihi placet, qvam ego plerumque seqvi soleo. Qvæ subito ingenii calore inciderunt, qvæcunque illa demu~ fuerint, sive argumenta sive ornamenta rerum, in carminibus hemistichia, sine modo ac ordine, modò ad rem faciant, diligenter chartis consignare soleo. Hinc com~odiori tempore elaboratio eas meditationes perficit, qvæ nisi notatæ primu~ fuissent, periissent omnes, è qvibus plura animo suggerunt. Ad conservationem sanitatis, qvò eò melius studiis vacare possis, qvædam Fortii consilia sunt; E qvibus illud de exercendo corpore: Longa qvies enervat corpus, et calculum parit; ideo præcepere, ut studiosi qvandoque æreum globum manu agitent, torqueantque ad fatigationem. Verum hoc exercitium nonnihil aufert temporis, Modum igitur alium excogitavi. In vestibus interioribus aliqvando consuo plumbum dissectum in minutas laminas tanti ponderis, ut utraque manu universam levare molem vix possim Has induo mane, has robur corporis commodè sustentat. Caveo tamen, ne inferior spinæ pars plus æqvo prematur. Id facio ad octo ferè dies, donec æstu laboris nimium membra accenduntur. Sed pondus dictum fensim augetur ac minuitur: Repentina namque mutatio lædere non parum naturam solet. Milonem sequor, qui quotidie vitulum ferre solitus, tandem gestavit taurum. Hâc ratione tempore eodem et scribo et firmo valetudiuem. Ne nimio somno indulgeat, saxa seu ligna per transversum lateri supponit. Ea namque principio non senties, et post horas aliqvot duritie magis, qvàm prius, premente membra spontè excitaberis. Illud qvoque in conversatione morosum nunc videri possit, cum temporis parsimoniam hâc ratione habendam scribit: Siqui ad te accesserint, qui res vanas, qvæ nihil ad artes facere videntur, proferant; fuge repentè ad studia tua Satius est, ut illi tuam mirentur impudentiam, quam tibi pereat tempus. Illud enim unus aut alter, hoc tota sentiat posteritas. Qvot volumina possent seribi intraboras illas, quæ per annum pereunt? Cui simile illud est: Accitus ad convivium, ubi fore putabis eos, qvorum audire nugas deberes, ne accedas. Sattus esset corporis membrum amittere, quàm cogit ationem per horas duas tam inanibus fabulis impediri. Hæc vir ille pluraque alia in discendo docendoque compendia suppeditavit, de quibus ipse ita judicavit: Scio me scripsisse in hoc libro multa, qvæ otiosorum hominum fabula, non effugient: nec me scripsisse pœmtet. Nam parvipendo judicium eorum, quibus diversum institutum est, [412] hoc est, qui decreverunt lentè omnia aggredi, qvæ ad mentis decorem faciunt, ac vigilantius quærere, quæ ad corpus pertinent. Pleraque ex illis non sunt spernenda, è qvibus, qvæ commoda videbuntur, in usum nostrum vertemus. Magnus hîc nobis panderetur campus, si doctrinæ et methodi consilia pro ratione personau~r, et scopo eorum, qvi studiis incumbunt, expendere vellemus. Si qvis reipublicæ aliqvando habenas tractabit, is ad suum finem omnia diriget, ac cuilibet sua facilè prudentia dictabit, qvos intra limites continere se debeat. Secerni hîc debent âsupervacuis, rerum momenta ab ornatu et cultu, et hujus in pompam et decoram sui ostentationem multa assumi debent. Sapienter Baco Verulamius sermone fideli 52. Non volitabit alicujus fama per ora virûm, neqve benè alata erit sine plumis aliqvibus ostentationis: In actionibus magnis ingenia jactabunda vivacius negotia impellunt. In Ducibus et viris militaribus gloriosum esse non inutile est, Jactantia instar vernicis videtur esse, qvæ ligna non solum splendere facit, verum etiam durare. In hunc scopum integri à multis libri scripti sunt, è qvibus nominabo nunc Alexandri Piccolomini librum Italicâ linguâ, della Institutione di tutta la vita de l' Huomo nato nobile et in Citta libera, in gratiam Alexandri Colombini scriptum, et loco muneris Lustrici donatum, editumqve Venet. Ann. 1552. in 8. Hîc è Peripateticâ et Platonicâ Philosophiâ traduntur omnia, qvæ in moralibus, Politicis, Oeconomicis ad felicitatem Viri nobilis faciunt: de exercitiis qvoqve corporis rectè instituendis instituitur dissertatio. deqve cæteris disciplinis omnibus, qvatenus illis uti Juvenes nobiles debent. A tertio ad qvartum ætatis annum in matris sinu puerum nobilem bonis moribus, pietate et linguæ rudimentis imbui jubet, à qvinto ad decimum institutione grammaticâ et humanioribus literis; à decimo ad decimum qvartum, Dialecticâ, Rhetorica, Poëticâ, Picturâ, exercitiis musicis et corporis informari vult, meo qvidem judicio immaturè nimis. Non enim illa ætas Dialectices et Rhetorices capax est. Post annum decimum qvartum ad Mathematica studia nobilem suum ablegat, qvorum vel ante Rhetoricam et Dialecticam puerile ingenium capax esse potest. Hincilli totum illum Ethices et Politices campum aperit. Verùm in iis ad ingenia respiciendum est: Neqve enim, ut non omnis fert omnia tellus, ita qvodlibet ingenium, qvâ qvis reqvirat ætate, his vel illis studiis aptum est. Conferri cum his Piccolominianis possunt, qvæ Blœmertius in libro de Nobilis informatione, Pastorius in palæstrâ Nobilium et Schefferus in libello de Informatione Nobilis, consilia suppeditarunt; de qvibus capite de Pædagogia regiâ pluribus agemus. Ducis belli studia aliâ ratione debent esse comparata. In his utilissima consilia subministrat Gabriel Naudæus, cujus extat eruditissimum Syntagma de studio militari, Romæ in 4to An. 1637. editum, et Illustrissimo Juveni Ludovico ex Comitibus Guidiis à Balneo inscriptum. Nullam scientiarum partem, qvæ qvidem prodesse Duci militari poterat, intactam in accuratissimo opere reliqvit, pulcherrimis præterea digressionibus commentationem hanc ornans. [413] Diriguntur etiam ad usum Ecclesiasticum ac Academicum Studia. In singulis ratio peculiaris habenda est: Præferendæ enim hîc disciplinæ huic scopo inservientes cæteris. In ferninis qvoqve aliam studiorum rationem qvæsiverim, qvam in viris, si forte et illæ studiis animum excolere vellent. In omni tamen studiorum genere velocitas et nimia festinatio vitanda est, qvicqvid etiam qvibusdam volaticis ingeniis videatur. Canes festinantes, ut in veteri verbo est, cœcos pariunt catulos, nihilqve solidi in scientiis disci potest, ubi omnia superficiariâ operâ tractantur. Nisi forte qvis ad pompam uti studiorum qvorundam simulachris malit, ut solent qvidam genere nobiles, qvi ad summa in Republica munia gerenda non satis apti, solis titulorum phaleris existimationem apud plebem sustentant. Legenda est super hoc argumento elegans, omnibus eloqventiæ luminibus picta, Dionysii Petavii de discendi ratione, oratio, qvæ inter cæteras ejus nona est, ubi Crassi dictum lib. 3. de Oratore: Nisi qvod qvisqve cito potuerit, nunqvam omnino posse perdiscere, solidissimis optimisque rationibus refutat. Omnem ergo ille præcipitatam discendi rationem ut studiorum pestem à bonarum mentium officinis eliminat. Stultum enim esse ostendit, cum in corporis illis exercitiis non nisi diuturnitate temporis ac multo usu proficiamus, in literarum studiis, ac operosissima eloqventiæ doctrinâ, subitò nos velle uno qvasi spiritu haurire omnia, cui totam vitam optimi qvoque oratotes impenderunt. Sorellus itidem in scientiâ suâ Universali circa finem singulari capite de magnâ et perfectâ methodo agit; Ubi omnem illam docendi rationem, qvæ exiguo tempore fit, damnat, enumeratque varia exempla talis institutionis, qvæ malè cesserunt. Ac sanè rarissimè adeò felicibus esse ingeniis licet, ut exiguo tempore, ac primâ statim ætate, multa magnaque comprehendant. Fuere interdum lingulari qvodam fato ad res magnas destinati, qvi maturè admirabilia in literis specimina dederunt. Talia in Torquato Tasso, Mazonio, exempla recenset Erythræus. Nostro seculo Grotium et Heinsium habuimus, in ipsâ puerili ætate et libris et carminibus editis celebres. Prodigio similia sunt, qvæ de Marta Marchina, virgine Neapolitana, penè infante, memorat Erythr. Pinac. III. n. 75. qvæ à nemine, nisi fortassis divinitus, edocta egregiè Græcam, Latinam et Hebraicam linguam noverat, tum Philosophicis, Philologicis ac Liberalibus omnibus disciplinis non leviter erat, sed literatè, perita; deinde Epigrammata Græca, sed Latina inprimis, eleganter arguteque conclusa fundebat ex tempore. Singulare qvoqve de Jacobo Martino Modonesio exemplum ibi memoratur, qvi septennis puer à Joh. Bapt. Mezetto Servita omnibus scientiis imbutus, adversus omnes accuratè disputare potuit. Sed infelix hujus rei eventus fuit, testaturqve Athanasius Kircherus in epistolâ ad Quirinum Kuhlmannum, Modonesium illum ab omni postea ingenio destitutum, stupidumque et nulli rei aptum fuisse. Qvod et Jacobo Marchisetto Pisaurensi contigit, qvi tredecim annos natus totam Aristotelis Philosophiam complexus est, ut omnes in examen provocare ausus sit, postea tamen illam [414] admirabilem ingenii vim amisit; epistolis tamen scribendis â Pontifice admotus: de qvo videatur Erythræus Pinacoth. I. n. 72. De omnibus Romanis ingeniis judicat Favoritus in Virginii Cæsarini vitâ, qvæ inter Poëmata septem illustrium Poëtarum habetur, illa primâ ætate statim sapere, sed rarò esse vitalia ac à vigore illa concidere. Multa ejus generis exempla collegit Balthasar Bonifacius in Historiâ ludicr â lib. 19. c. 10, qvi talia etiam apud veteres non rara fuisse ostendit. Recentiora multa exempla collegit Colomesius in notis ad Qvintiliani Institutiones, qvæ in opusculis ejus literariis habentur, proœmio libr. 6. ad illa verba, qvibus filii sui decennis, jam præclara ingenii specimina edentis, obitum deplorat. Non flosculus fuit ut prior, sed jam decimum ætatis ingressus annum deformatos fructus ostenderat. In his sunt Plinius Junior, qvi decimo qvarto anno Tragœdiam Græcam scripsit; Avicenna, qvi decennis literas humaniores calluisse, et totam Encyclopædiam ante annum ætatis decimum octavum absolvisse dicitur; Philippus Beroaldus, qvi adhuc puer Servii in Virgilium errores prosecutus est; Ludovicus Stella qvindecim annorum adolescens, qvi Aureliæ Lucianum, Aristophanem, Theodori Gazæ Grammaticam freqventissimo auditorio explicuit, cujus memoria à Joachimo Fortio literarum monumentis est consignata; Nicolaus Borbonius, qvi Ferrariam carmen scripsit anno decimo qvarto; Stephanus Boëtianus, qvi de servitute voluntaria anno decimo sexto scripsit; Aldus Manutius Pauli filius, qvi anno decimo qvarto Commentarium de Orthographia scripsit; Claudius Salmasius, qvi Nilium et Barlaamum de primatu Papæ recensuit ac emendavit nondum quatuordecim annos natus, (cujus laboris ne senem qvidem pœnituit) et anno ætatis decimo qvinto Florum cum notis edidit. Plura exempla recensent Tiraqvellus in Opere de Nobilitate et Jure primogenitorum pag. 435. 448, Leo Allatius in Apibus Urbanis p. 144. et seqq. Sed prudentibus viris semper prodigiosa illa præcocium ingeniorum maturitas suspecta, qvæ succo tandem suo destituta extinguitur. Qvintilianus eodem, qvem supra laudavimus, loco filii sui exemplo testatur, qvod observatum sit celerius occidere festinatam maturitatem et esse nescio quam, quæ spes tantas decerpat, invidiam, ne videlicet ultra, quam homini datum est, nostra provehantur. Ipse Aristoteles in Rhetoricis ex vetere Pœ~ta reprehendere videtur magistros nimis anxios et sedulos, qvi pueros nituntur triduo Philosophos efficere. Ego cum ingeniis istis præcocibus lentè festinandum, neque obruenda doctrinæ mole, suaderem, etiamsi illi sustinendæ pares fortè viderentur. Et sanè, qvod Erythræus qvoque Pinacoth. III. n. 36. notat, sæpe acerrimis ingeniis deest idonea informatio ac opes ad doctrinam parandam necessariæ. Nec desunt, qvi Magistrorum etiam industriam vincant, ac per ludum et jocum plus præstent, qvàm summâ alii diligentiâ; qvale exemplum in Carolo à Servâ notavit Erythræus Pinacoth. I. n. 88. Ex adverso fuere , qvi cæteris omnibus superiores summam ac immortalem gloriam sunt consecuti, ut Jul. C. Scaliger ac Isaacus Casaubonus, qvi sera sua studia cum Danielis [415] Heinsii præmaturis confert Epistola 198. felicitatem Danielis Heinsii adolescentis, cum ad Casaubonum literas has scriberet, prædicans. Sanè, inqvit, cum eâ ætate essem, quâ te nunc esse ex magni Scaligeri literis conjicio, bonorum autorum nomina paucis admodum exceptis, ne fando quidem audiveram unquam. Legimus senesipsos feliciores sæpe pueris progressus in studiis fecisse. Exemplum ejus rei dedit Bonciarius, qvi patrem suum, septimum et qvadragesimum annum agentem, hominem illiteratum, nisi qvod legere scribereque sciret, semestri spatio linguam Latinam docuit, ut in Ordinem Patrum Societatis Jesu sacerdotis munere functurus cooptaretur, ad qvam sine linguæ Latinæ peritiâ nullus ipsi accessus fuisset. Methodum, qvâ usus est, describit Dominicus Passionæus Epistolâ ad Scipionem Barnabæum, qvæ inter Bonciarii epistolas reperitur pag. 396. Videatur et Erythræus Pinacoth. I. n. 53.

CAP. IX. DEMETHODO IN LINGUIS, LATINA PRæCIPUE ET GRæCA, DISCENDIS TENENDA.

LIngua Latina an è conversatione et usu disci possit? Roberti Gentilis pueri septennis exemplum. Ejus liber de Methodo brevi. Sermo Latinus per colloquia non satis purus obtinetur. Italorum superstitiosa in loquendo abstinentia, et in scribendo industria. Montanus à primâ infantiâ linguam Latinam ex usu didicit. Memor abile exemplu~ pueri quadrimi, ejusque historia prolixius recensetur, cum commodis hujus novæ methodi, et incommodis vulgaris illius. Civitas aliqua Latina an institui possit? Magni Pegelii consilium de Schola pro linguis erigenda. Via per institutionem brevis esse debet. Historia è Mottæo Vayero de Gallo aliquo, qui dormiens linguas omnes loquebatur, quarum ipse erat ignarissimus. Autoris Medicinæ Mentis consilium pro linguis addiscendis affertur. Beccheri Compendia Grammatica, Kuhlmanni, Rosii Methodus à Mormio proposita. Tuningii et Grunandi exemplum de linguâ Latinâ intra sex menses discendâ. Sorelli iniquum judicium de Montani informatione. Methodus le Maire, qui Hebræam Græcam et Latinam puerum octennem eodem tempore docuit. Tanaquilis Fabri Methodus, quâ filium suum à 10. ad 14. annum in Græca et Latinæ lingua informavit, recensetur. Censura ejus Methodi. PRima, qvæ disci debent, Linguæ sunt, scientiaru~ vehicula, in qvibus multum temporis consumimus, anteqvam eò perfectionis perveniamus, ut nostro Marte qvicqvam agere possimus. Vernaculæ sine magno negotio addisci possunt, modò parentes, præceptores, famuli, et alii, cum qvibus conversamur, incorruptè loqvantur. Qvod si Græca ac Latina lingua eâ etiamnum [416] methodo addisci possent, non tanto nunc apparatu opus esset, citiusqve ad ipsas disciplinas transire possemus. Qvam ob causam in eam cogitationem multi venerunt, ut linguam Latinam è conversatione cum latinè loqventibus potiùs, qvam è Grammaticis præceptis et lectione, addiscendam suaserint. Ejus experimentum in filio Roberto Pater Albericus Gentilis cepit, qvi septennis puer Latinè, Gallicè, Anglicèqve locutus dicitur; qvod Pater ad illum non nisi Latino, Mater Gallico, qvi ei proprius erat, et Anglicano sermone (Oxonii enim vivebat) familia reliqva uteretur. Nondum octavum attigit annum, cum Virgilium illi Pater prælegeret; ut patet ex commentariis, qvos lectionum Virgilianarum titulo filius sub ingressu undecimi anni edidit. Ut felicior ergò fuerit Panaq. Fabri filio, de qvo postea dicemus, qvi 14. demum anno Græcæ ac Latinæ linguæ autores optimè intelligere potuit. Vidi ab ipso illo Roberto titulum libri Anglicâ linguâ scripti super hoc argumento, in Bibliothecæ Oxoniensis catalogo extantis, qvi ita habet: Roberti Gentilis le chemin abregè or à Methode for attaining of sciences in a short time. i. e. Via brevis, sive Methodus brevi tempore discendi scientias, Londin. 1654. in 8. Sed hactenus librum ipsum videre mihi non licuit. Et fateor sanè, Patris tam docti colloqviis proficere qvadantenus in linguâ Latinâ potuisse puerum. Cæterum colloqvia cum iis, qvi linguam Latinam accurratissimè loqvi neqveunt, magis turbant sermonem Latinum, qvam juvant; ut et Itali nonnulli de industriâ sermonibus Latinis, etiam cum Viris doctis, abstinendum existiment, ne dictio aliqvid ex idiotismo trahat, qvem in colloqviis Viri etiam docti vix evitant, licet eleganter aliàs scribant. Qvam ob causam Scioppius Manutio insultat, qvi qvadrimestre tempus in unâ epistola scribendâ exegerit. Ac vidi sanè Viri alicujus celebris (nec gentem nunc nec nomen viri memorabo) epistolæ in Bibliothecâ Gudianâ, qvi mirabili et anxiâ diligentiâ eam scripserat: nam 4. vel 5. chartæ folia in formâ majore compegerat, singulis paginis tres qvatuorve ad summum periodos inscripserat, spatio interlineari amplissimo; singulis penè verbis et phrasibus variationes superscripserat, atqve ipsa loca, unde illæ desumptæ, notaverat; neqve illas tantùm, sed et positus et juncturas verborum, adverbiorum, epithetorum, synonymorum è Nizoliano Lexico adjecerat; numero qvoqve et pedibus clausularum connotatis. Hanc ille rationem in singulis periodis ad finem usqve tenuerat, atqve in hoc labore 4. menses exegerat. Inceperat enim (qvod manu suâ annotaverat) corrigere has literas die 6. Aprilis, finierat Kal-Augusti, Ann. 1596. Non probarim ego morosam adeò et scrupulosam diligentiam; etsi hoc exemplo ostendi possit, qvantâ accuratione usi sint viri docti in sermone Latino et puro acqvirendo. Sed ita potissima vitæ pars in solâ linguæ Latinæ cognitione elaberetur. Non omittenda hîc videbantur memorabilia eorum exempla, qvi à primâ infantiâ solo usu et colloqvio mirabilem loqvendi latinè promptitudinem nacti fuerunt. In his est Montanus, vir apud Gallos celebratissimus, qvi in dissertationibus (Essays) qvas Gallicâ linguâ scripsit, lib. 1. cap. 25. suo hoc exemplo [417] probat. Verba ejus in Latinum conversa ita habent: Pater mcus in disciplinam me dedit Germano homini in Gallicâ linguâ rudi, sed in Latinâ versatissimo, cujus ille operam amplissimo stipendio conduxit. Hærebam illi semper in amplexibus, aderantque alii etiam pueri linguæ Latinæ non ignari. Nihil in ædibus nisi Latinum audiebatur; non mater, non famuli nisi Latinis, verbis, qvæ è conversatione ceperant, ad me præsentem utebantur: unde et mater et famuli tantum in linguâ Latinâ profecere, ut mea verba intelligerent, et in rebus qvotidianis mecum sermones breviores instituere possent. Sex annosnatus eram, cum de Gallicâ linguâ nilamplius, qvam de Persicâ aut Arabicâ scirem, atqve ita sine Grammatica, sine præceptis, et plagosâ institutione Latinam linguam didici, ut tantum scirem, qvantum ipsi in illâ linguâ Pædagogi, qvi me miscere suic discipulis non poterant. Nam cum cæteris discipulis themæ daretur in linguam Latinam convertendum, mihi dabatur Latinum, barbarismis et solœcismis defœdatum, qvod ego in elegantiorem sermonem converterem. Nicolaus Gruchius, qvi de Comitiis Romanorum scripsit, Gulielmus Gerentus, qvi commentatus est in Aristotelem, Buchananus Poëta Scotus, Antonius, Muretus, præceptores mei domestici, sæpe ad me dicebant, me linguâ Latinâ in primâ ætate puerili adeo promptè locutum, ut mecum confabulari vix auderent. Buchananus de Institutione puerorum se aliqvid scripturum susceperat, qvâ in re meo potissimum exemplouti se velle significabat. Aliud exemplum ante hos 19. annos Parisiis Regi ipsi propositum fuit, qvod fidem superare videtur; sed tamen tot testibus confirmatum dubitare de rei veritate nos non sinit. Erat infans 4. annoru~, qvi adeò expeditè loqvebatur Latinam linguam, ut Regi omnibusqve prodigio propemodum fuerit. Illam intra duos annos, ex qvo à matris uberibus primùm amotus fuit, apprehenderat. Nullum committebat errorem vel in inflexione, vel in Syntaxi, adeo ut qvosdam de industria solœcizantes correxerit. Cum aliqvi dicerent: Ubi ibis à prandio? ille emendavit: Qvo ibis. Aliis dicentibus, conscendere in eqvo; ille regessit: conscendere in eqvum. Ejus historiæ relatio, cum ratione istius informationis, singulari libello Gallicâ linguâ tradita est, atqve ex eâ in Anglicam conversa prodiit Londini An. 1669. hoc titulo: An Examen of the Way of teaching the latin tongue to little children by use alone, London. 1669. in 120. Operæ pretium profectò est, ejus libri summam hoc in loco recensere, cum libellus ille fortè in paucorum manibus sit. Pater hujus infantis duos habuit amicos, latinè accuratè doctos, qvibus in hâc informatione usus est, qvorum præcipua cura fuit, ut, qvæ cum puero fabularentur, selecta essent, tumqvà voces, tum qvà argumenta, eosque reprehenderent, qvi minus rectè loqverentur; Adeòut non tam promiscua collocutio, qvàm methodus colloqvendi, illi intellectum habiliorem redderet, qvàm aliàs est in pueris ejus ætatis: Poterat enim puer aptè de rebus plurimis judicare, atque eandem rem variatis verbis et phrasibus efferre Cum aliqvi illum, qvi eqvis præest, Agasonem vocarent, ille Eqmsonem substituit. Hanc informandi methodum Autor ejus libelli, qvicunque ille est, antiqvam et infallibilem esse [418] ostendit, miraturque non imitari hoc exemplum etiam alios. Omnes vernaculas, et exoticas linguas usu continuo ad summam perfectionem perducimus, qvare et linguâ Latinâ idem fieri posse rectè existimat, neque ad hanc reqviri ingenia cæteris excellentiora, sed judicium etiam è conversatione cum magistris latinè loqventibus acui. Duo huic similia exempla adducit puerorum eodem modo informatorum, in qvibus nihil puerile deprehensum fuit, exceptis motibus et gesticulationibus, qvæ ab illâ ætate separari neqveunt. Præterea metus ille, qvo cohibentur in ludis pueri, et impedita illa naturæ libertas multum detrahunt solertiæ naturali, qvæ hâc ratione magis excitatur. Multa qvidem dubia circa hanc rem moveri posse fatetur Autor; verum multa ille ait difficilia videri, qvæ nondum inventa sunt; inventa verò facillima videri, qvod exemplo Typographiæ, acus magneticæ, et circulationis sanguinis probat. Linguæ Latinæ autem tantam esse utilitatem, ut qvævis difficultates superandæ sint, qvô hunc finem tam citò assequamur. Prolixè ostendit è defectibus communis illius Methodi in linguâ Latinâ discenda, in qvâ tantum temporis verbis impendendum, qvo ad disciplinas ipsas expeditiùs iri possit, utilitates hujus viæ brevioris. Primum, inqvit, à 6 vel 7 anno ad 17 vel 18 in collegio detinetur puer, intra qvod tempus qvot ambagibus circumducitur? Discendæ omnes inflexiones, accidentia vocum, connexio sententiarum, distinguendæ significationes, proprietates, Syntaxeos regulæ: Qvæ omnia tædiosissima pueris sunt, et pœnas scholasticas provocant, qvibus efferatur animus, et ad odium literarum inducitur. Hic Declinationum, Conjugationum, personarum, articulorum, Heteroclitorum, Constructionum perplexitates notandæ sunt, qvibus velut eqvuleis et fidiculis torqvetur illorum animus. Qui in scribendo, vertendo, phraseologiis, exercitiis Rhetoricis labores suscipiendi? Posset compendium per lectiones qvidem institui, ut non sit opus prolixitate illâ regularum; sed in loqvendo et scribendo deficiet, atque tum ad priorem viam recurrendum est. Qvod si ad Philosophicas disciplinas admoventur, penè nitorem linguæ Latinæ dediscunt. Ideoque exigua qvædam et imperfecta summo labore et impensis in scholis discuntur, ne qvid de temporis irrepar abili jacturâ dicamus; cum alterâ illa methodo omnia simul comprehendi possint. Accuratiùs ergo in illam novam methodum inqvirit. Infans 22 mensium erat, cum primum informationi illi traderetur. Pauca illa vocabula vernacula, qvæ à nutrice et matre hæserant, statim oblivioni tradita fuere. Iisdem magistris alius datus 31. mensium, qvi multa jam vernacula loqvebatur, intra 2, vel 3. hebdomadas omnia abolita, eorumqve loco tantum de Latinâ linguâ intra mensem hauserat, qvantum de vernaculâ antea sciret. Ex iis pueris major natu cæterorum qvasi magister est. Famuli qvoqve tantum de linguâ Latinâ sciunt, qvantum opus est ad qvotidiana illa exprimenda. Atqve ita Latinam præ vernacula didicerunt: qvam methodum Qvintilianus qvoqve Romanos secutos testatur, qvi primùm Græcâ, tum Latinâ linguâ pueros informarunt. [419] Facilè autem posse pueros plures linguas simul sine confusione discere; qvod exemplo Constantinopolitanorum et Brabantorum probat, constatqve è superiore exemplo Roberti Gentilis. Qvare et pueri jam vernaculamloqventes è conversatione cum latinè loqventibus facilius, qvàm per præcepta, latinam discere possunt. Hanc viam facillimam esse ostendit Autor cap. 6. Qvoniam enim de discendâ linguâ ne cogitant qvidem, ideoqve eò facilius discunt, et expeditiùs ludis jocisqve illa inculcatur, summa cum jucunditate, citra Orbilii alicujus plagas, procul ab omni metu et dolore, qviaffectus puerorum animos dejiciunt, et serviles reddunt ex ingenuis, neqve pravorum affectuum, iræ, indignationis semina insperguntur, qvæ cum magistrorum ferulis implantari solent. Nunqvam enim pœnæ in pueros statui debent, nisi ob actiones honestati et justitiæ repugnantes; qvam ob causam eo attentiores in conversatione tam innoxiâ et humanissimâ erunt pueri. Neqve opus est, nobis ipsis necessitatem castigandi hâc viâ imponere ob negligentiam, cujus pænæ in communi methodo interdum vix evitari possunt. Seligenda sunt in colloqviis non seria tantum, sed et maximè ludicra; in qvibus nil agunt vulgares Scholæ. Argumenta qvoqve de artibus, de historiis variisqve rebus immiscenda sunt, in qvæ qvotidiano sermone non facilè deducimur. Atqve hinc occasiones de industriâ captandæ et sapienti confilio dirigendæ. Cap 7. agit de brevitate hujus methodi, qvâ intra novem annorum spatium pleraque disci possint, particularibus artium et scientiarum exceptis, cum vulgari viâ ne unam qvidem Latinam linguam eo temporis spatio discamus. Per usum ergo, ut cap. 8. fusius deducit, accuratior qvam per præcepta et regulas cognitio habetur; constructiones, proprietates verborum fimul apprehenduntur; copia, promptitudo loqvendi acqviritur, qva~ vix totâ vità vulgari illa viâ nobis paramus. Major qvoque linguæ ipsius extensio est: nam plura in familiari colloqvio incidunt, de qvibus silent libri et Scholæ. Ad lectionem qvoqve longè paratior accedet, ut itaqve è lectione postea supplere possit, qvæ in conversatione defecerunt. Puer ex illis novâ metliodo institutis sexto ætatis anno Phædri fabulas intellexit, qvas alii vix 120. intelligerent. Qvare omne illud tempus, qvod alii Grammaticæ impendunt et versionibus, ille impendere lectioni potest, Autores omnes qvatuor annis citius leget, decem annis citius intelliget, et duplo longius tempus illis, qvam alii faciunt, qvi sero ad bonos autores accedunt, insumere poterit. Fierideniqve non potest, qvin habitus ille à primâ nativitate per 8. et 9. annos continuatus alterum superet, qvi à 14. et 15. anno incipit, et per tres qvatuorve annos tantùm continuatur, et accessione Rhetorices et Philosophiæ vel interrumpitur, vel constringitur. Qvod si verò illis loqvendi latinè necessitatem impones, crucem illis figere videberis; inviti enim ad loqvelam latina~ adigentur, eamque multis solœcismis corrumpent, ut itaque omne hoc scholasticum exercitium non linguæ, sed scriptioni, inservire videatur. Hujus utilitatis secundum hanc novammethodum hæc porrò consectaria educit. I. Professionis [420] selectum instituendum: capacitas enim filiorum, inclinationes ex ipsâ illâ maturâ repræsentatione artiu~ et principiorum rectiùs dijudicantur, tum à parentibus tum ab ipsis filiis, unde magna insocietatem civilem com~oda promanant. Artes denique ipsæ melius excolentur, si illæ à non invitis suscipiantur, et facilè ad summam perfectionem deducipossunt. II. Bonorum morum perfectionem. Illa enim è maturâ illâ per lectione~bonorum autorum et artium informatione speranda, cum cæteroqvin vel ineptiis vel voluptatibus tempus transigatur, si extra parentum consuetudinem alibi illi educentur. Hæc enim informatio Parentum inspectioni et obedientiæ illos magis adstringet, neque facilè contagium è conversatione malorum in primâ pueritiâ trahent. In firmiore ætate positi, et rectiore habitu adversus malitia~ armati ipsi pravos mores faciliùs emendabunt. Non omittit idem Autor incommoda, qvæ comitari hanc methodum videntur; sed qvæ leviuscula sunt. 1. Qvod Matres à consuetudine filiorum per aliqvot annos removeantur. 2. qvod peregrinam linguam rectius norint ipst vernaculâ. 3. qvod tempus â 7 usque ad 16 annum vacuum sterile ac otiosum videatur. Sed facilè illa removet obstacula autor. Primum vix attendendum est. Qvæ enim mater duorum annorum jacturâ nolit totius vitæ commoda redimere? Secundum facilè tollitur: nam vernacula lingua, postqvam Latinam didicerit puer, se ipsam non advertendo ingerit. Tertium planè ridiculum est. Qvæ enim causa otiosum intra illud tempus esse jubeat puerum? Qvot sunt Autores, Historici, Oratores, Poëtæ, in qvibus legendis occupabitur ejus industria. Machematicæ multæ artes etiam in illâ pueritiâ rectè addisci possent, ac aliæ etiâ scientiæ, qvâ de re fusè Autor noster agit cap. 11. Ostendit enim, Grammatices præcepta, qvæ primùm proponi solent, æque difficilia esse, qvam ullam aliam vel artem vel scientiam. Qvâ ille sententiâ planè non fallitur. Abstractiones in Grammaticis æqvè sunt ut in Metaphysicis. Infinitivum importat abstractionem ab omnibus personis. Modi, Casus etiam sub abstractione et qvasi in ideâ aliqvâ intelligendi. Regula aliqva Syntaxeos plus difficultatis interdum habet, qvam Theorema Mathematicum. Genealogiæ Principum eâdem facilitate addiscuntur, qvam derivationes nominum. Porrò sunt et Mechanicæ artes, qvarum principia nosse valdè acuit puerorum ingenium, qvarum demonstrationes jam suprà inter consilia acuendi ingenii proposui. Neque enim ineptè Socrates judicavit, cum solos artifices et mechanicos, ut Hortulanos, Textores, Statuarios, Pictores, Pistores, Piscatores, Tinctores etc. veram rerum cognitionem habere dixit: hi enim homines Philosophiæ fundamenta jaciunt. Illa ex Autore hoc anonymo copiosiùs adducere volui. Res enim attentâ consideratione ac imitatione digna est. Ac velim ipse autor esse iis, qvi de emendandâ juventutis informatione curas suscipiunt, ut seriò de hâc methodo cogitent. Non ineptè Autor ille Regi Galliæ suadet, ut talem aliquam Civitatem Latinam instituat, qvâ solâ conversatione Latinam linguam doceantur pueri; [421] fore hanc curam tanto Rege dignam, atque inter cætera magna opera fortè primo loco ponendam, et facili negotio opus hoc conficiendum. Ego sanè ipsi planè adstipulor et credo intra 20 annos extrui talem societatem posse, qvâ omnes etiam opifices latinè loquantur. Seligantur ad hoc opus 6 vel 7 homines, accuratam linguæ Latinæ notitiam habentes, in quibus tamen si qvid forte desideraveris, lectio autorum facilè postea emendabit leves defectus; illi hâc methodo informent pauperum hominum liberos utriusque sexus aliqvo numero. Hi postea linguâ Latinâ firmati opificium aliqvod discant, qvi locum huic exercitio destinatum incolant; ita fiet, ut brevi tempore talis societas adornetur. Facilè qvivis intelliger, sumptus hos immensa utilitate ita resarciri posse, ut maximo etiam lucro esse qveant. Posset et â privatis locupletioribus, qvi magnam sæpe pecuniæ vim in ludicra et voluptuaria impendunt, collatis impensis res illa institui. Posset et Græca, et qvævis alia, lingua unà cum Latina eâdem ratione addisci: Non enim confunduntur pueri pluribus linguis, ut jam antè aliquot exemplis ostensum est. Fortassis Scholarum pretium quibusdam vilescere videretur. Sed qvid tum postea? Illæ pro artibus et disciplinis satis, qvod agant, habebunt. Sed vix erunt, qvi ad hæc consilia respiciant: ac miror sanè Regem Galliæ, qvi qvam facillime hæc effecta daret, eâ de re non cogitasse, præsertim cum tam luculento exemplo incitaretur. Non facilè dixerim, an huc fortè etiam respexerit Magnus Pegelius, cujus sæpe mentionem fecimus, qvi in Thesauro rerum selectarum statim in principio nova~ Scholarum institutione~ proponit. Ejus designatione~ hîc adducere non inconveniens erit. Schola sive docendi et discendi ratio puerilis, qvajuniores inprimis et alii qvicunque etia~ adultiores linguas quascunque, Latinam, Græcam, Hebraicam, et quasvis alias hodie in mundo usurpatas, seu populares et vernaculas, imò binas vel ternas simul, et, qvantu~ rerum humanarum f#rt conditio, integrè addiscunt; Sic ut linguis hujusmodi et audita et lecta mox et plenè percipiant, et quicquid obvenorit seu conceptum fuerit, expeditè cloquantur. Id quod communiter hactenus, præsertim in Græca et Hebræa lingua, cum aliis, tum ipsis etiam hæc docentibus, et in hisce consenescentibus denegatum fuit; qvi qvasi scri. bendo tantùm hinc inde hæc compilant, et sic sœtum aliquem undique tandem efformant. Qua item ratione rerum omnis generis in Philosophicis et Politicis occurrentium optimarum et selectarum, earum presertim, quæ usui communi sine jutilibus et phant asticis sigmentis sunt accommodæ, et scientia, et prudentia, et usus acquiritur. Idque cum linguis, sive dum de rebus hisce sermo confirtur, eodem planè et modo et tempore. Insuper hinc vita communis, assectio et animus hominis, et interea dum sic discit et deinceps, suavior, moderatior, et ad omnià quæcunque obeunda habilior et excitatior redditur. Præterea ad perspicuam, claram et expeditam rerum undecunque occurrentium Enunciationem, ad Assabilitatem et ad corporis totius et vultus convenientes, et rebuqvibuscunque ex proposito accommodatos, gestus et mores, qvotidiana auditione. #tuitu et usuproprio discentes perducuntur. Zuin etiam præter verba in sese ipsa. # in sese com. [422] positiones eorum seu locutiones sive phrases. Rerum qvoque undecunque cognit arum seu oblatarum justam conceptionem seu apprebensionem, sive recordationem et convenientem applicationem, seu ad se distributionem, sive ut res aptæ ordine suo et debito animo occurrant, et hinc extemporali oratione proferantur (idem de scriptione, ut par est, accipe) suppeditat, adeoque hoc modo propositionum plurium et sic orationis totius conformationem elargitur. Et hæc quidem, ut cætera omnia, sine præscriptionibus et regulis seu Grammaticis seu Dialecticis seu Rhetoricis perhibitis ullis, sine perniciosa, et contra orationis et veritatis sinem sictitia extensione, circumductione, affectatione, pompa, fuco etc. ex naturali et rebus qvibusvis dato accommodato usu certo et insigni, Omnia tam magnatibus, qvam inferioribus qvibuscunqve, ex voto convenientia. Ex qvibus etiam qvot numero sunt, eique indolis præclaræ, et ad summa adeoqve ad omnia qvasi nati, qvi linguam Latinam, et hinc ea qvoqve, qvæ banc comitantur, non sine gravamine et hinc inde qvandoqve desiderio et affectione: idque ex maceratione dicta, qvam ingenia eximia multa non ferunt. Et b. c totum tempore brevi et sine molestia, adeoqve cum docentium pristinorum etiam, si sic vere velint, et discentium singulari delectatione, et varia subinde recreatione, ex singulari hîc primum aperto, monstrato et convicto usu, et mediis hinc natis et hic præscriptis consimilibus; Sine ullis Grammaticis aut aliis hujusmodi ab autoribus et scriptoribus effictis, peregrinis, coactis, molestis, moratoriis hucusqve introductis regulis, præceptis, hinc inde circumductionibus et solitariis qvasi tormentis. Unde simul judicii et rationis communis usu posthabito, singularis qvædam imaginatio, persuasio et animi phantasia exoritur. Modus qvoqve singularis et perinde facilis, qvo lagere benè et scribere commodè tirones et alii discunt: item ut ex ipsâ lectione seu mox ex literarum aspectu linguam qvamcunqve vel ex usu præsente, vel ut cupis veterum hactenus latente more, pronunciare et consimiliter scribere consuescant. Qvomodo et syllabarum qvarumcunqve quantitas dicta, etiam earum, qvæ regulis vel autoritate tantum patent, ex ipsâ et pronunciatione et scriptione mox et per sese cognoscitur. Qva prolatione non adhibita et exaudim qvantitas qvoqve talis in vanum hactenus usurpam fuit. Uti alias etiam, et qvomodocunque eadem momenti est minoris. Possunt item sus qvodam hinc modo alii qvicunqve homines linguam aliqvam ignorantes, cujuscunqve ætatis fuerint, qvibus ministri velunici seu hominis cujusvis linguam talem ignotam cum alia vernacula seu cognita una qvacunqve promptè eloqventis conversatio assidua vel crebra contingere potest: etiam extra hunc scholasticum conventum, et apud suos et ubiqve torrarum, et inter negotia, linguam qvamcunqve sine omni impedimento et molestia, tantum ex aliqvo aliàs parvi æstimato, attamen singulari usu, et jam prima vice discendo inchoare, et tempore exiguo intellectum et usum mediocriter inibi acqvirere, et sic vitæ prioris neglectum parte non contemnenda restituere. Unde et urbes quædam, cæque inprimis aliàs minus patentes, incolis, ædisiciis, mercimoniis, qvæstu et alimentis augmentum #pere, et celebritatem acqvirere poterunt. Imò et hinc hominum congregatio et cohabita# adeoqve urbis novæ et Reipub. primordia constitui et sensim persici valebunt. Magis mi#ve, ut plum et perfectiora media oblata et usurpata seu impensa suerint [423] Additur hisce contrariorum pro larva veterana undecunqve conqvistorum demonstrativa; item refutatio, Licet ex veritare seu re ipsâ traditâ et inse præsertim consirmatâ, fucus pristinus qvoqve se ipsum omnino detegat et palpandum offerat. Proposuimus hactenuslinguarum cognitionem viâ Conversationis parandam; cui jam subnectimus alteram illam Institutionis viam: Neque enim credibile est, viâ aliqua extraordinariâ derepente alicui linguæ intelligentiam oriri posse, nisi modo fortè miraculoso, qualem nemo sibi nunc facilè promittere poterit. Nisi forte etiam naturali aliquâ dispositione ad linguarum notitiam repentinam aliqvos ferri posse credamus, quod de quibusdam maniacis affirmare non veretur Huartus, qui linguam incognitam neque antea notam loquuntur, cujus ille exempla aliqva, et Pomponatius in libro de Incantationibus adducit, qui astrorum dispositionem hîc quoque in subsidium vocat. Non possum hocloco præterire insigne ac memorabile exemplum hominis Galli, cujus mentionem facit Mottæus Vayerus tomo 2. Operum Gallicorum, epist. 61. p. 657. qui quacunque linguâ interrogatus, eâdem in somnis respondere potuit, cum præter Gallicam non nisi rudem Italicæ et Hispanicæ notitiam haberet. Vocabatur is le Fevre, habitabatque Rotomagi. Vino adusto aut Hippocratico plenus felicior in linguis per somnum loquendis fuit, quàm aliàs. Fuit, qvi illum appellavit Candanensi linguâ, cui eadem ille respondit. Alius Anglico sermone aggressus est, et eodem respondere audivit. Fuit qui Tupinambarum voces, quas in itinerario legerat, recitabat, cum ille peregrinas voces regereret, quas adstans forte nauta Tupinambicas esse intellexit. Recitavit aliqua Græca verba ex oratione Dominica, Thema natalitium. Præfecto navis in somno clarâ voce designavit prædixitque morte violentâ obiturum, quod caput Algol in ascendente haberet, qui et postea duello periit. Vigilans ille dormire videbatur, nam obtusi aliqvid et stupidi præ se ferebat, cum dormiens multo alacrior ac vigilantior videretur. Cum evigilaret, nihil de actis suis reminisci poterat, nisi quod ex intenso capitis dolore ipse judicaret, multis se quæstionibus et responsionibus vexatum fuisse. Monstrosum hoc omninò videtur ac altioris indaginis. Sollicitissimus illo loco in causis hujus rei indagandis est Vayerus. Sed non solvit omnes nodos, neque nos hîc iis recensendis immorabimur. Ad viam Institutionis in Linguis procedimus. Eam oportet esse qvam brevissimam. Non enim probo illos, qui multitudine Regularum et Exceptionum onerant animos juveniles. Verum ego deprehendo, quod Fichetus in Arcanâ suâ Methodo cap. 12. monere voluit: Unum admoneo in linguis perdiscendis, quas eruditas vocamus, Hebraicis, Arabicis, Græcis, omissis tricis minutarum observationum, tribus lectionibus tradenda legendi, declinandi atque conjugandi principia; quartam, rationem investigandi Thematis ac Radicis: tum ad legendos et interpretandos autores progrediendum et componendum; hoc probavi in viris ingeniosis: pueri diuturniore paulo indigent labore et studio. Vornaculæ porrò linguæ, Italica, Hispanica, Germanica [424] Anglica, usu et similicudine cum Latina et Gallica percipiuntur, et lectione ac versionibus, ut vocant, columnis hinc inde oppositis. Qvanti porrò sit linguarum peritia, pretio ipsarum scientiarum pensitandum est et fama doctrinæ. Plerique nunc ita linguas tractant, non ut linguam doceant, sed ut Gram~aticos faciant, qvæ res omnium absurdissima est. Beccherus in suo opere didactico magnum se compendium docuisse nos existimat, qvod viâ derivacionis pueros magnam vocabulorum copiam discere posset ostenderit; cum ego tamen hoc ut supervacuum seponendum esse existimem. Hoc labore annos ille transigit. Hæc suâ sponte in legendis autoribus occurrent citra ullam memoriæ fatigationem. Pauca sunt vocabuia, qvorum usus in sermone civili est, cætera qvis curet? Artium scilicet et Opificiorum vocabula, qvæ in ipsâ Româ vix omnes noverunt. Variè in addiscendis linguis peccatur: qvidam nimium superstitiosi et operosi sunt in regulis et præceptis; qvidam exiguo tempore addisci posse volunt. Eqvibus tamen hi cæteris tolerabiliores peccant. Autor Medicinæ Mentis part. 2. p. 192. rectè de linguis addiscendis judicat. Etsi ea, qvæ de compositione sermonis dicit, cum moderatione qvâdam intelligenda sint; è qvo locum paulò prolixiorem adducam, cum hoc argumentum optimè illustret. Tres dantur in qvalibet lingua perfectionis gradus. Horum primus est linguam tantum intelligere, non item loqui posse, id quod in quâvis linguâ omnium facillimè contingit. Etenim videmus peregrinantes incolas ejus regionis, quam adeunt, multo citius posse int. Uigere, qvam eos alloqvi. Secundus est præter intelligentiam loqventium aut librorum omnia etiam ordinaria sine hæsitatione posse cloqui, et hic gradus priore est difficilior. Tertius est difficillimus, ut eâdem linguâ de quavis materiâ exacte et qvodcunque libuerit, disserere, scriptumque possit componere. Cum itaque semper à facillimis sit exordiendum, non satis quis poterit mirari quare contra manifestam rationem vulgò â re difficillimâ, hoc est, ab ultimo gradu in puerorum institutione initium siat. Est autem hujus rei ratio in promptu: quia omnes consuetudine ducimur, non sanâ ratione, et commissos hâc in re errores utut quis palpârit, vix tamen emendârit. Præceptor quippe hâc ratione supersedere multo labore potest, nec aliud facit, qua~ ut exercitia latinè reddenda discipulo proponat, reliquum qvod est temporis ipse in otio transigit, sudante interim discipulo sibi soli relicto, seseque in omnem miserè torquente formam; ubiè contrario secundum methodum à me hic tradendam discipulo parum, præceptori mulium, imò omnis serè incumbat labor: quâ methodo si vulgares uterentur pædagogi, non tam multos simul discipulos, ut jam sit, præ nimio labore possent informare. Veruntamen, quiain his ad puerorum utilitatem tantùm est respiciendum, ultimi autem duo gradus seu utilitates in tradendâ qvâvis linguâ, videlicet ut sciamus aut ore aut scripto omnia animi sensa cum aliis communicare, multo dissciliùs acquiruntur, nec tantum semper, quantum primus gradus, habent usum, imò si vel maximè eos tibi reddideris familiares, temporis tamen tractu, ni exercitium quasi continuum adsit, abeunt in oblivionem. Aoquiritur verò multo facilius primus gradus seu utilitas bonos intelligendi autores, continuum semper habet usum, nec adeò oblivioni est obnoxius; qvin et hoc acquisito [425] gradu, reliqvi duo multo etiam faciliori negotio obtineri poterunt. Neminem sanè credo existimare, me hic sanæ rationi contraria tradere, licet consuetudiniquàm maximè adversetur, me primum solum hîc amplecti gradum. Si verò non alius tibi fuerit scopus, quam ut puer autores e. g. Latinos quosvis discat intelligere, eò cum licebit hâc, quam traditurus sum, mithodo adeò facilè pervenire, ac tam brevi, ut, licet à decimo aut duodecimo ætatis anno demum fecerit discendi initium, id non impediturum sit, qvo minus sat adhuc temporis supersit ad æque magnos d inceps, ac qvivis alius, qvi vulgari ducitur viâ, progressus faciendos in siudiis, nec dicam majores. Etenim hîc non erit necesse, ut puer multas Grammatices regulas magnolabore ediscat tædiosissimas, et neqvide~ benè intellectas, ullamque syntaxin, qvæ tam subitò oblivioni ac m moriæ traditur; nec qvoque si ita placet, necesse erit, ut ulla vocabulatechnica, qvæ monstra pueris videntur, in ratione~ veniant: sed sola hic post necessariam lectionem reqviretur declinatio et conjugatio cum verboru~ copiâ. Ne verò hîc denuò multas fingas difficultates, hæ declinationes et conjugationes juxta ordinem tradi solitum à puero, ut vulgò sit, memoriæ non sunt mandandæ, sed primò tantum scripturâ consignandæ, tum plurima vocabula, adse in illâ scripturâ exercendum, sæpè secundum hunc ordinem varianda erunt; si deniqve satis tibi in hisce exercitatus videbitur, extra ordinem variè interrog ando discipulum, et qvidem vernaculè, essiciendum est, ut tandem latinè absqve ullâ hæsitatione respondere sciat, aut vice versâ, si tu latinè qvæsiveris, ipse vernaculè respondeat: id qvod breviori, ac qvis opinatus fuerit, tempore obtinetur. Sono enim sæpè audito, qvia sic per responsionem certi in nostra imaginatione motus freqventer se invicem subseqvuntur, puero adeò, continuatâ aliqvantulum hâc repetitione, facilia evadunt, ut, in ipso præter attentionem rogato, isti fere motus tandem excitentur, et ita levissimo negotio respondere sciat. Sed hoc ipsum, si magnâ ideò facilitate, majori certe qvam vulgò utilitate essicitur; qvando qvidem vocabulorum variationes non occurrunt in libris secundum ordinem regularum Grammatices; unde sit, ut pueri grammatico ordini assveti soleant hic hærere; id qvod in hâc nostrâ methodo non accidit, qvâ turbato qvomodo libet ordine æque promptè respondere didicerint. Verùm hæc levia sunt. Maxima tibi fortè videbitur difficultas, unde haurienda sit vocabulorum copia? Fortè ex Lexico, Januâ qvadam linguarum, similibusque libris? Veròm, qvia multa hîc sæpe discuntur vocabula, qvætam parum ex usu sunt,, ut priusqvam aliqvando in autorum lectione occurrunt, eorum aliqvoties potuerimus oblivisci, colliges facilè hæc magno tædio, exiguoque è contrario fructu perdisci Dices fortè, quia is, qvi multæ fuerit lectionis, suspicari facilè potest, an aliquod occurrens vocabulu~ multi fuerit usus nec ne; indicem idcircò multoru~ vocabulorum ei fore tali percurrendum cautelâ, ut puero ediscenda seligat vocabula, qvæ judicârit freqventioris esse usùs, reliquis posthabitis. Consilium utique bonum, qvod etiam, si seqventia addideris, suum poterit habere usum: qvin ausim spondere tam paucæ numero tunc collectum iri vocabula ad multos autores intelligendos sufficientia, ut siprimum hæc alicui narraveris, vix tibi hâc inre fidem sit adhibiturus. Verùm hîc communicabo unâ cum tota procedendi methodo, qvod magis profuerit, ut puer qvosvis autores Latinos brevi intelligere discat. Sumatur liber, quem aut puer jam tum satis in [426] naculâ linguâ cognoverit, aut talia continuerit, qvibus eum qvàm maximè delectari sciveris; in hujus libri qvalibet parte explicandâ operam dabis, ut omnia in eo occurrentia vocabula, te continuo rogante, ipso autem respondente, memoriæ mandet: secundo, jubeas eadem vocabula omnia ipsum declinare velconjugare, extra ordinem, ut suprà docui, ipsum indesinenter interrogando: tertio, his peractis, ipsi ipsum explices textum. Non video, qvidhîc obstet, qvin, si vel stupidissimus suerit, longè minori opus habeat labore ad interpretationem Latinorum autorum addiscendam, qvam si aliqvid ex vernaculo in Latinum tuan sferat sermonem, vel, ut fieri vulgò solet, componat. Qvanto autem hæc omnia successu, si sæpe diu continuentur, qvantâque porrò fiant utilitate, facilè tibi apparebit, qvia hæc ita continuando per totos autorum tractatus plurima vocabula sæpissimerepetuntur. Continuato aliqvantisper hoc negotio, sensus etiam trium qvatuorve vocabulorum detectus faciet, ut reliqvorum sensum facilè divinet. Si tandem multum hoc continuetur exercitium, qvæ ratio loqvendi apud Latinos sit consueta, qvæve inusitata, qvidque bonam sapiat latinitatem et qvid non, multaque ejusmodi alia, vel ex ipso phrasium audito sono levi negotio dijudicabitur. Memini eqvidem me vidisse puerum annorum circiter decem, qvi duorum annorum spatio omnes Latinos autores vulgatos benè intelligendi sibi habitum comparârat, tantùm inde qvod varios autores interpretandi consuetudinem sibi habuit commendatam: qvanqvam, ut hoc efficeret, multa ipsi erant imprimenda baudqvaquam necessaria. Qvid itaque hic sperandum sit, ipse judicaveris. Ubi autem eum eo perduxeris, ut libros vulgares Latinos absque ulla difficultate capiat, nec non, secundum ea, qvæ supræ dicta sunt, ardorem in ipso excitaveris varios evolvendi libros, eos ipsi exhibendo, ostendet tibi luculenter experientia, qvàm incredibiles brevi in linguæ notitiâ progressus sit facturus; adeò ut, siqvidem ère suâ fuerit, ac postulaverit necessitas, ut sibi acqvirat reliquos duos gradus circa profectionem in eâ linguâ, facili quoqve conatu cò pertingere qveat; tum demùm fuerit operæ pretium bonam, si placuerit, Grammaticam, nec non aliqvem in Latinâ linguâ exercit atissimum adhibere, qvocum de rebus variis frequenter et doctè sermones habeat, arreptoque calæmo de rebus diversis diversimodè se scribendo exercere, aliaque compluria exercitia: hæc ille sibi acqviret minore difficultate, quàm alii in Scholis, sed æquali perfectione. Hæc ergo ad benè intelligendum, quæ adminicula, ut imaginatio circa veri et falsi notiones qvàm latissimè extendatur, qvò difficultatem habeat minorem, sufficiant. Proponit etiam Beccherus qvædam Grammatices et Syntaxeos compendia, qvæ Praxi Didacticæ suæ subnectit; ubi sub typis Declinationum et Conjugationum regularium et irregularium, regularum variarum molestiam evitat; qvâ de re etiam Autor Medicinæ Mentis loco citato. Qvirinus Kuhlmannus qvoqve inter summa sua arcana divinitus inspirata methodum hanc novam Grammaticam refert, qvæ planè cum Beccherianâ convenit. Ita enim ille in Epistola de arte Combinatoriâ pag. 22. Si puerum docerem Grammaticam, uno opere cum Declinationibus Conjugationibusque docerem illum casuum, numerorum, temporum, personarum applicationem simplicissimam adomnia, hactenus maximos viroslatentem. Sed non latere etiam alios admirabile hoc secretum, [427] sex annis ante hanc Epistolam Kuhlmanni editam Beccherus in Methodo suâ didacticâ ostendit. Mormius qvoqve in Arcanis Collegii sui Rosiani singularem in linguarum cognitione informationem memorat p. 68. Rosius Doctor noster, condolens ærumnis et impensis, qvas faciunt parentes, qvi silios suos Latinis literis imbuendos tradunt; sudoribus item, quibus juvenes pluribus annis anhelant, unicæ linguæ bujus gratia, tum et adultis, qvi propter diuturnitatem et difficultatem à tanto gentiu~ vinculo arcentur; excogitavit methodum familiarissimam et facilem, qvâ ad summum anni spatio Latinam linguam intelligere et eloqvi quilibet possit, cujuscunqve sit status ætatis et conditionis. Imò si qvis diligentius incumbat, mense sexto re desideratâ potietur. Regulæ ad id sunt faciles intellectu, et ita nobiles, ut etiam linguæ cujuslibet vernaculæ rationes et proprietat es edoceant. Nostri vero discipuli cum aliis, qvi vulgari methodo dant operam, disputando congredi amant; qui cum hanc methodum ignorent, nostri vero norint utramqve, ut nil perfectius desiderari qveat, ad singula illi obmutescunt. Hæc etiam methodo omnes aliæ linguæ doceri poss nt, si nobis vacaret eam illis accommodare. Regulæ enim illæ ex naturâ omnium linguarum et proportione secretâ, qvâ omnes inter se conferuntur, sunt erutæ. De hoc arcano librum conscripsimus, cum tabulis rem ad oculos demonstrantibus, qvem amici in lucem edi sæpius petunt: verùm hæc temporum malignitas periculum est ne solidam literarum culturam minus dignè sit habitura, De linguâ Latinâ intra sex menses docendâ Schenckius ille Mnemonices Magister singularem librum scripsit. Extat qvoqve Jani Rutgersii Epigramma inter Poëmata ejus in Gerhardum Tuningium, qvi sex mensibus accuratissimè linguam Latinam didicerit, unoqve triennio totum studiorum cursum absolverit. Geinandi qvoqve pueri singulare exemplum est, de qvo Grotius in Poëmatibus, pag. 196. Linguas in ipsis doctus incunabulis Quas poscit usus, exuisti infantiam, Reptasti ad artes inde properatus puer, Et imbibisti, qvicqvid est sapientiæ, Cum lacte primo. Invidendum est elogium, qvod ipsi tribuit p. 184, atqve his verbis concludit: Inferiora tuis Epinicia sume tropæis, Nam qvidigna dares, ipse, sed unus, eras, Artifices nasci tecum non possumus omnes: Hoc est Naturæ se super antis opus. Sorellus libro de Scientia Universali, capite de perfecta methodo tom. 4. p. 539. non multum favet methodis illis, qvibus infantes celerem Latinæ linguæ cognitionem acqvirunt, etsi non negat, compendia qvædam adhiberi posse. Qvare Montani illam informationem elevare videtur, qvod ipse Montanus non multum se ex eâ fructum habuisse qveratur, loco supra citato: qvodque linguæ vernaculæ usus plus ad vitam civilem conferat. Methodum illam porrò air potius Ludimagistro formando inservire, qvam homini eleganti, et ad vitæ civilis usum admovendo. Sed frivolum hoc esse judicium qvis non videt? Nam [428] qvod Montanus postea in Collegiis corruptam sibi latinitatem primam puriorem qveritur, hominum indoctorum colloqviis factum est. Qvod si prudens illa manuductio Parentis semper adfuisset, et conversatio hominum literatorum, aut ipse in legendis autoribus sedulus fuisset, non amisisset illam elegantiorem latinitatem: fuere et alii, qvi plures eodem tempore linguas docere voluerunt, per subsidium unius linguæ generalis, cui qvasi inædificarent cæteras, cujus rei autorem nominat aliqvem des Vallées. Sed parum ait hoc consilio effectum fuisse. Fuit et alius le Maire, qvire ipsâ præstitit, qvod alter ille promiserat. Informavit enim infantem octo vel novem annorum, ut Hebraicam, Græcam et Latinam mediocriter sciret. Poterat enim vertere in eas linguas themata proposita, et libros oblatos in vulgarem linguam transferre. Processit autem illâ methodo, ut simul cum lectione autorum præcepta Gram~aticæ traderet, prœmia proponendo pro certo vocabulorum numero, qvæ è lectione memoriæ infixerat. Improbat hanc docendi linguas methodum sine ulla ratione Sorellus. Est enim illa primæ illi, qvæ per consuetudinem et conversationem instituitur, similis, et post illam præcipuo loco habenda. Qvod enim objicit Sorellus, facilè oblivioni tradi posse, qvæ hâc ratione docentur, nullius momenti est. De eo viderint, qvi informationi præsunt; viderit ipse puer, et continuo exercitio facultatem illam alat et sustentet. Deinde, qvod ad cæteras artes et scientias qvasi stupidus visus sit puer, ut idem objicit, non tam methodo huic, qvam inhabilitati peculiari tribuendum est. Nulla enim causa in illâ methodo est, qvæ talem estectum producere possit. Voluit ille ludum aperire, sed non paucioribus, qvam 50. Discipulis, qvorum singuli mille libras Gallicas pro Minervali darent; vel paucioribus etiam, si pretium, quod pro 50. posceret, solverent. Verùm cum nemo inventus sit, qvi summam illam impendere voluerit, irriti hi conatus fuere. Illustre exemplum similis penè informationis in linguâ Græcâ et Latinâ, ac in præcipuis ejus linguæ autoribus prælegendis dedit Tanaqvil Faber, qui filium suum ab anno 10 ad 14, qvo ille immaturâ morte sibi ereptus, utrâqve linguâ planè expolivit, ut cum viris certare posset. Edidit Gallicâ linguâ hanc methodum suam exiguo libello, cui titulus: Methode pour commencer les humanités Grecqves et Latines à Saumur 1672. in 120. Ipse in epistolâ ad illustrissimum virum de Morangy Consiliar. Regium de hâc suâ methodo testatur. Hoc certè liqvido assirmem, intra pauculorum annorum spatium ita institui et informari posse, ut, qvi viâ pervulgatâ deducti suerint, puerulos dicas, illos autem viros esse, et ad splendorem literarum natos dejeres. Eò magis autem prodesse hæc methodus aliis poterit, cum non inanem ideam Autor ille exhibuerit, sed ipsâ illa praxi deduxerit, ut eô major fides historiam recitanti, qvam consilium suppeditanti, haberi debeat. Scripserat ille jam Anno 1652. ad Claudium Sarravium epistolam, qvâ de pueris humanioribus literis imbuendis agit, qvæ operi Epistolarum Sarraviano additur; [429] sed tum, cum ille hæc scriberet, ejus experimentum nondum in filio fecerat, qvanqvam in autorum prælectione specimen amicis dederat nondum necessariâ instructis. Qvâ de causâ magnâ hujus sui consilii fiduciâ scribit: Tam id eqvidem scio persici posse, qvam me scio vivere. Optimam in linguis et rebus ipsis informationem in accuratâ veterum autorum lectione collocat. Dum enim alii altiùs hoc negotium repetentes , dum delectum ingeniorum haberi vellent à principibus, qvi non sunt eâ sapientiâ instructi, aut veterum temporum mores et disciplinam reduci, aut novos qvosdam cœlo lapsos Doctores dari, tempus et ætas labitur, atqve iis studiis tenera ingenia mancipari qveritur, qvibus insulsa barbaries hommum animis implantatur. Sed absqve veterum autorum lectione Faber suos malit liberos opiliones esse et merum rus, qvam iis dare literis operam, qvashodie doceri videmus. In autorum ergo lectione prima et linguæ utriusqve et philosophiæ vestigia ponere jubet, Methodum vero, qvam præscribit, paucorum ait hominum esse et eorum præcipuè, qvi opibus idoneis instructi. Conduci peritorum Magistrorum operam; et in Scholas fortè induci autoritate Magistratus talem methodum posse existimat. Hanc methodum consilio viri alicujus illustris publico hoc libello exposuit Faber, unde nos pleraqve excerpta hîc dabimus, cum nonsit in omnium manibus, isqve non exiguo multis esse usui possit. Primùm filium suum ante decimum ætatis annum non nisi legendo et pingendis literis dare operam voluit; neqve calligraphiam multum qvæsivit, qvoniam illa, si à teneris ingeniis affectatur, sollicitos magis qvam incitatos ostendat, neglectior verò scriptura plus ardoris et Phantasiæ arguat: Qvo qvidem judicio ab Huarto discedit, qvi calligraphiam ad vim imaginationis nimiam referebat, qvam ille à puero abesse volebat. Ante sextum annum frustraneam in scribendo operam impendi judicat: Primùm, ut legat accurate, curandum est. Decimo anno (Pater autem duodecimo demum anno rudimentis studiorum admotus est) Latinæ linguæ elementa ingressus est, statimqve cum Latinis nominibus Græca qvoque legere incepit, qvem laborem per qvinqve dies continuavit, ob illas, qvas vocant, in Græcâ linguâ abbreviaturas. Eum in finem illi magnum Alphabetum Roberti Stephani dedit, unde singulis diebus paginam descripsit, ac postea, cum ab hâc operâ cessaret, singulis tum hebdomadibus, qvæ semel didicerat, repetiit. In Latinâ linguâ ita rem instituit. Descripsit illi primùm Nomina, Pronomina, Verba, Præpositiones, et magnum numerum Adverbiorum, unà cum eorum significationibus, chartâ grandiusculâ in 4to complicatâ. Et sic ille omnes Grammatices libellos adornari vellet, cum imaginativam puerorum vim et memoriam adjuvent. Paradigmata qvoqve non in alteram lineam, si fieri possit, trahi volebat, Qvare et Autorum editiones majusculas, grandiore typo impressas, minutis illis præfert, seqve ex illis citius centum, qvam ex his sexaginta, versus memoriæ mandare eodem temporis spatio potuisse testatur. Ante nomina ipsa clarò et accuratè explicabat rationem Generis, Casus, Numeri et Declinationis, qvæ repetenda ipsi crebrò fuere, ita tamen, ut paucis verbis ad interrogata responderet. Damnat enim magistrorum morem, qvi multa ac inordinatâ loqva citate aures et animos puerorum obtundunt. Idem in Pronominibus et Verbis fecit, atqve ei sedulò inculcavit, si primum verbum accuratè sciret, etiam reliqva intra 5. dies non ignoraturum, qvod et res ipsa comprobavit. Ne vero, dum Verba tractat, memoriam fugiant Nomina, singulis diebus illa, cum cubitum it, ac lecto surgit repetenda. Ex omnibus vero Orationis partibus mobilibus nulla difficilior est, qvàm Verbum. Ideoqve diutius se in his, qvam in Nominibus tenere voluit, usque dum accuratè ad has qvæstiunculas responderet: Qvid est #et? Qvid Gallicè significat? Audire, an non pluribus locis reperitur? Qvid amatumiri etc. In singulis Conjugationibus tria paradigmata dari vult, ut Activum amo, Passivum amor, Deponens contemplor. Nam deponentia qvodammodo turbabunt, anteqvam continuo exercitio usum et differentiam deprehendat. Et hoc qvidem modo plus effici unâ hebdomade posse, Faber ait, qvam ab aliis qvatuor mensibus. Mense uno et dimidio exacto, singulis diebus tres qvatuorve lineas Latinâ linguâ exhibuit, e. g. Neqve enim datum est cuilibet homini, imperare cupiditætibus suis, et virtutum Christianarum exempla constanter seqvi. Ex his bene instructus respondet: Datum est, est præteritum passivum neutrum; cuilibet est dativus singularis pronominis compositi; et sic in cæreris; in Verbis numeros, tempora, modos; in nominibus casus nominavit, etsi Syntaxeos nondum peritus. Objicit hîc sibi Faber, puerum, qvi vocum significationem non nosset, in flexionibus illarum hæsitaturum: cui verò ille experientiam contrariam opponit: Hic enim non agi ait, nisi de terminationibus Nominum et Verborum, qvod accuratè memorià comprehensurus sit puer, si rectè interrogationes durante illo Declinationum et Conjugationum cursu instituantur. Ejusdem rei se in Græcâ linguâ periculum ait fecisse: Cum enim eam doceret aliqvando adolescentem, perfectè illam didicisse, licet significationem ignoraverit: qvæsitum enim, utrum nomen, an verbum; cujus casus nomen; cujus modi, temporis, verbum sit, in nullo errasse. Idem in Hebræâ, Italicâ, Hispanicâ et omnibus linguis fieri posse, neqve qvenqvam linguarum informationem hactenus recte in stituisse existimat. Intereà ne tædium, ut aliqvando fieri solet, suboriretur puero, fabulas de Diis Deabusqve gentilium narravit, totaqve hebdomade in his narratiunculis detinuit; qvæ ita oblectarunt pueri animum, ut qvatuor integras horas de die interdum impenderit; Qvas postridie manè repetens firmiter memoriæ inhæsisse Pater comperit: Qvoniam enim ludicra in his multa sunt, ea per se tenaciùs hæserunt, ut postea æneida, Metamorphosium libros, et Iliada prælegenti illa denuò explicanda non fuerint. In conjugationibus satis exercitato doctrinam præteritorum è Grammaticâ alterâ Vossii, qvæ in margine significationes cujusqve verbi cum casu, qvem regit, adscriptas habet, proposuit. Omisit hîc composita, exceptis iis, qvoru~ significatio remotior erat; qvod multum temporis et laboris imminuit. Paululum ultra mensem durabat hoc exercitiu~, et interrogabat puerum simul de regimine verborum, cum de præteritis et Supinis illum interrogaret, magno sane emolumento: Nam eâ ratione ne advertens qvidem prolixam et difficilem Grammatices partem didicit, Syntaxin scilicet, qvæ vehementer fatigare solet puerorum animos. Qvare nec tempus illi peculiare destinavit. Et qvoniam magna verborum copia in linguâ Latinâ est, qvorum significatio cum Gallicâ linguâ convenit, in his leviter, in cæteris accuratius versatus est. Qvo consilio numerum verborum qvartâ parte, magno informationis compendio, imminuit. Præterea singulis diebus, cum cubitum iret, has interrogatiunculas suas repetiit: Qvod ille vehementer ad memoiam exercendam omniaqve firmius illi imprimenda commendat. Miscebat illis laudes et blandimenta, qvæ animum pueri erigebant, ut ad qvævis subeunda promptissimus esset. His Gram~aticæ rudimentis noluit praxin et ipsam compositionem subjun gere. Absurdum enim existimat à compositione initiu~ in linguâ addiscendâ facere. Cum enim tres gradus linguæ constituat, primum intelligere, secundum componere, tertium loqvi, qvos gradus etiam natura ipsa servet; eam nos seqvi debere existimat. Qvemadmodum enim ad ædificium exstruendum materiâ indigemus, sine qvâ nec ipse Archimedes qvicqvam effecerit: ita verbis eorumqve sensu nos primùm vult esse instructos. Ad lectionem ergo puerum suum ducit, proponendo ipsi librum, cujus dictio et facilis et perspicua sit, materia historica vel fabulosa. Ubi usus illum paululum firmaverit, in vernaculam linguam convertere jubet, qvam primùm ipsi magister suppeditet puram et simplicem, sine ullis circumlocutionibus, qvæ pueri intellectum turbant. Initium hîc factum parvis lineis, qvæ singulis diebus augebantur; taliqve progressu plus præstabatur tribus mensibus, qvàm tribus annis vulgari viâ: Qvod suâ experientiâ se dedidicisse Faber fatetur. Seligiergo vult primò librum, cujus constructio sit facilis, minimè implicata et figurata, voces et meditationes non abstrusæ, argumenta fabulosa vel historica. Moralibus enim meditationibus fatigari pueros, neqve illis delectari existimat. Phædri fabulas difficiliores pro tironibus habet. Qvoniam verò non sit talis historicus, qvi respondeat primo puerorum captui, duo vel tria capita historica è S. Johanne secundum versionem vulgatam, qvæ summè simplex est, ut omnis Syrorum et cæterorum Orientaliu~ stilus, atque ideo huic scopo maximè conveniens delegit: cum præterea notitiam argumenti è lectione qvatuor Evangelistarum in Gallicâ linguâ haberet. Qvæ singulis diebus lecta fuerunt (fuere autem paucissima) accuratè fueruntexplicata, et vespertino ac matutino [432] tempore repetita, singulisqve novis lectionibus initium ab illa, qvæ præcesserat, captum fuit. Ita intra qvindecim dies, singulis diebus duas minutas in duodecimo paginas prælegendo, tria capita absolvit. Hæc inter, ut ad ulteriorem autorum cognitionem puerum manu duceret, mappas illi Geographicas explicuit, sine qvibus Historici intelligi non possunt. Hîc primùm docuit situm partium principalium, plagarum et ventorum nomina in linguâ Latinâ, hinc partes Europæ antiqvæ, nihil de urbibus, fluviis et montibus monens. Monstravit promontoria, sinus, freta et similia. Monstravit postea partes Europæ antiqvæ secundu~ qvatuor plagas. Qværebat de situ Hispaniæ, Galliæ, Germaniæ, Italiæ. Ubi erraverat, in mappâ errores ostendebat: Qvi labor adeò benè successit, ut in chartâ inani notare situs locorum potuerit. Europæ subjungebat Asiam et Africam notando tantumloca generaliora. Postea Eutropium legendum dedit; et primum qvidem exiguam epistolam ad Imperatorem Valentem, et primam libri periodum: Quæ, etsi initio difficiliora visa sunt, iteratâ lectione et vespertinâ ac matutinâ repetitione firmas in animo radices egerunt. Interposuit his rudem cognitionem mapparum Italiæ, Græciæ et Siciliæ; ut sciret tantùm præcipuos populos, urbes, fontes, montes etc. Sed repetitâ Eutropii lectione monstravit Hetruriam et Latium antiqvum Ortelii et circuitum maris Mediterranei, ab ægypto ad Pontum Euxinum etc. qvætenuis cognitio Geographica vehementer postea profuit Historicos, Homerum, Virgilium explicanti. Hoc institutum, ut sanè æqvum est, mirificè Faber commendat. Eutropio subjunxit Aurelii Victoris libellum de Viris illustribus, ejusdem cum Eutropio argumenti, sed styli cultioris; qvem exiguo tempore absolvit. Commendat ejus usum Faber pro adolescentibus, sed seriem temporum à magistro vult ostendi, qvo qvisqve tempore vixerit. Laudat sententiam Scaligeri, qvi minutos illos historicos plus utilitatis ad historiam Reipublicæ, qvàm majores illos, afferre judicavit. Hinc Justinum aggressus est, qvi valde placuit puero ad magnam eventuum varietatem et novitatem argumenti; in qvo ille tres de die paginas editionis Elzevirianæ absolvit, præteritis locis difficilioribus e. g. de antiqvitate Scytharum et ægyptiorum, de Sicilia, oratione~ Mithridatis, qvæ postea tamen reassumpsit. Adhibitæ fuere semper in subsidium mappæ Geographicæ. Hanc Justini lectionem ter magna cum voluptate absolvit. His hactenus ita absolutis, ad Græcam linguam accessit, cujus Grammaticam eâdem ratione, ut antea Latinam, concepit. Habebantur in illa tantum paradigmata simplicia Nominum et Verborum, et copia Adverbiorum usitatorum cum numeris; qvi primo omnium in lingua aliqvâ addisci debent: qvod et antea in linguâ Latinâ factum. His enim non rectè apprehensis, semper in versionibus ad dictionaria cum magno dispendio temporis recurrendum est. Addidit exiguum diagramma præpositionum, cum earum regimine et significationibus [433] communioribus, cæteris ad usum ipsum rejectis: Qvam præpositi num doctrinam eò diligentiùs in linguâ Græcâ, qvàm Latinâ excolendam vult Faber, qvod majoris in eâ usus sit. Solet enim verbum ex hâc velillâ præpositioone compositum tres diversos interdum regere casus, et diversas habere significationes. Hoc diagramma spatio sex horarum didicit, sedne oblivisceretur, qvotidie repetendum fuit. Docuit hinc nomina, pronomina, et primum verbum vivâ voce, ac relegendo repetere jussit, usqve dum perfectè sciret. Ad primæ conjugationis normam et cæteras flectere docuit, ita, ut singalis diebus novam proponeret, ad primam applicando, et per cognitionem, qvam de figurativis habebat, exercendo. Atqve ita methodo facillima sex conjugationes ad unam reduci posse ostendebat. Hinc processit ad verba circumflexa, qvæ non aliâ ratione conjugari monstravit, qvam ultimum illud verbum. Excepto enim Indicativo in qvovis modo, non habere nisi unum tempus, qvod contractionem recipiat. Qvod ut verum esse ostenderet, conjugare jussit verbum sine contractione, et applicare ad verbum : qvod optimè, etsi primum qvibusdam in locis hæreret, successit. Sollicitissimus fuit in explicanda proprietate nove~ mutarum, qvæ suis conversionibus et mutationibus omne in Etymologia et conjugatione Græcæ linguæ punctum ferunt. Ad hæc qvoniam pauci attendant, hinc fieri judicat Faber tam paucos esse, qvi genium admirabilis hujus linguæ rectè intelligant. Multum etiam in augmentis puerum suum exercuit. Restabant jam verba in Mi, qvæ negotium facessere videbantur, neqve sine causâ. Hanc terminationem, ut plures alias, è Scythicâ linguâ descendere observat Faber; cujus rei veritas è Scholiastis, qvi supersint, pateat. Ille hæc verba à sextâ conjugatione descendere ostendit, qvodqve Perfectum, Plusqvamperfectum, Aoristus primus et Futurum câdem ratione conjugentur. Tria ergo tempora restant in Indicativo, scilicet Præsens, Imperfectum et Aoristus secundus. Jam Imperfectum et Aoristus secundus eandem terminationem et flexionem habent. De tribus temporibus non nisi duo supersunt, qvæ facilis sunt conjugationis, præterqvam quod Aoristi passivi Verborum Barytonorum omnem illam difficultatem tollant. Probat hoc exemplo verbi ; non enim nisi figurativam vel terminationem cujuscunqve Aoristi respicere nosjubet. Quando enim Aorist. 2. Passiv. ita conjugatur, , annon eâdem ratione in primo verbo Anomalo, Aoristus 2. Indicativ. conjugatur ; et in secundo verbo ; et in tertio . Nulla hîc mutatio nisi figurativæ. In quarto eadem ratio conjugationis est, qvæ in primo; nisi qvod figurativa qvartæ conjugationis appareat loco figurativæ primi verbi. Qvæ cum non ita distinctè et secundum analogiam vulgo doceantur, frustra hæc memoriæ inculcari qveritur Faber. Cum hæc memoriâ firmiter teneret filius, in diversis reduplicationis generibus exercuit; vespertino ac matutino tempore verba in Mi et contracta, omnemqve Grammaticam repet it, qvæ adeò ad unguem nôrat omnia, ut sæpè inter lusus cantillando [434] illa profunderet. Oblectabat se puer sono linguæ Græcæ, qvem illesvaviorem in hâc, qvàm in Latinâ linguâ jam tum eâ ætate sentiebat. Qvod pueri judicium miratus Pater, confirmavit ejus sententiam. Non est, inqvit ille, in Græcâ linguâ vel strat, vel crat, vel qvit, vel brant, vel trant, vel mit, vel put, vel git, qvæ terminationes in verbis Latinis occurrunt. Hoc qvoqve utiliter instituit Faber, ut filius omnia genera verborum sine augmentis conjugaret, qvò maturè disceret, non esse illa ad verbi tempora noscenda necessaria: Sufficere enim hanc notitiam qvalis sit sigurativa Futuri et Præteriti. Fecit verò hoc eam ob causam, qvod Poëtæ augmenta plerumqve rejiciant, qvorum lectio morari postea potuislet puerum, verba ipsi nova fuissent visa, ni satis maturè conjugatione tali huic rei adsuevisset. Hinc olim Græcis verbis augmenta defuisse Faber existimat. Magno ducebatur desiderio legendi Puer Græcos autores. Pater ut exploraret ejus profectus, librum Græcum impressum ostendit, cujus ne unicam qvidem vocem intellexit, nisi qvod ad has interrogationes: Estne hoc nomen, verbum? qvis casus? qvod tempus? mediocriter respondit. In terea Ovidii Metamorphoseon librum, ut fabulis recrearet, osrendit, seqve prælecturum promisit, postqvam Græcum S. Matthæi Evangelium inceperit. Qvâ spe ille animatus, in Græcis lectionibus diligentiorem se præstitit. Pater primùm pauca proposuit, ac verba difficiliora ad marginem notare jussit, statimqve Metamorphoses incepit, qvarum liber primus et secundus difficiliores ob argumentigravitatem illi visi sunt. Sed, cum ad illa, qvæ captui ejus accommodatiora erant, accederet, adeò lectione Methamorphoseon delectari visus est, ut illis absolutis, novos sibi Metamorphoseon libros posceret. Cui Pater: faciemus ex uno repetendo duos, qvod ipsi statim placuit. Interim Matthæum et Marcum in Græcâ linguâ levi opera percurrit, simul Latinæ linguæ fundamenta repetens. Hæc lectio Evangelistarum adeò benè cessit puero, ut, cum non difficilis visa sit, ad alia alacrior redderetur. A Verborum conjugationibus repetendis nunqvam tamen cessavit, adeò ut tædium puero è freqventi repetitione rerum, qvas optimè nosset, suboriretur. Postea S. Lucam, et S. Johannem opinione celeriùs absolvit. His absolutis, Dialectorum doctrinam proposuit, ita ut ad duas reduceret, Ionicam et Doricam: cum plerumqve horrere hanc doctrinam soleant Tirones ob prolixitatem. Sed facilem illam fore promittit, si qvis rectè rem instituat: Cæteris enim Grammaticis rudimentis cognitis, non multum hanc doctrinam pueros turbaturam judicat. Ut hoc filio ob oculos poneret, declinare jussit nomina Græca secundum duas Dialectos, et ad marginem nominis notavit casus dialecti capaces. Idem in Verbis fecit; atqve hoc exercitium per sex dies repetendo semper continuavit, Nam totum hoc dialectorum negotium pro nudâ repetitione habet; qvæ varietas non tam molesta, qvàm grata puero visa est. [435] Satietatem in omni informatione fugiendam jubet Faber, atqve hoc magnum arcanum commendat, ut varietate tædium fallamus Dum his intentus erat puer, aliqvas æsopi fabulas Græcas interposuit, repetitis semper Dialectis; Ovarum praxin ut ostenderet, duo exigua poëmata Græca, alterum de pugnâ murium et ranarum, alterum de Leandri amoribus, explicuit. Fabulas et historias modo, qvàm potuit, ridiculo exposuit, ut ei firmiùs in memoriâ hærerent. In Mappâ Hellespontum ac urbes Sestum et Abydum ostendit, ac interea Metamorphoseon libros levi percursatione iterum absolvit. Postea Homeri lliada puero non sine autoris elogio, qvod semper fecit, proposuit. Hîc Faber , sed rem observatione dignissimam, commendat, Homeri lectionem puerili ætati præ cæteris convenire. Provocat ad suam experientiam et virorum illustrium exempla. Ipse anno ætatis 14. Homerum legere incepit, cum anno 120. primum Musæ nomen declinare incepisset. Josephus Scaliger studium Græcæ linguæ in Homero et tribus Tragicis Poëtis incepit. Idem fecere antiqvi Græci: Se tamen ideo â Novo Testamento initium fecisse ait, qvod Communis Grammaticæ lineamenta primùm sibi ducenda videbantur, anteqvam ad Poëtas accederet, qvæ in antiqvis cum materno lacte imbibebantur. Rationes, qvare Homerum vel Historicis vel Oratoribus præferat, has affert: Prosaici sermonum circuitus vastiores esse pro pueris, multas esse in illis inversiones, trajectiones, hyperbata, verba à suo regimine nimis remota, adeò ut, qvanqvam pueri omnem periodi compositionem intelligant, hîc tamen se expedire neqveant. Multa qvidem in Homero sublimia, sed compositionem facilem ac perspicuam, et rationem ejus conciplendi maximè naturæ conformem. His addit alias rationes, non minoris momenti, 1. qvod Homerus qvasi Commentarii instar sit pro omnibus Poëtis, Oratoribus, Philosophis, Epicuro excepto. 2. qvod ex illo verum particularum usum, unde elegantissima Hellenismi pars dependet, discere possimus, in qvibus regnat Homerus; nisi fortè Herodotum illi jungere velimus. Ejus rei rationem discere nos jubet è Rhetore Cassio Longino. Præterea Puer citius versus Homeri 50. memoriâ tenebit, qvam 15. lineas elegantis orationis Prosaicæ. Ac si versus benè memoriæ mandaverit, non facilè animo illi excident: mensuræ enim et numerorum ratio voces semper in memoriam revocabit, qvæ sine labore insigni puerorum animis ultro se ingerit. Ego, inqvit Faber, unâ horâ citius 100. versus Homeri memoriâ comprehendam sine hæsitatione, qvam sex majores periodos Ciceronis, qvin alicubi impingam. Hanc Homeri Iliada usqve ad 12. librum continuavit, ac interea, ne exercitium Latinum deesset, Salustium explicuit, in qvo primò bellum Jugurthinum præ Catilinario, nec sine causâ, placuit. Duodecimo Iliados libro absoluto satietas puerum ejus ceperat; Ideoqve statim Pater: Qviescat ille per quinque hebdomadas, postea ejus nova cupido incesset; ac Phædri fabulas prælegit magnâ cum pueri voluptate. Vehementer [436] delectabatur Legatione Canum cæterisqve fabulis. Et hoc Phædro qvasi viam illi sternere voluit ad Terentium; cum in tota Latinitate non sit autor qvi cum Terentio comparari rectiùs possit, qvàm Phædrus. Ne Græcam linguam negligeret, primam Aristophanis Comœdiam, locis qvibusdam omissis, exposuit. Hujus lectionis magnam voluptatem cepit puer, ut semper illam reposceret, cumqve in eâ esset, sibi in theatro inter histriones versari videretur. Comœdiæ, Ludiones, Histriones mirificè acuunt puerorum ingenium multasqve ideas amœnas phantasiæ sistunt. Non tollendæ à studiis sunt amœnitates, alioqvin ipse eorum amor peribit. Jam libros æneidos Virgilianæ illi ostendit, argumenta singulorum librorum strictim priùs enarrans, et in mappa Geographica æneæ iter ostendens. Adjunxit etiam mappam Italiæ antiqvæ, repetiitqve Eutropium et Victorem usqve ad Tiberium, qvoniam nominum multorum 6. æneidos mentio recurrit. Qvæ cum qvasi per ludum jocumqve fierent, et Aristophanis Fabula Plutus absoluta, Fabulam Nubes incepit omnemqve Theatri veteris faciem illi ante oculos posuit. Hinc ad Virgilii æneida accessit, qvæ puero longè difficilior Iliade visa est; nam versus Homerici fluere ipsi naturali qvâdam facilitate præ Virgilianis videbantur. Qvod pueri judicium Pater miratus, exhortabatur tamen illum ad lectionem Virgilianæ æneidos, cujus versus duriores tantùm ob duritiem linguæ Latinæ viderentur. In prælectione ipsâ se notaturum loca promisit, qvæ magis minusve placerent, unde postea ipse judicium formaret, quare Virgilius difficilior videretur. Post lectam Aristophanis Comœdiam Nomina et Verba Græca secundum dialectos repetiit: Qvâ repetitione semperopus esse ait, ne memoriâ excidant, qvæ semel didicimus. Interea Iliada Homeri ad librum vigesimum sine ullâ notabili difficultate continuavit. Varietatis gratiâ Terentii Fabulas his subjunxit, omissis Prologis, qvi difficiliores sunt; et paulisper sepositis Græcis autoribus, ut adeò brevi temporis spatio absolverit Terentium et Amphitruonem Plauti: ex qvâ unâ Comœdiâ plus se voluptatis, qvam ex omnibus Terentii, accepisse ajebat. Brevem qvoqve Chronologiam à Trojæ expugnatione ad finem Imperii Tiberiani in ejus usum delineavit, unde qvæstiunculas minutas ad Eutropium et Justinum ipse formavit, Paterqve illi proposuit: e. g. Qvot anni intercedunt inter Darium et pugnam Marathonicam, usqve ad natum Christum? Qvot â pugnæ navali Salaminiâ ad Alexandrum? Qvot ab Epaminonda ad Jul. Cæsarem? Præ cæteris memoriam illi fixam esse voluit in sextâ Olympiade et Urbe conditâ, primo, secundo, tertio bello Punico, tribus magnis bellis Civilibus, Nativitate Christi. Proposuit seriem Regum Persicorum et ægyptiorum, cujus magnum in Historiâusum esse ait. Voluit his subnectere Livii Historiam, qvem in finem illi ostendit Chartam Urbis Romæ à Pyrrho Ligorio delineatam; sed autorem hunc difficiliorem pro [437] pueris' deprehendit: Periodos enim habere longiores, qvam ut duabus absolvi respirationibus possint; qvarum se non exiguum numerum notasse ait, et gigantes præ cæteris periodis nominat. Qvare post absolutum tertium primæ decadis librum, hoc autore relicto, ad Iliada Homerise recepit, qvam puer expeditissime sine ullâ remorâ intelligere potuit. In totâ hâc informandi ratione facetias et ridicula qvædam inspersit, qvod optimum ille deprehendit, pro tædio evitando, animo alacri conservando, et memoriâ firmandâ. Verùm, cum in eo esset, ut Iliada repeteret, et qvatuor ultimos æneidos libros, qui faciliores visi sunt, absolveret, immaturo obitu circa finem anni 14. patri ereptus elegantissimus puer fuit; cujus jacturam filia, qvam reliqvit T. Faber, doctissima, commentariis in bonos autores editis celebris, supplevit. Pater verò hoc filio affectus sui et præclaræ indolis monumentum extare voluit, qvod exemplo etiam aliis esse possit. Ac sanè memorabile est, puerum 14. annorum bis absolvisse Iliada, æneida Virgilii, Terentium, Metamorphoses Ovidii, Salustium, primam Comœdiam Plauti, primam et secundam Aristophanis, tres primos libros Livii, præter Eutropium, Aurelium Victorem, Justinum, Fabulas æsopi, qvinqve libros Novi Testamenti. Qvid non his fundamentis superstrui potuisset usqve ad annum ætatis vigesimum? Qvare miseram bonæ juventutis sortem deplorat Faber, qvæ ineptorum magistrorum culpâ plerumqve perditur, bestias potius qvam homines disciplinâ suâ efficientum. Primùm Magistrum reqvirit doctum; neqve id tantùm, sed et qvi paterno affectu amet discipulum, omniaqve accuratè exigat, procul ab omni fastu, tœdio, iracundiá, qvæ omnia corrumpunt, remotus, non plagosus, non molestus, sed patientissimus, et humanitate pueros et qvasi qvibusdam deliciis in officio retinens. Mihi ab hoc loco non alienum visum est, si insigne hoc specimen, qvod feliciter in rem ipsam deductum est, fusiùs hìc exponerem: nam qvi consilia scholastica aliàs suppeditant, magno se offerunt numero. Sed intra ideam plerique subsistunt. Hìc vivo exemplo plus docetur. Non miror præstare hoc in puero decenni Patrem potuisse, et credo sane, vel citius hoc fieri potuisse. Benè successit illa informatio, qvia Pater fuit, qui seriò atqve ex animo omnia egit, qvi ipsum urgere continuis exhortationibus potuit, qvalem operam à conductis magistris nunqvam exspectes. Unus fuit, atqve in unum omnem suam industriam convertit. In Methodo nihil magnoperè desidero, nisi qvod omnem ab hac ætate praxin in componendo sermone cessare voluit, cujus leve exercitium, et velut , tam in prosâ qvam in ligatâ, instituendum arbitror. Pro lectione primâ vulgatæ versionis Latinæ Biblicæ ego elegissem minuta qvædam colloqvia, qvalia à multis scripta habemus: Est enim Vulgatæ dictio qvodammodo à genio emendatæ latinitatis alienior. Poëtarum lectionem cæteris autoribus præferendam non improbo, qvin potius multis ex causis suadeo, præcipuè qvod animus sublimiore quodam spiritu excitetur et numeroso dicendi [438] generi maturè adsuescat, et concinnitati sermonis hæc lectio viam sternat. Velim tamen à sermone soluto enthymematico et periodico non omnino arceri tironem. Non parum in illo situm est, ut maturè consecutionem periodicam per particulas causales, conditionales, exceptivas, adversativas etc. cognoscat. In qvem usum breviores epistolas Ciceronis, et maximè familiares selegit Sturmius, item sententias secundum diversitatem periodorum ordinatas. Alia est sermonis in Historiâ ordinatio, qvi perpetuâ narratione, et qvasi per membra fusus decurrit. Neqve ego gnomas morales breves et alicujus momenti in hoc primo studiorum curriculo damnaverim. Hærent animo earum rerum ideæ, etsi non satis illâ ætate intellectæ. Deinde pro Justino, qvanqvam in historiâ elegans compendium præstat, malim alium aureæ ætatis scriptorem, Cornelium Nepotem. Sat maturè historia discitur. Ad styli formationem major opera insumenda est. Habet illa Romana aureæ ætatis dictio aliqvid singulare in vocum delectu, positu, concinnitate, significatione phrasium, cum alii autores à Romanâ illa puritate multum discedant. Et me qvidem judice præstat è lectione optimæ dictionis prima ducere lineamenta sermonis, qvàm è variarum ætatum misturâ pravo illum succo imbuere, non facilè postea eluendo. Hærent animo ac recurrunt primi illi autorum circuitus, formulæ, particularum nexus, ac postea non animadvertentibus se ingerunt. Faber verò, ut videdetur, literatorem potius è filio, qvàm Oratorem ad puræ antiqvitatis gustum, formare voluit. Ac videmus sanè plerisqve Criticis, qvò doctiores illi sunt, inesle peculiarem aliquam dictionis ideam, qvam non è genio classicorum autorum, sed eorum, in qvorum lectione freqventes sunt, vel à qvorum lectione recentes venerunt, ipsi sibi formant. Nimirum si in Eloqventiâ formandâ, qvod fieri primâ debet ætate, à Cicerone paucisqve aliis discesseris, turbabuntur omnia. Qvare nec Plauti fabulas miscerem cum cæteris illâ ætate, qvod fecit Faber, etsi puero illæ præ Terentianis placuere, cum à civili et usitato sermone longiùs discedat ejus dictio, neqve pueri satis distinguere Comici ac ridiculi sermonis ideam norint, qvam præ cæteris affectavit Plautus; ne qvid de Archaismis et confictis phrasibus dicam. Qvanqvam enim optimæ notæ latinitas in illo sit, magno tamen cum judicio, cujus capax tenera ætas nondum est, legi debet. Si sermonem purum et aureum velis, omnesubæratum removeas necesse est, usque dum maturioris ætatis usuqve firmatæ judicio seqviorum ætatum scripta securè tractari possunt. Præterea labore continuo tenerum pueri ingenium nimis obrutum videtur, qvod ipsi exitio fuisse crediderim. Etsi enim omnia per ludum jocumqve agantur, tamen cum semper in cogitationibus imperatis detinetur animus puerilis, labefactare teneros spiritus illa assiduitas cum violentiâ qvâdam conjuncta videtur; qui ex inter vallo, qvo sibi relinqvuntur, majores impetus resumunt.

CAP. X. DE CURRICULO SCHOLASTICO.

PRæcocium ingeniorum privatâ informatione educatorum scopuli. Scholasticæ informationi magna cura à magistratu debet impendi. Defectus in illo. Curriculi scholasticitempora varia. Ramus nimis angustu~ constituit. Michaëlis Neandri consiliu~ enarratur. Jeremiæ Hölzlini Hexaëtia scholica recensentur. Sturmii Methodus scholastica proponitur et laudatur. Cum quâ conspirat Caseliana. Nicod. Frischlini consilium 6 annos præscribit. Caspar Scioppius quatuor. Wolffgangi Ratichii methodus non omninò improbanda. Latinitas è Januis ac Portulis malè formatur. Vogelii Ephemerides linguæ Latinæ rejiciuntur. Clenardi singularis quædam methodus exponitur. Rhenii labores scholastici utiles. Beccheri methodus in puerorum informatione primâ non suædenda. Wendelini institutum. Mechovii curriculum scholasticum laudatur. Monita quædam compendio proponuntur. IN privatâ institutione feliciùs qvidem citiusque omnia procedunt ad præcœem aliqvam maturitatem; qvemadmodum arbores, qvas singulari curâ ab aëris injuriâ custodire ac curare culturâ nostrâ solemus, cæteras, qvæ è communi fundo succumtrahunt, tempore vincunt. Sed securior in scholis benè institutis via est, in qvibus etsi tardiores sint progressus, firmiora tamen illic ponuntur vestigia, et cum ipso judicio practico, qvod cum annis accrescit, qvasi solidatur doctrina. Rara est præcocium ingeniorum felicitas, geminique scopuli sunt, ad qvos naufragium faceresolent, capitales scilicet animi corporisque pestes: illa philautia; hæc voluptates. Debet cupidine laudis accendi animus puerilis; sed oritur hinc qvædam primùm ambitio, qvæ extinguenda non est, nisi à cursu ipso revocare properantes velimus. Sed succedit hinc contemptus aliorum, qvos infra se positos vident, et vana qvædam persuasio, qvâ se plus præstare posse, qvam per ætatem licet, existimant. Linguis, historiis, scientiis ad miraculum excoli multi possunt, judicio tamen practico, qvod demum ab annis et usu venit, destituuntur. Hinc fit, ut sibi sapere contenti seniorum monita negligant, neque fructum ex conversatione eruditâ, qvi maximus est, reportent. Ab alterâ parte voluptatum stimuli illos sollicitant, ad qvas eò ingeniosiores, qvò doctiores sunt, unde facile in ignaviam et socordiam prolapsi, à pristinâ illâ virtute degenerare videntur, ut à testudinibus sæpe iplæ Aqvilæ vincantur. Qvi in his vel per naturæ ductum modum tenere norunt, aut prudentis magistri monita seqvuntur, illi ad maxima eluctari possunt. Verùm cum paucorum tantùm, quos æqvus amavit Jupiter, illa fort ina sit, communi potius viá ad studia cum aliis contendamus. Nam et in societate puerili et juvenili semina qvædam sparguntur officiorum civilium, qvorum in [440] Republicâ olim usus erit. Qvis non hîc præcepta suppeditavit? Qvis non novam aliqvam methodum confinxit? aut potius in devia abduxit: Nam non tam multis ducibus, qvam peritis et prudentibus, hic utendum est. Qvemadmodum verò, ut Respublicæ perennes sint, vel prudente Legislatore formari debent, vel salutaribus legibus conservari; ita in Scholâ instituendâ optimis peritissimisque Censoribus opus est. Non sufficit, idoneos admovere juventuti Magistros, sed constitui debent, qvi totius rei scholasticæ curam habeant, idonei Ephori; in qvibus plerumque peccatur: Solet enim hæc cura Sacri Ordinis Viris demandari, qvi non omnes æque iis sunt doctrinis exculti, ut de re scholasticâ rectè statuere possint. Etsi enim pietatis præcipua qvidem ratio habenda est, tamen et linguæ, et artes, qvæ in Scholis tractari debent, non minori curâ excolendæ sunt. De Censurâ ingeniorum nihil dicam: vix enim à nostri seculi moribus impetrari illud potest: qvanqvam multæ sunt virorum gravissimorum de hoc defectu qverelæ, multorum desideriis illud quæratur. Videatur Calixtus Oratione de rectâ juventutis institutione et Præceptorum officio Mechovius Hermath. tract. 1. cap. 3. n. 13. Legi qvoque: eâ de re potest Jeremias Höltzlin, Holsatus, doctissimus ille Apollonii Commentator, in eleganti dissertatione, cui titulus, Hexaëtia Scholica, Dörtmündæ An. 1625. impreslâ, ubi curam hanc Republicâ dignam esse ostendit, et emendationem Scholarum seriò optat. Curriculum Scholasticum non æqvis intervallis definitur. Ac sunt sanè ejus laxiores et ampliores termini constituendi, qvoniam ingeniorum non est æqvalis conditio. Tempora ergo ita ponenda sunt, ut tardiora ingenia cum cæteris eodem stadio ad metam pertingere possint. Sunt, qvi nimis ampla spatia; sunt qvi brevia nimis et angusta præscribunt. Ramus, Freigio teste, Philosophiam cum Eloqventiâ ita conjungendam censuit, ut cum puerum septimo anno acceperit, anno decimo qvinto ætatis perfectus Philosophus sit, et jam aptus ad Rempublicam: Qvod nec privatâ nec publicâ informatione effici potest. Etsi enim id scientiis addiscendis tempus sufficere videatur in ingenio excellentiore, non erit tamen ad rempublicam et publicam functionem aptus, judicio practico, qvod in illam ætatem non cadit, destitutus, nisi forte in speciem et pompam aliqva suscipiantur. Qvod si enim moralis et civilis doctrinæ non est idoneus auditor Juvenis, è sententia Aristotelis, qvomodo ille in vitâ exercebit? Michaël Neander, Vir doctissimus, et multæ in informandâ juventute , Germanicâ linguâ consilium de informandâ juventute edidit, Islebi Ann. 1583. in octavo editum, in qvo ille monstrat, qvomodo puer à sexto ætatis anno ad 18. pietate, linguâ Latina, Græcâ, Hebraicâ, Artibus et universâ philosophiâ institui possit. A sexto anno usque, ad initium noni puerum exerceri vult legendo in utrâque linguâ, Germanicâ et Latinâ: cui usui adhibendum suadet Compendium Grammaticæ Philippi, ut simul cum literis ejus libri usum familiarem sibi faciat. Anno nono ad compendium Grammatices et regularum ac exemplorum [441] explicationem manuduci, in vocabulis sententiisque brevibus de virtutibus et moribus, dictis scripturæ, ediscendis exerceri vult, interjectis aliqvot pro Musicâ et Calligraphiâ horis. Decimo anno Melanchthonis Gram~aticam parva~ unà cum Syntaxi puero explicat, in declinationibus, conjugationibus, formationibus cafuum, temporu~, per continuas interrogationes ac responsiones exercet, expositionem locutionum Latinarum et formularum orditur, qvas è Cicerone, Plauto et Terentio in hunc usum collegit, qvibus erudita lingua Latina, adeoque omnia argumenta, de qvibus in communi hominum vitâ sermo institui solet, non spernendo invento continentur, ac seorsim à Neandro editæ sunt: atque ex iis, ubi memoriæ mandavit, Themata pro versione proponit. E Grammaticâ et Nomenclatore repetitiones crebras instituit, et hanc telam undecimo qvoque anno pertexit. Duodecimo anno Autores Latinos, Ciceronem, Terentium, Virgilium, Ovidium illi exponit, hi~nc phrasium sententiarumque excerpta colligere jubet, et ad Prosodiam et versus scribendos manuducit. Tribus seqventibus annis Græcæ linguæ rudimenta et autores prioribus jungit, eâdem terè methodo procedendo, ut in linguâ Latinâ; Cui fini etiam locutiones Græcas eodem qvoque ordine, secundum tria causarum genera, ut in linguâ Latinâ, collegit, aliumque libellum de re poëtica Græcorum, ad exercitationes poëticas in Græcâ linguâ instituendas edidit. Anno 16. Hebrææ linguæ rudimenta fuperioribus addit, et demum 17 et 18. anno per Dialectices, Rhetorices, Physices, Chronologiæ, Ethices, Geographiæ compendia circumducit, atque ita ad Academias illum suum discipulum ablegat. Qvâ in methodo tempora, qvæ studio Grammatico impenduntur,, nimis protrahuntur, antequam ad lectionem autorum admittatur puer: nam ex usu et lectione suppleri defectus Grammatices majori cum fructu posfunt. Deinde in exercitationibus Rhetoricis parcior est, qvam velim: cui plus ego temporis impendendum existimaverim. Jeremias Höltzlin, cujus suprà mentio facta est, curriculum paululum angustius discipulo suo definivit, sex scilicet annos, à septimo ætatis anno usque ad decimum tertium, unde et Hexaëtica Scholica inscripsit. Ac qvoniam tota informatio tribus actibus continetur, qvorum primo via ad Grammaticam munitur; secundo ipsa Grammatica cum orationis illius autoribus traditur; tertio his Græci sermonis, nec non Dialecticæ et Rhetorices studium adjungitur; id circò de his ipsis ordine agit, præmittens tres qvasi canones generales, qvorum primus est in tradendis artibus progressum esse instituendum à facilioribus et notioribus, ita ut semper priora posterioribus facem præferant: Secundus est, Plus diligentiæ et temporis conferendum ad finem, quam ad ea, qvæ ad finem: Tertius, cum finis sit mensura eorum, qvæ ad finem, qvicqvid ad eum non pertinet, omittendum esse. Posterius verò cum priore comparatum semper finis rationem induere, atqve ita non solùm artes totas alias aliis effe , ue tradidit Aristoteles, sed artium etiam partes alias aliis inservire, et proinde alies [442] qvodammodo , alias esse. Primùm ergo hic diligentiam in syllabis rectè colligendis impendi, ac simul ad pingendas literas pueros manuduci vult: Calligraphiam enim vehementer laudat. Grammaticam succinctam et semitariam adhibendam primùm judicat, et abstinendum à Grammaticis definitionibus et regulis intricatioribus, qvarum sensum non capiunt pueri; rem ipsam qvàm simplicissimè proponendam; Latina, qvæ non intelligant pueri, non discenda, ne ipsa qvidem præcepta Grammatica, nec Syntaxin, cujus regulæ per numeros distinctæ. Versionis materiam ex probato autore pro exemplo regulis applicandam suadet. His jam præmunitis ad ipsam Grammaticam, qvi secundus totius actus est, progreditur: in qvâ tamen nimis scrupulosum tironem suum esse vetat; ita ut ex usu potius et lectione sibi Grammaticas observationes formet, qvam è Grammaticis autores explicet. Utile, inqvit, est, sibi Grammaticam coagmentare hunc in modum. Prima illa rudimenta jam apprehensa in libro hos ad usus quæsito per intervalla et late diducantur; tituli exceptionum, heterodisiarum, ellipseon, figurarum, ordinibus à magistro monstratis disponantur, et postea depromptis ex autore ad declarandum sumpto exemplis compleantur. Quod ubi fiet, multo minore cum tædio ars ista à quocunque non tam discetur, quam invenietur, et perbrevi temporis spatio res Grammatica felicius parabitur, et firmius tenebitur; ejusque fructus cumulatior ipso in opere capietur Nec adeò referet omnia ibi exempla, aut aliqua reponet: quod è nonnullis positis reliqua facilè possint æstimari. Phraseologias ab aliis concinnatas non multùm ad usum puerorum commendat, ut ut bonas, et à viris doctis congestas. Cum enim formulæ et phrases illic infinitæ ponantur, qvæ tamen plerumque dicuntur, et consideratione seu certâ; non posse à pueris earum usum dijudicari. Qvare phrases et formulas ex iis, qvos legit, autoribus colligendas potius suadet, qvam ut alieno labore collectis utatur. In qvibus autoribus Plautum Ciceroni prætulisse miror, nam Rami erroribus etiam hâc in re male adstipulatur, ac planè ineptè judicat, cum Ciceronis quam Plauti scripta faciliore cum latinitatis jactura aboleri posse existimat. Neque enim latinitas tam è vocabulis, qvorum amplior seges in Plauto est, qvam ex decente illo et civili cultu censenda. Cum hoc labore aliqvid Ovidiani carminis jungendum esse existimat. Tertio actu, qvi Græcæ linguæ et Dialectices Rhetoricesque cognitione illi absolvitur, similiter Græcam Grammaticam rudem et inchoatam primùm reqvirit, qvam altera excipit postea plenior. Eam duplicem qvoque ille habet, unam prosaicam, alteram metricam. Illa communem linguam tradet; hæc dialectos, qvibus poëtæ utuntur, de qvibus multa immiscet erudita: Fuit enim Græcæ literaturæ peritissimus, ut commentario in Apollonium ostendit. Qvæ de Dialecticis porro apud illum habentur, Rami Scholam sapiunt, cujus ille partibus addictior fuit. In Rhetoricis variationem per figuras et Aphthoniana progymnasmata commendat; atque ita discipulum suum anno decimo tertio ad totam aliasque scientias ablegat. Verùm præstat, ut jam ante dixi, in Scholis publicis non tam breve spatium præstituere, qvò pertingere omnes scopum sibi præfixum possint: Nam Höltzlini consilium privatæ, qvam publicæ informationi, aptius videtur. In tota hâc Scholarum Oeconomiâ adornandâ miram industriam, ut jam suprà diximus, Johannes Sturmius ostendit, cujus consiliis pleræque per Germaniam Scholæ institutæ. Scripsit is primo librum de Ludo literario rectè aperiendo, quo generatim de re scholasticâ egit, et in certos ordines labores scholasticos distinguit. Incipit à postremo ordine, qvi ipsi nonus est. Ad illum sub quintum sextumve annum duci jubet puerulum, ut legere scribereque discat, breviore catechismo, flexionibus nominum et verborum exerceatur, et breviores Ciceronis epistolas, ad Terentiam et Tironem, exponere incipiat. Qvod uno anno melioris ingenii puerum absolvere posse existimat: de qvo tamen ego dubitaverim. In ordine octavo, anno scilicet septimo, primis sex mensibus tradit duabus qvotidie horis Grammaticam breviorem, et reliqvum temporis duas itidem horas, Eclogis Virgilii et Epistolis Ciceronis tribuit. Dissolvere jubet Epistolas, flectere ac variure verba singula, eaque rursus conjungere. Rationem construendæ orationis in posteriores sex menses differt, jungendo Epistolas Ciceronis et Virgilii Eclogas, ut alternatim hæ tractentur, et quatuor horæ lectionibus de die impendantur. Proponere tum Magistrum jubet sententias germanicâ linguâ, qvas puer formis Latinis commutet: carminum qvoqve modulationem, sed exercitio potiusqvam regulis, suscipiendam suadet. In septimo ordine Anno octavo et singula prioris anni actasemper repetenda, et versuum modos et syllabarum qvantitates perdiscendas monet; cui una de die hora suffecerit. Ciceronis libris de Amicitiâ et senectute aliam horam tribuit. Tertiam æneidi Virgilianæ, vel Catullianis et Tibullianis carminibus castioribus in hunc usum selectis. Qvartam horam stylo, propositis ex explicatis Ciceronis locis thematibus, et versibus in ordinem redigendis assignat. Interim et memoriam exercere, et semel memoriæ mandata repetere jubet. Atqve ita tribus annis conseqvi posse putat puerum, ut Latinæ atqve dilucidæ orationis præcepta teneat. In sexto ordine, anno scilicet nono vel decimo præcepta primum in memoriam revocanda, qvam tradenda nova. Hic horam unam destinat æneidos et Carullianorum Horatianorumque carminum lectioni; secundam explicationi insignium locorum com~unium, argumentationum, periodorum benè ordinatarum, figuratorum exemplorum, è Cicerone depromptorum, qvæ memoriæetiam mandanda, et ad imitationem proponenda, tribuit. Nam breves illas et argutas sententias ideo damnat, qvod memoriam vastent, aciem styli distrahant, sæpèque illæ ineptè scriptis interponantur. Qvod sapienter sanè ab illo monitum est. Ex Terentio postea et Plauto, interpositâ his Cæsaris historiâ, qvi qvotidiani sermonis verbis historiam conscribere maluit, qvædam proponit. Tertia horâ iterare jubet, et ad stylum accommodare, qvod est utilius; sive in prosâ, sive in [444] carmine hoc fiat. Quartam horam emendationi compositionis tribuit. In Ordine quinto, Anno vel 10, vel 11, sex primis mensibus semel quotidie ex Græcæ linguæ præceptis Grammaticis quid proponere jubet; sequentibus tribus mensibus paucas facilesque æsopi fabellas Græcas; et postremo trimestri Demosthenis Orationes Olynthiacas. Secundâ horâ in Officiis Ciceronis, si priores libri sunt superiore anno absoluti, versabitur. Tertiâ vel Georgica Virgilii, vel Oratio aliqva Ciceronis explicabitur. Quarta scripturæ et compositioni relinquitur, ita tamen, ut libri de ornamentis orationis scripti, quæ è Ciceronis libris Rhetoricis sunt petenda, conjungantur. De Elocutione enim prius, qvam de inventione laborandum. Verborum copia tum comparanda, et sententiarum formulæ cumulandæ. In Ordine qvarto anno vel 11, vel 12, informationis quinto horis duabus alternatim cum Cicerone Demosthenem, cum Virgilio Homerum jungit. Tertiam primis sex mensibus Grammaticæ Græcæ impendit. Quartâ cum styli exercitiis præcepta Herenniana et partitiones Ciceronis jungit. Neqve sine ratione Ciceronis libros cæteris compendiariis libellis præfert. Addit illis Salustium et Plautum, ubi tempus supererit. Atque hîc prolixè de ratione resolvendi orationes, et colligendis phrasibus agit; qvâ de re singularem quoque librum conscripsit, et nos alibi pleniùs. Interserit etiam qvædam de commentationibus, quibus adsuescere pueros maturè vult. Argumentum illis ad narrandum, aut probandum, aut amplificandum proponit, spatium dat, eâdem horâ, qvâ docendum erat, ad cogitandum, ut, qvod antea scriptum adferre consueverant, id jam meditatione atqve cogitatione comprehensum pronuncient. Qvod exercitium sanè præclarum est, et promptitudinem aliqvam in dicendo et cogitando efficit, magno postea usui futurum, ubi ad rem ipsam et negotia vitæ civilis ventum est. In Ordine tertio, Anno vel 12. vel 13. præcepta Rhetoricæ Dialecticis jungenda suadet, Ciceronis Topica et Aristotelis Dialectica, Demosthenis et æschinis adversarias orationes explicandas: Commentationes continuandas, et partes integras sumpto ad cogitandum tempore, oratione Latinâ memoriter dilatandas, tum scilicet, cum domo reversi fuerint. Ad Livium etiam nunc progredi in Historiis vult. In Ordine secundo, Anno 13. vel 14. Demosthenis orationem pro Ctesiphonte explicari, dialectica præcepta ex Aristotele continuari, eâdemque horâ dialogum è Platone et Cicerone velut in exemplum proponi suadet. Partitionibus Oratoriis scribendo et commentando insistendum, et ad firmius judicium omnia exigenda. In ordine primo, anno scilicet 14 vel 15. viam ad primas artes maximasque disciplinas aperit adolescentibus, repetitis tamen prioribus, atque sic benè præparatos ad Academica studia transmittit. Explicatiùs singula postea deducit in Epistolis illis Classicis, quas ad singulorum Ordinum vel Curiarum præfectos scripsit, additis tum novis præceptionibus, tum exemplis. Multa hîc de ordine in vocabulis discendis servando, de volumine sententiarum per periodos digestarum, de Ephemeridibus [445] faciendis, de modo explicandi epistolas Ciceronis, de formulis sententiarum pro stylo exercendo, de carminum, exemplorum volumine, et pluribus aliis utilia monentur. Praxin ulteriorem in Schola Laring anâ exhibet. Quæ omnia egregia sunt, optimoque consilio instituta. Sturmianis consiliis meritò accenseri debent Caseliana. Nam in variis scriptis rem scholasticam Caselius, qvâ potuit diligentiâ, emendandam ornandamque suscepit. Extat ejus libellus similis cum Sturmiano tituli de ludo literariæ rectè aperiendo, in qvo pleraque cum Sturmianis conveniunt, nisi qvod Sturmius majori in operarum scholasticarum partitionibus usus sit. Primùm in infantibus pronunciationem literaru~ et calligraphiam majori, qvàm fieri solet, curâ tractandam suadet. Grammaticam ille simplicem, qvæ in solis nominum et verborum inflexionibus et exiguis regulis syntacticis consistat, reqvirit, cætera ab usu et lectione discenda suadet, adhibitis tum in consilium uberioribus commentariis Grammaticis. Interpretationem planam et perspicuam præscribit, sermone germanico Latino, pro puerorum capacitate, citra commentariorum prolixitatem, qvos tamen veteres et novos perspectos Magister ipse habeat. In interpretatione moralia immisceri vult, ut eorum idea animis teneris maturè hæreat: Qvam ad rem Terentium, ac præcipuè Horatium laudat. A Cicerone prima sermonis lineamenta potius, qvam à qvopiam alio ducenda præcipit, à loqvendo tamen abstinere tirones jubet, ne purum sermonem corrumpant. Sermones qvosdam et Dialogos, sed ductu præceptoris, Latinâ linguâ instituendos; Declamationes intempestivas fugiendos suadet. Carminum modulatio ex usu potius et lectione, qvam præceptis operosis, illo judice, discitur. Ad Græcam linguam hinc tironem suum vocat, è lectione potiùs, qvam præceptis multis, hauriendam. Scriptionem non suadet, ob magistrorum imperitiam et nullum ejus linguæ usum publicum: Tanti enim non esse, ut qvis impuro sermone Græco scribere discat, cum de puro desperandum sit. Hebræam ad Academias rejicit, Logices et Dialectices præcepta vel ad Academias differt, vel summa tantùm eorum rudimenta proponi vult. Neque enim in hoc suo ludo Disputatores vel Sophistas formabit discipulos, neque vitio hoc magistris vertendum esse judicat, si non magnam Logices scientiam habeant, qvæ maturius judicium reqvirat. Eventurum ut vel, qvæ prima jacta sunt in his fundamenta, hinc in Academiis sint abjicienda, et mejore molestiâ dediscenda, vel nunc humanitatis studia segniùs tractentur. In Rhetoricis compendia primùm proponit, et ex Aphthonii progymnasmatibus aliqvid. In Musicis exerceri pueros vult; in Mathematicis qvoque qvibusdam, ut Arithmeticâ et Geometriâ, primâ statim ætate, etiam linguâ Germanicâ, si haberi possit, qvi pueros illa doceat. Nam his studiis qvoque apud veteres pueri exercebantur. Est et Nicodemi Frischlini consilium non spernendum de ratione instituendi puerum ab anno ætatis sexto et septimo ad annum usqve decimum qvartum; ita [446] ut præter duas aut tres maternas linguas etiam Latinam discat rectè loqui et scribere, Græcam verò mediocriter intelligere: insuperque rudimenta Dialecticæ et Rhetoricæ ad usum scribendi conferre, et primo qvidem anno puerum docet, ut rectè literas legat et pingat; secundo initia Etymologiæ, et è suo Nomenclatore usitatiora nomina non solum inflectere, sed etiam intelligere, et præcipuas loqvendi formulas docet, simulque ad Syntaxin præparat. Tertio et quarto anno reliqva Etymologiæ præcepta et præcipuas regulas Syntaxeos, unà cum declinationibus et conjugationibus Græcis simplicioribus tradit, usum quoque mediocrem Latinæ linguæ è Dialogis sacris et selectioribus epistolis Ciceronis comparandum docet. Quinto anno reliqva præcepta Latinæ, et præcipua Græcæ Syntaxeos (qvæ conjungi semper ob affinitatem vult) tradit, unà cum reliquis declinationibus et conjugationibus Græcis, et ex brevissimis Prosodiæ regulis carmen retexere docet, et insuper ex Cicerone et Terentio laudabile scriptum conficere. Sexto anno præter exercitationem Græcæ et Latinæ linguæ ad rudimenta Dialecticæ et Rhetoricæ manuducit, et ad perfectam istarum artium cognitionem præparat. Quæ Frischliniana informandi ratio cum Holtzlini methodo quodam~odo convenite videtur, qvi et ipse sex annis scholastica absolvit studia. Minori annorum numero Caspar Scioppius contentus est. Is enim in Consult. 3. de Scholar. et Studiorum ratione quatuor tantùm annos requirit, qvibus non modò Latinam linguam probè intelligant, et cum Grammaticæ regulis tum doctoru~ consuetudini congruenter Latinè scribant, sed etiam Logicam, Rhetoricam, Physicam, Metaphysicam, hoc amplius autem Ethicæ et Politicæ elementa addiscant; sic, ut idonei sint, qvi Professoribus Academicis, Philosophia~, Theologiam Jurisprudentiam et Medicinam docentibus, multò, quam alii, melius et fructuosius operam dare possint. Verùm ista in homine provectioris ætatis vel saltem adolescente effici quodammodo posse non negaverim; in pueris, qvorum ingenium iis studiis aptum non est, ut fieri possit, vix concesserim. Ut enim in linguis forte compendia quædam cum pueris institui possint, in scientiis verò maturiore judicio opus est; præsertim in Ethicis et Politicis, quorum idoneos auditores esse juvenes negavit Aristoteles. In linguâ Latinâ addiscendâ compendiosiorem sibi viam invenisse visus est Wolffgangus Ratichius, qvæ non contemnenda qvidem videtur, modo ejus peritiæ et patientiæ Præceptorem qvis nancisci possit, qvam ille reqvirit. Primum vernaculam aliqvam Linguam præsupponit, qvâ animi sui sensa commodè exprimere puer possit, hinc in linguâ Latinâ puerum informaturus literas docet tum scriptione, tum vivâ voce, earumque potestatem explicat, pronunciationemqve exprimit, earum postea connexionem et Syllabisationem tum vivâ voce, tum scripto ostendit: Qvibus peractis, statim in manum autorem idoneum sumit, sed unicum, e. g. Terentii Comœdias. Ab initio 4 vel 5 lectionibus voce tardissimâ [447] et qvasi semifractâ discipulo præit, qvi oculis et animo præeuntem seqvitur, atque ita inconcinna pronunciatio silentio devitatur, donec crebrâ præceptoris iteratione concinna reddatur. Nam præceptore absente omnis privata repetitio discenti interdicta est. Postmodum ipsa prælectio hâc methodo procedit, ut 1. summa futuræ lectionis luculenter linguâ notiori proponatur. 2. Lectio sequatur distincta et perspicua, probè observatis commatis et punctis. 3. Expositio seu interpretatio ipsius textus. 4. Textus relectio et repetita interpretatio. Terentii sex sunt Comœdiæ: singulis hebdomadibus unam præceptor absolvit, singulis diebus, imò singulis unius diei horis actum totum, ut fabulæ tractus cohæreat, et intellectui sistatur. Præceptor primò legit periodum integram, deinde commata istius periodi denuò legit, et germanicè interpretatur, ad sensum solum, non ad constructionem respiciens, atque ita ad finem actus. Qvæ prima Terentii prælectio nihil aliud præstat, qvàm ut discipulus 1. Latinè legere discat, 2. summam et sensum totius autoris imbibat. Atque ita sex hebdomadibus totus Terentius absolvitur, bis terve in unâ horâ uno actu repetito, et die Saturni, pluribus horis, tota Comœdiâ. Nihil verò hactenus de Grammaticâ discipulus audivit. Alteris sex hebdomadibus Terentius denuò ab initio ad finem eodem modo exponitur; sed circa finem matutinæ assumit Præceptor libellum Paradigmatum, et primò ad conjugationes se confert, prælegit conjugationem primam activa~, unâ cum interpretatione singularum personarum sæpissimè, seqventibus diebus cæteras conjugationes, depromptis ex auctore exemplis, qvæ similiter flectit, additâ singulis germanicâ significatione. Tum passivæ conjugationes præleguntur eâ cautelâ, ut passiva non exanalogiâ formentur, sed è solo autore petantur. Hinc prælegit paradigmata declinationum per intervalla secundum earum ordine~, exempla ex autore adduntur ad singulas declinationes, prout se obtulerint, citra interpretationem casuum germanica~. Interim ad finem tendentibus hebdomadibus, discipulos tentat præceptor, num in conjugationibus et declinationibus prompti sint? respondebit verò discipulus omnia è libro. Tertiâ vice aliis sex hebdomadibus, dum Terentium repetit eodem modo horis matutinis, pomeridianis Gram~aticam proponit, exemplis ex autore desumptis, ita tamen, ut ad Syntaxin nondum accedat. Dehinc applicationem præceptorum Gram~aticæ hoc modo instituit. Horâ primâ diei scenam unam Terentii integram exponit, sparsim faciliora nomina et verba explicat. In cæteris horis scena examinatur accuratiùs, qvoad verba solùm, diductis exemplis per verbi accidentia: ubi discipuli ipsi libros Gram~aticos unà cum Præceptore inspiciunt. Altera die seqvens scena hoc modo examinatur, qvoad nomina observato ordine substantivorum et adjectivorum. Tertiâ die pronomina, inde adverbia etc. cum suis accidentibus, ut Gram~atici vocant. Hinc Præceptor incipit conjungere verba et nomina, et integras phrases ex autore deducit per conjugationes, substantiva cum substantivis, adjectiva cum substantivis etc. ut, Facio illi injuriam, facis illi injuriam, facit illi [448] injuriam etc. idque exercitium per aliqvot hebdomadas continuatur. Hâc ratione Comœdia una intra mensem circiter absolvitur, ut horâ matutinâ autoris textus exponatur, in cæteris Gram~atica potissimu~ tractentur. In tali exercitio declinandi et conjugandi detinet discipulum usque ad qvartum mensem, à tempore tertiùm inchoati Terentii, seu inchoatæ Gram~aticæ in cæteris qvoque Comœdiis. Tum ad genuinam vocum significationem, speciem et figuram deducitur, ad præterita et supina etc. exceptiones in Gram~aticis. Postqvam jam Etymologiam universam cum præcipuis exceptionibus tenet, ad Syntaxin accedit, qvæ ipsi jam qvasi sponte fluit è copiâ vocum, phrasium, scientiâ flectendi, conjugandi, declinandi, derivandi, componendi. Tum jubetur ipse discipulus Terentium legere et interpretari, auscultante præceptore et monente, si qvid erraverit; tum è Latina in Germanicam transferre, atque ita totum in succum et sanguinem poterit convertere. Qvod intra anni spatium com~odè esfici posse, Autor ille testatur. Sed erunt fortassis, qvi leve qvid existimabunt, intra anni tempus eò usque in Latinâ linguâ progredi: præsertim cum Scioppius in Præfat. Grammaticæ Philosophicæ tantùm post nominum verborumque declinationes memoriæ mandatas, se è qvotidianâ Latinè loqventium consuetudine, sex mensium intervallo profecisse dicat, ut, qvicqvid usus ejus ætatis posceret, enunciaverit; cum hi Terentiani auditores latinè tamen loqvi toto anno non didicerint. Qvi hoc objiciunt, meminerint, plus esse in qvotidianis colloqviis ad linguam discendam efficaciæ, qvàm in qvâcunque informatione aliâ: secundas tamen à primâ hâc maximèqve naturali methodo tenet illa, qvæ è lectione autorum procedit. Et in Ratichianâ tamen illâ methodo, primis illis lineamentis benè è Terentio ductis, juncta simul arte Gram~aticâ, facillimus deinde ad cætera progressus fuit. Illi certè longè præferenda est, qvæ vel è Januâ Com~enii, Patrum Hibernorum, Mercurio Scioppii, Portulis, Atriis simile qvid promittit. Nihil solidi è scopis illis dissolutis discitur, in qvibus nulla est compositio, plena barbarismis omnia. Sermoni studendum est, qvi non meris enunciationibus, sed nexu periodico decurrere debet: qui, etsi à puero primùm non capitur, per consuetudinem tamen animo auribusque inhæret. Esermone ergo simplici qvidem, sed rectè suis particulis juncto; potiùs nomina verbaque discenda sunt, si illa sic nuda pueris proponere nolumus, quod primâ ætate sufficere possit. Quâcunque ergo ratione emendentur vel Comenii vel alterius Januæ (nam in illius Januâ multa talia emendari voluit V. Cl. et amicus noster optimus J. P. Titius) non possum à me impetrare, ut earum usum in Scholis probare possim. Quorsum enim opus, ad lacunas confugere, cum purissimos habeamus fontes? Si vocabulorum res agitur, illorum cognitio vel ultrò è lectione nobis occurret, ut non sit magnopere de iis laborandum. Deniqve ut vel culinæ, vel opificiorum gratiâ istâ farragine pueros maceremus, nulla nos necessitas jubet. Talium rarus in sermone civili usus est. Legatur tamen eâ de re Vir Clariss. J. P. Titius in Dissertatione de Adminiculis Linguæ [449] Latinæ primâ, ubi Historia libellorum didacticorum Comenii plenior proponitur, et operosè de eorum usu et correctione agitur. Nihilo meliores illis Januis sunt Ephemerides linguæ Latinæ ab Ezechiele Vogelio Pædagogii Go~ttingensis Con-Rectore scriptæ, qvibus unius anni spatio, duabus singulorum dierum profestorum horis, totam linguam Latinam, omniaque ejus vocabula docere vult. Constant verò Ephemerides variis sententiis, vel confictis, vel à veteribus autoribus petitis, secundum dierum et alphabeti ordinem, observatâ nescio qvâ ineptâ alliteratione in vocibus. Has memoriæ mandare pueros jubet, ex iis Grammaticam et Syntaxin disci, themata latinè scribendi conformari, ex iis colloqvia institui vult. Verùm non opus est, ut labori inutili immoremur. Legatur prolixa earum Ephemeridum didactica, Lips. Ann. 1621. edita. Simile quidpiam Ephemeridibus illis ante ipsum commentus videtur Clonardus, ad cujus ego imitationem Vogelium instituisse suas existimo, sed longè dissimili profectò ingenii acumine, industriâ et judicio. Ille pueros analphabetos, postqvàm primò literas ostendit, et publicâ voce pronunciavit, omnia docet minutis dialogis, sed Latina linguá factis, quibus Grammatica, et quæcunque alia quotidiana, argumenta comprehendit, sententias etiam et adagia, secundum Alphabetum ordinata, vocis alicujus occasione, quæ legat semper relegatque puer. Ille tamen, qvod mireris, ipse Grammatica rudimenta non nisi Latinâ linguâ proponit, unde qvotidiano isto sono et Grammaticam, et linguam ipsam discunt pueri. Instituit ille aliqvando ludum talem Braccaræ, qvem ipse festivè, ut valdè facetæ sunt omnes ejus epistolæ, describit. Non puto ingratum Lectoribus erit, si qvædam de illis, sunt enim rariores hæ epistolæ, adducam. Ita verò ille lib. 2. sub finem prolixæ illius et elegantissimæ epistolæ, qvam ad Christianos de professione Arabicâ militiâque constituendâ adversus Mahometum scripsit; Periculum facturus de ingenio puerorum, civium aliqvot liberos publico dono docere cœpi, tam expertes linguæ Latinæ, ut ante eum diem ne literam qvidem audissent. Et primâ statim horâ, cum res jam vulgata fuisset, concurrebant complurimi, commoti, ut fit, novitate, adeò, ut crescente indies multitudine locus auditores non caperet. Nulla enim ætas in novo Gymnasio desiderabatur, et omne genus mortalium confluebat. Non deerant, qvi vix annum qvintum agerent, non sacerdotes, non servi etiam æthiopes, et quidem natu grandes. Qvin et parentes unà ludum freqventabant cum filiis, nec minus præceptori morem gerebant, quam obedientes discipuli. Cumque solus versarer in tam disparibus ingeniis, et apud rudes ne verbulum qvidem sonarem nisi Latinum, sie sensim assiduo usu processit negotium, ut intra paucos menses, et loquentem satis omnes intelligerent, et minimi etiam utcunque Latine balbutirent, cum vix nossent Alphabetum. Neque enim tenellam ætatem eo trahebam, quod aliquid haberet molestiæ, nec per antiphrasin interpretabar ludum, sed revera ludebam in Scholis. Erant mihi servuli tres; qvos suprà nominavi, non sanè periti Grammaticæ, verum domestica consuetudine tantum consecuti, ut me perciperent, quicquid dicerem, et contra Latinè responderent, licet identidem [450] peccantes in Priscianum. Hos in ludum productos dialogos agere jussi, spectantibus discipulis, et cumeis multis de rebus sermonem miscebam, attentissimo auditorio, adeò miraculi loco fuit, qvod æthiopes loquerentur latinè. Heus Dento, inquam, salta: mox unum atque alterum edebat saltum, ridentibus spectatoribus. Tu Nigrine, repe nobis per pavimentum: sine mora qvadrupedem agebat, magis etiam in cachinnos solutis, quotquot aderant. Carbo jussus currere cursum statim expediebat. Sic et alia multa non tam voce docebam, quam gestu, ut per jocum vocabula puerorum animos subirent; Minimaque cura fuit, ut initio canones objicerem Grammaticos, rem non satis amœnam: Sed omnem adhibebam artem, ut quemadmodum mercatores in variis regionibus usu perdiscunt idiomata, sic in tanta freqventia omnibus in locis streperent voces Latinæ. Qvin et illud piaculum erat, primidiebus qvippiam scribere, sed oculis in præceptorem intentis, aures assvescebant audiendis vocibus. Et si quando sese offerret vel sententia, vel adagium pauculis verbis comprehensum, per discipulos in orbem ibat, et tota Scholâ jactabatur, velut, Manus manum fricat, me interim rem gestu declarante. Nam et hoc decretum erat, non solenni pompâ docere, et aliqvid meditatum afferre; sed, quicquid obiter ac primum occurrebat, de eo sabulabar. Si quem conspicerem insigni naso, ridendo et contrectando naso fungebar docentis officio, et obiter mungebat Dento nares. Inde jussi adferre candelam, et, tu Nigrine, inquam, munge candelam: quam si imprudens extingueret, irato vultu objurgantis speciem præbebam, et simul videbant, qvid esset candelam accendere, qvid extinguere: hinc labimur ad sevum, et candelas sevaceas, inde ad cereum, ceram, ellychniu~, et cæteraqvæ oculis arbitrari poterant, ut utar verbo Gelliano. Dum sic nugamur, et qvamvis sermocinandi ansam temerè raperemus, sæpenumero sine omni tædio tres horæ nobis imprudentibus ubibant, cum summa puerorum voluptate. Quibus rebus factum est, ut à parentibus pueri contineri non possent, quin summo diluculo pergerent ad Scholas, velut gesti#ntes audire præceptorem: adeo ut horam quandoque unam anteverterent, et noctu nihil aliud somniarent, quam comœdias nostras scholasticas. Postqvam sermo Latinus familiarior factus, tandem instillavit Gram~aticam, nominumque declinationes majusculis characteribus in parietibus suspendit; è qvibus, qvi nossent scribere, describerent, diligenter cavens, ne cuiqvam codex typis excusus esset, ut eò accuratiùs memoriæ imprimerent. Deficit hîc qvidem Epistola, et editor Clusius notat, morte præventum non absolvisse: verùm tota illa praxis Gram~atica prolixè satis recensetur eodem libro secundo, Epistolâ prolixâ ad Joannem Vaseum scripta pag. 187. Edit. Hanovianæ. Declinationes et conjugationes docet, anteqvam vel terminationes nominum et verborum, vel casus et tempora nominat; qvæ postea eò firmius inhærent. Nihil de passivis et deponentibus agit, nisi omnibus activis conjugationibus absolutis. Procedunt hæc omnia per dialogos, qvibus qvotidiana Gram~aticis miscentur. Sententiis potius ex bonis autoribus, qvam aliis exemplis, illustrari vult: qvod consilium feliciter executus est in Gram~aticâ suâ Latinâ Cl. Butnerus. Verùm ea plenius ex ipsâ illâ epistolâ haurientur, qvæ profectô lectu digna est; ac vidi in catalogis vel hanc Clenardi Epistolam, vel aliam [451] de hoc argumento dislertationem seorsim editam. Certum est, esse qvandam in illa re , et qvandam etiam in ipsâ praxi grammaticæ informationis prudentiam, ad qvam non omnes apti sunt. Qvare non spernendi sunt Autores, qvi in his minutiis laborarunt; qvales qvidem multos habemus: Sed non omnes thyrsigeri Bacchi sunt, omnes laurigeri Phœbi. Superiorum temporum memoriá Johannes Rhenius variis libellis non malè de re Scholasticâ meritus fuit, cujus Pædagogia seu Methodus Institutionis puerilis consilia non pauca exhibet. Qvi novam methodum, de qvâ nos qvoque suprà, excogitavit Joh. Joachimus Beccherus, ab isto invento suo non tam amplos sperare fructus potest. Etsi enim ingenium illi non deest, et ad linguæ notitiam grammaticam, ac dissertationes extemporales instituendas, non inutilis labor est, latinè tamen, nec grammaticè solùm sed et eleganter, dicere scribereque cupientibus parum proderit. Non juvat sola verborum et rerum copia, nisi adsit prudentia, qvæ delectum instituere doceat, qvod ex istâ vocabulorum farragine, ut ut bellè ordinatâ, non facilè disci potest, nisi maturè ex Autoribus idoneis illam facultatem hauriamus. Qvin potiùs dato pignore certare ausim, puorum methodo Beccherianâ informatum, totum siccum et enervem in omni compositione suâ fore, plusque ex illo invento utilitatis ad viros vel juvenes jam tum omni genere scholasticarum exercitationum subactos perventurum, qvam ad pueros hâc primùm arte erudiendos. Vocabula per derivationem et terminationes disci citius posse, uti Beccherus vult, nemo qvidem negaverit. Sed ego potius Oratorem qvam Grammaticum formare malim. Consultius ergo erit, vocabula sub locis generalibus, qvales Benzius præscribit, disposita secundum cognationem, differentiam, contrarietatem, adjuncta etc. puerum discere, magno posteà usui in amplificatione futura, ubi qvædam scribenda sunt; ductu tamen antiqvi autoris. Etsi enim hunc usum in phrasibus bonis, alphabetico ordine congestis, qværat Marc. Frid. Wendelinus in memoriâ Rudolphi filii, neque ejus causæ nullæ sint; tamen à boni autoris verbis benè ordinatis solidiora ejus rei ponuntur fundamenta. Ex ipsis tamen vocabulis et phrasibus feliciùs ego rem illam, quàm è clavibus et januis confici posse, Wendelino libens concesserim. Neqve malè judicat Wendelinus, cum ait: Vocabulorum sylvam citius ego totam memoriæ et ingenii mediocris adolescentulo me impressurum puto singulari qvodam puerili, et penè ridiculo, memoriæ adminiculo (qvod velim prodidisset) quam clavis integræ partem mediam assiduo soloque interpretationis labore Ausim deposito pignore cum qvovis contendere, et hoc addo, vocabulorum notitiam è Lexico paratam longè certiorem et expeditiorem fore alterâ, quam assidua clavis dederit interpretatio. Et nihil sanè Beccheriana Praxis Anni secundi et tertii in opere isto tironem juvabit, conjuncturum isto suo artificio nomina et verba, qvæ Latinæ linguæ indoli refragantur: qvod è solâ et assiduâ autorum antiqvorum lectione et imitatione demum observandum est; ne qvid de numero et concinno positu dicam, qvi aliunde, qvàm ex iisdem fontibus, disci non potest. Amplius studiis Scholasticis spatium indulsit Vir, dum viveret, harum rerum peritissimus optimusqve Mercuriorum sculptor, Mechovius. Nam in doctissimâ suâ Hermathenâ tractat. 3. cap. 2. 3. 4. 5. hoc argumentum copiosissimè tractavit, ut nil qvicquam addi posse videatur. Primos ille septem annos Antescholanis concedit, qvi intra contubernium parentum educati nondum ad publicas scholas accedunt; Scholasticis totos 14. annos, ut itaque ante annum 21. è Scholis non exeant, suæ sententiæ suffragantem laudans Sturmium, qvi tamen anno 15 scholastica studia absolvit, et altero loco sub illo annorum numero Academica fortè studia comprehendit. In Antescholanorum informatione veterum mores â nostris discrepant; quibus, cum in linguis non multùm laborandum, statim ad rerum cognitionem convertere se potuerunt. De his multa Qvintilianus, qvi ne infantiam qvidem ipsam cessare à literis vult. Nostri in formandâ voce, segendo, scribendo, primis pietatis rudimentis, vocabulis Donati, quæ vocant, tirociniis tempus hoc consumunt, qvibus rectè qvidem Mechovius Tabulas Geographicas jungi posse existimat. Vossius historiam sacram et civilem per imagines illis qvoqve inculcari suadet. In Scholasticis primum septennium in , alterum in humanitatis, Dialecticæ studio ac initiis Philosophiæ transigi vult. Hîc primùm de Grammaticæ informationis ratione tenendâ, de exercitiis Grammaticis, de Græcæ linguæ rudimentis, Musicâ, Geographiâ, Pœticâ, Historiâ universali, Chronologiâ, quantum satis est, posterioribus annis discenda præcipit. In altero septennio Grammaticæ elegantioris cultum, Terentii et Epistolarum Ciceronis lectionem, exercitia tam Latina quàm Græca ex autoribus optimis Latinis et Græcis, Pœ~tarum non lectionem solum, sed et imitationem accuratiorem, per varias metaphrases aliaqve exercitia, Eloqventiæthemata ad orationum Ciceronis ductum adornanda, Historiæ plenioris studium, Mathematicarum disciplinarum elementa, denique Dialecticam compendiariam commendat; atque sic è ludo suo emancipatum Academiæ tradit. Qvàm benè cum Republicâ ageretur, si lentis illis modestisque gradibus primùm ad Academias, et ab illis ad cathedras, tribunalia et subsellia procederemus. Sed volatica hodie omnia sunt et superficiaria, cum plurima pars juvenum solam ostentare speciem, quam solidam præstare eruditionem, malit; Qvò fit, ut propediem barbaries omnia occupet, et ubique improbitas et ignorantia triumphet. Si qvis in his rebus paululum curiosior est, is cæteros, qvi super hoc argumento scripti sunt, libros adeat, diligenterque, in quibus conveniant vel discrepent, notet. Sua enim cuique inventa et cogitata sunt; qvæ inter se comparata, utilitatem non exiguam afferent. Legi possunt, qvæ aliquot tomis cum Sturmianis illis junctim prodierunt, aliique seorsim editi, de quibus jam suprà plura diximus. Hîc de studiorum non solùm, sed et morum regimine, de legibus scholasticæ societatis, pluribusque aliis explicatè agitur, quæ ab instituto nostro sunt aliena. [453] Eorum quasi compendium Mechovius in libro suprà laudato exhibet. Nos summa quædam hujus tractationis capiti volut in compendio sub finem proponemus, qvæ in scholasticâ informatione commodiùs instituendâ attendi merentur. I. Compendia lectionis et scriptionis uno labore conjungenda, ut utilia, cum legimus, simul scribamus. 2. Grammaticæ rudimenta brevissimè proponenda. Ea Emund. Richerius in Obstetric. Animorum c. 3. n. 8. sex mensium spatio à pueris percipi posse affirmat, qui et Grammaticam Obstetriceam scripsit, cujus tantum titulum in Catalogis hactenus legi, ipsam verò non vidi. Grammaticæ Philosophicæ, (qvicqvid Scioppius magno hiatu de illis promittat) à Scholis omnino proscribendæ. 3. Latinæ linguæ Græca statim in primordiis jungenda, qvod facili negotio fieri potest, et in hunc finem unam pro utrâque linguâ Grammaticam Cl. Dn. Butnerus scripturus est. 4. In tenerrimâ ætate Mathematicaru~ qvarundam disciplinarum prima lineamenta magnâ utilitate duci possunt, ut Arithmetices, Geometriæ, Picturæ, Geographiæ. 5. Absitab omni proposito præcipitantia. Qvæ hîc peccantur, ea multo temporis dispendio postea luuntur. Multi citiùs ad scopum pervenislent, si tardiùs incedere voluissent. 6. Quamprimum orationis solutæ exiguam facultatem habuerit puer, poëtas legat, carmina memoriæ mandet: Magnum hoc ad ingenii exaltationem, ad concinnitatem in sermone omni soluto adjumentum est. 7. Sententiæ partim periodicæ, partim breves et acutæ, secundum virtutum capita memoriæ mandentur, uti et dicta præcipua biblica secundum locorum ordinem. 8. Omnia nova meritò debent esse suspecta: varietas confusionem, simplicitas constantiam studiorum parit. 9. Qui sublimes scientias pueris proponunt, ante solidam linguarum cognitionem, cum ratione ipsâ insaniunt, illosque insanire docent. Qui in Scholis incipiunt fieri magistri, in Academiis denuò fiunt pueri, et postea ad omnes res inepti. 10. Locutionem, Declamationes extemporales, ut pestem puræ latinitatis, fugiant: Illa tamen cum peritis, et qui emendare è vestigio errores velint, institui potest. 11. Qui pro antiquis autoribus recentiores vel religionis velalius causæ prætentu substituunt, intempestivà pietate puerorum studia corrumpunt: quo nomine religiosulos et semidoctos Scholarum Inspectores Jacobus Martini reprehendit. Legendus super hoc argumento præ cæteris Mechovius in Antiph. 12. Qvi disputationes tironum instituunt, eos Caselius facetè acies gruum et pygmæorum instruere, minusqve sapere, quam qvi historiam somniorum conscribere jubent, judicat; Hofmannus Medicus Altorffinus ludum impudentiæ vocat, in quo ad duritiem frontis erudiantur adolescentes. 13. Præceptores etiam in primâ infantiâ optimi deligantur: non eruditi solum, sed et optimo judicio practico præditi, cujus prima lineamenta impressa per totam vitam discipulum comitabuntur; plusque exiguo tempore sub magistro tali proficiet puer, quam cum à stulto homine, utut non indocto, pravos mores induet, totâ vitâ vix exuendos. Plura hic de Exercitationibus Scholasticis dici possent: sed illa suo loco reservamus.

CAP. XI. DE CURRICULO ACADEMICO.

CEnsura morum Academicorum à nonnullis acerbior instituitur. Iis respondetur. Qvod iis remedium. Scholastica studia in Academiis non deserenda, sed perficienda. Græcæ Latinæque linguæ studium penè in Academiis elanguit. Logica doctrina præcæteris commendatur. Analyticæ et Hermeneuticæ utilitas. Disputationes tironum non permittendæ. Caselii sententia. Arithmetica et Geometria diligenter excolendæ. Pansophiæ titulo instituta compendia ad solidam doctrinam noxia. Honorum Academicorum gradus in indignos collati. Juvenes docendo se ipsos informant. Non cuivis tamen permittendum, ut doceat. in Academiis noxia et omni ratione prohibenda. EScholis in Academias tironem nostrum, velut in alterum orbem, deducimus. Miserè jam cum illo agitur, nisi doctrinam illo ordine dignam moresqve idoneos afferat. Hîc enim prima et ingenii et judicii ipsi experimenta capienda; qvibus ubi succubuerit, et fortuna et salus ejus periclitabitur. Non desunt, qvi integris libris malos, qvi in Academiis vigent, juvenum mores acerbiùs insectantur. Horum ego censuram eqvidem non reprehendo: sunt enim eorum qverelæ verissimæ, et qvotidianâ experientiâ confirmantur. Verùm meminerint tamen illi, non generari in Academiâ pravos mores, sed propagari. Si in puerorum rectâ educatione domi officium facerent Parentes, in Republicâ Magistratus, in Scholis Magistri; non esset fortè, qvare Academias accusaremus. Nunc verò, cumè primâ officinâ, tùm qvâ eruditionem tum qvâ mores, mala lineamenta ducta sunt, an sperari potest, ut ex alterâ illâ officinâ novi et rectiùs formati Mercurii prodeant? præsertim cum libertas, quam durioribus cœ~rcere legibus non licet nec expedit, plenius aliqvod bonæ mentis arbitrium reqvirat. Valethîc, si usqvam, illud Lucretii: - - - in fabricâ si falsa est regula prima, Normaqve si fallax rectis regionibus exit, Et libella aliquâ si ex parte claudicat hilum: Omnia mendosê siert, atqve obstipa necessum est, Prava, cubantia, prona, supina atque absona tecta, Jam ruere ut quædam videantur velle, ruantqve Prodita judiciis fallacibus omnia primis. Multo rectius ergo sibi suisque consulunt, qvi vel domi suæ sub bono magistro, vel in Scholis publicis benè institutis ad eos ætatis annos adolescentes detinent, ut et eruditione et judicio firmati, non facilè vel pravis malorum suggestionibus vel [455] suâ ignaviâse abduci patiantur. Nisi forte iis sint opibus instructi Parentes, ut prudentis ephoriuti operâ possint. Qvo ii, qvi excellentioris ingenii sunt (ii enim ad lapsus proni) maximè indigere videntur. Adeat ergò Academiam Adolescens, sed tum demum, ubi studium Scholasticum feliciter emensus fuerit. Nisi enim hæc studia in Academiam intulerit, rudis hinc stipesque redibit, qvibuscunque etiam phaleris titulisque ornatus. Nam sanè, qvi Olim truncus erat ficulnus, inutile lignum, nunc non repentèfiet Mercurius. Et verò ipsa studia scholastica ne nunc qvidem seponere debet, sed summâ perficere diligentiâ, cum iis per totam vitam præsidiis qvocunque in genere niti possit. Nemo enim unqvam fuit, qvem his studiis operam dedisse pœnituerit; plures fuere, qvi neglectum eorum nimis serò doluerunt. Ac videmus sanè omnes illos, qvi philosophiæ humanitatisque studia in Facultates intulerunt, maximos fecisse in iis progressus, atque primas occupasse, cum eorum rudes ne qvidem in tertiis subsisterent. Est qvoque per se stultum ad metam tendere sine viâ, qvam illa studia currenti substernunt: neque qvicqvam sani verique vel in Jurisprudentiâ, vel in Medicina, addo et in Theologiâ, qvatenus rationi subjicitur, sciri potest, nisi ex iis fontibus, è qvibus illi rivi defluunt, hauriamus. Primùm qvidem Græcæ Latinæque linguæ diligentior cultura, sine qvibus muta ac elinguis penè est omnis doctrina, cum primo anno institui in Academias deberet, nemo est, vel paucissimi, qvi ad eas respiciat. Ethis tamen fulcris niti, his qvasi pedibus ingredi, plus dicam, his alis volare debemus. Qverebatur jam suo tempore Johannes Caselius, magnus in solidâ doctrinâ suo tempore Hercules, de hâc in Academiis socordiâ et negligentiâ: Nam in eleganti illo libello, qvi ab illo inscribitur, narrat, qvomodo se Juvene in Wittebergensi Academia Vitus Vinsemius, Georgius Cracovius, Philippus Melanchthon; in Lipsiensi Joachimus Camerarius, Gregorius Bersmannus Historicos ac Poëtas Græcos magnâ ingenii ubertate interpretati fuerint. Viveret ille et veniret nunc in Germaniæ Academias, et in Græcâ linguâ plerosque obmutuisse, in Latinâ balbutire, seculine dicam an magistrorum vitio, deprehenderet. Donarem Græcam; sed in Latinâ linguâ et eloqventiâ tantam passim regnare ignorantiam, qvis non indignetur? Et verò omnis illa Eloqventiæ facultas saltem ex Latinis Autoribus, si Græcos fastidias, haurienda est. Qvid enim vel Germanicâ linguâ loqvetur Orator sacer? qvid in subselliis Senator? in aulis Legatus? nisi eloqventiæ lineamenta ex optimo magistro disertissimo illo Romuli nepotum duxerit. Consultus aliqvando, qvâ viâ ad eloqventiam sacram iretur; rectius respondi, si qvis Ciceronis Orationes legeret relegeretque sæpius: Illi me albis dentibus riserunt, utindigna et absurda locutum; Sed viri docti satis intelligunt, qvid ego senserim: non posse scilicet artificia etiam in oratione [456] sacrâ meliùs, qvàm è summo in eloqventiâ magistro disci. Nunc verò, ut qvisqve sibi sapit, ita sibi loqvitur, non Auditori; qvi, ut in Satyrâ Horatianâ Drusonis debitor Porrecto jugulo historias captivus ut audit. Qvod alumno suo nutricula vovet, et sapere et sari rectè, qvæ sentiat, id alumno qvoque Academico nostro nos voveamus. Qvomodo fari rectè debeat vidimus; nunc etiam ut sapere discat monemus. Ad sapientiam verò omnem viam sternit doctrina, qvæ dicitur et , sine qvâ minus efficere possumus, qvam sine malleo et incude faber ferrarius, sine amussi et norma architectus, sine serrâ et dolabrâ scriniarius, sine penicillo pictor. Ideò scilicet in Academiis vivimus, ideò studiis incumbimus, ut rationem excolamus; et rationis tamen ac ratiocinationis artem plerique aspernantur: Qvo qvid stultius fingi possit non video. Fundum benè subactum volumus, semina illi inspergemus, neqve vomere et aratro, neque marculo usuri. Nil sciri in scientiis solidi potest, nisi hâc duce, digitumque intendente. Hæc illa divina virgula est, qvæ thesauros scientiarum indagat: hâc bolide profundum doctrinæ Oceanum exploramus: hâc acu magneticâ incognitas terras venamur. Latè patet divinæ hujus scientiæ usus; neque categoriaru~ numero, vel nudâ syllogismorum fabricâ tantum definitur. Sine illâ enervis omnis oratio, veritatis lux in opaco est, scientiarum definitiones claudicant, methodus omnis à viâ regiâ aberrat. Sæpius suprà dixi, et nunc repetens iterum iterumque monebo, non esse superficiariam huic disciplinæ opera~ impendendam. Neque sententiæ meæ refragabitur, qvi perpendet qvanta Analyticæ, qvanta Hermeneuticæ utilitas sit, qvæ geminæ Logicæ propagines per omnem disciplinarum fundum grassantur, et individuæ scientiis omnibus comites adhærent; In qvibus hodicque, quæ desiderent, docti habent. Nam ars Hermeneutica, quam singulari libro se deducturum promiserat Conringius, et ante illum Caselius in libro suprà laudato, nondum exculta est. Neuter verò promissa sua explevit. Caselius in suo quidem se testatur jam dudum EPMHNEYTHN suum animo designasse, ac debere juventæ, qui alios erudiet, alios confirmabit. Sed ejus nec vola nec vestigium in Catalogis Operum Caselianorum vel editorum vel ineditorum reperitur. Ne verò quis existimet, dum Logicam adeò Tironi Academico commendo, me illum in Cathedras novum Sophistam detrudere, qui perverso nunc in Academiis more, puris de rebus disputationes miseras et jejunas instituat, quarum ille ignarissimus est. Pestis illa juventutis est, et tamen ille mos nunc ita invaluit, ut suum officium facere non credantur Doctores, nisi disputatiunculis nugatoriis omnia subselsia perstrepant. Sunt, qui loco lectionum, quibus principia ipsa explicari debebant, disputationes instituant inter tirones, ridiculo profectò ac inutili consilio. Qui mihi fidem non habebunt, habeant Caselio, [457] præclaro his in rebus judici. Ita ille in suo : Hoc studium divinum (Logicum intelligit) magna diligencia colendum judico; nec minus verò privatim, quàm publicè: Sed disputationes tironum non minus mihi ridiculæ sunt, quam instructa acies gruum et Pygmæorum, de quâ Poëtæ fabulantur; ac malè novitiis consulunt, qui eos in acie disputationum collocant, quasi egregia facinora designaturos, qui nec clypeum tenere, nec hastam vibrare, ac ne pedibus quidem firmiter consistere valeant; quin ii disputationum spectatores, disputancium auditores frustra ferè opinor sint. Ut sine materiâ et instrumento ne tugoriolum ædisices, ita sine doctrina et certo de rebus conferendi modo eruditum sermonem nullum instituas, atque institutum ab aliis ne quidem satis intelligas. Non est enim, ut vel in sutoria puer momento magistrum æquet: nec hic ferat illum sibi obloquentem in arte tam vili: quin dicto sibi audientem esse jubet; interrogandi fortè ei potestatem faciat, si humanior sit. In paulò honestioribus diu docent, diu exercent alumnos; nec iis judicii partes infimas permittunt. Sunt profectò adolescentum opiniones nihil aliud, quam vigilantum somnia. Res enim ipsas nec oculis nec animo viderunt; mens in ea ætate imbecilla, usus rerum nullus. Hoc igitur efficitur, ut ab initio de rebus non cognitis, nulla explorataratione controvertentes, ad veritatem nunquam perveniant; sed vel semper, quicquid sit, de quo agitur, animo hæreant, et à quovis facilè huc illuc, non jam rationibus, sed verborum flabellis impellantur, aut opiniones, vel ab aliis acceptas, vel à se excogitatas, ita mordicus teneant, ut nullis rationibus, quantumvis certis et evidentibus, ab iis se dimoveri patiantur, sed valeant etiam volubilitate linguæ tueri. Dum enim non tacent, etiamsi ad rem nihil dicant, se superiores esse et ipsi existimant, et habent sui similes, qui assentiantur. Debet et inter studia suus mathematicis nonnullis disciplinis locus assignari, præcipuè Arithmeticæ et Geometriæ, quæ ingenium ita acuunt, ut cos ferrum: Logicæ doctrinæ vel ideo subsidio est, quod ars demonstrandi nullis aliis exemplis quam geometricis pleniùs declarari atque ob oculos poni possit. Animum quoque in rebus apprehendendis certiore viâ ducit, ut non facilè ad falsa declinet. Sunt enim in multis rebus nescio quomodo et , qui planè sunt, ut pueriles sæpe errores et cuivis palpabiles prodant. Quantam hæc studia efficaciam in ingeniis excitandis habeant, testatur Caselius in libro modo laudato: Vidi, inquit, quos stupidos diceres, tanquam è profundâ voragine emersisse, præsidio Geometriæ. Numeris quantum tribuerint veteres, nemini incognitum est, et eo in loco pluribus persequitur Caselius. Historiæ tanta ad omnem doctrinam utilitas est, ut sine illâ nihil planè effici possit. Ejus plenior cognitio habenda est, non tam illius, quæ Politicæ fundamenta substernit, sed et illius, quæ ad Theologiam, et ad omnes scientias mantiducit. Historiæ omnia penè debemus, quæ sciri possunt: nam qui cujus cunqve doctrinæ accurate novit, plus omnibus in illa magistris sapit. Eâ de re pluribus egimus lib. 1. ubi de fructu Historiæ literariæ disseruimus. In his se disciplinis exerceant juvenes, his illi studiis incumbant, atqve ita incumbant, [458] ut ex earum fontibus non tanquam canes è Nilo haufisse videantur. Et illæ qvidem omnibus, ad quodcunque se vitæ genus verterint, exhautiendæ sunt. Qvi Theologiæ, qui Jurisprudentiæ, qui Medicinæ operam daturi sunt, præter hæc, in Metaphysicis, Ethicis et Politicis, Physicis, non levi industriâ versari debent; Sunt enim illæ quasi radices, è quibus cæteræ propullulant, ac in ramos fructusque diffunduntur. Est verò in illâ palæstrâ aliqvot annos sudandum, donec firmo latere lacertisque validis in majori te theatro athletam sistere possis. Non possum probare illum, qui passim in Academiis viget, morem, qvo tres quatuorve disciplinæ intra anni tempus levi aliquâ percursatione absolvuntur, specioso Pansophiæ titulo. In quibus suscepta tumultuaria opera sufficere videtur ad Facultates, ad qvas illico transitus fit. Et hi qvidem omnino præmeditati ad eas accedere sibi videntur, satis se jam Philosophiæ præsidiis instructos rati, cum aliquot in singulis disciplinis vocabula memoriâ comprehenderint. Nam sunt, qvi et hanc operam nimis sibi molesta~ aspernantur, et statim supervacaneo hoc ac inutili studio relicto ad metam properant, ne qvid temporis sibi pereat, vel cathedram sacram vel Reipublicæ subsellia occupaturis. Quo fit, ut, cum imperiti vel semidocti ubique primas teneant, verè doctis ac prudentibus vix in tertiis subsistere liceat, aut illi æternùm exulare jubeantur. Qvid hinc Scholis, qvid. Ecclesiis, qvid aulis expectandum sit, facilè prudentes intelligunt: nam barbaries tandem, exclusa in perpetuum verâ sapientiâ, dominabitur. Paulatim etiam in hos mores publicâ et regiâ via itur, dum honorum gradus, quondam adeò sanctè habiti, et in eos tantum collati, quos ardens ad æthera virtus evexerat, nunc quibusvis, qui vix prioribus labris degustarunt doctrinam, quam profitentur, ut has ostentent ad populum phaleras, suspenduntur. De Gallicarum Academiarum moribus vide, qvæ Menagius scribat epistolâ illâ, quam Amœnitatibus suis Juris præmisit: Bene hodie, inquit ille, cum Jurisprudentiâ ageretur, si ejus studio triennium, ut ætate Cujacii, impenderetur. Sed, ô tempora! ô mores! non triennium, non trimestre tempus, vix triduum ei impenditur. Citatis equis uno die urbem Aureliam petunt Juris Candidati: altero, Licentiatus, qvod vocant, ibi gradum sumunt: tertio, Juris Consulti Lutetiam redeunt; ut, qvod joco olim de se Marcus Tullius, triduo se Jurisconsultos profiteri seriò velle videantur: Advocati quarto die siunt: quinto, veniâ ætatis à Principe impetratâ, (quâ indulgentiâ nihil perniciosius esse contendo) Judices sine legitimo examine facti, de fortunis, de vitis hominum judicant. Reipublicæ tam noxium morem à Petro Seguerio, Franciæ Cancellario, Guillelmo Lamonione Senatus Principe, Dionysio Talonio, Achille Harlæo, Hieronymo Bignonio, Regiis Triumviris, pro eo, qvo in Rempublicam flagrant, amore, brevi emendatum iri speramus, quotquot sumus, qui notitiam boni et æqui profitemur. Imo emendare jam cœperunt: Audio enim Principis decreto et consulto Senatus statutum nuper fuisse, ne quis in posterum ad Licentiatus gradum, sine qvo nemo Advocatus fieri potest, certè non debet, pervenire possit; nisi qvi annum integrum in Academia celebri Juris studio posuerit: utque nemo, [459] nisi qui qvadriennium in foro versatus, voce aut scripto juverit Clientes, (est enim Ordo Advocatorum seminarium omnium Magistratuum) Judicum consortio adjungatur. Benè fecerit Tiro noster, si aliâ ac securiori viâ incesserit, si studia illa majore diligentiâ tractaverit: in qvibus et ipsis sæpe inveniet qvod vitæ civili magis idoneum reddat, et expeditius ad gloriam, honores, nominisque immortalitatem iter sternat: ad Facultates verò se applicans dimidium facti, qvi tam benè cœperit, habebit; cumque alii in luto pulvereque repent, hi alis per sublime ferri videbuntur. De Doctorum officiis hîc solliciti non erimus. Si præficiuntur muneri Professorio Viri omni doctrinâ instructi, omnibusque eo nomine spectati satis, illi videbunt, ne qvid detrimenti capiat res literaria. Qvæ sint in Academiis professiones constituendæ, qvid in singulis publicè privatimque docendum, de eo prolixè egit Joannes Sturmius in Epistolis suis Academicis, qvas Classicis suis subjunxit. Sed in illis et locorum et auditorum ratio habenda est. Non parum et hoc in Academiis viventi proderit, qvod et Fortius Ringelbergius præcepit, ut, qui aliquos in disciplinâ progressus fecerit, alios suorum commilitonum, hâc parte philosophiæ minus exercitatorum, erudiat, numerato etiam pretio, ut habeat, qvibus prælegere possit. Oratores, Historicos, Pœtas, (Caselii idem hoc consilium est) vicissim legant, ita ut qui quo die interpretis munus gerat, meditatus accedat, cæteri ejus diligentiâ erudiantur. Sapienter tamen idem addit: Hic adolescentulos moneo, ut non temerè, nec de æqualium puerili suasu aut insusurratione, sed de consilio docti viri audiant, quem audituri cunque sunt. Si qui ab iis, quæ publicè docentur, abhorrentia, sive cum iis pugnantia promittunt, ad eos ne se applicent, ac perplexis et insulsis opinionibus, quam veritate imbui, et apud imperitos videri quam esse docti malint. Hoc enim agunt Sophistæ, ut ex inanibus doctrinæ umbris et sapientes videantur, et compendiis suis consulant. Id verò eò diligentius cavendum est, quò proniores in esse juvenes solent, qui solâ novitatis specie inducti nubem pro Junone sæpe amplectuntur. Qvanta è talium magistrorum, quanta è studiosorum mala in Ecclesiam, Rempublicam totamque rem literariam incommoda promanarint sæpe, dici vix potest. Vide Voglerum in dissertatione de studiorum ho diernis corruptelis. Qvare mihi potius placeret, salutaribus legibus huic obviam ire licentiæ, omnemque illam novaturiendi libidinem ense resecare, ne pars sincera in eundem pruritum trahatur. Convenit enim doctoribus prudentibus, ut omnes in partes vigiles oculos circumserant, ne qvid stolidioris vel pestiferæ doctrinæ serpat ac paulatim animos inficiat. Neque Magistratus hîc cessare officium debet. Non malè suis rebus quædam Academiæ consuluerunt, quæ veteres Peripateticæ Philosophiæ terminos movere prudenti instituto prohibuerunt. Qvod etsi quibusdam asperum nimis et durum videtur, qvi libertatem philosophicam semper crepant, sciant tamen illi, publicam philosophandi formam necessariò tenendam esse, qvæ in præcipuis partibus ita ab Aristotele adaptata est in Logicis, Ethicis, Politicis, Rhetoricis, ut [460] non facilê emendari possit. Ne quidem in Physicis principiis ejus doctrinam publicam repudiandam existimem, supplendam tamen novis illis inventis, cumque iis qvodam~odo conformandam: Quod feliciter à nonnullis tentatum est.

CAP. XII. DE PæDAGOGIA REGIA.

MEthodus Principis informandi à vulgari differt. In principe etiam doctrina requiritur. Autores qui de principum institutione scripserunt. Mores præ cæteris in principe spectari debent. Ipsi etiam in puerili etate virtutes instillandæ. Consilium Autoris Anonymi Galli. Ephori prudentes seligendi. Ingenia principum consideranda. Linguæ ex usu et conversatione discendæ. An linguæ et scientiæ simul discendæ. Grammaticis minutiis non est macerandus Princeps. Fabulæ æsopicæ, sententiæ, adagia politici usus proponenda. Historici prælegendi. Politica ex illis diligenter not anda, Difficiliora prætereunda. Historia patria iis jungenda. Sententiæ Politicæ Lipsianæ commendantur. Chronologia. Methodus in disciplinis Theoreticis. In Physicis è Museis et Gazophylaciis informandus. In Practicis disciplinis quæ ratio tenenda? Subsidia ab Anagnostis, Bibliothecis, Conversatione. Nobilium Pædagogia operosior esse debet, quam Principum. ACommuni didacticâ sejungenda est illa, quæ cum Principibus instituitur. Nam, cum illi, qui studiis operam dant, singuli certos sibi fines propositos habeant, ita in Principibus maximè ille spectandus, qui studia omnia eò dirigere debent, ut populo suo benè imperent, ut suam non solum salutem, sed et populi curent et attendant. Cum ergo privati eas studiorem partes sectantur, quibus sibi benè sit, et se in statu privato felices fore existimant, Principes illud, quod in sapientiâ omni est, et sibi servare debent, quo illi omnia, etiam civium studia, in Reipublicæ bonum ordinent. Ideoque ita omnibus imbutus esse literis debet Princeps, ut non quidem ad omnes minutias descendat, ut illi faciunt, qui hæc in Republicâ particularia tractanda suscipiunt; sed generatim tamen atque universè de iis judicare, et ex sapientiorum ingenio illa ordinare possit. Inepti sunt et stolidi, qvi infra Principis dignitatem esse existimant, linguis et disciplinis applicare animum: Ii enim non Principes se formare meminerunt. Si qui sunt in Republicâ cives cæteris et doctiores et moratiores, ut esse sanè debent; nam incondita turba regitur à prudentioribus; omnium et prudentissimum, et si fieri potest, doctissimum esse Principem, qui cæteris etiam doctioribus et melioribus imperet, necesse est: si non in minutissimis doctrinarum partibus, saltem in eo, qvod ad propiùs pertinet. Graviter in illorum opinionem invehitur, qui à Principibus abesse omnem doctrinam [461] volunt, Caselius in eâ epistolâ, qvam Cyri pædiæ Xenophontis subjunxit. Magnus est eorum numerus, qui de Principe instituendo scripserunt, tam inter veteres, qvàm inter recentiores, qvorum plerique mutuò se exscribunt. Xenophontis Cyri pædia nemini ignota est, et Plutarchi libelli de eo argumento. E recentioribus multi sunt, qui dum de institutione principum agerent, omnia penè Philosophiæ moralis et civilis præcepta in eo argumento exhauserunt. Conradi Heresbachii extat liber de educandis erudiendisque principum liberis, Francof. ad Mœn. 1592. editus; qvem Joannes Sturmius in libello de Educatione principis ad Illustrissimum Principem Gulielmum, Ducem Juliacensem scripto, à pietate, prudentiâ doctrinâ commendat. Erat verò illi Principi à Consiliis Heresbachius. Marci Antonii Nattæ de Principum doctrinâ extant libri novem, sub forma dialogi scripti, Francofurti recensente Zacharia Palthemio Ann. 1603 editi. Erasmi quoque Roterodami eâ de re extat epistola: Caselii etiam Oratio Xenophontis Cyri pædiæ à se editæ addita. Sunt porrò Hier. Cagnoli liber de rectâ Principis Institutione, Colon. 1577. in octavo editus: Farnesii Diphthera Jovis, seu de antiquâ principis gloriâ et institutione libri tres, Mediolani An. 1607. in 4. editi: Heroaldus de Institutione Principis, Paris. Ann. 1617. Marnixii de eodem argumento libellus: Leonis Bacovii Delphinus seu de primâ Principis institutione, Paris. 1671. in 4to editi. Est et Regum Principumque Institutio ab incerto autore Gentis Sueticæ, ante secula non nulla Svetico sermone conscripta, quam ex mandato Illustrissimi Regii Cancellarii Comitis Magni Gabrielis de la Gardie in sermonem Latinum convertit, notisque accessoriis illustravit Johannes Schefferus, ediditque Holmiæ Svecorum Ann. 1669. in folio. Pleriqve tamen et penè omnes ad mores potius hîc, qvam ad doctrinam, respiciunt, de quâ nos hoc loco potiùs sumus solliciti. Negari id quidem nequit, esse in principum disciplinâ præ cæteris omnibus mores et officia consideranda, et judicium practicum omni curâ excolendum: Hoc enim illi, qui imperio præest, præcipuè exercendum est. Debet tamen et intellectus perficibonis literis, qvarum usus et existimatio in Republicâ à Principis judicio practico dependere debet. Earum cognitio præcedere in ætate Principis puerili debet, ut semper fieri æqvum est. Major tamen in virtutum lineamentis maturè ducendis etiam hîc diligentia impendi debet et potest: Etsi enim privatæ sortis homines talia ad maturiorem ætatem referunt, Principes tamen, qui in juventute sæpè Reipublicæ clavo admoventur, earum simulacra animo infixa habere debent; Qvi qvanquam per ætatem absolutam moralium cognitionem habere vix possint, eorum tamen semina è conversatione Virorum sapientum in tenerrimâ etiam ætate non infeliciter sparguntur. Operosus est in ejus rei declaratione Anonymus quidam Gallus, qui elegantem scripsit hoc titulo librum, Amstelodami apud Danielem Elzevirium Ann. 1679. in 8 editum. de l' education des enfans et particulierement de celle des princes où il est montrè de quelle [462] importance sont. les sept premieres annees de la vie. Toto libro nihil aliud agit, qvam ut monstret, qvomodo singulæ virtutes implantari animis tenellis possint, præsertim iis, qui operâ sapientum uti possunt; quod feliciùs in principibus, quam in privatæ sortis hominibus, fieri potest. In illâ enim ætate, ait, exiguo labore spiritus imbecilles flecti posse, vel per metum levis pœnæ, vel per spem exiguæ et innocuæ voluptatis. Pudor, Metus, Curiositas, Credulitas quatuor illi ansæ sunt, qvibus animi ipsorum tenelli prensari, et ad certum finem duci possint. De singulis ille multa utilia præcepit, qvæ velim ego Principum informatoribus vel informatricibus (nam et graves matronæ in illâ ætate plus viris possunt) esse commendatissima. Ut ad doctrinam veniamus, eam ego Principis dignitati et genio attemperandam omnino svaserim. Præcipua hîc cura est in Viro et doctrinâ et virtutibus etiam civilibus ornatissimo, teneræ Principum ætati præficiendo: Nisi forte alium informationi, alium moribus Parentes præfectum velint. Sed tamen et in illo, qui studiis præest, omnia illa morum reqvisita abesse minimè debent: Amicè enim illa conspirant, et mutuas sibi operas tradunt. Characterem talis Ephori optimè describit Joannes Schefferus in libello de Generosi nobilisque informatione literariâ. Diligentissimè hîc discernenda sunt Principum ingenia, sintne , tardiora vel obstinata. Singulorum indoli attemperandæ sunt doctrinæ methodi. Pernicia enim et agilia summariâ cognitione per intervalla sine morosâ assiduitate informanda et velut in cursu per lusum jocumque propellenda sunt; tardiora et moderatiora pleniore viâ per doctrinarum adyta circumduci possunt, ita tamen, ut tædium omne evitetur. Primum est linguarum studium. Hîc si velint Principes, cum deesse illis opes et subsidia non possint, compendiosiore viâ quam privatæ sortis homines procedere possunt. Conversatio et colloqvia crebra hîc facilè, qvam velint, linguam qvam commodissimè illis instillaverint. Equidem, inqvit J. Pastorius in Palæstrâ Nobilium cap. 2. quod de collegiis, in quibus domestici omnes non aliâ linguâ quam Latinâ uterentur, et ego alibi, et alii ante me monuere, id à nemine citius, quam à nobilibus (quanto magis à Principibus?) dari posset effectui: quippe qui facillimè omnium sumptum eum facere ac sustinere queant. Et miror de tali instituto in locis ad rem eam oportunis non cogitari diligentius, neque inter tot viros magnificos, et ad pia alioquin opera propensos, reperiri aliquos, qui tale velut Latium extra Italiam fundare, si non pro vulgo, saltem pro nobilibus pueris, aggrediantur. Disseruimus eâ de re suprà cap. 9. è mente Gallici autoris prolixiùs. Nunc verò ubi illa desunt subsidia, vulgari viâ etiam principibus incedendum est: Qvâ vix tamen tantum proficient, ut vel loqui vel scribere expeditè Latinam linguam possint. Neque ego id valde reqviram, cum et temporis multum hîc impendendum sit, et Principi sufficere possint, si liguam accuratè intelligat, quod multâ autorum lectione impetrari [463] facilè potest. Nam styli exercitio, ut quis emendatè scribat, triplo majus tempus impendi debet, quam si solâ linguæ intelligentiâ quis contentus esse velit. Fortassis et hîc audiendos quis existimet, qui linguam et scientiam simul disci volunt, quo sibi invento plaudere præ aliis Comenius visus est: Compendia enim, si usquam, in principibus sectari volent, non per multas ambages circumducendis. Verùm Comeniana illa methodus non præstat, quæ illa magno hiatu promittit. Mallem ego in nudis nominibus et verbis, secundum ordinem rerum dispositis quamcunque , qualem Beccherus instituit, quàm istam Comenianam farraginem: etsi illo consilio parum in tenerâ illâ ætate proficeretur. Nugantur, qvi per chartularum lusum vel bella gram~aticalia regularum Syntacticarum usum efformari posse credunt, nam laborem potius duplicant, animosque novis imaginibus onerant. Non alia, quàm per usum, lectionem et colloqvia, compendia linguæ etiam hîc haberi possunt. Grammaticis enim præceptis qui macerare Principem velit, aliàs in tenerâ istâ ætate inutilibus, næ is delirus esset: Neque enim Grammaticus è Principe formandus est, quem neque privatæ sortis hominem esse necesse est, satis et absque minutiis regularum, etiam ipsâ in linguâ doctum et disertum. Linguæ vulgares, Gallica, Italica, per lusum jocumque, sola disci conversatione Magistrorum possunt. In Autorum lectione ac interpretatione, sed eorum, qui Principi conveniunt, multum poni diligentiæ debet. Procul hinc esse debent Gram~aticorum et Criticorum tricæ. Ne in puerili qvidem ætate negligenda sunt, quæ virtutem prudentiamque augere possunt. Seligendæ e. g. sunt fabellæ æsopicæ, Apologi civilis usus, qvales multi sunt, eorumque usus in vitâ civili declarandus. Jungi possunt adagia , Emblemata, symbola, sententiæ breves et acutæ, quaru~ omnium exempla quædam collegit, et velut in gustum dedit, Joachimus Pastorius in suâ Palæstrâ Nobilium cap. 5. 6. Si styli exercitium placuerit, moralia, civilia argumenta et historica, quibus ali juid subsit, seligenda. Si epistolas malis, fingantur occasiones scribendi super negotio aliquo morali vel civili. Continua earum rerum tractatio, accedente splendore illo externo, animos puerorum etiam in sublimem quendam statum extollit, ut ideas sibi earum rerum formare incipiant, qvæ in humiliore fortunâ constitutis, et angustiâ rerum pressis, non facilè etiam per operosa præcepta se ingerunt. Historici omne punctum ferant, præcipuè illi, qui Principum ac Imperatorum vitas scripsere, ac Reipublicæ Romanæ originem et progressum. In his Præceptoris industria omnes se in partes versabit ut illud, quod verè est, ex iis exprimat, Principique instillet. Si quæ non satis plana videntur et obscura, neque vald: ad rem pertinent, ea præterire securè potest. Memini, inquit Sturmius, me hoc consilium dedisse meis, ut in hujusmodi scopulis facerent, quod boni aratores in semente et messe faciunt, qui spineta et radices arborum altas, et saxa prærupta, arando et metendo prætereunt, si impensa fructum superet: sic etiam illi notent ea loca, quæ utiliter in [464] præsenti cognosci non possint. Verunt amen ut illi, quæ cum emolumento possunt, faxa evertunt, et truncatas arbores effodiunt, et spinas evellunt; sic etiam illis operæ pretium esset in iis sententiis subsistere, quæ intelligi possunt, etiamsi sint difficiles, et si absque iis lumen cæterorum obscuretur. Monstravit Boclerus in peculiari dissertatione, cui titulus: Historia Schola Principum, quanta ejus doctrinæ utilitas sit. His demum historiæ patriæ accuratior notitia subjungi deberet, omnisque domestici status rationes et arcana, accrescente ingenio et judicio, explicatiùs proponi. Romani qvondam etiam in Senatum pueros induxerunt, ut quasi in rem præsentem venirent, et ipsam rerum civilium scenam intuerentur. Politicorum præceptis, nisi generalissimis, macerari illum nolim Firmiùs hæret, jucundiorque est, quæ in historiâ invenitur veriùs, quam discitur, civilis prudentia. Non displicebunt etiam hîc sententiæ, è bonis autoribus excerptæ, et ordine systematico nexæ, quales dedit in aureo Politices suæ opere Lipsius, in quod ut hoc memorem, Bo~cleri utilissimas notas è privatis ejus prælectionibus collectas, publico Orbis Literati bono non invidebit Illustrissimi Comitis RANZOVII Consiliarius, Nobiliss. Dn. Frisius, qui suo consilio prima latinitatis lineamenta à juniore Comite Friderico b. m. feliciter ex iis sententiis ducta testatur, ut has postea sententias firmiter memoriæ infixas habuerit. Chronologia Historiæ brevior adnecti debet, eaque duplex, quarum altera sub titulis seculorum et annorum præcipuas Rerumpubl. mutationes signet; altera sub titulo Rerumpublicarum annos mutationum notet. Quibus jungi quoque Geographicarum tabularum explanatio debet. In scientiis et disciplinis non omnia cum pulvisculo converrenda sunt. Neque enim ad minutias singulas, in quibus Professores earum satis, quod agant, habent, descendendum est. Seligenda sunt compendia breviora, quale fortassis non spernendum est, quod Joachimus Fortius Ringelbergius dedit: nam mira brevitate multa complexus est, nec sordido sermone: Continuus enim ille sermo hîc magis arriserit, quam schematismi tabularum, quibus res minutatim discerpuntur. Quod si verò eô ingenio præditi sint principes, eamque adhibere diligentiam velint, circumducantur per ampliora scientiarum spatia. Neque enim dedecori illis erit ad fundum usque haurire omnia, modò in uno studio immodici intemperantesqve non fuerint. Abstrusior eruditio non obtundit civilem prudentiam, ut multi existimant. Ac fuere olim et nostro tempore Principes eruditissimi, qvi felicissimè imperarunt: Fuere qui pro usu Principum singulas penè disciplinas in compendium traxerint, ut Mottæus Vayerus et Philippus Labbeus, quorum extant, Geographia, Logica, Rhetorica, Physica etc. Principum. de qvibus viderint quibus ea conferendi otium est. Mathematicas disciplinas ita tractari velim, ut nullius rudis sit; militarem verò accuratiùs intelligat, et navalem: Magnus enim earum usus in republicâ est. Physicam potius ex ipsâ naturâ, qvam è libris, discat. Si Musea et Gazophylacia rariorum naturaliu~, naturali serie ordinatorum, illi exhibeantur, si domus illi Salomonia, qvalem optabat [465] Verulamius insua Atlantide, exstrui possit, ut ille rariora naturæ et artis contemplari queat, hîc sub unum conspectum reduci posset tota rerum natura; Quâ de re etiam nos suprà diximus. Nihil magis ornat Principem, addo et venerabilem facit, qvam ista studia, præsertim, si et naturæ qvædam secreta teneat. Ea olim Regum cura fuit, qvi arcanissima naturæ sibi servarunt, neqve in vulgus elabi passisunt. De Chinensium Regibus notum est, qvam illi Astrologiæ cognitionem affectent, qvasi et Rex, qvi insigni orbis parti præest, conscius qvoqve universi istius regiminis esse debeat. Taceo de utilitatibus, qvæ ex istis studiis in rem ratione redituum è commerciis, ex opificiis, è fodinis et similibus promanant. Potest et ipsa naturalium rerum cognitio ad prudentiam civilem facem accendere, si earum imagines ad politicam transferantur; qvod sagaci doctori facillimu~ erit. Ejus pulcherrimam ideam subministravit Joach. Pastorius libri sæpius laudati cap. 26. et totum illud agit in sua Philosophiâ Chinensium celebratissimus Philosophus Confucius, qvæ nunc Regis Galliæ jussu in lucem edita est. Elegantissima planè illa sunt et perpetuâ allegoriâ Physica Principia civili doctrinæ hîc accommodantur, ut jam suprà qvoqve diximus. In Practicis habitare totus debet. Moralis philosophia potius per exempla quam subtilia præcepta inculcanda est: Nam qvi illam sub castelli specie repræsentavit, inque eo munimenta singula virtutum nomine signavit, contrario vitiorum castello oppugnata, nescio qvam scenicam doctrinæ speciem ostendere voluit, qvæ mihi sanè probari non potest. Videatur de eâ Sorellus in scientia Universali Tom. 4. cap. ultimo. In Politicis Loci Communes, qvi apud historicos occurrunt illustriores, qualesqve notavit Pastorius cap. 15. proponi vel ad exercitia Rhetorica, si eò usque descendere velit Princeps, vel ad lectiones possunt. Nam excerpta minutiora Principi non conveniunt. Lectionem Poëtarum, Comicorum, Tragicorum, Satyricorum, Principi quoque commendat Caselius. In his vitæ omnis character ob oculos ponitur, et plenior qvæda~ vel Ethica vel Politica, quàm in Chrysippi et Crantoris præceptis, continetur. Corporis exercitia, qvia ad rem literariam non pertinent, mittimus. Illa non segniter Principi tractanda. Quæ ad Theologiam pertinent, ita sunt exhibenda, ut, qvantum illi satis ad salutem, fidem ac civilem directionem sit nôrit. Rectè enim Caselius: Ut exquisita linguæ ratio ad Grammaticum, ut causæ forenses ad Jurisconsultum: ita qvæ in Ecclesia moventur de religione ad Collegia Sacerdotum referenda sunt. Denique in tot Viris doctis, qvorum consortio pro lubitu uti potest, scientias vivas habet Princeps. Horum ex conversatione plus, qvam multâ lectione, discitur. Non parum etiam hoc juvabit, si ejusdem disciplinæ socios excellentis ingenii pueros habeat, qvorum exemplo ille incitetur, ac simul erudiatur. Multa præterea Principibus subsidia sunt ad scientias et bonas artes, modò ipsi intelligant, et opibus suis parare sibi longè meliores thesauros non omittant. Possunt illi Anagnostas alere, qvorum oculis legant, qvorum manibus excerpant, [466] qvorum ore qvotidie sine molestiâ suâ et labore erudiantur. Qvantum denique commodi capient è Bibliothecâ, qvam sapientis viri consilio adornare possunt instructissimam? Hîc intra museum suum compingere possunt omnem orbi, doctrinam, et qvid singulis seculis in literis omnibusqve disciplinis præstitum sit, recognoscere. Qui per hæc subsellia Principem circumduxerit magister, plus illum brevi tempore docuerit, qvam multis annis è qvotidianis capere lectionibus possit. Verum in illis est, et, si qvis recte uti noverit, amplissimu~ compendium, qvod et brevitate sua placere, et vastitate saturare pectus possit. Rectè Schefferus in libello de Informatione nobilis p. 24. Scire, inquit, unde qvid peti debeat, cum inqvirendum est, ejusque ratio perspicienda, est penè dimidium ipsius didicisse. Imô plus qvam dimidium et totum ego dixerim: Nam cum felicitatis ejus participes esse nequeant tenuioris conditionis homines, illis, qvæ à magistris didicere, contenti esse debent, et hi, qvi Bibliothecarum fontes adire possunt, ab ipsis magistroru~ magistris omnium seculoru~ disciplinam haurire possunt. Qui è nobilium ordine literis operam dant, siquidem ex illis se commendare Principi et Reip. velint, ultra privatorum diligentiam procedere debent. Etsi enim in Principe modica interdum doctrina sufficere videtur, horum tamen industria supplere debet, quod illic deficit. Cum privati iis se disciplinis mancipant, quibus vitam sustentent, hi complecti omnes debent, ut de iis judicare saltem possint, cum idonei sunt muneribus homines præficiendi. Juris scientia accuratior in illis requiritur, quam in Principe quis non adeo desideraverit. Architectonicam denique Politices scientiam totam in usus suos verterint necesse est. Et hæc tamen studia, quibus Reip prodesse possunt, intra nobile illud triennium facile absolvent, quod illis Joannes Sturmius in libro de Nobilitate literatâ ad Werteros fratres præscripsit. Ac mihi sanè principum subselliis dignus videbitur, qvique in Reip. gubernaculis secundas teneat, si hoc ille curriculum bene confecerit. Ab illis sejungendi sunt omnes, qui studiis in speciem et pompam abutuntur, et si inter imperitos docti tueri nomen possint, satis se officio suo functos existimant; Quales ad summa in Republica munera sustinenda inepti sunt. Ne milites qvidem carere literarum præsidiis velim; Mathematicis enim ac historicis studiis militaris peritia verè perficitur, de quo doctissimus Naudæus in libro de Studio militari omnino legendus est.

CAP. XIII. DE EXERCITATIONIBUS IN SOLUTA ORATIONE INSTITUENDIS.

EXercitatio ad scriptionem necessaria est. Compositio sermonis Latini non differenda ad maturiorem ætatem. Quinam ex eo defectus oriantur. Exercitia per gradus in [467] pueris instituenda. Versionis reciprocæ utilitas. Themata versionum per imitationem puerilem primum è Cicerone et Terentio dopromenda. Edisci etiam classici Autores nonnulli debent. Böcleri consilium pro instituenda pueritiâ expenditur. Exercitationes ab illo institutæ non probantur. Autorum vartigeneris et ætatis misturæ stylum turbat. Themata Historica et Epistolaria primùm suppedit anda pro formandá utraque periodo, narratoriâ et Enthymematicâ. Imitationis maximus usus et præcipuus. Qui de eâ scripserint. Sturmius cæteris præfertur. Aschamus exemplorum copiam in imitatione docendâ desider avit. Ejusdem Aschami Præceptor Anglicâ linguâ scriptus, laudatur. J. C. Scaligeri opus de Exemplis Eloquentiæ, Rapini Comparationes, Smidenstäts Observationes Oratoriæ. Nostra exempla quare addita sint. Non contemnenda talia, et ut minutiæ scholasticæ rejicienda. Imitationis ratio, quâ in re consistat. Manutiana imitatio. Ex consilio Hermogenis per et instituenda. Variationes per figuras Rhetoricas. PArum consiliis omnibus efficitur, nisi ad rem ipsam accedamus, et fabricando fabri fieri discamus. Exercitatio omne in stylo punctum feret. Nisi manum admoveamus operi, mentem in partes omnes versemus, et ad certum quoddam exemplar sermonem nostrum exigamus, nunquam vel ad mediocre loqvendi genus perveniemus. Quemadmodum Pictores primum rudia lineamenta signant, et imagines ante oculos habent, quas intueantur, et earum ductu suas formant, hinc corpora ipsa sibi delineanda proponunt, ac coloribus ornant; ita orationi post prima illa Gram~atices lineamenta plenior quida~ habitus ex optimo aliquo autore circumponendus. Non desunt, qui omnem compositionem sermonis Latini in puero damnant, et ad maturiores annos seponunt; quibus ego nunquam assentire potui: Eveniet enim, ut, qvod primis annis neglexere, serò discant, et vel viri titubent. Cum enim jam tum accuratè autores intelligunt discipuli, nescio quæ socordia et ignavia imitationem corrumpit. Nam alterâ parte tarditas quædam detinet, et fastidium ex morâ illâ, quam intellectus in compositione habere debet, cui gratior accedit è lectione novorum autorum oblectatio; alterâ parte, dum rigor exigentis magistri abest, remissio quædam obstat. Ac novi sane viros, in omnium Autorum lectione, in disciplinis omnibus versatissimos, cum ad scriptionem ventum est, asperos, hiulcos, omnique elegantiâ destitutos. Adeò etiam in compositione à teneris assuescere multum est. Frustra hîc aliqvi imbecille puerorum judicium causantur, compositionem, quæ sine judicio institui nequeat, naturâ ipsâ intelligentiâ posteriorem esse. Nam sanè non statim ad Epistolas vel orationes scribendas accedimus. Per gradus procedendum est. Primùm per simplices propositiones Regulis Syntacticis accommodandas, ut in Tyrocinio suo fecit Rhenius. Ubi lectione firmatus puer est, quis tam stupidus esset, ut non unam alteramque periodum suis membris et particulis nexam capere possit, præsertim si è phrasibus Epistolæ [468] Ciceronianæ simplicioris formetur. Nam periodicam illam juncturam etiam pueris, quàm primum fieri potest, inculcandam cum Sturmio ob eximium ejus usum suaserim. Et hinc sanè fieri existimo, quod è multis etiam doctissimorum virorum scriptis absit vera vocum et periodorum concinnitas, qvoniam nulla illi rei cura maturè satis impenditur. Hæret verò in teneris animis illa à prudente ac perito doctore sæpiùs ostensa atque repetita concinnitas. Primum tamen inter hæc exercitamenta locum tenet versio è Latinâ in vulgarem linguam, atque ubi maturius judicium est, reciproco labore in Latinam linguam repetita conversio. Præterquam enim, quod in memoriam ipsa autoris verba revocat, diversitatem utriusque linguæ evidentiùs ob oculos ponit, et ad concinnum verborum positum Romanis atque Latinis auribus familiarem manu ducit. Sed tamen aliquo judicio opus hïc est, ac difficilior labor ille est, quam si periodos aliquas Germanicas in Latinam linguam tiro converterit. Versionem Thematis Germanici in Latinam ego pro lubitu non instituendam suaserim. Non probo illos, qui Historias quascunque vertendas proponit, inter quos est, qui universalem aliquam historiam, per certas pericopas distinctam, phrasibus in margine adjectis, huic fini publicavit. Nunquam aliquod Thema detur, nisi quod è quadam Ciceronis Epistolâ, vel Terentii scenâ, per imitationem confictum. Imitatio illa prima puerilis vel epistolam vel historiolam fingat, è phrasibus Ciceronianis vel Terentianis totam concinnatam: cujus exempla suppeditavit Schorus in aureolo suo libello de Methodo docendæ discendæque Latinæ et Græcæ linguæ; cujus vestigia Magistrum nostrum sequi velim; Eo enim modo phrases in usum converti primum debent. Suadet Maresius Epistolâ Philologicâ 29. lib. 2. ediscendos autores Classicos nonnullos, Terentium, aliqua Ciceronis. Nam, inquit, si exempli causâ quinque aut sex Ciceronis libros firmiter in mente habeant, nullibi in eo deinceps hærebunt: raroqve qvid in Latinis scriptoribus occurret, qvod non intelligant; nec forte qvicquam erit, qvod Latino sermone purè et eleganter exprimere non possint. De qvo postremò tamen, si usus et exercitium non accesserit, ego dubitaverim. Autor est Sturmius in libro de Exercitationibus Rhetoricis, ut Ciceronis Orationes per discipulos dividantur, publicèqve è cathedrâ memoriter recitentur. Ita aliqvos memoriâ comprehensuros, aliqvos ex ipsâ recitatione et continuâ auditione fructum ex omnibus illis orationibus habituros. Scripsit post multos alios, qvos suprà laudavimus, Germanicâ linguâ consiliu~ de Institutione pueroru~ Vir nunqvam satis laudatus, et maximu~ Germaniæ nostræ decus Böclerus, qvod editum est Argentorati An. 1679. in 12, et sequente anno 1680, alius liber ibidem editus est, cum titulo: Minervæ Tyrocinium, sive Praxis Böclerianæ Institutionis. Multi in his libellis de Autorum explicatione, interpretatione, Regulis Grammaticis, elegantiis, deteguntur vulgarium Magistrorum errores. Comeniana qvoque sub examen vocantur, ac meritò è Schosis relegantur. Verùm in styli exercitiis ipsi assentire non possum. Qvæ ille vult ex Historiâ desumi, collatis [469] semper ejusdem historiæ apud cæteros autores, Historicos, Oratores, Poëtas, aurei, argentei, ænei seculi parallelis, qvæ tiro noster legat, et è qvibus orationem variet. Ego verò malim purissimos, et nullâ seculi sui labe infectos, ut nihil de variâ orationis formâ dicam, in usum adhiberi; ne qvid è posteriorum temporum scoreis purioris latinitatis auro adhæreat: Cur enim tot autores misceret puer? an ad orationis copiam? ea aliunde, qvam ex illâ autorum misturâ purior haberi potest, et potius ex uno, quàm è multis qværenda. An forte ob historiæ notitiam? illa verò hîc non valde attendenda videtur. Minuta enim omnia sunt et discerpta. Neqve velim ego in primâ ætate Historiam cum Latinitatis dispendio disci, cujus potior tunc ratio habenda est. Nam Quo semelest imbuta recens, servabit odorem Testa diu, neque ullá arte postea eluentur sordes, qvas semel oratio contraxit. Non dicam de varietate numeri, periodorum, positu verborum, quæ et ratione autorum, characteris et ætatum vehementer discrepat; in qvâ positus tiro, qvid seqvi, quid fugere debeat, omnino ignorat, et inæqvalem stylum, asperum, confragosum formabit. Qvantum in dictione ipsâ discriminis sit, facile discerni potest, siquis illa inter se contulerit. Lege apud Virgilium historiam de Trojæ . Huic si qvis Petronii, non multum ætate minoris, de eâdem historiâ jambos jungi atque in unu~ chaos confundi imitatione posse existimaverit, næ ille vehementer falletur: Etsi non deerunt fortè, cui Petroniana satis pulehra et minimè contemnenda videbuntur. Sed aliter judicabit, cui naris non obesa est, si legerit. qvæ doctissimâ illa censione suâ in iis notavit elegantis ingenii Vir Jacobus Tollius, Cap. 3. Fortuitorum Criticorum. Argumenta ergo pro Thematibus seligi velim, non ex scientiis et Historicis, ut vult Sorellus; nisi fortè imitatio quædam è Ciceronislibris philosophicis, aut è Cæsaris ac Nepotis historiis instituatur sed præcipuè ex Epistolis Ciceronis similes fingendo, ita tamen, ut et Themata Historica vel potiùs narratoria eis jungi velim. Discat formare Tiro periodum, qvalis in narratione abhiberi solet, et Enthymematicam, qvali in epistolâ et oratione utimur: Hæc enim præcipua sunt, in qvibus dictio exercenda; Decurrit enim vel per narrationes oratio, ut in stylo Historico; vel per enthymemata, ut in Epistola et in elaboratâ Oratione. Habet illa narrantis dictio suos qvosdam particularum nexusmembrorum locationem et proportionem, sermonem pendulum, à reliquâ oratione distinctum. Oratoria per particulas illativas, conditionales, exceptivas, adversativas semper in orbem redit, et magis se succiplenam et copiosam ostendit. Utriusque dictionis exemplar in antiqvis autoribus qværendum. Omne ergo punctu~, me quidem judice, in exercitatione omni Rhetorica feret IMITATIO, sive illa puerilis sit, sive virilis et oratoria. Quicquid sapimus, quicquid discimus, qvicqvid agimus, omne ab imitatione est, et excellens sibi archetypu~ proponit. Qvidni ergo in et Oratione formandâ eâde~ methodo ducamur: De imitatione [470] sunt Rhetorum præcepta, sed nondum idoneis exemplis omnia exhausta. E veteribus Dion: Halicarnassæus præclara de imitatione Historicâ scripsit, pollicitus etiam quædam de Oratoriå et Demosthenicâ, qvæ per injuriam temporis interciderunt. Sed inter recentiores nemo est Johanni Sturmio peritissimo Rhetori præferendus. Multa ille variis in libris: Exercitationibus Rhetorices: De amissâ ratione discendi: Nobilitate literatâ, totoque libro de hoc argumento docet, quæ aurea et egregia tota sunt, omnibusque eloqventiæ cultoribus nocturnâ diurnâqve manu versanda. Ex Italis, sed illo longè inferiores, multi hoc argumentum sibi quoque tractandum sumserunt, è quibus præ cæteris Bartholomæus Riccius eminet. Sunt alioqvin Cœlii Calcagnini, Gilberti Cognati, Foxii, Gyraldi, Joh. Pici Mirandulani, Petri Bembi, Jacobi Omphalii, Joannis Sambuci, G rardi Joannis Vossii, de eodem argumento libri: de Terentianâ imitatione Michaël Ferrerus; de Ciceronianâ Stephanus Doletus, Henricus Farnesius; Andreas Schöttus in Tullianis Quæstionibus, Christophorus Nilæus, Laur. Palmurenus, et nostro tempore Cl. Sagittarius scripserunt. Sed nostri instituti ratio non patitur, ut hîc præcepta cumulemus, qvorum copiâ forte laboramus. Plus in exemplis est, sine qvibus omnia languent, nihilque proficimus. Qvam ob causam Rogerus Aschamus, Reginæ Elisabethæ à secretis, magnus Sturmii amicus, et penè solus in gente Anglâ Ciceroniani gustus in epistolâ ad Sturmium, quæ inter Maresianas appendices pag. 589. habetur, de exemplorum defectu in omni illà præceptorum sylvâ conqueritur; qui locus, ut hic legatur, dignus est. Docere perspicuè et perfectè, quâ ratione Cicero vel Demosthenem vel Platonem imitatur, singularis, fateor, doctrinæ, summi judicii et raræ laudis existit. Sed hæc laus adhuc præceptionis tota propria est. Aliud volo; plus requiro. Opifex nobis et Architectus opus est, qui separata conjungere, rudia perpolire, et totum opus construere artificiosa ratione noverit. Et illud, meâ certè opinione, hoc modo. Hinc Demosthenis locum, illinc Ciceronis produci cupio. Tum, digito Artificis, me primum duci volo ad ea, quæ in utroque sunt aut eadem aut similima: Deinde, quæ sunt in hoc addita, et quo consilio, tum, qvæ sunt commutata, et quo, ac qvam vario artificio, sive id in verboru~ delectu sive in sententiarum forma, sive in membrorum circumductione, sive in argumentorum ratione consistat. Nec uno aut aliero exemplo contentus ero. Numeris multa, genere varia, ex Platone, ex Isocrate, ex Demosthene, et ex Aristotele in libris Rhetoricis, exempla expeto. Patior præceptorem parcum esse in præceptorum traditione, modo liberalem se et largum in exemplorum non solum productione, qvod laboris est et diligentiæ, verum etiam tractatione, quod est doctrinæ et judicii, ostendat. Horum volumen, illorum paginam ipsam reqviro. Nec mihi molestum erit, si eâdem viâ et ratione Cæsarem cum Xenophonte, Salustium cum Thucydide, Eivium cum Polybio, Virgilium cum Homero, Hor atium cum Pindaro, et Seneoam etiam cum Sophocle et Euripide conjungat: nisi forsan satius erit facere, quod hi prudenter faciunt, qui perfecte scribere volunt: hærent enim hi, et defigunt se totos in uno, et eo perfectissimo exemplo, nec se vel distrahi ad vanin, vel deduci ad deteriora exempla libenter patiuntur. Tamen si carmen pangere vellem, [471] nihil Virgilio divinius, nihil Homtio doctius, nihil possum proponere. Sed ad dicendi facultatem ipsum Ciceronem, si non solum certè potissimum volo. Et dari mihi exemplum cupio, Ciceronem Imitatorem, non Imitatorem Ciceronis. Equidem amplector unitè Ciceronis imitationem: sed eam dico et primam ordine, et præcipuam dignitate, quâ Cicero ipse Græcos, non qua Lactantius olim, Omphalius nuper, aut qua multò selicius quidam Itali, Galli, Lusitani et Angli Ciceronem, sunt secuti. Nam quisquis fuerit non solum diligens, sed etiam cum peritus doctrina, tum prudens judicio observator, qvibus vestigiis institit, et quos gradus facit ipse Cicero, dum Græcos seqvitur, asseqvitur aut præcurrit, et scienter animadvertit, quibus in locis, et quâ ratione hic noster ipsis Græcis plerumque par, sæpissimè supcrior evadit, is demum tutò et rectâ viâ ad imitandum ipsum Ciceronem perveniet. Qui enim intelligenter videt, quomodo Cicero secutus est alios, perspiciet ille longè felicissime, quomodo ipse Cicero sit sequendus. Hæc ad Sturmium tum Aschamus scripserat, sed nondum editus erat integer Sturmii de Imitatione liber, in quo ille magnam undique exemplorum farraginem congerit. Fortassis et ipse in libro Anglicâ linguâ scripto pluribus exemplis illam de Imitatione doctrinam persecutus est. Titulus libri ita habet, in Catalogo Bibliothecæ Oxoniensis mihi lectus (nam librum ipsum non vidi) The Schoolmaster, or the plaan Way of teaching children to understand the Latin tongue. Lond. 1571. Ille verò à Sturmio subsidia exspectat pro hoc libro suo. Ita enim scribit in suprà laudatâ epistolâ: Mitte igitur, et quam primum mitte: ut Præceptor meus, qui nunc est fere nudus et planè deformis, istinc aliqvem elegantiorem mutuans amictum, nonnihil cultius vestitus, et inde super bior factus, in lucem audacius prodeat. Superesset nobis Opus de Exemplis Eloquentiæ J. C. Scaligeri, in quo ille autores Latinos cum Græcis contulit, quodqve ipsi à Pædagogo Petrocorio subreptum est; ut ipse Scaliger in Epistolâ ad Boëtium libro commentarii in Histor. Animal. Aristotelis præfixâ, queritur; minus nunc in illâ re laboraremus. Nisi fortè quis nunc Rapinum in Comparationibus suis aliqvâ ex parte hoc confecisse existimet. Sed ille generali quadam censione contentus, ad singularia non adeò descendit. Memini et videre me in nescio quo librorum catalogo notatas Smidenstätti Observationes Oratorias ad Ciceronis dilatatam copiam refertas, et exemplis adjectis imitationi in dicendi usum utrumque notatas, Helmstadii Ann. 1594. in 4. editas; sed librum ipsum non vidi. Autor ille magni suo tempore nominis, et ab Henrico Meibomio eleganti encomiastico carmine ornatus. Quam exemplorum utilitatem cum et ipse viderem, pro juventutis studiis eorum aliqvam farraginem huic capiti subjungere volui: quæ, etsi non vetera, sed mea sunt, neque ego ut omnibus numeris absoluta vendito (sunt enim quædam ex illis datâ occasione sine operosâ meditatione, ac interdu~ extemporali labore, à me ad calamum dictata) non erit tamen, ut puto, tironibus inutilis opera, quibus potissimùm toto hoc opere meo inservire volui. Qvod si fortè erunt, qui has minutias contemnendas existimaverint, illi sciant, nihil minutum aut leve esse, quod cum juventutis commodo conjunctum est. Erasmus (at qvantus vir!) [472] qvi cavillatorum voculas, ob scholasticos labores vocantium, effugere non potuit, illorum judicium vilipendebat. Ego quoque utilitatem, qvæcunque etiam sit, omni pompæ vanæque gloriæ præferendam, acillam præcipuè sectanda~ mihi proposui. Sæpe ego vicem juventutis dolere soleo, qvæ in his primordiis destitui à magistris solet. In Scholis rari sunt præceptores, qvi veram imitandi rationem ipsi didicerunt. In Academia plerumque illa studia spernuntur, tum à Studiosis, qvi ad alia properantes studia illa ut minutiora fastidiunt. Non rarò etiam ipsi Doctores talia despicatui habent. Cum Autores linguæ Latinæ eduntur, variæ lectiones, rituum antiqvorum observationes, emendationes vocum utramque implent paginam. Pulchra hæc qvidem omnia, neque reprehendenda, si illud observetur. Sed orationis et carminis artificium, imitationes veterum, in qvibus ego præcipuam Critices partem consistere puto, nemo respicit, plerique alto supercilio, ut res scholasticas et ad pueros ablegandas, aspernantur. Sturmii, Erythræi aliorumque utilissimi in Ciceronis orationes Commentarii vel ignorantur vel contemnuntur. Qvò fit, ut pauci è Criticis veram Romani genii eloqventiam in oratione exprimant. Nam et glossematibus interspersum, et diversarum ætatum phrasi commistum, et tum doctrinâ ipsâ, tum ejus mensurâ varium et inæqualem stylum in plerisque deprehendes. Consistit imitandi ratio non in eo, ut consuantur passim è Cicerone sententiæ, qvod Itali nonnulli fecere; sed ut similitudine aliqva omnis autoris dictionem, formam, phrasin, sententiam, numeros exprimas; Quæ non nisi à perfecto Oratore demum præstari possunt. Nobis hîc suffecerit, si dictionem aliquâ ratione expresserimus. Primum inter imitandi exercitia hoc nobis est, si periodos dilatatione membrorum et variatione sententiarum, figurarum quoque adjectione, in aliam formam compegerimns; Qvam imitandi rationem Manutius secutus, eos in oratione Latinâ progressus fecit, ut ab hâc unâ exercitatione omnem sibi eloqventiam profluxisse fateatur. Ita vero ille lib. 1. ep. 4. Exquisitas sententias de Cicerone excerptas, aut de Terentio, tacitus in animo versabam, eas ornabam verbis quam poteram lectissimis, ut quasi vestitu orationis mutato, cum eædem essent, aliæ tamen viderentur. Erat non dissimilis in verborum figuris commentatio. Si quas notaveram illustriores, ad alias sententias ita traducebam, ut interdum eandem locutionem ad res propè innumer abiles accommodans, quasi ex unâ cerâ plures imagines, nec tamen ejusdem generis, effingerem. In hac exercitatione quantum esset utinam aut mature cognovissem, aut serò cognitum avideque arreptum vis occupationum non extorsisset. Equidem, si quis me neget in scribendo quicquam esse, non pugnabo: sed si quid sum, ab hac una esse contendam. Non video causam, quare Aschamus eam Manutii rationem in epistola suprà laudatâ insectetur; Hac enim ratione imitatio institui præcipuè debet: ac sanè juvenis, qvi hác viâ ductus fuerit, ad cæteras quoque orationis virtutes exprimendas non ineptus invenietur. Neque sanè in multorum præceptorum subtilitate illa res consistit; continua exercitatio, qvæ periti Doctoris auspiciis instituitur, omnia efficiet. Non nego quidem [473] neque negaverit fortè ipse Manutius, plura esse in imitatione attendenda, verùm non omnia simul disci possunt, sed per gradus eundum. Primùm certa signare vestigia discimus; hinc qvomodo decorè eamus; postea qvomodo saltemus. Si qvis ad Manutii sensum variare primùm sententias didicit, cætera accrescente judicio et continuata lectione ultro seqventur. Inter veteres Hermogenes hunc modum præscripsit, ut 1. per sive separationem, 2. per seu assumptionem procedamus. Per periodum in aliquot sententias dividemus, has sententias deinde per augebimus. Unaqvæque sententia corstat subjecto et prædicato: subjectu~ est vel totu~ vel pars, vel genus, vel species; ex assumptione ergo generis augebimus speciem, totius partem, et vice versâ. Prædicatum vel actionem vel passionem notat. Actio habet causas vel efficientes, vel instrumentales, vel adjuncta, vel effecta. Passio itidem suos modos et circumstantias. Amplificari ergo tota oratio variè potest ex assumptione generis ad speciem, totius ad partem, finiti ad infinitum, consusi ad distinctum, antecedentis ad consequens è propositionum conditionalium, comparatarum, crypticarum, in plures simplices resolutione etc. de quibus singulis pleniùs lib. V. dicetur. Horum exempla non pauca cap. seqventi adducuntur planè eo modo instituta, ut volebat Manutius, et Quintilianus lib. 16. cap. 5. ut item Hermogenes, et ex Hermogene Sturmius præscripsit. Qvoniam etiam sententiarum variæ figurationes sunt et , ideo sententiam Ciceronianam per illas figuras, qvales Emanuel Thesaurus ordinem rerum secutus in opere suo de ingeniosâ elocutione cap. 5. pag. 190. designavit, expressam dedimus: Quem ordinem nunc sequi maluimus, etiamsi nec ille usque adeò placeat, neqve à qvoquam hactenus rectè sint è mentis apprehensione et motibus, unde deduci debent, deductæ. Adjicimus et enthymematicæ dilatationis exemplum qvæ à prioribus parum differt, nisi qvod Rhetorum artificia pressiùs sequatur. Plures alias Exercitationis species Schefferus in Gymnasio Styli enumeravit, qvas vel ad Rhetoricam tractationem remittimus, vel hîc etiam prætereundas duximus, utpote quæ ex hoc fonte deriventur. De Commentatione necessariâ qvoque exercitatione jam suprà diximus.

CAP. XIV. EXEMPLA IMITATIONUM.

QUoniam superiore capite exempla qvædam imitationum nos daturos promisimus, ideo illa hîc apponere voluimus, qvæ vel discipulis, vel etiam Magistris speciminis loco esse possint, qvo in illâ palæstra modo exerceri debeant. Ego certè, quoties privatis illa exercitia Scholis institui, magnum ex iis fructum deprehendi. Exemplum dilatationis periodicæ I. ex periodo 1. Ep. 11. lib. 5. Fam. Cic. GRata tibi esse officia mea non miror: cognovi enim te gratissimum omnium; idque nunquam destiti prædicare. nec enim tu mihi gratiam modo habuisti, verùm etiam cumulatissimè retulisti. Quamobrem reliqvis tuis rebus omnibus pari me studio erga te et eadem voluntate cognosces. Resolvitur in has propositiones. 1. Grata tibi fuerunt officia mea. 2. Id ego non miror. 3. Es enim homo gratus. 4. Qvod multis rebus cognovi. 5. Illud semper prædicavi. 6. Non enim tantùm gratiam habuisti. 7. Sed et retulisti. 8. Invenies me eundem ergate. 9. In officiis atque rebus omnibus. Deductio. 1. Tam effusa in me tua est humanitas, longèque excelsior, quam in te mea, ut omnia, quæ à me proficiscuntur officia, utut parva sint et exigua, non modo verbis in majus extollas, sed omni genere officiorum non exæquare tantùm, sed omni opera superare contendas. 2. Tu quidem illud solenne tuum servas, qui, quos induisti à tenerâ ætate ab optimis Doctoribus mores, ita semper excoluisti, ut nunquam ab illis descisieres: qvo minus mirum mihi visum est nunc, cum planè non exspectarem, et nulla mea in te tanti essent merita, tantum gratiarum reponi. 3. Tantum apud te grati animi fidelis memoria valet, ut vitam tibi ipsam acerbam putes, nisi pietate, comitate, fide studiisque omnibus erga amicos, notos, ignotos illustraveris. 4. Annales qvosdam virtutum rerumque tuarum texere mihi viderer, si, qvæ tu dedisti grati animi documenta maxima, percensere numerando velim: Nam profecto infinitum hoc esset, neque exiguâ posset epistola comprehendi. 5. Nulla mihi dies abit, qvin ob oculos illa mihi versentur, in animis hæreant; idque beneficiorum tuorum memoria efficit, ut cum te in oculis etiam absentem feram, illa mihi semper in ore sint et sermonibus, et erga omnes illa deprædicem et extollam. 6. Longè tu semper abfuisti ab illorum moribus, qvi cum opere ipso strigosi sunt et parci, verbis tamen copiosi gratias, qvas re ipsâ non præstant, linguâ semper circumferunt, vel etiam mussitant illa et silentio sepulta conservant. 7. Tantum verò abest, ut in amicorum officiis qvicqvam tibi existimes dissimulandum, ut potius non verbis tantùm illa omnia mirifice ornes et augeas, Jed pro plumbeis et æneis beneficiis plus qvam Diomedæa permutatione aurea reponas. 8. Qvæ tua tam præclara et aurea beneficia si ferreâ fronte exciperem, [475] homo essem omnium ignarissimus et ingratissimus. Ego verò illa non solum liberè agnosco et deprædico, sed et, qvoad ejus fieri potest, paria paribus respondebo. 9. Qvare ne minimam qvidem causam et occasionem prætermittam, qvá tibi inserviam, omnemque vel officii umbram et speciem, qvæ mihi ostenditur, arripiam: imò omnia, qvæ in potestate meâ sunt, et me ipsum cum omnibus, quæ à me proficisci possunt, officiis, studiis, beneficiis tibi tradam. Exemplum II. ex periodo ultima Epistolæ 4. libri 6. Fam. Verba sic habent: Ego, quæ te velle, quæqve ad te et ad tuos pertinere arbitrabor, omnia studiosè diligenterque curabo: quæ cum faciam, benevolentiam tuam erga me imitabor, merita non asseqvar. Periodus hæc in seqventes propositiones resolvi potest. 1. Ego omnia studiosè diligenterqve curabo 2. Qvæ te velle intellexero. 3. Qvæ ad te et tuos pertinere arbitrabor. 4. Qvod, cum facio, parum tamen mihi fecisse videor. 5. Nam benevolentiam tuam tantùm imitor. 6 Merita non asseqvor. Deductio 1. Cum tot obsidearis negotiis, ut earum te penè moles opprimat, me autem strenua nunc exerceat inertia, nihil tam grave arduumqve mihi erit, qvod tuâ causa non confecturus sim, qui otia negotiaqve mea tuis utilitatibus postpono. 2. Quicqvid enim tu voles, legis mihi instar erit, qvi omnes tuos nutus observo: quicquid mo rogabis, imperatum mihi existimabo: qvicqvid jusseris, velut ex Apollinis tripode prolatum oraculum venerabor. 3. Nihil erit, qvod ego in tuam gratiam non suscepturus sum: nullæ me revocabunt molestiæ, --- neqve fervidus æstus Dimoveat studio, neqve hiems, ignis, mare, ferrum: Nil obstet mihi, dummodo tuis commodis inserviam, et ex meá operâ tu aliquem fructum persentiscas. 4. Qvæ etsi omni conatu agam, etsi Herculeos tibi labores impendam, tanti tamen illi mihi non erunt, ut illis virtuti tuæ satisfactum existimem. 5. Qvoties enim tuum intueor exemplum (ejus autem species qvotidie mihi ob oculos versatur) toties in me omnem illam facultatem exstinguit; ut, dum te in officiorum certamine superior esse laboro, vix paribus asseqvi passibus præeuntem possim. 6. Qvare te potius à tergo seqvar, tuisque vestigiis insistam, cui umbra hæc Amici circumducenda est: beneficiorum enim tuorum luce mea exigua officia ita absorbentur, ut non nisi vel umbris vel obscuris coloribus illustrari à me possint. Exemplum III. ex fine Epist. 21. lib. 10. ad Fam. Verba Autoris sunt: Meam dignitatem com~endatam habeas rogo. Concupiscere me hihil oportet: habeo te et amantissimum mei, et qvod optavi, summæ autoritatis. Tu videris, qvantum et qvando tuum munus apud me velis esse. Resolvuntur hæc in has propositiones: 1. Meam dignitatem tibi com~endatam habeas, rogo. 2. Nihil ego nimium desidero. 3. Tu es mei amantissimus. 4. Tu es summæ autoritatis. 5. Qvod ego semper optavi. 6. Qvantum mihi inservire possis et qvando. 7. Hoc tuæ prudentiæ committo. Deductio. I. (1.) Ea inter nos semper viguit, quæ ab ineuntibus annis excrevit, amicitia, ut subrustici pudoris sit, si in le rogando cunctari velim. Meam enim dignitatem cum tibi commendatum ivero, tu timidiusculum me et in amicitia nimium verecundum reprehendere jure possis. (2.) Id tamen nunc facio, et quoniam mos ita rogandi est, te rogo, ut, qvæ ad honorem ac fortunam meam tuendam pertinent, tibi curæ cordique esse patiaris. II. (1.) Non ego ex illis sum, qvi et multa et vehementer desiderant, ut facere pueri et mulierculæ solent, qvi rerum obtinendarum cupiditate ita flagrant, ut nullum sibi modum finemque statuant. (2.) Ego verò ita cupio, ut non insaniam; neque qvicqvam ambitiosius facere consuevi, ut voti mei composfiam; nihil à te, qvam qvod communia amicitiæ jura postulant, reqviro. III. (1.) Jam dudum illam tibi legem ipse dixisti, ut in amore non solùm amisis respondeas, sed etiam desideria illorum antevertas. (2.) Etsi enim multi sunt, quibus ego utor familiariter; etsi non desunt, qvi officia mibi sua et studia non sine pompa et apparatu obtrudunt; nemo tamen unus est, qvi te affectu vincat, adeò omnibus tu palmam præripis, ut de principatu certamen qvoddam iniise videaris. IV. (1.) Nec tantùm inane amicitiæ nomen mihi ostendis, sed magnum illi autoritas tua robur circumponit; qva cum illa munita est, omnia mea causa perrumpit obstacula, ut nihil in fortunis negotiisque meis curandis impervium et inexpugnabile esse videatur. (2.) Pendet ab ore et consiliis tuis Senatus, omnes te vener antur et suspiciunt; officiis te sibi conciliant, ut in omnium, superiorum, mediorum, inferiorum animis regnum aliqvod tibi exstruxeris. V. (1) Quam in possessionem cum te ipsum jam dudum virtute, prudentia, affabilitate miseris, ita evenit, et evenisse gaudeo, ut semper animo meopræcepi. (2) Qvæ ut diuturna tibi sint propriaque bona, eo nunc magis omnibus votis exopto, qvo majores ex illis amicitiæ fructus persentisco. VI. (1) Itaque tui arbitrii res erit (tibi enim me totum et trado et debeo) qvid velis possisve in me meisque fortunis augendis, qvem ego ut voluntate et propensione mihi addictum, ita facultate suâ omnia exhausturum consido. (2) Nulla in re tibi molestus ero neque tempora modosque præsigam; qvod importuni facere flagitatores solent; à qvorum ego moribus planè abborreo. VII. (1.) Ego modestia tibi mea probari malo, quàm obtundendo injucundus videri; ut gratiam favoremqun tuum, ne in fastidium degeneret, integrum conservem. (2.) Meum est providere, ne imprudentia mea prudentiam tuam, quam in rebus meis semper ostendisti, intervertam. plus enim tu mihi sapis atque prospicis, quam ego ipse intelligo, aut à me poterat exspectari. Exemplum IV. ex initio Epist. 29. lib. 10. ad Fam. De meo studio erga salutem et incolumitatem tuam, credo te cognoscere ex literis tuorum, quibus me cumulatissime satisfecisse certò scio: nec his concedo, qvanqvam sunt singulari in te benevolentia, ut te salvum malint, qvam ego. Resolvitur in has propositiones. 1. Vehementer faveo saluti incolumitatiqve tuæ. 2. Id cognosces ex literis amicorum. 3. Illi contenti erunt meis erga re officiis. 4. Illi qvidem vehementer tibi favent. 5. Sed ego operam dabo, ut illos studiis meis vincam. Deductio. 1. Adeò mihi salus tua semper cordi fuit, ut in rebus atque negotiis tuis curandis hanc mihi legem dixerim, ne qua in re vel segnis vel minus officiosus viderer. 2. Quæ cum mea quotidiana studia fuerint, semper enim tu in animo hæsisti, semper tua mihi imago ob oculos versari visa est, non defuisse existimo quotidianos observatores amicos tuos, qvi hæc ad te accuratè perscriberent. 3. Ideoque vel illorum testimonio vincam, qui de officiis meis testari possunt; atque ut puto etiam volent; nam et illorum utilitatibus non modo defui, sed et omnia eorum causa, qvæ potui, seci; tam officiis operosus, quam opere officiosus. 4. Certum est, te illos habere tibi amicos, quos meritis reddidisti tibi obnoxios. qvis enim tam vecordis esset animi, quis adeo bonæ mentis boniqve sensus expers, ut beneficia sibi præstita non agnoscat, ea apud alios commemoret, atque suis compensare allaboret. 5. (1.) Verùm sint illi amici tui; prædicent illi te, atque in cœlum efferant; officiis te proseqvantur, colant, observent; ut illi te unum sibi vindicent, non patiar. nam descendam cum illis in pulchrum de principatis inter amicos tuos certamen; qui (quæ Dei Termini formula fuit) nemini concedo. (2.) Non ego quidem fidem illorum in dubium voco: Qvam enim verbis promittunt, credere nolle summa esset diffidentia. Ego tamenre ipsâ præstabo verborum parcum quidem, sed opere effusum, ut majores meos in salute tuâ curanda conatus, quam illorum, deprehendas: Exemplum V. Formula Ciceronis hæc est ex Epist. 17. lib. 12. F. Grata vehementer est memoria nostri tua, quam literis significasti; qvam ut conserves, non qvod de tua constantia dubitem, sed quia mos est ita rogandi, rogo. Variatio. 1. Nihil est nostri memoriâ jucundius, quam literæ tuæ nuper mihi declararunt; illam ut propriam perpetuamque esse velis, penitus te rogo, non qvod de voluntate constantiaque tua dubitandum mihi esse existimem, sed quia solenne illud nostrum in Epistolis servandum est. Variatio 2. Invaluit illa increbuitque scribendi consuetudo, ut amicis nostrimemoriam ubiqve cantemus: hunc itaque morem potius secutus, à te contendo, ut, qui fuisti, noster esse velis; non ut fidem tuam ac amorem, quem literis tuis mihi repræsentatum esse gaudeo, inexploratum aut incognitum mihi credam. Variatio. 3, Multum te ob literas tuas amo, qvibus te nominis mei cupidissimum studiosissimumque cognovi: hunc ut animum mihi serves, à te majorem in modum peto; non qvod te tam volaticum mobilemque in affectibus esse existimem, sed qvoniam ille mos est, ut mutuis verboru~ lenociniis, qvi literas scribunt, se invitent. Variatio 4. Eo libentiùs tuas complexus sum literas, quo illæ in memoria nostri pleniores uberionesque fuere. Huic amori tuo ut constantiam adderes, rogarem, si ullam in te inconstantiam dissimilitudinemque rerum et consiliorum unqvam deprehenderem. Hanc cum de te vel cogitasse piaculum foret, quo verborum tamen pompæ satisfiat, ut me porro ames, rogatum volo. Variatio 5. Magna affectus tui vis ex epistola tua elucet; multa illic est nostri memoria, ut nihil fieri potuerit honoratius, nihil mihi acciderit jucundius. Non levi fortassis te affecerim injuriâ, si rogarim, ut in isto amore perseveres: levitatem enim in te amantissimo mei viro accusari viderer. Rogo te tamen, atque ideo rogo, ne qvicqvam ab amore consueto alienum admisisse videar. Variatio 6. Mirificam è literis tuis accepi voluptatem, qvod in memoria ma penitus nomen nostrum insedisse intelligam. Nihil igitur tota cogitatione [479] mea vehementiusque optaverim, qvamut, qualem te hactenus ostendisti, semper nobis præstes, et amori nostro insenescas. Qvo etsi te arguere, ut vagum instabilemque videar, tu tamen benigniùs amicorum vota interpretaberis, qvi in isto literarum com~ercio ambitiosius in officiis se provocare consverunt. Variatio 7. Onos felices, qvi literis tuis non solùm honorati, sed studiis officiisque tuis ornati sumus! Quod si ad hunc officiorum cumulum perennitas accesserit, omnia à te habebo: sed parum circumspectè habiturum me dico, qvi jamdudum in plenissimam animi tui possessionem missus, nunqvam, nisi temeritatis te accusem, inde ejici possim. Dabis tamen veniam, si ex more literarum iterum iterumque te, ut in amore perseveres, rogaverim. Paulo enim meticulosior et amor esse solet. Variatio 8. Si qvid rerum mearum gratum mihi unquam fuit, ut esse solet, nihil sanè magis me movit, qvam honorifica ista nostri memoria, qvæ in literis tuis paginam utramque facit. Qvid mihi optabilius, qvid suavius, quam ut firmissimam hanc habeam tuam benevolentiam. Rogarem te, ut hanc mihi serves, nisi levitatis suspicione tam præclaram opinionem tuam ferirem. Qvoniam verò vulgo ita fieri solet, ut, qvi officiis certant, etiam verborum prodigi esse soleant, te, ut favere mihi porrò velis, non rogo solùm, verum etiam obsecro. Variatio 9. Vide qvanta in te sit suavitas, qvi non literas tantùm humanissimas mihi dedisti, sed tot laudibus præterea ignobile nomen nostrum cumulas, ut mihi nunc ipsi placere incipiam, postqvam apud te tam gratiosum me esse intelligo. Serva mihi hunc animum sartum integrumque, vir maximè. Sed parum ego catus orator ad te venio, qvi, cum ita rogo, læsæ amicitiæ reus videri poteram, dum suspicioni levitatis aut inconstantiæ locum apud me reliqvum esse ostendo. Eris tu vel non rogatus noster. Neque tamen has preces nostras, si te rogavero, in sinistram partem rapies: Facio enim, qvod ii, qvi amicitias ambiunt, facere solent, ut precibus verbisque obtundant, studiisque omnibus amorem eblandiantur. Variatio 10. Non mediocrem animo voluptatem cepi, cum tuas legi, tot amicitiæ tuæ cumulatus documentis. Quam his favoris tui tropæis triumpho? Rogarem te denuò, nehunc favorem nostri ulla obliterari oblivione sinas, neque te aliorum insusurrationes mihi auferant, si propensissimam voluntatem tuam ulla diffidentis specie tentare fas videretur. Scio mememorem monere et currenti calcar addere; Nam vel suspiciones meas tuis officiis vinces: Oro tamen ut amare nos pergas, potius ut officioso meo pudori consulam, quam ut fidem tuam ulla suspicione adspergam. Exemplum VI. Variatio Formulæ per Figuras. Formula Ciceronis hæc est ex epist 8. lib. 1. ad Familiares: Tu velim tibi ita persuadeas, [480] nullam rem esse vel minimam, quæ ad te pertineat, quæ mihi noncharior sit, quàm meæres omnes. 1. Est Cognitio. Quod rerum tuarum major mihi cura sit, qvàm mearum, id tibi puto certis speciminibus esse cognitissimum. Dubitare certè te nunquam sinam. 2. Ignoratio. Quanti tibi mea fides sit, ignoro equidem. Eam mihi esse scias velim, ut vehementiùs de salute tua laborem, quàm mea. 3. Ostensio. En dextram cum hoc calamo! En fidem cum hoc animo, quinon tam suus, quam tuus est! et qvem nullæ tangunt curæ nisi tuæ. 4. Narratio. Qvid alii de fide sua tibi narrent aut jactent, parum tu adanimum revoca. Id scio, surdis sæpe narrari fabulas, cum amicorum fidem imploramus. At hæc ego tibi narro, non fabulas, sed amici oracula: Nihil mihi amicitia tua esse jucundius, qui fortunas tuas inter meas reputo: salute tua meam contineri existimo, cujus ego majorem, quàm meæ ipsius, rationem sum habiturus. 5. Didascalia. Qui nihil nescis, id unum à me docebere, vel reclamantibus Philosophorum Scholis, ne numero qvidem differre amicos, ac nos præcipuè; cum te in mei velut possessionem dudum vocaverim. Qvicqvid tu volueris, id ita volo, ut nec mea voluisse cupidius; qvicqvid jusseris, ita exequar, ut nec mea exeqvi promptius possim. 6. Affirmatio. Crede mihi, nihil est, quod tuâ causâ non velim. Velme ipsum, si jusseris, odero, ut amem tua. 7. Negatio. Nunquam fiet, ut à meo animo tuus vel latum unguem dimoveatur. Pereant, qvi inter nos divortium volunt. An unquam per me desertæ jacuerunt res tuæ? Nunquam. Citius mihi oculos, os, manus negaverim, qvàm ut illos ad nutus tuos cæcutire, hoc ad jussa tua obmutescere, has tibi compressas atque desides esse patiar, qvi tuo spiritu magis vivo, qvàm meo; tuis oculis magis mihi prospicio, qvàm meis; tuo ab ore pendeo; tuis manibus fulcior atqve sustentor. 8. Ironia. Qvi suis utilitatibus ducuntur, suis in rebus gerendis, opibus corradendis, centimani Briari, in aliorum auxiliis vix Scævolæ, eos amicos appelles, iis committas, si qvid rectè curatum velis. Sint procul à nobis istæ virtutum et amicitiæ pestes! Ame nihil eorum metues. Patet tibi cum animo fides, hominis magis tibi qvàm sibi obnoxii, magis tuis rebus, quàm suis rebusinvigilantis. 9. Reticentîa. De rebus tuis angeris? Me vide; in me recipio. Sapienti satis. 10. Præteritio. Non dicam jam, qvanta in me tua semper fuerint merita: vivunt tamen illa, ob oculos versantur, manibus palpantur, aures vellicant, animo insident, ut mearum citiùs rerum, adeoque mei ipsius, quam tui tuarumque rerum, me capiat oblivio. 11. Jusjur andum. Ne vivam, nisi vivo tuus. Hos ego oculos tango, quibus #e fero. Hanc ego dextram testor, fidei mei pignus, nihil me omissurum diligentiæ, [481] in rebus, quæ ad pertinent, vel cum dispendio mearum, rectè curandis. 12. Tesiatio. Qvid tui causa fecerim, tuæ magis deprædicant, quàm testantur literæ. Qvid porrò facturus sim, faxo, ut re potius ipsâ qvam meo tibi testimonio constet. Ubi enim in rem præsentem venero, ita ad ea, quæ sunt è re tuâ, animum advertam, acsi nullo in momento res meas sim positurus. 13. Animadversio seu Epitasis. Accedam ad res tuas curandas. Nam meæ sunt: meæ sunt, qvia tuæ. Tu amicum me habeas, sed inertem, sed suarum rerum satagentem, sed amici rebus securum? Adeone tua tibi vel diffidentia vel modestia imponit, ut sidei amici nihil com~ittas, nullum humeris onus ejus imponas? 14. Parenthesis. Si me amas, (amas autem, qvàm qui maximè) non committes, ut ab alio (alii enim alia magis et sua, quàm tua curabunt) res tuæ curentur; qui non ut alienas (nihil enim inter amicos alienum est) sed ut meas, et plus quam meas, planeque ut tuas curabo. 15. Correctio. Tantum mihi non est à rebus meis otii, aliena ut curem; sed curo tamen tua. Imo hæc non sunt aliena, sed mea. Sed ego illa curo, plus, qvàm mea, quo tu plus oculis istis acme ipso mihi charior. 16. Repotitic. Qvoties tuas mihi literas mittis, toties præconis cujusdam voces audire vidcor, qvi mihi suum hoc age inculcet. Hoc scilicet age, non quod tuum est, sed amici tui negotium. Qvod ideo magis tuum est, qvia non est tuum, sed amici negotium. 17. Admiratio. Papæ quàmtu mirabilis homo! Novum hoc mihi monstrum est; nova in amico, in familiari, verecundia, tam intempestiva modestia. Non audes in me rejicere tuanegotia, cui nihil magis est in votis, quam tuaut impleat vota, et in tuis sua? 18. Exclamatio. O fortunatum illum selicemque diem qvo negotiorum tuorum me facis participem. Jam demum te verè amo, quia te me amare video, ut fidei meæ aliqvod specimen reqviras, quam ita tibi totam cum animo ipso addico, ut nec ipse in aliquam ejus partem admitti velim. 19. Exaggeratio. Quis credit, tanti tibi nomen meum esse, ut negotio tuo arduo conficiendo homuncionem huncpræficere non dedigneris. Ego verò tanti beneficii memor, omnem ei rei curam, operam, diligentiam, nervos, Vires, vitam spiritumqve ipsum impendam. 20. Extenuatio. Res tuas benè ut curem rogas. Qvàm hoc rogare ridiculum est. Hominem tui amatissimum studiosissimum te, qui qvâ polles autoritate, imperare potes, quo flagras amore, debes. Jube, impera, tuus sum, mancupii tibi jureacquisitus: quanquam et tuæ mihi preces, quemadmodum magnatum, sunt imperia. Nunc cum me rogas, currentem incitas; qui, tui ut maximam habeo reverentiam, ita majorem rerum tuarum curam gero, quàm mearum. 21. Memoratio. Memorem mones amice. Et nunc hærent mihi in animo [482] tua jussa, ac, dum ipse mei memor ero, hærebunt. Citiùs enim mei ipsius, quam tui tuarumve rerum, quas diligentissimè curabo, mihi oblivio obrepet. 22. Præsagitio. Qvæ mihi in mandatis dedisti, eâ, quâ debeo, side exsequor: et jam nescio quid mihi animus præsagit boni, fore, ut qvam primum ad vota tua, imò supra illa, expediantur. In me, qvod accredas mihi velim, mora non erit ulla: Id enim prædico tibi, habiturum te quidem aliqvos, qui res tuas eâ, quâ suas, diligentiâ, neminem, qui majori quàm suis impendit, curaturus sit. 23. Dubitatio: Tene audiam potius, an me, dubito. Tu rebus tuis rectè curandis me præficere vel non vis, vel non audes. Ego verò volo, et si me audis, tibi, ut mihi, quæ vis, imperes, impero. Res enim tuas diligentiùs, qvam meas, curabo. Amici non sumus, si tu, an imperes, ego, an faciam, dubitemus. Neqve tu fidem meam in dubium, scio, vocabis, nectuam ego fiduciam. 24. Inquisitio. Nunc ego qværo abs te, qvare alii potius, qvàm mihi res tuas curandas com~iseris: qvando me vel infidum vel negligentem in rebus tuis inveneris, qvi plerumque à meis, qvàm à tuis, sum omissior. Justas certe conqverendi adversus te cansas habeo, Actio constituetur. Tumihi et reus et judex eris, nisi te ipsum condemnaveris, cave ne te condemnem. Centum enim epistolarum numerum solves, anteqvam te absolvam. 25. Interrogatio. Ain vero? Non te mihi gravem rore tuis negotiis? An hæ amico, an te, an me dignæ voces sunt? Quâ tu mihi fronte id occinis? quo animo: an mea tibi fides suspecta? An tua ego unquam segniùs curavi? An meæ sunt tot occupationes, ut tuis excludar? fuitne semper major apud me in tuis, qvàm in meis rebus, sollicitudo? Qvis obseqvio, officiis, industria promtior? responde, si vir es; defende te, si amicus. 26. Responsio. Visne ut in me negotii hujus moles recumbat? En Atlantem, qui ferat animo intrepido, nec latere infirmo. Vis hominem industrium, diligentem? En tibi, qui tua omnia ita geret, reget, gubernabit, ut nihil à te ipso amplius expectes. 27. Interpretatio. Amicus tuus sum, id est, res tua, Utere illâ, prout libet: verbo innue, occultos interpretabor sensus. Optimus amicus amici interpres est, i. e. omnia quæ vult, ille volet alter. Manus alter alteri com~odabit; ora, animos, res amici curabit, plus quam suas. 28. Occupatio. Ergone nullum fuit è tot negotiis, qvæ inter amicos qvasi dividis, cui me admoveres. Jam scio, iterum veterem mihi cantilenam occines: Totnegotiis circumsideris, ac penè opprimeris, ac nova qværis. Nolo tuâ facilitate abuti, nolo publicis detrahi, quæ meis impendis tempora. Tu verò aufer mihi istas excusatiunculas. Non ita aulæ servio, ut inservireamicis vel nolim, vel non possim. Totas citiùs dies, omnes, qvæsupersunt, horas, omnia momenta aulæ et mihi eripiam, ut tibi tuisque rebus impendam. Aulam denique ressuas sibi habere malim, quam, ut à tuarum mihi rerum cura sit discedendum. 29. Fictio. Qvod rerum tuarum curam mihi imponis, gaudeo: committe [483] huic homini omnia. Finge ex tuo ingenio promptum, alacrem, officiosum. Argum me finge, qvi centenis oculis invigilet. Briareum finge, qvi centum manus ad opus tuum adferat: non fallam spes tuas et vota, mea etiam vota meumqve genium fraudaturus, ut tua impleam desideria, tuæ me accommodem voluntati. Finge denique novam aliquam mei in Te : Sic idem tecum et plus, qvam tu ipse, et cupiam et exequar. 30. Imaginatio. Jam videor mihi te videre morosum, metitabundum, circumspicientem omnes angulos, circumcursitantem omnes plateas, prensantem amicos, quos in negotio tuo expediendo consulas. Ad me non respicis. Qvin dic, quid velis. Illud mihi Pythagoreum: , tibi erit . Ni enim ego, qvicquid tu dixeris, ita effectum dederim, ut ipsenon possis accuratiùs, omnem apud te fidem decoxero. 31. Expressio. Ego tuas res non curem? Plus quam meas. Si Jovis qvadrigas inscenderis, aut Diogenis accenderis lucernam, parem in alio fidem frustra qværas. Manibus pedibusque saxum hoc tuum volvo. Si mihi centum linguæ essent, centies hæc tibi inculcarem; nihil esse, qvod non tui causa cupiam. Si centimanus essem Briareus, vel centies effecta darem, qvæ semel tu facta cupis. 32. Prosopopœia. Si charta hæc consiliorum meorum particeps loqvi tecum posset, qvæ vellem, candorem tibi nostrum vel ipso coloresuo confessa desideria nostra panderet, quibus in obsequia tua rapimur. Si ipsa fides hæc scriberet, me puto rebus tuis unicè commendaret. 33. Apostrophe. Agite ergo. Ite literæ nostræ ad virum nostri amantissimu~. Ite atque hæc ei in aurem: Heus tu, si quid curatum velis, huic homini curandum da. 34. Ratiocinatio. Nulla mei tibi cura est. Quid ita? Rogas? Qvia nullam mihi vis esse tui tuarumque rerum curam. Ego vero rogo te non solùm, sed et pro jure meo contendo, ut in earum partem me admittas. Debes enim, quia amicus: velle debes, qvia fidei meæ certus. Ejus puto non pauca habes specicimina. Qvid enim? Annon semper ita curavi res tuas, ut nec tu ipse diligentiùs? 35. Conclusio. Amicus meus es. Ergo fac, ut te videam, non nomine, sed opere ipso talem. Feci, inquies, juvi, qvibus potui, re, opera, consilio. Sed tuo bono, mutuus amicorum amor est. Ergo et reciproca sunt officia. Nisi enim respondere officiis me velis (cupio certè, quam qui maxime) cum omnia mei causa agis, nihil agis, ac ipso beneficio es ingratus. 36. Epiphonema. Cum in omnibus et consilia et operam tuam reqviro, ita omnia agis mea, ut nec ipse diligentiam meam reqviram. Ego vero cum tui causa omnia agere velim, ne minimâ qvidem in re nostrum desideras officium. Ista qvidem vis, aut, ut mollius dicam, fraus est. Heu qvàm est miserum, ita vivere, ut, si vel maxime nolis, vivas tamen ingratus! Quam est hoc in amicitia ambitiosum! addo, quam callidum! Ut solus bene mereri videaris, amici excludere officia. 37. Compendium. Nihil est, qvod tibi tuarumque rerum com~odo impendere nolim: Nihil adeò mihi dulce est et suave, qvorum ego jacturam non facere malim, quam ut tuæ amicitiæ per negligentiam meam vim inferam. Plenum tibi in operas, res, consilia, fortunas, salutem, vitam deniqve meam, jus transscribo, atque ut paucis multa dicam, tibi toti me totum. 38. Perplexitas. Qvid agam? Hinc animum timor distrahit: hinc amor: illinc mea etiam comoda. Hujus ego Jovis in me fulmina temerè concitare nolim. Te utiratum mihi habeam! Sancta amicitiæ lex prohibet. Com~oda mea ut negligam? Amici, uxor, liberi intercedunt. Qvid velim ego nolimve nescio. At certæ tui causâ vel cum salutis meæ dispendio velle omnia debeo. 39. Approbatio. Hem istud est amicum esse! O factum bene! Beasti me tuis literis, quibus rerum tuarum curam mihi imponis. Jam te amicum esse sentio, tuque me eum esse, faxo sentias, cui statutum est omnia ferre atque pati, quam ut in te aut in fortunas tuas iniquius aliqvid constituatur. 40. Imperium. Hoc tibi edico, severitate plus quam prætoria, ne cuiqua~ alii, quam mihires tuas com~endes. Eam tibi legem jus amicitiæ ponit, sanctum, inviolabile: ut parendi mihi necessitatem imposuit, plus in rebus tuis, quàm meis laboraturo. 41. Admonitio. Qvidvis impera. Dictum factum. Visne curem res tuas? Meæ erunt. Unum illud repetens, itarumque iterumque monebo, ne mihi magis, quam tibi ipsi diffidas. 42. Obsequium. Non ero, ut ille in fabulâ ad mandata claudus, cæcus, mutus, mancus, debilis. Quæ enim apud Maronem ventorum Deus, mihi tibi liceat, non fumos vel ventos vendenti. Tuus est ô Amice, quid optes, Explorare labor, mihi jussa capessere fas est. 43. Blanditiæ. Nunc amo te, anime mi, ocelle jucundissime, cum in negotiorum tuorum confortium me admittis, qui tuis im~ori malim, quàm meis immorari. 44. Salutatio. Salvete mihi vel centies, quæ salvum mihi nunciastis amicu~ nostrique memorem: ut vos exosculor: ut lego lubens! Nihil enim ista memoriâ mihi accidit suavius: præsertim, cum ea obseqviis officiisque mutuis fovetur. Quæcunque etiam jussa feratis, ferte, mea semper reportaturæ obsequia. 45. Apprecatio. Dii te ament, Amicorum optime, pro amore in me tuo. Jam enim (qvod bonum faustumque tibi mihique sit.) totum expedivi negotium: tam benè processisse primum hujus amicitiæ specimen, tui causa gaudeo, mei causa triumpho, qvi omnia moliturus sum, ne pænitere te amicitiæ meæ possit. 46. Venoratio. Gravissimum est, qvod fidei meæ commisisti, negotium, ac [485] pêriculosæ plenum opus aleæ: videbo tamen, ut illis difficultatibus te eripiam, nulla etiam supplicia formidaturus. Deum veneror, ne tam præclaram bene de te merendi occasionem mihi è manibus elabi sinam. 47. Abominatio. O factum male! Annon pluris tibi sum, quam homo ille mercenarius, cujus tu fidei res tam arduas commisisti? Aufer lucellum illi, et aberit fides, quæ non excedit loculorum amplitudinem. Certiora à me, quam ab illo homine, rei tuæ præsidia expectare potuisses, debuisses. Ut tuas enim erigerem res, vel meas paterer desertas. 48. Objurgatio. Verberavi te hactenus cogitationis tacito duntaxat convitio, nunc te palàm objurgo, Euclionem temporum, prædonem literarium, helluonem librorum, amicitiæ desertorem, caulæ tuæ proditorem: qui in tam arduo tuo negotio non tantum tibi otii sumis, ut amico res tuas commendes, qvi certè diligentius qvam suas, aut tu ipse tuas, gesturus esset. Dicam ego hanc tuam vel socordiam, velsuperbiam, vel astutiam? Nam certe vel salutis tuæ curam abjecisti, vel me huic rei ineptum existimas, vel denique hoc tam pertinaci silentio artes quasdam, qvibus dissui amicitia solet, alere mihi videris. Vel mores tuos muta, vel amici nomen abjice. 49. Irrisio. Vis scire qvid agam: Albis, qvod ajunt, dentibus te rideo, qui dignum abstulisti diffidentiæ tuæ prœmium: cum amicum haberes, cui securè crederes omnia, quæsivisti alios, qvorum vel malitia, vel negligentiâ res in summum discrimen tuæ deductæ. Nunc, cum nemini obtrudi possunt, ad me itur. Disce fidem nostram, monite, et non temnere Amicos. I nunc, et impone illis negotia, qui tam pulchrè tibi imponunt. 50. Execratio. Malè sit morbo illi, qui me hactenus rebus et meis et tuis subtraxit. Nunc postqvam ille à me recessit, ad me redeo, et ad te, et ad tua negotia, qvantus quantus sum, omni fide, officio, servitio, tuus. 51. Optatio. En erit unquam Ille dies, mihi cum liceat tua noscere jussa! Totos ego menses compressis manibus sedeo, totos ego annos expecto, nec quicqvam in literis tuis comparet, in quo fidem periclitari velis, quam tibi propriam perpetuamque spondet amicus. 52. Vocatio. Ubi jam sunt illi Aretalogi, philosophâ suâ sententiâ, ignavâ operâ? Jam veniant, et virosse præstent, verbis adeò splendidi. Nunc illi delitescunt, nec quisquam eorum domi est. Tu, si sapis, veteribus amicis, quorum tibi spectata fides est, utere. Inter eos me habes semper tuum, et . In tua sum potestate, et quæ de tuis in mea esse vis, in tua esse non desinent. 53. Votum. Si qvid habes, in quo amici fidem reqviris; en! tuus sum; ad aram enim fidei me tibi nunc sisto. Tibi victimam me voveo: Tibi me totum omniaque mea confecro. 54. Obsecratio. Non desinam te ratigare precibus, ut meâ tandem utaris amicitiâ, nisi ipse habeas inutilem: quâ ne me afficias injuriâ, tibi supplico. Quanquam vulgus, ut vetus habet verbum, amicitias utilitate probet; vinculo tamen aliqvo amicitiæ illæ contineri debent, ne collabascant. 55. Commendatio. Quimultos commendare tibi soleo, nova apud te commendatione ipse apud te egere mihi videor. Adeò enim oblitus mei es, ut operam nostram nullà in re desiderare videaris; cum nullis libentius quam tuis rebus curam intendam. 56. Concessio. Scribe modo: tuis ego desideriis subscribam. Nihil ita meæ potestatis erit, ut non ipse velim tuæ. Omnibus, quibus potero, officiis tibi commodaturus. 57. Gratiarum Actio. Gratias tibi ago, qvod magno me beaveris beneficio. Quod enim majus contingere amico beneficium possit, qvam ad officia benehciaque invitari? Utinam eorum aliquam partem implere possem, qvæ ad Te ornandum pertinent. 58. Recusatio. Odi aulicos illos verborum apparatus, qvibus adversus Amicum uteris. Annon nosti Græcum illud: . Nolo blanditias, jussa volo; qvæ, quo severiora, eò mihi blandiora: qvò tu me minus rogas, eo promptiora tibi mea erunt officia. 59. Exultatio. Cum meâ diligentiâ effectum tibi viderem, qvod tu efflagitabas cupidissime, exultare lætitiâ et triumphare gaudio cœpi. Et hunc egoà negotiis tuis fructum primus capio, primum hoc mihi quod sit gaudium, tuum vero secundum. Qvam affectui meo prærogativam non invidebis, ut, qvi studio acefficiendi desiderio me ipsum et industria præveni, tua qvoqve gaudia prævenirem. 60. Jactantia. Nunc ego de rebus tuis benè à me gestis gaudeo: Hanc enim mihi gloriola~ in hocamicitiæ certamine vindico; nulli fide, diligentiâ concessurus. Tu modò cave, netua vel diffidentiâ vel socordiâ gloriæ huic nostræ quicqvam detrahatur; qvam ita custodire cupio, ut, si idem mecum velis, res tuæ jaceant nunquam. 61, Gratulatio. Jam licet acclamem tibi feliciter et mihi, de feliciter expedito negotio; nec potes tam tibi ipsi, aut alii tibi ita gratulari, ut ego mihi gratulor, atque in sinu de hac felicitate tua, qvæ et mea est, gaudeo. Nihil enim mihi gratius unquam accidet, quàm si per meam operam grati aliquid tibi accidere possit. 62. Plausus. Plaude, jam peracta tua est fabula. Ego Roscius in hâc scenâ personam tuam perbellè tractavi. Successit è voto res. Qvid vis amplius? Tibi plaudo. et mihi plaudo Ipse domi, simulac numos contemplor in arca, quos tibi industria mea extorsit. Plura tui causâ, si velles, vellem. 63. Ejulatio. Heu mihi! Adeone me à bonâ fortunâ derelictum, ut tui causa efficere nihil valeam, qvi velim omnia. Non eqvidem omnia possumus omnes, in aulis præsertim, in qvibus ab unius Jovis nutu pendent omnia. Sed et hîc interdum Semideis et Diis Tutelaribus et Satyris aliqvid licet. 64. Exprobratio. Satisne tibi causæ esse ingrato putas, qvod omne inter nos amicitiæ com~ercium sublatum velis Nam certè amicitiam sustulisse mihi videris, qvi fomenta ejus tollis, ac ista mutuorum officiorum solatia. Qvænam hæc satietas est? qvod fastidium te à nobis abalienavit? Omnes alii etiam, quos non satis nosti, à Tehabent, qvod agant; ego nihil, qvi et animo tibi sum conjunctissimus, et rerum tuarum gerendarum cupidissimus. 65. Pœnitentia. Jam penè promissorum meorum me pœnitet, cum tam segniter res tuæ mihi procedant; non mea qvidem, sed unius moratoris culpa. Hæc mihi penè qvotidiana sunt supplicia Ipsa itaque necessitas mihi manum injecit. Ubi removero hæc obstacula, ita res expeditas dabo, ut nec mepœni ere laboris, et hujus ipsius tædii possit, nec te meæ amicitiæ. 66. Spes. Benè te sperare jubeo: In portu enim tua causa navigat, jamqve ad optatum finem res omnes spectant. Jam gaudeo impletas Tibi esse à me spes tuas, quas de me conceperis. Atque ut ita semper speres, rogo. Ego illud operam dabo, nespes tuas fides nostra destituat. 67. Desperatio. Qvanta spe decidi! Actum de amicitia nostra est! animam agit, nisi tu succurras. Ne qvid enim dissimulem, non mediocriter animi angor, qvod ab alio quam à me, cujus tamen fidei olim credebas omnia, negotia tua velis curari. Ego vero ad insaniam cupio. Tu vide, ne hoc mœrore et desiderio contabescam. Jam istæ resmeæ mihi sordent, ipse mihi displiceo, cum displicere tibi studia mea video. 68. Timor. Metue, ô bone, quem non metuis. Habemus interdum amicos, qui blandi sunt oris, amari verò pectoris. Ego profecto non parum tibi tuæqve causæ metuo, qvi parum adeo tibi ipsi metuis. Mira alacritate omnia observo, omnia etiam tuta timens. Notæ enim mihi sunt hominum insidiæ. Atqvi ita, spero, lento et suspenso gradu ipsam causæ arcem invadam. 69. Verecundia. Pudore confectus penè sum, cum à rerum tuarum curâ exclusum me esse sentio, qvem unum atque unicum amicum appellare toties conluevisti; qvituis rebus eam semper adhibuit diligentiam, qvam non adhiberet vel suis vel aliorum negotiis. Nunc itaque verecundia deterritus, pluribus te verbis non rogabo, ut qvicqvam mihi oneris imponas: Metuo enim, ne si repulsam feram, secundo pudori animus ipse succumbat. 7. Audacia. Magnum in me facinus tui causa suscepi: jacta jam est alea. Atqve utinam videre posses, quo vultu, qva confidentia, qvibus cervicibus, qvospiritu, negotia tua subeam. Nulli cedereparatus, nec ipsos equuleos formida [488] turus, ut rem tuam tibi conficiam, qvæ meis omnibus meaqve salute mihi est charior. 71. Impudentia. Jam ergo os ferreum et perfrictam tibi frontem opponam, qvi nullis moveri precibus potes. Ingeram me negotiis tuis vel te invito. Velis, nolis, morem te mihi gerere oportet, homini, qui eâdem, quâ hæc à te audacia petit, (animos enim addit amicitia) effecta daturus est. Si me importunius hæc flagitare miraberis, cogita non erubescere amici literas. 72. Eccandescintia. Totus in fermento sum, neque cui succenseam scio. Non mihi: Nihil enim eorum, qvæ ad rerum tuarum curam spectant, è manibus dimitto. Indignor tamen, ac propemodum ringor, me nihil adeo promovere. An itaqve cum fato meo expostulem? Sed et hoc stultum est, et homine prudenti indignum tibi videbitur. Ego potius in patienti desiderio tempus illud, qvo tua mihi vota implere liceat, expectabo. 73. Minæ. Qvæ (malum!) ista cunctatio? Hæc tua mihi verba aures circumsonant: Væ illi, qvi has mihi moras nectit, et cujus ego culpâ istam apud te suspicionem incurro! Si non fecero ignavo huic homini mala aliqvo pacto, me esse dicito ignavissimum. Habebis etiam in me vel Fabium aliqvem, qvi cunctando etiam res tuas sit restituturus. 74. Nemesis. Non ergo impunè tibi abiit ista nunc injuria. Jam par ego pari. Tu me à tuis exclusisti negotiis, ego te à meis. Jam disce inposterum, suo pretio amici æstimare fidem. 75. Miseratio. Miseret me tui, qvi adeò cum difficultatibus rerum tuarum conflictaris, nec ex iis eluctari angustiis potes. Ergone amici tui ita tibi excidit memoria, utin earum partem eum admittere nolis, qui eâ fide tua curat, ut fideliùs non possit sua? 76. Confessio. Nullæ mihi magis curæ, quàm res tuæ, sunt. Eâ enim me, fateor, ambitione teneri, ut inter amicos tuos, et qvi plurimum tui causa cupiunt, principatum quendam affectem. 77 Deprecatio. Parce, precor, ô Amice: satis pœnarum jam luimus. Citiùs enim aquâ et igni mihi inter dixeris, quàm officiorum communioni, quæ ex amicitiâ oritur; sine qvâ vel ipsa mihi vita acerba est. Certum est in sylvis inter spelæa ferarum Malle pati, qvàm iis carere utilitatibus, quas tua mihi parit amicitia, qvæque in eo præcipuè consistunt, si tibi ullâ ratione utilis esse obsequio ac operâ meâ possim. Quâ in re omnem pono diligentiam. Exemplum VII. exhibet Imitationem quandam Epistolæ 17. lib. 11. 1. Cum tot tantisque beneficiis à Te cumulatus sim, neque adhuc admanus se dederit [489] occasio, quâ dignam meritis tuis gratiam referrem, pudor me, neque, ut arbitror, reprehendendus, deterret, ne novis tibi molestisque literis aures obiundam. 2. Quibus me benesiciis ornarit, qvibus laudibus cohonestârit Agapetus, tibi non est incognitum: omnes certè ut virum bonum integrumque mir abili benevolentiâ prosequuntur. 3. Hic vacuam Senatoriam dignitatem ambit: qvo in proposito, si quis auram illi aliquam affiare poterit, id effecerit, ut in portu salus ejus navigatura sit, ipseque summum hoc beneficium interpretabitur. 4. Jam ante perpensum et exploratum habeo, neminem fore ex amplissimo vestro ordine. qui plus ad illum juvandum facultatis, ad ornandum autoritatis, ad negotium conficiendum volunt atis, allaturus sit, quam Tu, qui in Senatu regnas, omniumque consiliorum princeps es et architectus; atque præterea hominem ita complecteris, ut vel spontè cæteris, qvi valde petituriunt, prensatoribus anteponas. 5. Ideoque de manu, ut ajunt, in manum tibi trado hominem, rogoque, ut eum, quibus potes modis, ornes ac tuearis: quâ ex re magnam perpetuamqne voluptatem me capturum, scias velim. 6. Præterea non mihi tantùm id gratum, sed et Reip. rationibus accommodatum esse non ignoras, neqve tibi qvicquam majori fructui gloriæque esse poterit, quàm, si de unâ, qvod ajunt, fideliâ duos parietes dealbaveris; Commodi publici servantissimus, et amicorum non incuriosus. Vale! Amplificatio prioris exempli. Periodus. 1. 1. Tantis ego à Te beneficiis ornatus auctusqve sum, ut nulla mihi dies eorum memoriam exstinguere possit, nullo qvantocunqve officio vel partem tuorum meritorum assequi me posse confidam. 2. Nam quanquam diu multumque in omnes occasiones intentus, omnibus votis qvæsiverim, qvâ in re parem, non dicam, gratiam tibi referrem, sed gratum saltem animum et beneficii memorem ostenderem; de spe tamen illa conatuque adhuc sum depulsus. 3. Itaqve tot meritis tuis obrutus, tet nominibus tibi obstrictus, verecundè dubitanterque tibi scribo, cum grave sit viro prudenti, novum nomen facere, qui in veteri penè conturbet. 4. Persricabo tamen frontem, neqve nunc humanitate tuâ abuti grave mihi erit, postqvam semel verecundiæ finessum transgressus. II. 1. Non, ut arbitror, animo tuo excidit, cui nihil mearum rerum ignotum est, et cujus in sinu omnia deponere consuevi: quibus me beneficiis ornarit Agapetus, quibus præsidiis, consihis, opibus, cum fortunæ iniquitate colluctanti subvenerit, qvam fidenti animo partes ille meas semper susceperit. 2. Accedit com~une omnium hominum suffragium, qvi ut integritate spectatum, civilis officii non ignarum, notæque et expertæ fidei hominem, in cœlum laudibus extollunt, omnibusque in exemplum proponunt. III. 1. Senatoris locum fato affinis tui non ita pridem vacuum cum multi affectent, nemo unus, me qvidem judice, est præter Agapetum, qvi in locum demortui surrogari mereatur. 2. In amplissimum hunc ordinem ut cooptetur ille, cupiditate ardet incredibili; etsi nihil amititiosius more prensatorum facturus sit, qvi satis in virtute suâ præsidii ad Spartam illam ornandam se habere existimet; nisi fortè futuri sint, qvi modestiam ejus suam putârint occasionem. 3. Quare amicis illi opus est, qvi dextram porrigant, qvi suis nervis rem agant, suis consiliis viam muniant, ut totum ex sententiâ ejus negotium conficiatur. 4. Qvod nisi fiat, ne ille cum omni solertiâ suâ jaceat vereor, et nunc qvidem illa sine exitu deliberatio futura sit. 5. Qvâ in re si juvare ipsum, ut sane potes, volueris, omni observantiâ, omnibusque officiis te prosequetur, et ut parem referre gratiam possit, omni conatu enitetur. IV. 1. Nam si per ordinem vestrum oculos circumfero, singulorumque rationes et consilia perpendo, Tu solus eris, qvi et me et illius cogitationes officiis vicerit, atque adeò omne desiderium nostrum exhauserit. 2. Novi enim tuum ingenium, qui, qvicqvid facere statuisti, prolixè cumulateque facis, proque amicis omni contentione tibi dimicandum existimas. 3. Multum præterea in Senatu nomen tuum est, qvi omnia prudentiâ tuâ gubernas et moderaris, ut gravius futurum sit verbum tuum ad illam rem unum, qvàm aliorum sexcenta. 4. Nec metus nobis ullus erit, ne te æmulorum auferant consilia: amas enim hominem, atque ita amas, ut omnia, dum~odo cupiditati illius satisfacias, sis postpositurus. V. 1. Quare, etsi in hoc negotio apud Te Virum prudentissimum proficere possumus suadendo, gratia tamen nunc contendimus et rogando ut Agapeti nostri causam omnem suscipias, et ad eam voluntatem, qvâ ipsi cupis, meâ qvoqve com~endatione tantus cumulus accedat, qvantum me abs te amari mihi perspectu~ exploratumque est. 2. Sic enim tibi persuadeas velim, si ex nostrâ sententiâ rem conseceris, omnium tuorum officiorum, qvæ et multa et magna sunt, unum hoc optimum maximumqve me existimaturum. VI. 1. Verùm de me, ut tibi videbitur: tacita enim hæc relinqvam; tametsi officium necessitudinis minime videtur repudiandum. 2. Neque enim in Reip. negotiis amicitiæ jura vel planè abjicienda vel dissimulanda sunt: neque omnino peccabimus, si utriusque rationes, cum à decoro et honestate non discedunt, cum doli utilitatisqve nostræ abest suspicio, conjunctas habeamus. 3. Magni verò hoc ad Remp. interest, si ad gravissima consilia hoc præcipuè tempore accesserit, et amplissimo ordini adjungatur homo non opibus tantùm et amicitiis florens, sed peritiâ et usu rerum insigni ad omnia instructus, ut qvi in qvascunque partes versatus semper sibiqve similis existat. 4. Non dissimulabo et illud, qvam ob privatas rationes te in eo esse consilio expediat, qvi publicam utilitatem, cum oportunissimam se tibi jam occasio præbeat, in tuum com~odum convertes. 5. Magnus quoqve ad honorem gloriamque tuam cumulus accedet, quem omnes Reipublicæ bono invigilantem, de salute civium sollicitissimum, in oculis ferent, et in cœlum laudibus extollent. 6. Quare è manibus tibi tam splendidam occasionem labi non patieris: In qvamcunqve enim partem agitaveris negotium, omnes Viri, amici boni, addo et Senatoris numeros implebis. Senatus in te fidem et honestatem, Agapetus noster favorem, ego amorem, omnes in Te officium studiumque prædicabimus. Exemplum VIII. ex Epist. 4. lib. 10. ad Famil. 1. Etsi rarus ad nos hospes venit Agapetus, ita tamen attemperatè hodiè venit, ut quasi Deus è machina advolasse videretur. Magnæ mihi voluptati fuit, variis de rebus miscuisse sermones, qui ne momentum quidem horæ perire mihi passus sum, qvo non ab ore ejus pependerim. Erat enim vel eam ob causam jucundior hæc confabulatio, qvod consilia, animum, mores, atque adeo vultum mihi tuum in suavissimis sermonibus suis qvodammodo repræsentaret: nam vel ex oculis ejus legere poteram, quæ literis tuis com~ittere non es ausus. 2. Mirificè ille mihi tuam in re bellicâ peritiam singularem prædicavit, qvæ qvotidie magis enitescit, et nunc majoribus qvasi theatris proponitur. Nihil dicam de justitiâ tuâ, qvâ provinciam tuam gubernas, sagacissimus consiliorum omnium moderator, in qvâ ille efferenda copiosus et frequens fuit. In rebus verò gerendis neminem te consideratiorem, et ad omnia momenta circumspectissimum, et præsenti animo esse affirmabat. Accedunt virtutibus tuis tam variis tot rerum experimentis spectatis mira consuetudinis suavitas, facillimi mores, aditus mollis, minimè triste ingenium, quo quasi coagulo et vinculo familiaritares [492] contrahuntur et retinentur. Qvæ ut ille in cælum extollebat laudibus ita è con versatione frequemi mihi non ignota, adhæc commemorabat mihi inusitatam tuam liberalitatem, qvi non, ut quidam solent, inanibus et promissis amicos tuos tractare, sed reipsa juvare dicebat, tum demum, ubi omne ad rem auxilium emortuum est, rel solâ oratione beneficium. Libenter amplector tales amico s, apud quos si nomen nostrum in gratia sit, in cœlo mihi versari videor. 3. Qvod vinculum, qvæ res deest nostræ conjunctioni? Nam à pueris et à majoribus vetustus amor, consuetudo, studia paria, excreverunt, et quantum memoriâ præterita repetere possum, mutuis semper officiis parentes, filii, assines, cognati, certavimus. Te jam inde à puero delegi, quem amarem, qvem in sinu foverem omnibusqve deliciis provocarem, et coaluit cum ipsis annis nostra familiaritas; ut ab ætate, ita à virtute qvotidiana sumens incrementa, cum studio meo, tum judicio tuo confirmata. 4. Hinc est, qvod mirabiliter tibi favemus, te tuâ virtute frui cupimus, dignitatis tuæ amplificatores. Cujus eò majorem rationem habere debemus, quo arctior mei tuique honoris est conjunctio, ut de salute meâ sollicitus mihi esse videar, cum in tua laboro. 5. Vide verò, qvantum tibi decoris, qvantum dignitatis adjunxeris, qui summis ornatus honoribus in illud ascendisti fastigium, qvo abjecti aliorum animi non pertingunt. Ipsa tibi virtus hanc gloriæ viam patefecit, illa facem prætulit, illa signum sustulit, illa solida honoribus tuis fundamenta subjecit. Comitata verò res tuas est in usitata qvædam selicitas, et quædam com~oditas, prosperitasque vitæ. Nam cum omnibus opibus circumflueres, facilè molestias omnes avertisti, contentiones malevolorum superasti, ut nullæ jam amplius tempestates tibi sint metuendæ. Atque illa omnia consecutus primo ætatis tuæ gradu, eaqve adolescens ornamenta habuisti, quæ viri demum magnis laboribus molitionibusque vel exblandiri solent, vel extorquere. Expugnasti æmulorum machinationes, qvas velingenii tui acie prævisas summovisti, vel animi tui constantia oppressisti. 6. Nihil equidem cogitatione complecti possum, qvod tuæ dignitati accedere possit, nisi unum illud, qvo per omnium annalium memoriam triumphare poteris, ac immortalem tibi lauream suspendere. Vides misera hæc et calamitosa Reip, tempora, quæ jam aliqvot procellis submersa penè fuit, Illi tetotum impende, ruituram et propemodum jacentem erige, libertatem exstinctam in vitam revoca, cives sibi ipsis redde, consiliis, ope, omnibus illis præsidiis, quæ vel prudentia tibi luggessit, vel fortuna com~odavit. Nam si quis mihi rerum illarum sensus est, hanc ego palæstram nulli, nisi tibi, designare possum, in quâ ingenii robur exerccas. Hanc viam ut ineas, ipsa te Reip. luctuosa facies invitare videtur: ipse svadeo, hortor, impello, vel socius, vel minister consiliorum tuorum futurus; ne sit, qvo mihi diffidas. Cujus tantum abest ut causam vel suspicionem habeas, ut de nullius hominis amore certior esse possis: qvi, ut tuâ causâ [493] omnia cupio et volo, ita Reip. causa, cum in tuam incidit, cupere et velle debeo: ut itaque causam communem habere videantur. 7. Solet tibi etiamnum, ut puto, in mentem venire illius temporis (neque enim ulla te præreritarum rerum cepit oblivio) cum occuliæ quædam de te jactarentur voculæ, ad temporum genium et indolem composuisse te mores animique sententiam, et timidiorem in nutibus aliorum observandis fuisse: Ac penè mihi persuasum fuisset, quod populi rumore spargebatur, nisi Te animumque tuum et mores rectiùs novissem, ut rumorem hunc, qui jam per se raucus factus est, contemnendum arbitrarer. Multa sæpe silentio transmittimus et dissimulamus, autoritate et potentiâ æmulorum territi ac suppressi, cum alia omnia intus sentiamus, neqve in publicum consilia nostra proferamus, ne quid diffensione nostra et immaturo conatu turbetur, qvod idoneo tempore prolatam rem feliciùs ad exitum perducet. Idem te fecisse nulla dubitandi causa est, præsertim cum posteriorum temporum eventis mihi constet, non fuisse illum animi tui sensum, quem frons, vultus, verba atqve externa illa species tua, præ se ferebat. 8. Qvandoqvidem verò facta nunc est aliqva rerum com~utatio, nihilque jam obstat, qvominus publicæ tuæ voces audiantur, illaque in luce omnium proponantur, qvæ mussitanda tibi antea fuerunt, nunc vel me non monente, qvæ tua prudentia est, intelligis, quid tuorum sit nervorum, qvidve tua autoritate accedere rebus nostris momenti possit. Qvi aliorum vereri judicia antea debebas, et timidiusculè in nonnullorum voluntatibus hærebas, nunc non singula digitis dimetiri opus habes, cum tuum ad arbitrium cæteri libentissimè omnia conferant, dissensionesque malevolorum obmutescant. Exspectat te celsissima dignitatis sedes, qvi ad consulatum propediem vocaberis. Vivis in illâ ætate, qvæ vires, nervos, efficacitatem, animum vigilem et ad omnia momenta circumspectum, com~odare rebus gerendis potest. Tanta præterea sunt in te naturæ et doctrinæ præsidia, tanta virtutis ornamenta, ut nemo lingua, nemo manu promptior in senatu habeatur, et ad eloquentiam tuam Respublica tota qvasi attonita videatur. Circumspice senatum omnem, et quam habeamus Reipublicæ speciem, animis oculisqve versa, nemo est, qvi ruenti libertati lacertos lateraqve supponat: unus solus inventus es, in cujus prudentia positas omnes nostras spes habemus. 9. Qvare nisi in te ipsum velis esse injurius, tuamque dignitatem vilipendere, qvæ ut rectè factorum comes à viris bonis repudianda non est, et cujus amor honestis ingenitus animis essesolet: Illa tibi cura nunc unicè suscipienda est, ut gloria tibi cumulatior veniat, omniumque annalium memoria celebretur. 10. Ac sanè, si qvid ego rectè judico, nulla tibi firmiora esse possunt ad famam parandam subsidia, hoc tempore, qvo Resp. undique tempestatibus obsessa præsens exspectat naufragium, qvam si tu peritus gubernator à scopulis, syrtibus in qvietum libertatis portum deduxeris. 11. Scribo hæc ad Te, sed verecundè et dubitanter: vehementer enim animi [494] mi pendebam, utrum has ad te literas darem, an has cogitationes meas in obscuritate et silentio reponerem Sed vicit tandem atque expugnavit titubantem animum amor, qvem Reip. qvem tibi ipsi debeo: cujus geminis incitatus stimulis, nihil habeo, qvod excusem. Neque enim, qvâ es humanitate, in sinistram partem interpretaberis, qvæ bono à me animo scripta vel res ipsa testari potest. Tantum autem abest, ut pædagogiam in te exercere animum induxerim, quasi meo tibi consilio demum discendum, qvid ex re tua sit, ut à te sapientiæ prudentiæque monita ipse exspectem, tuæque sententiæ (neque enim diversa à me sentire potes) subscribam. 12. In eodem prudentiæ civilis ludo instituti sumus, atque eò uterqve consilia nostra dirigimus, ut salus populi suprema Reip. lex, ejusqve gloria et libertas integra sit et illibata. Finem itaque scribendi faciam, ne, qvæ epistola mihi scribi cæpta est, in librum exire videatur. 13. Tu verò ita existimes velim, solo amore, non inani aliqvâ in rebus civilibus me inductum hæc scribere. Interea persuasissimum habe, nullam in animum altiùs curam descensuram, quam quæ in salutem dignitatemque tuam impenditur: Qvantum enim me ipsum diligo, tantum in te adhibeo diligentiæ, qvi pro amici rebus tanqvam meis, omni, non modo contentione, sed et dimicatione, elaborabo. Exemplum IX. ex Epistola 74. lib. 13. Cic. ad Fam. Non puto te fugere, qvæ et præsens tecum egerim, et per literas de Lucii Oppii familiaris mei et L. Egnatii negotiis. Et novi sanè tuum in me amorem et observantiam, ut non facilè crediderim, te rerum mearum et amicorum oblivisci velle, nisi et mei ipsius obliviscaris. Ne vero ipse et literis in te parcior, et in causis amicorum sequior videri possim, iterum de amicorum salute ago per literas; qvorum tu causam agas, etiam atqve etiam rogo; cavebisque qvantum in te erit, ne mihi iterata hac com~endatione acta sint agenda. De L. Egnatii negotiis inprimis velim cogites: nosti enim, qvanti hominemamem, qvanta sit nostra familiaritas; ut veleo solo, si me ames, ad desideria mea implenda possis debeasque permoveri. Puta eundem esse eum, qvi petit, et eum pro qvo petit: nec tam illi tu hoc officium crede, qvam mihi, exhibiturum; qvi in re meâ non magis laborarem, dum laboro in re amici, qvæ etiam est é re meâ. Fac ergo, ne inter solos nos dispereatamor noster et illaudato perimatur silentio, qvod profectò fiet, nisi etiam aliis amoris nostri constantia sum~usqve animorum consensus innotescat. Sit ergo L. Egnatius quoque inter illos, qvi è facili tuo assensu cognoscat, qvanti tu me æstimes: ne ille dubitet, se à me æstimari. Triplicem itaqve amicitiam uno qvasi solidabis et conservabis officio, tuam erga me, meam erga te, tuam atqve meam erga L. Egnatium. Vide ne tam splendidam bene merendi occasionem prætermittas; qvod te vehementer rogo. Excmplum X. ex epist. 75. lib. ejusdem. Perscripsiante hos octo dies ad te de negotio amici, qvod multis tibinominibus ivi com~endatum: qvamvis propter silentium hactenus tuum vix, qvid sperare habeam, constet. Peccare in amicitiam nostram qvodam~odo viderer, si bis peterem à te, qvi vel ad nutum solebas esse promptus. Cum vero sciam, tantis te distineri implicariqve negotiis, ut facilè non quidem amicitiæ officia, sed illorum maturationem, memoriæ possint subripere, iterum mitto has meas, qvæ aurem tibi vellicent, præsertim cum C. Aviani Flacci amor me ad scribendum adegerit, cujus causa #il non tentaverim, et mehercule debeo. Qvod si in memoriam hæc tibi revocare attinet, qvæ nescire te recens tempus non sinit, nosti qvid præsens ego non solum tecum egerim, sed et qvàm tu mihi humanissime responderis. Nec poteram facilè credere, abilfse tibi ex animo argumentum Epistolæ, quam de eo accuratè scripseram. Sed putavi tamen, me ejus com~odis non vigilaturum, si aliquam scribendi occassonem prætermitterem, freqventiam literarum vocans in subsidium com~endationis. Non poteram deesse amico, cujus preces mihi sunt imperia: quamvis in suspicionem me à te adduci posse videar, qvasi indubium vocem eam, qvam semper hactenustam erga me, quam erga alios, exhibuisti, constantiam. lgnoscas tamen, si desideriis amici occupatus, vehementius flagitem; qvæ et semper æqvissima esse credidi, et tibi non ingrata. Exemplum XI. Dilatationis Periodicæ ex Ep. 3. lib 13. ad Fam. In hâc multa ethymemata et argumenta coarctantur, ob qvæ com~endari debeat Fusius Memmio. Epistola ita habet: A. Fusium, unum ex meis intimis, observantissimum studiosissimumqve nostri, eruditum hominem et summa humanitate tuaque amicitia dignissimum, velim ita tractes #ut mihi coram recepisti. Tam mihi gratum id erit, quam quod gratissimum. Ipsum præterea summo officio et summa observantiatibi in perpetuum devinxeris. Habet illa Epistola octo argumenta, duo à persona Ciceronis, duo à persona Fusii, qvatuor à personâ Mem~ii desumpta. Illa si singula Syllogisticâ formâ proponantur, magnus apparatus argumentoru~ nascetur: si per suaspartes, quas Rhetores tradunt, dilatetur, longe major apparatus erit. Primum argumentum est, quod sit unus ex intimis Ciceronis. Hinc talis Syllogismus: Qvicunque ex intimis meis est, illu~ præ cæteris debeo commendare. Atqui Fusius etc. E. Majori propositioni potest addi alia ratio: Nam amicoru~ com~oda sunt mutua. Minori addatur ratio per comparationem: nemo est inter amicos meos, cui plus fidam. Illustretur aliâ similitudine vel proverbio. Conclusio hîc omitti potest, et cæteris omnibus argumentis [496] subjici. Alterum argumentu~ est: Q. studiosissimus nostri est, debet com~endari, etc. Majoris ratio est: amor enim amorem provocat. Minoris: nullu m officium, qvod amicus amico præstare potuit, prætermisit. Addi potest illustrationis loco enumeratio. Tertium à persona Fusii: Qui eruditus est debet com~endari. Majoris ratio est: eruditio enim omniu~ bonorum complexu~ habet, et per se jucunda est et honor illi debetur. Minoris ratio addi potest, q#ia omnibus eruditis se tale~ probavit. Quartum est Q. summe humanus est, commendari meretur. Majoris ratio hæc: humanitas enim vinculum est, qvo homines inter se colligantur. Minoris: qvod plurimos viros insignes sibi hâc ratione devinxerit. Seqvuntur argumenta à Persona Memmii. Quintum est: Qui amicitiâ tuâ dignus est, ille debet tibi com~endari. Ratio Maj: delectum enim inter amicos habes. Min: Virtutes enim in illo sunt, quæ tibi in pretio, honestas et fides. Sextum est: Q. promisit, se amicum suscepturum, ille servare debet. Majoris ratio: nam in eo versatur boni viri et amici fides. Min. nosti, quid nuper inter nos de illo actum fuerit. Septimum argumentum: Quodcunque gratum amico amicus esse novit, præstare debet. Atqui Memmium sibi Fusium habere commendatum, gratum est Ciceroni amico, E. Majoris ratio hæc est à contrario: Si ignotos nobis conciliamus qvâcunquere, multo magis amicorum benevolentia conservanda est. Minoris ratio: Nisi id gratum esset, non tam operosè tantoque studio id à te contenderem. Octavum argumentum: Q. novum amicum sibi parare potest, occasionem non debet prætermittere. Major. ratio: aucto amicorum numero, fortunas nostras augemus; nihil est ad vitam suaviter ducendam commodius: oblata occasio arripienda est. Illustretur simili: nemo thesaurum sibi sponte oblatum respuit. Minoris ratio: ipse ambit; ego illi me proxenetam fore pollicitus sui. Nos exemplum dilatationis ex hâc epistolâ proponemus. Etsi non temerè amicorum negotia turbare soleo, nunc tamen hanc mihi epistolam imperavit amor, quim virorum optimo, uni ex meis intimis, debeo, qui me parario tuam se exorare posse amicitiam sperat. Et sunt sanè multa, quæ me inducunt, ut hoc ipsi officium deneg andum non esse existimem. Nam cum meâ causâ ipsi cupio, tum tuâ; neqve ipsius virtus contemptim habenda est, quæ vel majoribus theatris proponenda videbatur. Ac primo quidem ipso intimo amico fruor, quales tenerrimè amare solemus, inter quos præ cæteris mutua illa florere debent ossicia. Unus inter omnes amicos meos est, quem consiliorum socium omnique in cogitatione conjunctum habeo. Ac nosti, etiam inier amicos valere, quod vulgatoverbo dicitur: Multos esse laurigeros, paucos Phœbos: multos thyrsigeros, paucos Bacchos. Multos quidem habui et nunc habeo, qui mecum loquuntur suavissimè, quotidianas apudme salutes deponunt, verbis magnisici, linguâ sactiosi, inertes operâ: Neminem unquam, qui majori me observatione coluit, plusque benesiciorum in me cumulavit. Cui sane nisi memorem animum præslitero (provocat enim amorem amor, et trabuntur benesicia benesiciis) ingratum me hominem ac inossiciosum omnes, tuque ipse, cum tibi illa von sint incognita, dixeris. Verùm non meo solum nomine ejusque in me meritiis [497] vestram metiri amicitiam volo. Satis in ipso virtutum est, quibus omnium hominum sibi favorem facilè attraxerit. Nihil ipso sieri potest eruditius. Literis omnibus artibusque est instructus, quibus et per se honos debetur, et omnium bonorum complexus ac consociatio continetur. Omnibus sane viris doctis dudum se talemprobavit, qualem mea tibi commendatione ornatum propono. Si suavitatem nosses hominis summamque humanitatem (quo nullum efficacius in hominum conciliatione vinculum est) nullum ad custodienda vitæ civilis munia præsidium paratius, rueres in amplexus hominis, qui omnes sibi cives offictis, obsequiis, studiis mirisicè devinxit. Amabis itaque hunc hominem, quem amore dignum suæ virtutes declarant, quem tuæ sibi conciliare laborent. Si enim consilia tua sequi vis in delectu, quem inter amicos constituere soles, nemo erit tuis moribus accommodatior, et te ipsum tuasque virtutes, et qvicqvid tibi charum amplumque est, summam denique honestatem et sidem, quâ nihil acceptius in amicitiâ est, in ipso deprchendes. Meministi ipse, quos inter nos sermones de illo miscuerimus; quæ tu ipse mihi pollicitus fueris. Nihilverò tu etiam primoribus labris polliceri soles, quin promisso sidem subdas. Neque inter illos es, qui amicorum de amitis spernere judicia solent: tuorum etiam volunti obsequi honestas interdum jubet, si illi non honesta tantum, sed et utilia suaserint. Non ignoras, quàm in prensandis ignotorum hominum amicitiis seduli esse aliqui soleant et ambitiosi. Quo minus dubito, æque te sollicitum fore, cum in mea conservanda, tum in illius, qui favorem tuum ambit, benevolentia arripienda, ut ille in tuâ sibi gratiâ parandâ summop re laborat. Nisi enim hoc mihi gratum esset, nisi ille tanto amicitiæ tuæ desiderio flagraret; non cgo tam operose id à te contenderem, nec ille tam sollicitè et quasi cum convicio commendationem sui slagitaret. Denique si nihil te movet, illud moveat, quod amicum tibi novum paras, etiam antiquis illis antiquiorem tibi futurum. Nosti v. rò, quàm amicorum accessionibus sortunas etiam nostras augere soleamus, quam nihil sit ad vitam suaviter ducendam commodius, si amicis quasi fulcris quibusdam et præsidiis res nostras muniamus. Quo te beatum fore minimè dubito, si occasionem, quæ tibi me parario offertur, ut thesaurum divinâ virgulâ oblatum, accipere non detrectaveris. Exemplum XII. qvoè ligato in sermonem solutum convertitur Epistola. Est et hoc dignum Tirone exercitium, ut poëticam orationem vinculis solvat, et ad orationis liberæ habitum efformet. Facillimè hoc fit in epistolis Horatianis, qvæ versu qvidem scriptæ, ita tamen, ut sermonibus videantur propiores. Si enim periodos aliter formes, atque illa im~utes, qvæ quodam~odo numerum et dictionem poëticam sapiunt, nullo negotio elegantem epistolam in soluta lingua conficies: cui usui accom~odatius erit, si aliqvando formulas ex Cicerone parallelas congeras, qvibus sensum eorum, qvæ in Ciceronis epistolis occurrunt, eleganter varies. Idem qvoque tentare potoris in Ovidianis Epistolis, qvæ plus habent poëtici, formularum tamen elegantiâ etiam cum Cicerone certant: quem [498] parallelismum notavit Henricus Stephani in Dissert. de Vario Epistolarum genere. Ac possunt tales formulæ ex epistolis poëticis inter reliqua etiam colligi, usui futuræ illi, qvi cum judicio et delectu illis utetur. In Horatianis epistolis præire nobis potest Lubinus, qvi perpetuam paraphrasin in Horatii Poëmata edidit. Sed is, quia sensus verborum investigat, multaque circumscribere opus habet, quoniam paraphrasis est, et com~entarii vice fungitur, non eam habet sermonis compositionem, qvæ convcnit epistolæ. Nos exemplum proponemus ex Epist. 9. lib. 1. quæ est com~endatoria, sed quæ mira brevitate omnia ista comprehendit enthymemata, qvæ poterant afferri ad aliqvem commendandum, qvem potius coacti, qvam sponte, commendamus. Quantitume facias, Claudi Nero, Septimius unus intelligit. Vehementer enim rogavit, precibusque suis quasi coëgit, ut commendare se tibi ac tradere vellem, hominem nec ingenio tuo, nec domo tuâ, qui optimos eligere soles, indignum. Nam quoniam me propiori tibi junctum amicitiæ censet, facile quid apud te efficere valeam, ac me ipso quidem novit accuratius. Multa quidem causabar; sedcum verendum mihi esset, ne data me opera extenuare amicitiam nostram putaret, tui favoris meæque potentiæ dissimulatorem, aut utilitatum amici incuriosum, ut sequi meas rectius possem, atque ita apud amicum in culpam incurrerem; perfricare frontem apudte malui, urbanorum more hominum, per impudentiam extorquens à te, quod modestiâ vel non poteram, vel non audebam. Quod si apud te violatæ modestiæ, amici causâ, reus non tamen vituperor, rogatum te peramanter velim, ut in domesticorum tuorum numerum hominem bonum tibique, ut spero, ad omnia obsequia promptissimum recipere ne dedigneris.

CAP. XV. SYLLOGE EXEMPLORUM, Strictiore imitatione ex Epistolis Ciceronianis, quas Melchior Junius secundum omnia genera collegit, expressorum.

Epistola Commendatoria ex Epist. 9. libr. 6. NIhil potest Agapeto nostro fieri jucundius, nihil nostri amantius. Quare ab ineunte ætate illum omnibus horis in oculis fero, complexu teneo, non ipsius tantùm, sed et patris favore officiisque ad hominem illum arctiùs mihi jungendum incitatus. Mira in illo est eloqventiæ vis; abundat præterea doctrinæ incredibili varietate et copia; ut non tam meâ commendatione, qvam suis niti virtutibus possit, ac animis non irrepere tantùm, sed et blanditiis studiisque suis rapere posse videatur. Nihil ergo attinet, argumenta [499] circumspicere solicitiùs, qvibus favore tuo dignum esse ostendam. Plenam, ut puto, apud te merebitur fidem nostra de illo homine, non opinio, sed æstimatio: Cui accedit imposita mihi qvædam necessitas, ut ipsi benè cupere debeam, et res ejus, qvoad fieri potest, ornare, ac salutem ejus tueri. Idem tibi apud omnes animus et eadem voluntas, qvi amore tuo semper complecti sol#s notæ et expertæ fidei homines, artibus variis instructos, et ad Reip. munia tractanda adhibere. Quo magis etiam hunc Agapetum nostrum inter clientes tuos numerabis, qvi non suis solùm moribus suisqve virtutibus commendatur, sed nostro præterea suffragio adjutus, apud te aliqvo numero et loco haberi meretur. Curabis igitur hoc negotium, non ut alienum, sed ut meum, itáqve tuum: qvoniam ut mihi te cupere non ignoro, ita ejus hominis causa omnia, quæ potes, (potes aurem omnia) te velle confido. De tuis omnibus officiis id mihi gratissimum fore credas velim, cui officia mea studiaque ad omnes bene merendi occasiones intenta, ipseque me, quantus quantus sum, et omnia mea obsequia commendo. Vale. Alia commendatoria ex Epistola 16. lib. 11. Cic. ad F. Adeò te qvidem impeditum tenent civilia officia, perpetuisqve clientum incursationibus, studiis, sermonibusqve obsideris, ut non nisi per cuniculos obrepere tibi aufit hæc epistola. Quare negotium hoc dedi fratri meo, ut molles aditus et mollia fandi tempora observans, attemperatè tibi traderet has literas. Quemadmodum enim salutatores crebri et importuni obturbare solent; ita epistolæ non loco redditæ vires, oculos, voluntatemqve hominum occupatorum violant. Si vero ab rebus tuis gravissimis tantum est otii tibi, ut epistolam hanc legere non dedigneris, si frater meus te nunc inficientem et vacuum deprehendit, facilè me animum tuum expugnaturum confido. Agapetus noster sacro ordini initiari cupit, et Spartam Sacerdotis ambit; In ejus consuetudinem me penitus immersi, non blanditiis affentationibusqve illectus, sed virtute, doctrinâ, optimisqve moribus. Qvare illum in familial issimis meis esse volui, ac multos jam eo utor annos. Nihil ergo mirum, si ejus causa et cupio et volo, qvem existimationis meæ studiosissimum cupidissimumqve esse scio. Illud etiam me non parum commovet, qvod homo ad omnia officia factus, difficillimo plane rerum nostrarum statu, eis sibi me beneficiis obstrinxit, ut, nisi apud me grati animi et fidelis memoria superesset, mihi crimen subeundum sit, quod ego toto animo detestor et abhorreo. Quæ, cum in civium nostrorum sermonibus ac mentibus hæreant, an unquam ex animo meo discedat illorum memoria? Ita ergo existimes velim, me petere munus sacrum. Qvanqvam enim Agapetum nostrum virtus sua commendat, et divinæ humanæqve scientiæ cognitio profundior, tamen, qvasi hæc non ita essent, meo potissimum impulsu, hoc negotiu~ gerendum suscepi; ut si fortasse ipsi non est, à mea procuratione aliqvod causæ [500] æquissimæ accedat momentum. Firmiter enim mihi persuadeo, habituras apud te aliqvid ponderis preces meas: qvanqvam ratum pensumque nihil habes, nisi qvod justum sanctumqve est. Id tamen magis nunc curabis, cum à me tibi commendari videas: qvem ut interamicos tuos repones, ita desideria explere, qvoad poteris, non gravaberis. Qvoniam ergo in senatu et populo regnas, operam dabis, ut illorum plurimos Agapeto nostro consicias. Loqvaciores, qvam velim, sunt literæ meæ; ut solentesse, qvæ in desideria et affectus se diffundunt. Finem igitur scribendi faciam, ubi hoc unum tibi ingessero, de innumerabilibus tuis in me officiis nullum mihi unqvam fore gratius. Vale. Eadem variata. Cum tu semper sis occupatissimus, diesque omnes et lioras in Reip. ne gotia impendas, in Reipublicæ commoda peccare videbor, si te gravioribus intentum rebus literis meis avocare ausus fuerim. Ideo in mandatis illi dedi, qui has tibi traditurus est literas, ne te ex improviso aggrediatur, sed mollia fanditempora dispiciat, quibus te et alloquatur, et literas legendas exhibeat. Si enim rectè te novi, non committes, ut conqueri de studiis officiisque tuis amici possint, qui totus ad officia factus, nullâ in re illorum desideriis deesse soles. Non fallar ergo spe et opinione meâ, si literas meas attentè perlegeris, atqve omnia illa, quæ à te peto, facillimè im petraturum me confido. Spartam Sacordotis ambit atque petit noster. Habes rem totam, quæ me ad scribendum impulit, cujus mihi causæ necleves, nec paucæ sunt. Non ignoras ipse, quam sanctum amici nomen sit, cujus causa cupere velleque omnia debemus, quæ qvidem nostræ facultatis sunt. Fuit mihi verò cum hoc homine atque per longum usum quasi inveterata amicitia atque familiaritas, ut injuriam ille gravem inter pretari possit, si in re, qvæ maxime ad illum pertinet, destituerem. Conversatio mihi cum illo penè qvotidiana est, qvâ ita oblector, ut omæ mihi tempus acerbum existimem, qvod sine illo transigendum est. Non attinet nunc memorare, quàm ille in rebus meis curandis, ornandis ac juvandis, fuerit sollicitus, ut beneficiis ejus obstrictus, atque illi propemodum obnoxius vivam. Qvæ me causa præ cæteris omnibus impellit, ut, quibus possum officiis, ipsi voluntatem meam declarem, ne tantorum beneficiorum memoriam planè exuisle videar, ac ingratorum hominum numero, qvi rectè de rebus judicant, me adscribant. Tu ergo tibi non rem ipsam tantùm, non Agapetum nostrum, sed et me ipsum Tibi propone, qvasi ipse Spartam illam ambirem, teque ut mei causâ sollicitus sis, rogarem. Nam, quanquam Agapetus noster aliena com~endatione non indiget, iis ornatus virtutibus, qvæ omnium facilè ferire oculos possunt, quæque à nemine ignorantur: tamen, ut nunc sunt tempora, qvibus ipsa quoque probitas patrono indiget, ego omnem rem auspiciis meis agendam esse decrevi. Qvod si ergo meus tibi amor cordi est, de qvo ego qvoque minimè dubitandum esse existimo, illum nunc erga me affectum ostende, [501] ut desiderio Agapeti per tuum et auxilium et consilium satisfiat. Qvod s#te eâ in re difficilem non præbueris, omnemque tuam industriam, fidem, curam in hoc negotio rectè curando impenderis, non Agapetum tantùm æternum tibi devincies; sed et illam, qvæ inter nos est, amicitiam novo qvasi fulcimento firmabis. Alia commendatoria, ex Ep. 17. lib. 13. quâ Principi erudito Studiosus ad munus Scholasticum ab Academiâ commendatur. Philomusum optimæ indolis, præclaræ spei, singularis industriæ juvenem, sinu nostro fovimus, atque omni operâ nostrâ, monitis, consiliis, præceptis ita percoluimus et expolivimus, ut neque nos laboris nostri, neqve illum pœnitere fructuum possit, qvos ex conversatione ac samiliaritate nostra percepit. Quare ò multis, quos Academia hæc alit, civibus unum hunc designavimus, qvem amore nostro complecteremur, et consiliis commendationeque nostrâ ornaremus. Itaque cum spes illum teneret, fore, ut et apud Te, Princeps Serenissime, aliquo numero esset, si nobis in pretio fuisse intelligeres, sinceris virtutum in officinâ nostrâ educatarum testibus, ad Te viam affectavit, et tuâ motus clementia et suo ductus consilio, quod ipsi probatur maximè, cum nobis non displicere intelligeret; qui ita ipsi cupimus, ut rem literariam in patriâ ab ipsius eruditione ornari magis cupiamus. Non ergo sollicitiùs argumenta circumspicimus, quæ apud Te in gratiam illum ponant, cum ipsum per tot annos spectata probitas et eruditio ostendat omnibus, neque Virtus ejus tam sit obscura, ut nostrâ illâ declaratione demum illucescat. Non ipsi hederam suspendimus, non laudibusillum cumulamus, qvod assentatorum est, aut qui gratiam aliquam blanditiis s#is aucupari volunt: sed, qvod virorum bonorum est, et à nobis requiri poterat, vitæ eruditionisque luculentissimum ipsi testimonium perhibemus: Qvo plus apud Te prudentissimum rerum æstimatorem perficiet, quàm elogiorum emendicatis lenociniis. Cupit ille palæstræ Scholasticæ admoveri, non impar huic congreslui Achilles: imo, si rem rectè putare velimus, suam ipse causam aget suis virtutibus. Quam nos de eo opinionem habeamus, quod judicium, his literis testamur. Nonille majora viribus affectat, magna in illo ingenii vis, lacertos affert et latera, jam pridem ad hoc studiorum genus præparata. Tu verò, Princeps maxime, pro ingenii tui perspicacitate summâ ita hæc definies, ut non tam nostro, quàm tuo stetisse judicio videaris: Qui, quod in Principe rarum est, penetrare ista animi tui solertiâ potes. Cui si ille causam suam probaverit (probaturum autem auguramur) nulla#lle vel rigidissimi censoris de se sententiam subter fugiet. Aliacommendatoria ex lib. 2. Epistolâ 6. Nondum constante famâ atque omnium sermone celebratum erat, te iter tuum ad urbem directurum, cum negotium villico dedi, ut has ad te perferret literas: sed tamen, cum propiùs te abesse ab urbe non incertis rumoribus spargeretur, [502] compertum vero haberem, dudum te com~ovisse Asiâ, tantæ mihi molis res illa visa est, ut præmaturè factum dici non posset, si literæ ad te mitterentur qvas primo qvoque tempore mitti rei necessitas efflagitabat, et ipse vehementer cupiebam. Qvod si mea in te studia ac officia eo loco numeroque habentur, qvo tu semper habes; soles enim summis ad cœlum efferre laudibus, qvæ ego vix humi repere contendo; pudentius à te, si qvæ magna negotia deposcenda essent, aliqvid per literas flagitarem. Perincommodè enim accidit illis, ac non parum sollicitas habet, qvi eos, ad qvos scribunt, à se beneficiis affectos existimant. Armatæ enim illæ preces sunt, et qvi ita petunt, vim potius inferre modestiæ ac pudori alterius, qvam precario, et leniter, et bonis verbis petere videntur. Nam remunerationem officiorum exspectant, et merita meritis compensari volunt. Qvoniam verò beneficia in me tua neminisunt obscura, adeoque in ipsa luce in oculis omnium versantur, estque liberalis ingenii, illi, cui accepta multa fers, ferre plura, non habui ambiguum, à te per literas contendere, in qvo omnia experiri necessitas qvædam cogit. Maximè qvidem illustria atque insignia tua sunt merita, qvibus â te devinctus ornatusque im~oderatâ qvâdam profusione sum: qvo enim non studio magnificen#iæ prolaberis supra sortis tuæ mensuram? sic tamen mea fert opinio, superari me beneficiis tuis, utut innumerabilibus, utut amplissimis, non posse, humerosque nostros oneri tuo ferendo pares futuras. Sed non parum certe facultate meâ confisus, omnia favoris tui argumenta in me cumulari patior, qvorum velut semina voluntas mea concipiat, largiore aliqvando proventu refundenda. Qvocunqve meanimo et cogitatione converto, Reipublicæ nostræ mecum com~entor statum: et qvoniam instat conlulatus mutatio, in eam deductus sum cogitationem, neminem digniùs, qvam Milonem, Remp. sustinere posse. Existimo enim, nullam meam operam esse tantam, qvæ ipsi non debeat impendi, aliqvam etiam pietatis rationem habendam esse. Nemo unus est, qvi vehementiùs de eo laboret, aut honori ejus inserviat magis, qvam ego; neqve unquam mihi pensi qvicqvam erit, qvam si toto pectore ad illum ornandum incumbere possim. Magni enim tum ad decus, tum ad fortunas meas, interest. Hujus tamen totius negotii conditor, ut intelligo, esse poteris, modò id præstare in animum induxeris. Qvoniam enim unus illa potes, in te omnes nostras spes habemus; neqve qvenqvam ministrum, socium, adjutorem habebimus. Multa se nobis dant ad manum argumenta, qvæ qvasi prora sunt et puppis spei nostræ obtinendæ. Firmissimâ benevolentiâ bonorum hominum muniti sumus, in qvorum animos influxit, me ex Tribunatu illi januam qvasi patefaciente; ut spero, te habere cognitum. Non desunt nobis benignitates plebis, in qvam ille se penè totum profudit, benigno alloquio, comitate, invitando, beneficiisqve, qvos poterat, sibi conciliando. Habet juvenes genere nobiles, ingenio promptos, gratiâ florentissimos, sibi devinctos. In omni enim officiorum genere eminet ac præfulget in ipso decoriac honesti dignitas. Adest ipsi præter aliorum parata mea qvoqve suffragatio: [503] nec deerunt forte, qui autoritatem meam seqventur. Qvanqvam enim ipse habeo exiguam efficiendi facultatem; tamen, qvia optima atqve æqvissima suadeo, et publicæ rationes postulant, ut qvædam necessitas rei sit imposita, credo omnes libenter sententiam meam amplexuros. Deest consiliorum nostrorum architectus qvidam et machinator, quem te designavimus, in qvo qvasi prærogativam susfragiorum omnem esse existimavimus. Nemo unus est, qvi tecum æqvari conferriqve possit, ut in te qvasi corpus unum et consilium totius senatus esse videatur. Qvod si memoria hæc in referenda gratiâ jucunda est, fl me bonum, sapientem, et civilis officii non ignarum, atqve ex eo dignum judicas, apud qvem beneficium ponas, justam rem et facilè oratam à te esse volo, ut hâc me sollicitudine liberes, hujus gloriæ cupidum foveas atqve sustentes, et conspiratione consensuqve tuo ad eum decorandum incumbas. De ipso amico affirmatè tibi promitto, si ad ejus amicitiam aggregare te dignatus fueris, non temerè habiturum, in qvo major eniteat virtus, modestia, æqvitas, altitudo animi, qviqve honoris tui studiosior cupidiorqve futurus sit. In me verò non parum honorum cumulaveris, ut tum demum cognitissimum habiturus sim, eundem te fuisse in laude meâ prorogandâ et extendendâ, qvi fueris in salute conservandâ. Ego nisi testatum tibi scivissem, cum has ad te literas darem, qvàm maximis beneficii vinculis obstrictus Miloni sim, quam mihi omnes machinæ sint adhibendæ, quàm mihi præfulcienda atqve præmunienda sint amico studia, quàm omni operâ, curâ, diligentiâ in hoc incumbendum sit; crebrioribus te literis appellassem Nunc tibi negotium omne et totum hunc hominem trado de manu in manum, omniaqve, qvæ nobis chara atqve ampla sunt, in fidem et patrocinium tuum collata volo. Unum hoc tibi declaro, si à tuâ virtute perfectum hoc sit negotium, majoribus beneficii vinculis tibi, quàm Miloni, obstrictus ero. Non enim mihi tam incolumitas mea ac lalutis conservatio cordi est, quam me referendæ gratiæ voluntas delectat; cujus mihi grata æstimatio animo residet. Cujus ut voti compos fiam, tu ex omnibus unus facile præstabis. Vale. Responsoria ad commendatoriam Studiosi ex Ep. 11. lib. 5. Mirificus tu semper officiorum meorum præco es, atqve in ipsis ornandis adeo effusus, ut jam placere mihi ista incipiant, postqvam tuâ interpretatione studioqve semper fiunt ampliora. Itaqve nihil miror, pro nuperrimo bene cio meo, qvantulum illud etiam est, tantum mihi gratiarum reponi. Gratissimum enim te semper fuisse comperi, eamqve animi virtutem, quam tu cumulatissimè semper præstitisti, qvibus possum, laudibus efferre non desistam. Ferream mihi frontem oportet esse, nisi amoris illius stimulis moverer, animumqve in te pronum summisqve studiis propensum ostenderem. Qvod ut faciam, nullam patiar elabi è manibus occasionem, omnes ipse circumspiciam. Quare [504] amplexus fui, qvod mihi suppeditasti bene de amico tuo merendi documentum. Vix degusta veram literas tuas, ac statim misi ad hominem, si qvid esset, quâ in re commodaré ipsi possem, nihil me omissurum in rebus ipsius et negotiis tractandis; sed omnem industriam, omnes animi vires impensurum. Quare ad ipsum scribas velim, moneasqve, ut ille mihi adsit freqvens salutator, sollicitet, interpellet, nullamque rem adeo gravem existimet, quam ego non ipsius causa confecturus sim, si virium illa mearum sit et facultatis. Voluntatem certè meam semper sibi habebit obnoxiam: neque enim mihi qvicquam gratius esse poterit, quam si (quod vulgari verbo ajunt) de unâ fideliâ duos possim dealbare parietes, uno scilicet officio et novum parare, et veterem confirmare amicum. Vale. Responsoria ad Commendatoriam, sub primarii Senatoris personâ, modestè se excusantis, qvod in petitione magistratus juvare illum nequeat, ex Ep. 2. lib. 10. ad F. Malè sit morbo illi, qvi me lecto affixum tenuit, prohibuitque, ne in Senatum venirem, cum tua ageretur causa: Cui ego me totum impendere ut voluerim, ita non liculsle, ægrè fero: neque tam malè habuit ipse morbus meus, qvam qvod segnior nunc in amici negotiis tractandis videor. Neque sanè res vel me præsente omnino confecta fuisset: scis enim, quam suspectæ æmulis voces meæ, qvam illi mea judicia non tacitè tantum convellant, ac libidine qvadam in transversum rapti, vim veritatis negligant; modo in alia omnia abeant, et ægrè mihi faciant, cujus honestior videri poterat oratio. Nemo secum reputat, qvid tua vel aliorum virtus mereatur; vel favoribus omnia patent, vel nummis; virtus omnis post favorem et num~os est. Et religio mihi fortè fuisset, tot hominum perversè sentientium judicio te exponere; à qvibus si repulsus fuisses, existimationi tuæ labes meo jumento adducta fuisset. Vitio itaqve mihi non vertes, si in tuâ re expediunda omnia abjecerim consilia, vel ad publica consilia vocatus. Si qvæ res sunt privatæ, quibus operam meam destinasti, impera qvidvis, in tuâ me potestate fore confirmo. Neque in publicis tibi unqvam deero, modo ipse non turbem negotium, cujus conficiendi securior per alios via est: Ad tuam enim utilitatem omnia refero, eoque consilia mea dirigo, ne saluti tuæ obsistant, cum tu profutura esse existimas, de meâ vel dignitate vel com~odo parum sollicitus. Rectius itaque, me judice, facies, si cogitationem omnem de Spartâ hâc obtinendâ abjeceris, et in aliam, qvæ ultrò tibi offertur, animum tuum converteris. Vale. Petitoria, quâ à Patrono commendationem petimus ad Principem, pro Spartâ aliquâ obtinendâ, ex Ep. 30. lib. 7. Ut nullam diem sine linea abire Apelles volebat; ita tu nullum sine literis [505] perscriptis tabellarium. Multæ inter nos magnæque intercedunt officiorum rationes, quas nunqvam adeò accurate subduxeris, quin potissima in acceptis meis referre sit necesse: qvibus ego solvendis si par non sum, addico me tibi ex ære tuo mancipium, qvo utaris fruarisque, prout commodum tibi visum fuerit. Tui enim beneficii res est, qvod aliqvo loco sumus, qvod in luce hominum sermonibusque versamur. Qvod placere viris doctis, et qvidem eorum principibus possumus, à tuâ autoritate procedit. Qvando ergo nos semel reddidisti tibi obnoxios, ad de superioribus tuis beneficiis unum hoc maximumque, ut tua commendatione innotescamus viro illi magno, quem omnes suspiciunt, admirantur, in cœlum evehunt laudibus, si qva tibi ulla homuncionis hujus cura est. Hácme ambitione laborare non diffiteor, ut viro illi placere incredibiliter cupiam. Quæ si in me non reprehendenda est penitus, tu facies com~endatione tuâ, ut voto hoc nostro fruamur, qui et apud illum in gratiam me ponere potes, et qvod ab amico sperare licet, cupis. Nullum mihi hoc beneficio tuo majus obtingere potest, gratulabimurque nobis, si per te impetraverimus, qvod tam anxiè à nobis quæsitum est. Dabimus vicissim operam, ne in ingratum hominemtot merita tua collata esse videantur. Alia petitoria, ex Epist. 20. lib. 15. quâ quis Amicum per Galliam et Italiam peregrinantem petit, ut sæpius scribat. Etsi juxta cum ignarissimis scio, qvo in loco te deprehensuræ sint meæ literæ, jam , totoqve cœlo, totqve terris à me disjunctum, dedi tamen Agapeto nostro, ut non illas tantùm tibi afferret, sed et librum, quem nuper in lucem misimus. Qvod si ergo ipsi tam felici esse licet, ut in te incidat, habe hoc amoris nostri monumentum, lege, cense, et quid tibi super hoc argumento videbitur, rescribe. Tuas enim literas, ut diuturnam expleresitim cupiens, exspecto, quas cum tu promiseris frequentissimas, adeò malum nunc nomen es, ut totus obmutescas. Sunt vero causæ et graves et multæ, quæ te potiùs ad scribendum lacessant, quam me, qvi excusatus ero, si frequentiùs etiam scribenti tardius respondeam. Nusqvam tu certo Ioco consistis, atqve eò, qvorsum te impellunt vel repentina vota et desideria, vel occasiones temporum et Iocorum, itinera tua dirigis; cum hîc ego patriæ, domui, imo parietibus affixus et libris, exspectare semper possim, unde unde tuæ ad me advolent literæ. Qvod si hoc tibi contemnendum videtur, tantine apud te patriæ amor est et cognatorum tuorum, ut eorum memoria tibi obverseturanimo, ut aurem vellicet; de qvibus omnibus certior fieri non nisi literis meis potes? Accedunt denique tua negotia, qvæ fidei meæ com~endasti; de iis certè explorare te convenit, utrum feliciter curentur, an segniùs expediantur, si molestum [506] tibi est, novis exterarum rerum deliciis animum earum cupidissimu~ palce re. Quod facere tamen solent amici, tam exiguo certè officio non difficilesfuturi, ut necessariorum integram sibi amicitiam conservent. Illud movere te qvoque poterat, nos tui studiosissimos tuæ salutis causâ angi, ne te forte aliqua, ut fieri solet in itinere, pericula circumveniant, aut ex incom~odis cœli peregrini valetudo tua aliqvid detrimenti capiat. Quâ ut nos sollicitudine liberes, tibi omnino danda est opera. Qvare si nos amas, scribe, et ita scribe, ut literas à te habeamus non jejunas ac strigosas, sed et freqventissimas, et rerum novarum plenissimas: qvas si preces nostras aspernaris, etiam cum convicio pro jure meo et necessitudine nostrâ efflagito. Eadem Epistola variata. Qvæ ego nuper edidi Schediasmata, ad te jam recta tendunt, ipsâ in viâ, anteqvam Lutetiam devenies, deprehensura, nisi, qvod non crediderim, nimis sestines. Nactus hom~inem idoneum, cui rectè dare poteram, volui te qvoqve participem rerum mearum facere, si qvid in illis esset, qvod tibi non ingratum vel qvo alios mihi conciliare amicos posses. Fateor enim, hâc me duci gloriolâ, ut tenentur plerique, qvi in literario hoc pulvere desudant, ut innotescere cupiam viris doctis, qvod fieri nunc te parario potest, qui in Galliis, velut in patentissimo totius orbis literati theatro nunc versaris. Sed illa rerum mearum cura levior est, quàm ut earum gratiâ te interpellem: majus est, quod nunc excruciat sollicitumqve habet, tui scilicet desiderium; cujus igniculi tantum abest ut absentiâ tuâ sint exstincti, ut potiùs in flammas erumpant, tuiqve memorem semper animum consumant, nisi literis tuis subinde refocilletur: qvas freqventiores ad me ut mittas, peto. Multæ etenim causæ sunt, qvæ ad scribendum te impellere debent, meque excusent, si paulatim ab hoc officio sim remissior. Tu itinera semper lenta et minuta conficis, incertumque est, in istá percursatione terrarum, ubi literæ te meæ sint deprehensuræ. Ne itaque inanis mihi labor sumendus sit, rectiùs facies, si de rerum tuarum statu me feceris certiorem, qvocunque in loco vixeris. Neque enim fallere possunt t#bellarii, ac tenet me mira rerum novarum cupiditas, cum tibi qvotidie se offerant, tam in re civili, quàm in literaria, qvæ scire meâ intersit. Sunt præterea multa alia, qvæ domi tibi præstare possum officia, qvibus cum ego occupor, ita urgeor, ut parum mihi ad literas scribendas temporis supersit; qvod deesse tibi in istis peregrinationibus nequit. Qvid enim facilius, qvid honestius, qvam otia sua amicis impendere, qvæ ne qvidem laboriosa tibi esse possunt, etiam cum integros epistolarum libros ad me miseris. Ut enim indefesso nunqvam deest discendi argumentum, ita scribendi occasio nunquam potest esse injucunda. Nunc hæc primò ex te cupio cognoscere, qvid novi moliatur Rex Galliæ, quorsum fulmina sua missurus sit ille Jupiter. Nos enim, [507] qvi procul ab hoc Jove sumus, non procul sumus ab ejus fulmine. Tu certè, qvi propior es, minùs pertimescis. Qvod si qvæ alia sunt, qvæ ad Remp. pertinent, scribe, ut, qvo statu nos simus, qvid metuere, qvid sperare habeamus, existimare possimus. Tuæ mihi literæ erunt pro oraculis, et in illorum fide acquiescam. Vale, tuumque amorem nobis integrum conserva. Responsoria ad petitoriam amici, qui opeem nostram atque auxilium implor aver at in lite de honore suo cum aliquo susceptâ, ex Ep. 6. lib. 11. Venit ad nos Agapetus noster, homo diligentissimus tuique studiosissimus, ac tuas mihi literas obtulit, qvibus negotium tuum forense mihi commendas, opemque meam eâ in re sollicitas. Arriput ego hanc benè merendi de te occasionem, ambabus, qvod ajunt, manibus. Neqve enim qvicquam gratius accidere potest, quam si rebus tuis utilem præstare operam possum; qvas ita ad me pertinere persuadeas tibi velim, quàm si meum in illis commodum unicè versetur. Ideoqve cum causas haberem et graves et multas, ne in Senatum venirem, cum tuâ causâ disceptaretur: scis enim, qvæ mihi cum nonnullis adversaria sit; tamen mutavi consilium, cum tuâ causâ quidvis me cupere et debere fas esset, ne per meam absentiam tuæ existimationi periculum aliqvod excitaretur, si in lite tuâ dirimendâ aliqvid temerè cupidèqve à nonnullis decerneretur. Nosti enim, qvanta sit animorum immoderatio apud homines, qvi vel jura sibi esse nata negant, vel eorum rudes sunt et ignari: quo hominum genere nihil est injustius. Maturè ergo, et veluti consiliis qvorundam interveni, tuisqve partibus adjunxi homines prudentissimos tuiqve amantes: qvorum solertia factum est, ut in causâ hâc superior esses. Verum nolo hæc tibi in os ingerere, aut mea prædicare beneficia: ipse, qvi literas tuas reddidit Agapetus, cum viderit, quæ tuâ causâ egerim, omnia narrabit. Neque deerunt alii tibi amici, qvi hæc ad te perscribant. Illud exploratum habeas velim, me totum in tuâ potestate esse, omniaqve facere, et porrò facturum, qvæ ad decus et fortunas tuas augendas pertinere intellexero. Quo studio, etsi plures tibi habes addictos, id tamen operam dabo, ut summum et dignitatis et gratiæ inter amicos tuos tenere gradum possim. Vale. Adhortatoria, quâ aliquis ex Ordinibus Status Belgici Collegam hortatur ad Remp. masculè defendendam, ex Ep. 3. lib. 10. cujus fusior amplificatio cap. 14. data est. Nullæ me magis recreant deliciæ, qvam tuæ literæ; qvæ rarius ad nos veniunt, cum mittisubinde soleant. Forsitan in luto hærent cum suis tabellariis, qvo [508] viæ omnes nunc penè intercluduntur; vel naufragio terrestri perierunt, im~isso omnibus camp# Neptuno. Qvare me vehementer tuâ causâ sollicitum opportune refollicarunt sermones, quos cum Arnoldo ad nos revertente de te habui, et plurimos et pergratos. Prædicabamus uterque virtutes tuas, qvibus nihil potest fieri præclarius; prudentiam per omnia rerum momenta diffusam, suavitatem tuam incredibilem, quæ tamen à gravissimis moribus non deflecteret, qvodqve omnium mihi gratissimum est, amicitiam tuam jam ab ineunte ætate tot experimentis spectatam, tot testibus confirmatam. Quibus de causis nisi tibi cuperem, bipedum essem perditissimus, ab omni bonâ mente honestatisque studio derelictus. Amor ergo meus impulit, ut ad te scriberem; et qvoniam omnia sum~a tum opibus, tum prudentia in Rep. complecteris, animum tibi meum declarare volui, cum ipse tibi et per te Reip. benè prospectum vellem. Sic enim existimo, neque me fallet, ut arbitror, opinio, eodem abs te animo, quo abs me profecta sunt, accipi debere, neqve ob sum~am virtutem æqvitatemque tuam vel suspicari sinistram mentem possum. Vides, qvid afflictæ patriæ tempora reqvirant, qvæ illi spes, qvæ res, quàm miseræ sint, qvem illa velut è machina Deum exspectet. Tu verò vivis publico bono, in te ora convertunt omnes, in te velut in anchora sacra confidunt; nec puto, falli illos opinione suâ, modo tu præstes, ne spe suâ dejiciantur. Nosti optime, qvid hactenus in tuam virtutem injurii rumusculorum sparserint nebulones nonnulli, qvasi scilicet negligentiùs salutem publicam tractaveris, parumque pensi habueris, an staret caderetve Resp. Illis ego os, quoties tulit occasio, obturavi; neqve persuadere mihi possum in re vel minima fuisse abs te peccatum, qui animum habes ad temporum et fortunæ fulmina jamdudum obfirmatum; aut si qvicqvam remissius egisti, servasse te puto vires integras et latera Reip. ruinam minitanti, alio tempore magis profutura. Nunc ergo cum in illum statum res nostræ sint deductæ, ut spei vix locus relictus sit, foris nos vellicante Gallo, domi insidias struentibus Catilinis, animum tuum extende, expromeistorum consiliorum thesauros, atque in id curam cogitationemqve impende, qvâ arte averti à Rep. extrema possint pericula. Hæc tibi, ut est ad Reip. salutem honestissima, ita unica ad tuam gloriam, via. Nisi publico amore ductus hæc scriberem, vix excusari posset mea audacia. Nunc verò cum his stimulis agitatum me ipse sentire possis, da operam, ut eidem à tuo ingenio profecti te fortiùs incendant stimuli; qvo dignitatem, qvæ per se sum~a est, tam præclarâ occasione ad posteros, et ultra omnia secula extollas. Vale. Responsoria ad priorem epistolam, ex Ep. 4. lib. 10. Ita plane est, ut scribis; viæ omnes interclusæ sunt, neqve qvisqvam ad vos excurrere tabellarius per has viarum molestias potest, qvo factum est, ut sileat [509] inter nos literarum com~ercium, qvod nullo tempore mihi tecum potest esse ingratum. Nihil enim profectò est, quod tui causa subire nolim: patent tibi mea officia, totus ego tuus sum, et in tui amorem tot me impellunt causæ, ut vel sine literis tuis nominis tui memoria mihi semper in animo hæreat, imò planè ob oculos merita tua versentur. De meâ itaque fide ne dubites, rogo, qvi in te colendo patriam mihi constituerim sanctitatem: parebo tuis consiliis, qvæ ut sunt prudentiæ plenissima, ita affectum tuam omnibus numeris absolutum testantur. In utroqve te admiror, qvi, ut amorem mihi tuum declarares, prudentissimo consilio subvenisti; ut prudentiam ostenderes, bonæ voluntatis quasi nuntio atqve interprete usus fuisti. A me ipso, imò â bonâ mente abirem, si tuis ego monitis locum non relinqverem; ideoque vel sola voluntatis tuæ declaratio animum nutantem confirmaret. At verò nihil dubito, nullâ in re hæreo, eodem spes votaqve mea collineant, qvò tu respiciendum esse putasti. Qvid autem esset, cujus gratia ab hoc proposito me paterer dimoveri? dudum ego tot fortunæ beneficiis mactatus, cujusego favorem ambiam? cujus lucri spes me illiciat? qvi cum semper mihi honorem propositum habuerim, unum hoc bonæ famæ beneficium rebus meis addi posse sperem. Qvicquid itaqve meis movere potero viribus, id ut Reip. bono fiat, omnem operam curamque impendam. Scis, quanta sit sensuum et animorum nostrorum conspiratio: Nam vel absentem videre mihi videor, ac audire salutaria instillantem præcepta, quæ quidem adeò tenaciter animo meo insident, ut in tuis totus habitare consiliis videar. Insanæ plebis rumusculos, non est, ut cures; non norunt illi, qvid intus geratur, et secundum speciem rerum judicant, earum verò abditas causas non perrumpunt. Videbis aliquando, me rem omnem ita gessisse, ut non sit, de qvo reprehendere me jure possis. Ego certè nihil impensiùs cupio, qvam ut tibi virisque bonis mea placeant studia: placebunt autem, si Reip. illa sunt salutaria, et mihi ipsi non ingloria, qui post Reip. bona meo et amicorum honori secundas tribui. Vale. Suasoria ad aliquem Reip. causâ absentem, ut reditum in patriam maturet. ex Ep. 10. lib. 4. Qvandoqvidem apud nos silent omnia, dum ubique regnat armorum strepitus, atque adeò omnibus bonis hominibus obturatum os est, qvas à me literas exspectes, nisi miseriarum plenas, et qvotidianæ calamitatis com~emoratione querulas? Sed ne has quidem opus esset scribere, cum propediem oculatum te hujus scenæ spectatorem fore inaudivimus. Qvoniam verò ad te noster proficiscitur Theophilus, non sine literis meis dimittere volui, ut has tanqua~ monitrices haberes, quæ de reditu in patriam maturando injicere cogitationes possent. Nemo in totâ urbe est, qui desiderium tui ampliùs ferat: implorat opem tuam ipsa Resp. atque ipsa hæc senatus subsellia altâ voce te inclamare videntur. Venies ergo, si [510] me amas, si rempublicam, si patriam non odisti, quæ tuo nunc indiget consilio: neqve obices tibi poni ab amicis potiùs patieris aut à negotiis non adeò necessariis; plura sunt domi custodienda, qvam foris recuperanda. Non desunt fortè hîc, qvi oculos tuos non ferunt, qui tuam absentiam in suum vertunt com~odum. Non est, ut illorum suspicionibus et cavillationibus movearis. Tu potius id age, qvod agendum tibi esse; ipsa honestas, ipsa officii ratio clamitat. Qvod si et rei familiaris curam non abjecisti omnem, etiam illa te movere poterit, et domum pertrahere. Ego certè mearum partium esse ratus sum, ut tibi statum nostrum proponerem, ut consilia ipse cum nobis capias, qvid afflictis his temporibus nobis omnibus sit agendum. Vale itaque, et, si potes, advola. Responsoria ad Suasoriam de reditu, ex Ep. 4. lib. 11. Frustra sim, si, qvod alii facere solent, fucatis verborum lenociniis tua in me officia collaudem: faciant, qvi per cuniculos et blandimenta favorem tuum ambiunt. Res ipsa certe loqvitur, qvo me amore semper complexus fueris, qvæ propria tibi perpetuaqve fucrint adversus me studia. Imò, si recte te novi, ingrata auribus tuis accidet illa beneficiorum tuorum com~emoratio: qvæ etsi sunt cumulatissima, et mihi quotidie ante oculos versantur, tu tamen tegi illa mavis, qvàm in publicum produci. Ostendisti sanè non ita pridem singularem in me monendo affectum, pro salute meâ excubans, etiam cum ipse non animadverto, et negotiis peregrinis immergor. Suades reditum in patriam iis argumentis, à quibus discrepare mea consilia neutiquam poterunt Certe si aliter sentirem, reprimere me tua admonitio deberet; si dubitarem, hortatio impellere. Tu scilicet unus es, qui mihi cupiat, unice inter tot meos propinqvos et necessarios, qvi vix ad animum admittunt mea negotia, suisque potiùs commodis intenti, à me meisque fortunis oculos dejiciunt. Rara profectò illa fidei et benevolentiæ exempla sunt, eoque gratiore animo recolenda. Nihil itaque cunctatus, arripui monitu tuo itineris consilia, et quamprimum cœlo sicciore viæ complanabuntur, hinc discedam, propediem, ut spero, vos firmos valentesque visurus. Me interim, usque dum veniam, meritorum ac virtutum tuarum pascet memoria; quas, utanimo meo propositas semper habeo, ita tacitus nunc quidem veneror; sed dabitur, quod spero, aliquando occasio, quâ affectum tibi meum fortunæ felicitatisque tuæ sitientissimum declarem. Consultatoria, quâ consilium damus amico, quid tempore belli in summâ rerum perturbatione faciendum: ex Epist. 14. lib. 14. Cic. ad F. Tot tantisque documentis animus tibi constat meus, ut nulla in re dubitare de fide ac amore meo possis: Neque enim mihi tam ipsa salus cordi est, quam mihi est vestra, hoc præcipuè tempore; quo summa vobis imminent atqve extrema [511] pericula. Increbescit de adventante exercitu fama, eaque vobis non obscurè minatur. Ac vereor sanè, ne superveniat vobis illa tempestas, velut ex improviso fulmina in caput vestrum excussura: circumspicietis, si sapitis, effugia, ut elabi aliqvò commodè possitis; nisi intercludant vos atque circumveniant, qvod vereor, difficultates, qvales metuere omnes possumus. Qvo in statu res vestræ sint, ipsi, ut opinor, non ignoratis, et hostis fortasse meliùs, quam vos ipsi, novit. Facilè enim vel è sinu vestro vobis fieri possunt insidiæ, jugulum libertatis vestræ petituræ. Qvam gravia illa pericula viris honestis sint futura, facilè vos ipsi intelligitis. Qvis enim modus adsit hostili furori, per omnia impunè grassanti, atque internecionem ipsam intentanti? In ipso vestigio capienda vobis non solùm sunt consilia, sed et in effectum deducenda. Si quid mearum opum rerumque est, quibus indigetis, nihil in me patiar desiderari. Quod si maturè effugere hanc procellam animus est, mecum esse bellissimè potestis, et securo in loco spectare strepitus et turbas ferocientis militis. Sin locum tenere et exspectare fortunam vestram animus est, id operam date, ut illum præsentem semper habeatis, et ad qvoscunque casus obfirmatum. Erunt, qvi consilio suo etiam vos juvent, cognati mei, habetis etiam sortis vestræ socios, viros graves, omnique rerum palæstra exercitatos: ad hos respicite, et qvomodocunqve res ceciderint, virtutem constantiamque vobis dignam ostendite. Vale. Responsoria ad Consultaloriam, ex Epist. 2. lib. 4. Ut nunquam mihi tuæ literæ sunt ingratæ, ita difficillimo hoc tempore, ut diuturnam explere sitim cupienti, venerunt. Verebar enim, ne rebus tuis jam fluctuantibus animo concideres, et quid consilii tibi capiendum sit, ignorares. Dum de his cogitamus, mutuosque cum amicis sermones cædimus, tanquam lupus in fabula venit epistola tua, quæ tein his difficultatibus lupum tenere auribus nunciabat. A me itaque consilium expetis? sed qvod? nam et me ipsa mens in his turbis destituit, atque omnia etiam pejora veretur. Certe vel cum gladiatoribus in arena illud capere vix licet: major enim et proprior vis mali est, quam ut locum relinquat humanæ prudentiæ. Qvod enim illis contingit, qui medio in mari ab immani et subitâ procellâ deprehensi, non velum maturè complicare aut ventis subducere possunt, non clavum aliò flectere; sed irruente aquarum et turbinum impetu in naufragium præcipitantur: idem nobis in hâc calamitate evenire videmus. Sola itaque in Deo et in animo forti spes posita erit; vel si in fugâ præsidium esse potest, è vestigio vobis discedendum est et evolandum in loca vicina et munita. Qvod etsi sine magnâ bonorum jacturâ non sit, tamen nihili hæc habenda sunt, et in lucro deputandum, si vitam, si salutem, si conjugem liberosqve salvos exportare possis. Noli itaque moras nectere, sed id primum tibi nunc esse puta, abire in tempore. Si [512] quid officiis meis, consiliis, opibus, re denique ipsâ juvare potero, id ab amico exspectes velim. Vale. Officiosa, ex Epistola 29. lib. 10. Cic. ad F. Cum'de fortunæ tuæ iniquitatead me perlatum esset, amice suavissime, ita tuo ego malo percussus fui, ut meo non potuerim magis moveri. Sumpsi itaque in manus calamum, et has amoris mei testes literas ad te exaravi, quibus animum tuæ salutis cupidissimum tibi declararem, et me non secundis tantùm rebus tuis, sed et adversis, et penè eversis, amicum ostenderem. Nihil mihi erit tam carum è fortunæ beneficiis, qvin partiri illud cum amico in extrema necessitate velim: depromentur tuæ saluti omnia, erogabuntur pecuniæ, quot quantasque jusseris; quicquid literis, officiis, studiis denique meis, com~endatione apud alios amicos, efficere potero, id in tui gratiam à me fiet omnino. Nam etsi non desunt, qvi de officiorum gloria mecum contendunt: habuisti enim (an nunc habeas, ipse noveris) amicos et plurimos et necessitate tibi conjunctos; me tamen hâc laborare laudabili ambitione credas velim, ut in iis appetam principatum, neque à quoquam me vinci patiar, ad utriusqve fortunæ vultus idem semper et . Quam animi constantiam si exspectare etiam ab aliis potes, ut solent pauci admodum esse fortunæ iniquioris comites; in hac tamen calamitate felicem te prædicabo, qui, opibus ereptis, quas largior fortunæ manus tribuerat, in amicorum præsidio nunc potes confidere, et in sinu eorum conquiescere. Me certè quam cumulatissimè amici partes impleturum, neque unquam à veteri illo animo, quem adversus te tuosque habui, discessurum promitto. Vale. Responsoria ad Officiosam, ex lib. 10. Epist. 11. Obruor tuorum officiorum cumulo, ut, quid primum postremumve laudem, non inveniam. Singulis enim me reddidisti tibi obnoxium, atque ita tuum, ut et possessione et usu tibi videar mancipandus. Falleris, si gratias à me exlpectas: tanta enim tua sunt beneficia, ut me elinguem reddant, et in eorum cogitatione tantùm, cum verba mihi hæreant, defixum. Qvid enim ad beneficium tuum hoc addi potest? Cum enim à me fugerent amici, trepidarent omnes, qvi mihi erant conjunctissimi, tu solus te saluti meæ impendisti, et cum timidè in medium consulerent nonnulli, tu tamen in me juvando principatum tenuisti. De fortunis, de vita, de dignitate meâ decernendum erat, iis tuo beneficio fruor intactis atqve intemeratis. Intervenisti enim, ut è machina Deus, eo tempore, qvo minimè exspectabam, eo loco, qvo tua autoritas unico mihi fuit præsidio. Qvæ si mecum reputo omnia, parum ego fecisse videbor, si vel vitam ipsam pro te profudero. Nihil est meorum officiorum, qvanta etiam illa sint, qvibus ullam meritorum tuorum parrem [513] mihi videar assecutus. De eo sanè animi angor, vivendum atqve moriendum mihi esse ingrato. Tu vero, qvæ tua benignitas est, animum hunc potiùs nostrum respicies, qvam ullam bene de te merendi facultatem, divini in eo Numinis bonitatem imitatus, cum ita omnes virtutibus tuis supergrediaris, ut tenuibus etiam officiis solâqve virtutum tuarum memoria et prædicatione tibi satisfactum putes. Vale. Conciliatoria, ex Epist. 17. lib. 6. Cic. ad Famil. Nulla mihi dies abit, qvin de te cogitem; ita animum meum occupastí nominis tui memoriâ, ut tum demum suaviter me vivere putem, si tua mihi obversetur imago, ut sum~è humani, ita sum~e docti hominis, et paternâ etiam necessitudine mihi conjuncti. Sed ego propioribus malo causis tuam ambire amicitiam et favorem, quam longinquis illis, et quæ mihi cum pluribus esse possunt com~unes. Scilicet ut præstantissima forma per se allicit amatores, et sui venerationem incutit omnibus, ita pulcherrima illa virtutum tuarum imago facilè in animo meo quotidianas illas formas delet; certè non tam efficaciter illæ me movent. Accedo itaque ad te, quasi Herculis cujusdam Gallici catenis raptus, atque tuis me tibi compedibus obstrictum sisto, te tuaque consilia, qvo me traxeris, secuturum. Qvod si et illam, qvæ tibi cum parente intercessit, conjunctionem aliqvo habere loco velis, etiam hæc te causa impellet, ut et filium in ejusdem amieitiæ hæreditatem admittas. Hâc itaque fretus fiducia te mihi patronum delegi, imò in te colendo patriam mihi constitui sanctitatem: tibi res meas dirigendas ornandasqve trado; tibi, ut studia mea consiliis juves, ut cursum exitumqve illorum designes, supplico. Quâ in animi fluctuatione si tu tanquam beneficum sidus mihi auffulseris, portum ac metam votorum meorum mihi videor assecutus. Ac videor mihi videre tempus, qvo in hoc virtutis et bonarum artium certamine, te hortatore, triumphos agam. Totus interim ego tuus ero, et si qvid ab homuncione hoc proficisci officiorum potest, tuo nomini tuæque gloriæ omne consecrabitur. Vale. Responsoria ad Conciliatoriam, ex Epist. 18. lib. 6. Mirificè gratulatus mihi fui, cum tuas legerem literas, de accessione amici, qvi mea, qualia etiam sunt, provocare officia voluit. Non est, crede mihi, tam gratum, insigni aliqvo augeri thesauro, qvam si amicum inveniam novum. Sed qvid dico novu~? cum inter veteres censeri mereatur, cujus à parente ad nos qvasi per manus tradita familiaritas est. Enimvero com~odè tu mihi in memoria~ revocas paternam illam necessitudinem, quâ me nunc etiam post fata parentis obstrictum esse sentio, ut in amicitiam tuam sponte me im~ergere velim, si tu in mea arripienda esses segnior. Excute itaque omnem animo trepidationem, et [514] qualem ipse me esse vis, talem habe, meisque officiis arbitratu tuo utere, si quâ in re tibi illa profutura esse existimes. Verùm ut tu largior es facultatis meæ interpres (meo enim me pede metior, et quam parum in iis rebus possim, quarum expetis à me consilia, novi optimè) ita tamen operam dabo, ne te spes illa frustretur; saltem aliquo officiorum proventu, si tam fœcundam tibi messem promittere non possum. Rogo te interim, ut huncmihi animum conserv es, et amorem illum, cujus igniculos resuscitasti, nullo tempore exstingui patiaris. Vale. Consolatoria in adversa fortuna atque exilic, ex Ep. 18. lib. 5. Cic. ad Fam. Si quis unquam ex amicorum calamitatibus doloris mihi sensus fuit coortus, est sane maximus, quem ex incom~odo tuo, quod à pessimorum hominum insidiis tibi illatum est, persentisco. Quare cum hoc malo te quasi subito fulmine consternatum existimarem, mearum esse partium duxi, ut vel literis meis erigerem animum tuum, et, si possem, reipsâ juvarem; Etsi ipse eo loco sum, ut aliorum indigere potiùs consolatione videar, qvem amicorum suorum calamitates æqve ut suæ affligunt. Verum ut virtutis et sapientiæ præsidia in omnibus meis casibus robur animo meo subjecerunt, ita tu quoque nunc locum illis relinques, et ad hæc fortunæ tela te Achillem quasi ostendes, vel Antæi instar è casu ipso novas vires resumes. Qvid enim est, quod te angere magnopere possit? qvi meminisse potes et sane debes, hominem te esse natum, eaqve conditione vivere, ut fortunæ vicissitudines, qvas in hac vita sustinemus, subterfugere non possis. Imò, si recte rem putare velis, non est, qvod fortunæ magnopere succenseas, qvæ plura in te bonalargissimâ manu cumulavit, ut leviote hoc malo illorum redimere invidiam posse videaris. Cum enim plerumqve aliorum exemplo vel felices nos faciamus, vel infelices (nam felicitate illa, qvam animo suo possidet sapiens, nemo est contentus) ab utraqve parte ejusdem vitæ fortunæqve homines circumspice: et te præ cæteris illis ornatum commodis videbis, qvalia ne votis qvidem suis homines tibi similes promittere sibi potuerunt. Florent illa virtutumtuarum prœmia, et ita qvidem florent, ut fructus earum nulla tibi invidia eripiat, nulla temporum calamitas intervertat. Hâc itaque parte securus, si jacturam tuam bonorum tuorum cumulo appenderis, ut illis supra omnes te constitutum, ita hac omnibus te inferiorem esse deprehendes. Percense enim modò animo, qvot qvantæqve strages nobilissimorum hominum in Republica fuerint, quam illivita, fama, salute, fortunis omnibus eversi, ne minimam quidem, si vita ipsis salva est, spem sibi reliquam sentiant. Rempublicam ipsam vide, nihil profecto est in illa, quod tenere bonos homines tuique similes possit; omnia flagitiis et sceleribus sunt oppressa; animam agit libertas, judicia et leges [515] corrumpuntur; ipsa denique Salus morientem civitatem servare non potest Quid ergo est, quod te hîc teneat? an qvod cadaveri ejus velis im~ori, et communi cum vectoribus ejusdem navis perire naufragio? Itaqve felicem te, qui ex illorum hominu~ consortio abis, non tam ab ipsis relegatus, quam ipsos à te, qvod Diogenes faciebat, relegans. Vivere igitur tibi potes, et ad te bonamque mentem redire, postqvam ab illis discesseris. Venies et ad nostui amantissimos, omnibusque officiis, omni necessitudine conjunctos; quorum hospitiis, amplexibus, animis gratissimus hospes excipieris; quorum quotidiana colloquia facilè omnem, quam animo concepisti, ægritudinem tibi abstergent. Denique et solari in hac calamitate te possunt honesta hominum judicia, qui injuriam tibi factam norunt non solùm, sed et suis sententiis damnarunt. Ne quid de iis dicam, qui solam potentioris tui hostis autoritatem secuti, eam, quam ore protulerunt, sententiam toto animo et pectore execrantur, eam publice contrariaque sententia damnaturi, si, qvod verè sentiunt, impunè etiam in judicio efferre possint. Quare ne te vel relinqvere alios, vel desertum ab amici, putes, quorum ut aliqui clam tibi favent, ita multi palam tuas partes sequntur; me habebis, quem semper habuisti, omni officio, ope, operaque tuum, qui te semper et observet et colat et diligat. Vale Eadem Epistola ampliùs deducta. Quemadmodu~ aliorum morbis difficulter medentur, qvi ipsi totius corporis doloribus oppressi sunt; ita parum mihi consideratè agere videor, qvite erigere afflictum et excitare abjectum cupio, cui ipsi aptandum erat mali sui levamentum. Acerbissimum enim dolorem hausi extuo incom~odo, tuique causa intimis sensibus angor. Tu tamen mihi ita hæres in medullis, ita te fero oculis, ut, qvicqvid est in pectore meo reliquum consilii et opis, id omne tibi cupiam impendi. Singulari itaque studio à te contendo, ut te ipsum adhorteris et indures, ac dolori tuo manum injicias, ne ille te virum, et qvidem sapientem virum, prosternat. Nosti vetus illud, homines nos esse, et nihil humani à nobis alienum. Qvod si te parum consolatur, vide in qvo motu temporum, qvanta in conversione rerum et perturbatione versemur, qvi non modò succum omnem et sanguinem amisimus, sed etiam colorem et speciem pristinam civitatis. Quæ si recte apud animum reputaveris, moderatiore animo malum mum feres, et molestias parvas ac leves facilesque toleranter experieris. Plura virtutis et industriæ ornamenta in te sunt: elucet vel cæteris exstinctis sola tua sanctitas et prudentia: habes, qvæ qvidem in homine dicuntur bona, parentes, patriam incolumem, amicos, genus, cognatos, divitias. His tuis tam excellentibus bonis gaudere jure potes, qvæ in unum collata sunt. Et nunc te mordet, unico et levissimo bono fraudari, et in tanta rerum omnium spoliatione levi aliqvâ deminutione multari. [516] Qvot qvantaque tuo labore qvæsita et collecta sunt? quæ tuâ virtute perfectâ? qvibus tu ornamentis præsidiisque redundas? ut vel in invidia atque odio apud nobilissimos homines tui novi hominis virtus et industria videatur. Cum illi vel in ipso gloriæ portu naufragium fecerint, tu exiguam accepisti injuriam et penè nullam, qui hanc rei familiaris lacunam facilè explebis. Tua respicis quidem mala, et tantùm privata; nec vides, qvæ nobisim~inent publica. Qvanta rerum nostrarum varietas atroci hoc et difficili Reip. tempore! ut nemo propemodum conjectando asseqvi possit, qui cursus rerum, qui exitus futurus sit. Qvam in validum est legum auxilium? quo prolapsa illarum sanctionibus custodita disciplina? Rogantur novæ, rumpuntur rogatæ: judiciis iniquis exsorbetur sanguis civium; qvos non iniqvæ litium procellæ pervertunt, qvibus sæpe ab his in majores plagas incidendum est? His tam malis temporibus et moribus, annon secundas atqve prolixas ejus res dicemus, qui minimo cum damno ex illa Rep. evolalaverit. Tu verò, qvi et ipse præsidia tibi genueris, optimos liberos, fortunarum tuarum participes: qvi nos plurimosque alios ad tuam amicitiam aggregavisti, omnes amore ac officiis flagrantissimos, qvi consuetudine quotidianâ, familiaritate, aditu, congressione nostrâ fruaris, seria jocosque nobiscum celebres, his opibus qvasi per ludum et per negligentiam hunc casum tuum sustentabis. Nosti ipse, qvam sint multi, iique optimi viri, qvi judicium de telatum, non cogitationis tantùm tacito convicio verberent, sed et magna vocis libertate perstringant. Ac nosti, qvæ sit qvorundam animi infractio et demissio simili nutu ac renutu unius potentioris hominis voto respondentium: qvanta fueritin hac ipsa tua causa honestoru~ hominum dubitatio, hæsitatio, tractusque verborum. In qvæ omnia ubi considerationem intenderis, non turbulentè, sed silentio ferre has plagas debes. Me qvidem certè tuarum actionum, sententiaru~, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, et illud profectò, mihi te neque cariorem neque jucundiorem qvenqvam esse, cognosces. Alia Consolatoria ex Epist. 14. lib. 5. Nihil ad me literarum hactenus datum fuisse miror eqvidem, cum te freqventem in hoc officio invenerimus semper; nisi forte in museum tuum te abdidisti, atque ibi Musis vacans, aliquid literis mandas, qvod nomini tuo im~ortalitatem pariat, et doctis sit in pretio. Qvod si ita est, vehementer laudo consilium, quod his fontibus exstinguere dolorem tuum velis, qvos sapientia ipsa tibi propinat. Sin, qvod vereor, doloriste vehementia ab hominum consuetudine avocat, luctui tuo qvasi im~oriturum, ex lege familiaritatis nostræ acerbam in te sententiam pronuncio, ut qui magnâ te, magnâ alios, injuriâ afficias, cum te Reipublicæ, cum te amicorum utilitatibus subtrahis; quibus, nisi fallor, plus debemus, quam ut nos ipsos inutiliter affligamus. Ego verô non solum [517] sapientiam, sed et prudentiam tuam, hîc testem voco, an causa tibi sit idonea, ob qvam angaris animo, teque perpetuis lacrymis et doloribus excrucies. Tu scilicet, qvi abdita philosophorum arcana perrupisti, non senties, non intelliges. qvod quilibet in populo; atque te ipsum vivus vidensque conficies? Qvam aliqui in te pertinaciam; qui gravius qvid dicent, furorem interpretabuntur. Qvis enim ad te fructus, quæ utilitas ex hoc mœrore promanat? an, quod morbos in caput tuum lacessis? an qvod fata tua præcipias ipse et præcipites? an qvod tu intra parietes compressis sedes manibus, lacrymis et vigiliis te maceras, gemitibus et suspiriis omnem vitalem succum exhauris, Reipublicæ cavetur, ne detrimentum capiat? an amicis consulitur, spem atqve præsidia in te ponentibus? an deniqve tibi ipsi ex ægritudine salus, è dolore gaudium, è sollicitudine quies, è desperatione spes exspectanda? O vero te miserum! imò bis miserum, qui ipsum te vis esse miserum, et ipsas miseriarum tuarum causas adeò perditè amas. Scilicet ut tu dispellas, novam, qvemadmodum Cæcias, malorum nubem attrahis: et erat tamen prudentis animi, omnes illos evitare scopulos, qvibus naufragium tuæ salutis sis facturus. Qvare, si rationes non admittis, et has surdo narramus fabulas, saltem nos audi tui amantissimos; qvos dolor tuus ita affligit, utsuo non possint vehementiùs affligi: vel precibus nostris te expugnari patere, ut ad consuetudinem nostram te recipere, atqve ex illâ lenire dolorem, velis. Non eqvidem te his præceptionibus meis velut in ordinem redigere laboro, aut pædagogiam aliquam in te exercebo. Si tibi studia nostra ingrata fuerint, qvantum tamen in me est, monere te volui, atqve à quotidiano luctu avertere: Duo enim sunt, quæ me in diversam partem trahunt; quorum alterum hoc est, ut rationibus nostris tuam voluntatem adjungas; alterum, ut nulla re tibi molestus esse velim. Vale. Responsoria ad Consolatoriam ex Ep. 15. lib. 5. Nihil nisi amorem tuæ spirant literæ: adeò, ut in fronte animum geris, ita in his affectum tuum prolixè exponis: de qvo mihi gratulor qvidem, sed ut ad animum admittam, à me vix impetrare possum, istis doloribus afflictus, ut nulla mei erigendi spes superesse videatur; tuque qui amici qvidem partes agis, planeque tuas, frustra omnino labores. Qvid enim in hac calamitate, quæ subito nec opinantem oppressit, in qua nec consilii locus est, nec spei, saciendum existimas? ad amicos ut fugiam, suades? sed qvos? quam enim rarum hoc miseris nomen est! Neque enim nescire potes indolem hominum, qvi rebus nostris secundis secundos se ostendunt, adversis se avertunt, et qvasi contagio qvodam infectos fugiunt. Pauci fuerunt, et tu fortè solus, qui malis nostris indoluisse visus es, eò majoris mihi nunc æstimandus, qvo te promptiorem propioremqve mihi in his angustiis ostendis. Unum hoc est, qvod animum mihi prostratum refocillat, [518] tuque mihi totus theatrum es in urbem fugienti, in qua inter turbas et negotia forensia multa qvidem, qvæ turbant, nihil, qvod delectare possit, deprehendo. Accedit temporum summa iniquitas, quæ, cum virtute nostrâ stare poteramus, suo qvodam turbine in casum rapiunt, et com~uni ruinâ involvunt. Omnia enim sunt indies graviora et acerbiora exspectanda. Ad literas me ablegas et studia, ut in iis consenescam, et in earum sinu has molestias deponam? Magnifica quidem hæc et honesta est oratio. Sed vellem ego hîc te videre Hectorem et Achillem, qvi tam forti animo sit ut hoc præsidio munitus, ferre hos insultus æqvo animo possit. Vellem, qvi os philosophum sonas, etiam pectus hoc nobis præstare possis; qvi homines sumus, et miseriarum sensum exuere non possumus. Nam ut illam è Stoa sapientiam profiteamur, a nobis non impetramus, cujus magistri suâ ipsi doctrinâ in ruborem dati in mediis supliciis atqve in eqvuleo ipso se felices gloriantur. Omnes scilicecextra necessitatis tela constituti mirificè animosi sunt, et generosum illud pectus ostentant, trepidaturi, ubi calamitatum moles oppresserit. Sustineo tamen me, ut possum, studiorum consuetudine, ut, cum ab aliis contemplationibus animus avocatur, paulatim memoriam malorum deponat. Quare ut freqventiora nobis sint et qvotidiana illa subsidia, te mihi præsentem velim, ut mutuis confabulationibus segniorem ad arripienda hæc levamenta animum exeitem, et minus me miserum esse credam, qvo magis cogitationum frequentia animum meum obtundo, et ad malorum sensum callum illi obduco. Venies itaque ad nos dudum desideratus hospes: imò in hoc ludo ad constantiam patientiamque novus quasi Doctor, cujus ab ore et præceptis pendeam, et illa, quæ nunc animum meum excruciant, dediscam. Vale. Gratulatoria de Consulatu, ex Epistola 8. lib. 15. Etsi, quæ à te veniuntliteræ, semper mihi sunt exoptatissimæ, nuper tamen me mirifice delectarunt, et magnam mihi lætitiam attulerunt, qvod sum~is te in Rep. honoribus ornatum esse intelligam. Qvoniam itaque etiam ad meam utilitatem pertinere existimo, si qua nova salutis dignitatisque tuæ lux effulserit, affectus gaudii in hanc epistolam erupit, quâ tibi de honoribus tuis gratularer, qvos proprios perpetuosque tibi et Reip. salutares esse volo. Ingratissimus essem omnium, nisi et me istius tui gaudii sensus percuteret, qvem ego in oculis tuli semper, in qvo ego colendo patriam constitui sanctitatem: cujus ego beneficiis propemodum obrutus vivo, ut nullam meritorum partem mihi videar assecutus, si vel vitam pro salute tuâ profudero. Accedit parentis tui voluntas in me propensissima, qui in me ornando, et adversus omnes fortunæ insultus tuendo, nullam unqvam occasionem prætermisit. Quæ cum animo reputo, totum me vobis debitorem profiteor, et, qvoad spiritum duxero, profitebor. Quare cum hæc mihi quasi hæreditaria â vobis bona sint et perpetua, ineptus ego sim, qvi [519] officiosis vos precibus obtundam, et ad nova officia invitem. Quod enim semper fecisti, ne nunc quidem, istis honoribus auctus, facere intermittes: qui non es inter illos, qui ad fortunæ secundioris vultus frontem suam fingunt, et in inferiore loco positos despiciunt. Imo, si te recte novi, ea animi tui honestas, ea generositas est, ut honores tui vel eo nomine tibi gratiores existant, qvod novam benemerendi de amicis occasionem nactus, me quoque et ornandum et juvandum animo promptissimo suscepturus sis. Vale. Eadem Epistola variata. Etsi quotidiana mihi de te est cogitatio, nihilque rebus tuis gratius; majore tamen non facilè lætitiâ elatus fui, quàm cum primum in Rep locum nuper tibi oblatum, rumore publico intelligerem. Quare statim exarsit mihi animus, et aurem amor ipse vellicavit, ut ad te scriberem, et eum, quem in sinu meo foveo, affectum, quia coram non licet, eminus et per epistolam declararem. Neque enim aliter fieriæquum erat, præsertim, cum te amarim semper; et nunc etiam in illa honoris accessione te mihi omni officiorum genere, observantia, studio prosequendum existimem. Non excidit animo superiorum temporum memoria, cum ego adversa cum fortuna confsictatus, tuam tanqua~ Herculis alicujus opem sensi, qui mihi præsidio esset, et ab omni injuriâ defenderet: nam de secundis meis rebus non dicam, quibus etiam alii promptos facilesque amicos habuere. Accedunt à Patre tuo tot tantaque beneficia, qvorum etiam nomine ego tibi obstrictussum, atque æte nùm me tibi obnoxium profitebor. Totum me ergo tibi trado, tuis tuorumqve vinculis tibi obligatum; neqve qvoad vivam, ab isto qvasi mancipii jure, qvod tibi in me acqvisitum est, discedam. Nunc tantùm à te etiam atqve etiam contendo, ne in illo honoris fastigio constitutus, me clientem tuum averseris; sed eò majorem in me ornando tuendoqve operam ostendas, qvo major tibi bene de me merendi occasio nunc subministratur. Responsoria ad gratulatoriam de dignitate recuperata, ex Epist. 14. lib. 4. Venerunt ad me literæ tuæ humanitatis tuæ amorisque plenissimæ, qvibus de honoribus in me collatis gratulabaris, omniaque fausta et felicia apprecatus, iis me laudibus ornasti, qvas ego si agnoscerem, nimis de me magnificè sentirem. Ego vero voluntatis tuæ in me declarationem omni elogio potiorem habeo, cum amici partes impleas: nam cætera etiam assentatoribus tecum poterunt esse com~unia; a qvoru~ specie tantum tu abes, ut tibi in laudibus meis largiori credere malim, qvam te in aliqvod fucatæ amicitiæ crime~ adducere. Gratias itaque tibi ago, qvales ab amico exspectaveris; animo quidem prompto, sed non satis sereno, si ad horu~ temporum difficultæm respexerim. Dubitare enim profectò possis, utrum [520] consolandi argumentis animum sub onere labantem erigere, an gratulationibus, velut magnum aliqvod bonum adepto, applaudere æqvius videatur. Qvæ enim in publicis his calamitatibus animo quies, dignitati autoritas, fortunæ constantia exspectanda? ubi omnia ad casumspectant, et nulli qvidem sunt, qvi ruente~ hancmolem sustentant, tibicines, nulla securitatis publicæ præsidia, omnia insidiis, dolis circumveniuntur. Itaque gaudio parum afficior, qvod metus iste temperat, qvi Spem vultu simulat, premit altum corde dolorem. Dabo tamen operam, ut mihi adversus fortunæ insultus præsidia circumponam, ut dignitatem hanc, qvâ possum arte et virtute, sustentem. Ego vero tuum, qvo me prosecutus es, officium agnosco, atque eo nomine me obstrictum tibi sentio: et si qvid hoc tempore studio operaque mea prodesse tibi potero, nihil earum rerum omittam, qvæ ad te juvandum ornandumque pertinere videbuntur. Vale. Responsio ad gratulatoriam de novis nuptiis, ex eadem Epistola. Intervenit nuptiis meis, velut capra ad festum, tua epistola, qva amores meos feliciter evenire vis votisque uberrimis proseqveris Itaque feliciores fortioresque amores meos esse necesse est, tui accessione amoris votisque munitos. Nam certe parum hoc tempore in amoribus gratum est, quo nihil nisi cædes, rapinas, bella, calamitas publica ostendit. Quam jucundos ergo Veneris amplexus putas, cum mala nos udique incurrunt. Scilicet nunc res domestica curanda est et firmanda, cum Resp. ruinam minatur. Novus ego ad hanc navem vector accessi, quam tempestates undiqve circumsistunt, cui in pro ximo est naufragium. Hæc cum animo meo revolvo, penè est, ut ipsemeam damnem stultitiam, meque in publico malo delicias sectaturum, et, ne solus peream, uxorem tanqvam alteram fato victimam oblaturum. Verùm sumere ex ipsa audacia animos oportet, et ferream non solùm frontem, sed et cataphractum pectus seculo ostendere; cui etiam hæc est una salus misero nullam sperare salutem. Ego amori tuo totum me trado, tuo hoc officio fatorum acerbitatem solaturus; meis autem studiis, obseqviis, officiis omnibus, voluntatem in te propensissimam testaturus. Vale. Eucharistica, ad aliqvem, qvi commendatos à nobis benigne tractaverat, ex Epist. 12. lib. 13. Cum multa sunt argumenta, qvibus propensissimam tuam erga me voluntatem collegi; tum illud præcipuè est, qvod Agapetum nostrum, qvem tibi literis meis commendaveram, omni officiorum genere es prosecutus. Neqve enim is solùm mirificè humanitatem tuam laudat; sed et alii commemorant, qvibus et tu et ille usus est familiariter. Qvantâ verò ipse voluptate perfusus fuerim, non satis literis exprimere possum; cum hominem illum ob virtutem et optimos mores tenerrime amem, atqve ita amem, ut è necessariis meis vix aliqvem ardentiùs [521] amare possim. Nolo hîc beneficiis tuis, qvæ in ipso mihi præstita sunt, novos è verborum et gratiarum pigmentis colores qværere, ne qvid auribus dare et blanditiis qvibusdam assentari tibi videar: Id tantùm te rogo, ut affectu isto, qvo ipsum amplecti cœpisti, porrò amplecti velis; non qvod dubitem, te hoc me non rogante facturu~; sedqvod ita rogare moris sit; et ego amico, qvacunque re possim, gratificari velim, si non re ipsa, salte~ verbis, officiis et omni genere humanitatis. Nulla res magis vel me, vel illum, tibi reddere poterit obnoxiu~, exiguæ qvide~ facultatis, sed maximæ optimæqve voluntatis homines, ad imperia, imò ad nutus tuos advolaturos. Responsoria ad gratiarum-actoriam, ex Epist. 19. lib. 10. sub personâ Patroni ad Studiosum. Adeò sunt exigua mea in te beneficia, ut magnificam illam gratiarum actionem non mereantur: tamen, qvando ita voluisti, ut extaret hæc voluntatis tuæ erga me declaratio; velideo gratum mihi hoc tuum fuit officium, qvod amoris tui non esset evidentius argumentum. Accessit novum huic affectui tuo argumentum, eâ, qvam nomini meo inscripsisti, dissertatione, doctâ sanè et eleganti: qvâ ut ingenii tui promptitudinem ostendisti, ita et aliis significare voluisti, qvanti me faceres, et quo loco haberes. Qvare meæ potius partes sunt, ut gratias tibi largiore manu metiar, novisque officiis, cum vetera nomina jamdudum tibi expuncta, obnoxius tibi fiam. Id sanè operam dabo, ut nihil in me patiar desiderari eorum, qvæ ad te juvandum ornandumque pertinere videbuntur. Fallam interim otia mea tuæ Dissertationis assidua lectione, atque ita fallam, ut plus ab illa ingenio meo contemplationis relinquatur. Qvandoqvidem igitur tam benè tibi tempora in studiis posita apparet, omnes tuos nervos, spiritus, operam diligentiamque omnem in hæc impendes: ut digna laborum tuorum prœmia aliqvando reportes, et Reipublicæ administrandæ promptiorem aliqvando manum adhibere possis. Vale. Laudatoria ex Epist. 15. lib. 11. Nihil me magis hoc tempore delectat, qvam qvod tuis nonnunqvam literis animu~ pasco, qvæ nuper oportunæ venerunt, et qvid in literis nunc moliaris novi, significarunt. Qvid ego hîc in te laudem? an officium? an propensam in me voluntatem? an divinum tuum ingenium, qvod tot novas erudito orbi delicias extundit? an denique ipsos illos ingenii fœtus, assiduo labore perpolitos, qvos, ut Phidiæ signum, statim ubi aspexerint, probant viri docti? Qvare nihil jam amplius, qvod scribam, est, nisi ut currenti stimulos novos addam, teque horter, ut orbem eruditum porro scriptis tuis doctissimis beare velis; quos ita avidè exspectant omnes, ut qui diuturnam explere sitim cupiunt. Vale et nos ama. Reprehensoria ex Epist. 17. lib. 16. Cic. ad Fam. Vix oculis meis credere potui, cum in tuâ, qvam mihi inscripseras, dissertatione aliqua offenderem, qvæ non è tuo promptuario, sed aliunde, desumpta videbantur. Laudo qvidem officium, atqve eo me nomine tibi obstrictum esse profiteor: Verùm, ut dicam, qvod res est, non placuerunt mihi plumæ illæ, qvibus te corniculam æsopicam ostendisti: ideoque non parum tibi succenseo, qvi in partem hujus prædæ me qvoque vocare voluisti, cum nominis mei titulum non tuo, sed alieno, fundo præfigis. Et nosti verò, liberales non esse, qvi de alieno largiuntur: qvid verò putas ad hæc dicturos, ubi viderint, homines doctiores, et in literis benè exercitatos, qvi hîc nasu rhinocerotis habent, et vel è longinqvo Caci raptoris vestigia odorantur: Qvare te etiam atque etiam hortor, ut, si qva tibi supersunt hujus scripti exemplaria, in publicum evolare non sinas, ne dedecus tuum, qvocunqve illæ tandem chartæ pervenerint, circumferant. Non succensebis amico bene monenti, ut qvi tuum honorem ad se quoqve pertinere putat, eoque labefactato, ut suâ quadam injuria afficitur. Tu interim et studia tua omniaque negotia ita tractes velim, ne qvid valetudo tua detrimenti capiat. Vale. Expostulatoria ex Epist. 5. lib. 5. Cic. ad F. Etsi nihil ad te literarum dare constitueram, à quo bene longo tempore nihil ad me perscriptum fuit, precibus tamen Agapeti nostri permotus fui, ut literas has ad te mitterem, ejusque negotium tibi com~endarem: si fortassis, cum non meâ, sed aliorum causâ, scribo, aliquas à te literas exsculpere possim, qvarum adeò parcus es; nescio utrum scribendi tædio, an mei odio. Illud certè vix crediderim, cum qvotidianum te in literis ad alios scribendis esse sciam; in dandis recipiendisque salutationibus solennem; etiam, cum nihil opus est, pollicentem, imo obtrudentem officia. Hoc itaqve potiùs videtur, simultatibus te nescio qvibus inductum, abalienasse à me animum. Accepi enim, nescio quibus rumusculis occultis, te famam meam lacessere conviciis, et quibus potes artibus, luminibus meis obstruere. Qvod, ut improbum non solum est et hominis parum officiosi, ita qvoque notam tibi inurit. Quid? an jam adeò priorum temporum oblitus es? cum à meo consilio, ore, præceptis, penderes totus, eaque haberes ad studia adjumenta, absque quibus si fuisset, nunc non haberes tela, quæ in me jaceres, meo mihi exitio excitatus. Quod si harum rerum memoriam deposuisti, saltem id animo reputa, ut hæc omnia non essent, qua fronte ausus sis lacessere senem juvenis, præceptorem discipulus, civem civis. Quam insignis impudentiæ notam si non agnoscis, frons tibi omnis periit, et cum fronte bona mens, quarum mutua esse solet conspiratio. Has ut devorarem et concoquerem injurias, à me impetrare non potui, neque certè silere ad illas debui, ne [523] mussitando cresceret injuria. Reliquum ergo est, ut rescindam potius, quam dissuam amicitiam, semper, ut video, insidias mihi structuram. Ut tamen satisfafacerem roganti a mico, causam ejus tibi com~endare volui, ut si non amicitiâ mea inductus, saltem honestate impulsus id facias, qvod æquitatis ratio et bonæ leges abs te requirunt. Vale. Responsoria ad expostulatoriam, ex Ep. 28. lib. 7. Scripsisti ad me literas; qvid dico literas? quot verba, tot convicia: Nihi enim ad illam acerbitatem addi potest, qvâ me non innocentem modò, sed et bene de te merentem, excipere non es veritus. Enimvero mitius tractari debebam, et ea æqvitatis lege, qvam tu tibi ipsi simili in casu dixeris. Qvis enim probet, damnari aliqvem inauditum? læsæ amicitiæ sententiam pronunciari in hominem, qvi se nunqvam vel dicto vel facto gravem fuisse, meminisse potest? Rogari priùs debebam, neque tam facilè aures falsis rumoribus fuissent accom~odandæ; Qvibus qvi duci se patitur, impingit, ubi minimè cogitat. Si tu hîc esses, tantum abest, ut reprehenderes levitatem vel perfidiam, ut potiùs industriam et fidem et studia mea laudares, quæ tibi etiam ignoranti et non advertenti sanctè à me custodita fuerunt. Ejus rei documentum non contemnendum est, quod, cum famam tuam roderent clandestini hostes, ego solus te defendendum susceperim, tacentibus illis, qvos tu primicerios tuos salutas. Etsi verò de te querendi causæ sunt et justæ et graves, homini tam atroci injuriâ affecto, eam tamen ad animum nunc admittere nolui, vel hoc ipso amicitiæ meæ constantiam testaturus, qvæ te etiam vacillante persistat et tibi etiam renuncianti et repugnanti fidem suam sartam tectam integraque officia conservet. Cum enim sciam, animi vehementiam semper esse cum amicitiâ conjunctam, et qvò flàgrantior ea sit, eò magis suspicionibus et rumusculis esse obnoxiam, in benigniorem partem ego animum tuum interpretabor, atque id ipsum vehementiæ amoris adscribam, quod inconsulto illo calore peccatum est. Qvo magis me spes illa tenet, fore, ut sopito hoc frigusculo, ad ferventiora redituri simus officia. Nosti enim vetus illud Comici: amantium ira amoris est redintegratio. Quare etiam atque etiam te rogo, ut hanc animo tuo suspicionem ejicias, ne tibi ab illis, qvi divortium inter nos volunt, imponi patiaris. Altioribus fixa radicibus nostra consuetudo est, qvam ut levibus illis susurris et volaticis conjectiunculis exstirpetur. Ero semper, quem habuisti, amicus tetragonus; neqve ab officio meo dejiciam oculos, si tu veri amici partes non deposueris. Vale. Querula, ex Epist. 16. lib. 14. Cic. ad Fam. Scribo ad te literas; non qvod causas scribendi habeam, sed ne literarum illud com~ercium, qvod inter nos mutuum est, rumpere primus, aut officiorum [524] cursum sufflaminare videar. Familiarius itaque, ut solent amici, inter nos confa bulemur de rebus, qvæ quidem ad te parum pertinere videntur, nisi fortè amici etiam negotia tibi non negligenda esse duxeris. Non ignoras, qvantis à me beneficiis ornatus sit Agapetus noster, qvàm illi ope, consilio, studio operaque profuerim semper; et ille tamen animum suum, qvem mihi toties professus est obnoxium, ita exuit, ut, conversâ in hostilitatem amicitiâ, hostium meorum partibus se adjunxerit, et multa nefaria consilia machinatus fuerit. Ne qvid de conviciis dicam, qvæ in me effudit, et quorum ego com~emoratione tibi molestiam creare, mihi dolorem refricare, nolo. Hæc tamen in sinum tuum effundere volui, tum ut meo exemplo cautior diffidere amicis discas, tum ut in hoc malo levamen aliqvod tuo consilio præstes. Non soleo facilè vel de fortuná meâ, vel amicis, conqveri, meâ sorte meoque fato contentus: verùm tanta est hujus injuriæ indignitas, ut animum meum exulceratum nihil mitigare possit. Cui enim jam fidas? cui animum tuum com~ittas? si, qvos in animo atque in oculis ferebas, amici fidem omnem suam decoxerint. Ad te itaque confugio, qvem præsenti in me animo semper fuisse novi, ejuratâ Agapeti amicitiâ; tibique omnia mea studia, et qvicqvid unquam mihi dulce est, consecrabo. Vale. Responsoria ad Querulam, ex Epist. 25. lib. 7. Nihil est, quod magis animum recreat difficillimis his temporibus, qvam tuarum suavitas literarum: qvæ, ut officiis sunt plenissimæ, ut rerum, qvæ geruntur, memoriam mihi exhibent; ita nullo non tempore possunt mihi esse gratæ. Utinam his paribus officiis respondere possem: sed nihil est, qvod tuâ notitiâ dignum sit. Celare tetamen ut amicum non possum, qvæ mihi nuper cum Agapeto contentio orta sit, quem ex amico mihi inimicu~ reddidi, qvod pecuniam reposcerem, qvam ipsi mutuò dederam. Nam cum tricas è tricis necteret, diesque solutioni constitutos semper falleret, pulsandus tandem actione apud judicem mihi fuit, ne ære meo exciderem eo tempore, qvo maxima me urgebat necessitas, et à me solvenda erat sum~a pecuniæ non exigua. Rupto itaque amicitiæ nostræ vinculo, calumniis et conviciis incessit non im~eritum tantùm, sed et bene hactenus de ipsomerentem. Vides, qvæ ab amicis exspectandæ sint gratiæ. Qvos enim beneficiis tibi reddidisti obstrictos, eosdem tibi inimicos et hostes paras. Neqve sanè ipsi vitio verterem has in solvendo debito tricas, si ipsum egestate pressum in angustias aliquas redactum iri nossem: Nam florere ipsum opibus et pecuniâ, exploratissimum habeo; ut itaque fraudulentus ejus animus ubique perluceat. Qvare cum videam, malo consilio ipsum exuisse amici animum, et omni se adversus me armasse neqvitiâ, dignis hominem hunc excipiam modis, atqve ita tractabo, ut et mihi satis domi consilii adversus homines scelestos esse sentiat. Has apud te querelas depromere atque in sinum tuum effundere volui, si fortassis, [525] quæ autoritas tua est, argumentis expugnare animum hunc fraudulentum possis, et bonis verbis eò inducere, ne turpem hanc maculam nomini suo inuri patiatur. Fortâsssis enim, si amici non habet, sui tamen rationem habiturus est. Vale. Nunciatoria de adventu, ex Epist. 23. lib. 9. Cum multæ solent esse scribendi causæ, tum præcipuè una novitatis princeps et palmaria multis est; qvod in amicorum literis narrationes rerum novarum potiùs, qvam alia argumenta, respiciant. Qvæ vero exspectes ab amico vetere, nisi vetera, mores antiqvos, priscam fidem, qvæ apud novaturientes amicos rarò esse solet. Hâc parte tibi specteri maximè cupio; et nisi me omnia fallunt, tot annis jam spectatus fui; et nihil tu fortè ipse hoc novi anni tempore, qvo maia nostra tot qvotidie nova nascuntur, à vetere amico exspectaveris. Illud tamen novi narro tibi, me intra octo proximos dies iter ad vos meditari, qvod tibi fore, minimè dubito. Jam enim videre mihi videor, qvâ fronte excepturus sis, qvo ore, qvibus amplexibus hominem tui amantissimum. Integram hebdomadem destinavi tuis colloqviis. Vivemus itaqve unà, confabulabimur, non tam cibis corpus, qvam deliciis literariis animum, refocillaturi. Placuit enim maturare iter, qvod in vernum tempus differre cogitaveram, cum te pedibus laborare intelligerem; si fortassis dulci illo Musarum balsamo, è confabulationibus nostris stillante, mitigari doloris tui acerbitas possit. Exspecta itaqve hospitem, et cum ipso facetias omnes, jocos, veneres, lepores. Nam Saturnalia apud te agere, et urbanitates meas deponere constitui. Tu interim omnem operam dabis, ut pedes paulatim tibi officium facere discant, ac animo præsentiore esse possis. Vale. Responsoria ad nunciatoriam de adventu, ex lib. 16. Epist. 12. Magnopere me tuæ exhilararunt literæ, variis molestiis et ægritudinibus ex temporum nostrorum difficultate conflictantem: Oportunè enim adventum tuum mihi significabant; quod mihi tam gratum fuit , Quale sopor fessis in gramine; quale per æstum Dulcis aquæ saliente sitim restingvere rivo. Sed nolim tamen, ut mei causâ te in valetudinis periculum conjicias atroci hâc hyeme, quæ et exstinxit multos per sævitiam frigoris, et ad gravissimos morbos fomitem subministravit. Sed tamen et ab instituto tuo revocare te nolo ne videar renuere hospitem jucundissimum, cujus ego saluti ut consultum cupiam, amor impellit, qui in varias partes nunc discinditur. Idem enim et jungi tecum, et à te disjungi cupit. Qvod si vincere hujus tempestatis sævitiam idoneo vestium apparatu potes; si valetudinis constantia permiserit; tantum abest, ut dissuadere tibi iter velim, ut et alas tibi aptari, et Cyllaros et Pegasos currui tuo [526] jungi cupiam, qvo ad nos advoles potius, quam adrepas. Vide itaque, ne in via diutius hæreas, sed alternatá corporis recreatione frigoris vim infringas. Sat cito ad nos veneris, si firmus valensqve veneris. Reviviscent tuo aspectu Musæ nostræ, qvæ jam totæ obmumerunt et obtorpuerunt, novos à te spiritus resumpturi. Animus certe noster, qvi prostratus est et jacet penitus, tuis ita erigeretur colloquiis, ut molestiarum et tædiorum memoriam saltem illo, qvo nobis ades, tempore, sit depositurus. Interim qvotidie pueri mei ante portas erunt, ut tuum mihi adventum nuncient. Hæc sunt, quæ in juventutis usum hîc producere volui, ut his exemplis viam sibi sternerent. Ut ad eum modum imitatio instituatur, apparatu aliquo et copia verborum opus est. Non enim hîc tam Ciceronis verba et periodi, quam ipsa enthymemata, attenduntur. Triplex ergo imitatio est: 1. puerilis, quâ è phrasibus Autoris Classici sermo compingitur. 2. Amplificatoria, quâ periodi ex Autore Classico in multas diffunduntur, eodem argumento retento. 3. Oratoria, qvâ variato argumento eadem enthymemata aliis verbis ac periodis efferuntur. Ejus exempla in hâc Sylloge exhibentur. In primâ illâ multum curæ industriæqve insumendum est. Etli enim puerilis illa dicitur, virum tamen maturo judicio requirit, qui dextra applicatione phrases omnes in bene compositum sermonem compingere nórit; qvalis sub epistolæ formâ qvam com~odissimè institui potest. Ego ante multos annos pro usu isto omnes Terentianas elegantias, quæ in Comœdiis ejus habentur, epistolis complexus fui, quibus in exercendâ juventute feliciter quidam usi sunt. Sed perierunt mihi chartæ, ab aliquo subreptæ. Neque sanè indignus Viro docto labor esset, ac optimè de juventute mereretur, si quis talia Themata Epistolaria concinnaret: neqve tamen nullum ingenium et judicium in eo reqviritur. Hæc linguâ Germanic â proponi pueris possent, ut in Latinam convertant. Ad eundem modum olim ego è phrasium libellis epistolas pro tali usu concinnavi. Verùm cum Phrases illæ solutæ et vagæ sint, neque verborum cursu connexæ, non habebunt illum ex eo labore fructum pueri, quem è verbis ac phrasibus recte ordinatis habere possunt. Ejus tamen exemplum hîc apponam epistolam exprobratoriam, è phrasibus illis extantioribus, quæ in primis septem foliis Medullæ Latinitatis Wendelini habentur, concinnatam: Quanquam abalienandus tibi planè jure amicorum videar, volens tamen ego nunquam ab eo jure abii, vel abibo. Abhorret et animus et auris tua à nobis; sed sac tamen, ne abhorreat à fide et â vero: Tantum enim abest, ut ego aliquid amicitiâ tuâ indignum admiserim, ut potius absit ab hoc omnis mea culpa, et nunqvam me abduci ad hoc crimen passus sim, vellevissimis malevolorum hominum rumusculis. Et quî tu abis ad istas ineptias et suspiciones illas, ab recenti memoria præsentissimi amoris, quem paucis abhinc diebus à me tibi exhibitum esse ignorare non potes, dum à me integram illamsummam persolvi, [527] quam à te debueras. Jam et in mores tuos abit alter ille tuus, qui nescio quid mali de me suspicatur, et quædam mei causa tentavit; sed cui non tam impunè abibunt omnia. Adeo parum literarum ab eo vidi, ut qui paucorum dierum iter ab illo absum, longe gentium abesse videar. Hoc ego quidem audacter affirmo, quandoquidem illi plurimum abest de exactâ prudentiâ, multum ill (absit verbo invidia) ad amicitiam nostram contulisse. Nunc quidem ingratissimus ille se ex conspectu meo abdit, et plane illi animus abest, me vel coram, vel per literas, compellandi Nec tu à levitate ejus multum aberrasse videris. Aut redite uterque ad frugem, et honam mentem, aut valete, et res vestras vobis habete. Eodem modo particularum A, AB, AD usum è foro Romano, et Tursellini de particulis libro, prolixâ aliquâ et certi argumenti epistolâ ostendi. Sedin istis aliquid inviti et subornati esse, nec evitari posse, quivis facilè videt.

CAP. XVI. DE EXERCITATIONIBUS IN ORATIONE LIGATA INSTITUENDIS.

DDscrimen ligatæ orationis et solutæ. Præceptis poëticis non nimis immor andum. Usus bîc omnia docet. Commentarii in poëticam Aristotelis prolixi plus turbant, quam juvant. Imitatio anima poëseos. Imitatio duplex. Altera in poëmate ad rerum et actionum naturam exprimendo; altera in poëmatis scriptione. De ultimâ hîc agimus. Prima exercitatio est Metaphrasis: altera imitatio per dilatationem, variationem, et contractionem similium locorum. Exemplum elegans Virgilianæ imitationis è Catullo. Aliud exemplum Horatianæ imitationis è Virgilio in Epod. 2. de laudibus vitæ rusticæ. Plenior ejus imitatio in paraphrasi Jacobi Wallii. Ejusdem Odæ Met aphrasis nostra Elegiaca, et alia quædam Metaphraseon nostrarum exempla. Exempla Epigrammatu~; alterius è Mureti quodam à Niendalio; alterius è Martiali à nobis per eandem imitationis rationem dilatati. Descriptiones dilatatæ. Exemplum ex Ovidio. Praxis conscribendi carminis per sententias et lemmata, figuris, expolitionibus ornanda. Ecloga I. Virgilii in suas sententias et ornamentæ resoluta Carmen II. lib. 1. Sylvarum Statii de Equo Domitiani resolutum Horatii Odæ à Parthenio resolutæ. Odæ Comirianæ ad Ducem Condæum de Lactis usu exbibetur. HAbitus Orationis ligatæ à solutâ in omnibus diversus est, dictione, compositione, periodo, numeris, inventione. Habenda est Epithetorum, cæterorumque ornamentoru~, comparationum, Exemplorum, fabularum, iconographiarum, ratio. Et in ipsis Pœmatibus suo singulari quodam genio singula carminum genera constant, tam ratione dictionis, quam ratione numeri [528] et periodi. In Hexametro carmine alia ratio et compositio est Eclogæ, alia Satyræ, alia Heroici generis sive Epopœiæ. Et in ipsa Epopœiâ qvantumà Virgilio poëtarum Heroicorum principe differunt Statius, Claudianus, Lucanus. Habet suas Elegia, suas Epigram~a, eiegantias: de qvibus multa dici possunt, et suo loco dicentur. Sed nos nunc hoc loco tantùm progymnasmata illa poëtica producemus, rationem monstraturi, qvâ se in optimo ac divino planè studio tyrones exerceant. Qvandoquidem verò is, qui carmen scripturus est, apparatu aliquo opus habet, præsupponimus hîc prima rudimenta prosodiæ, mediocrem linguæ latinæ cultum. Institutiones poëticas non pauci scripsere, in quibus tamen cum judicio versandum est, ne ingenium vel præceptorum subtilitate extenuemus, vel eorum mole obruamus. Utrâque ratione obtunditur ingenium, et ad exercitium ineptum redditur: et novi ego plures, qui in arte hâc excelluerunt, lectione potiùs Pœ~tarum et exercitio eò pervenisse, quo prolixis præceptis tardiùs pervenitur. Præcipuum in illo negotium versatur, si quis, præsuppositis Rhetoricæ et Prosodiæ adminiculis, id qvod in carmine ejusque generibus artificium latet, multa observatione didicerit: qvod peritus Magister longè expeditiùs exemplo præstabit, quam multis præceptis. E veteribus Aristoteles est, ut Philosophiæ omnis, ita hujus qvoqve magister: sed dolendum, ejus de Poëtica librum non pervenisse ad nos integrum: quæ illic habentur, ad Dramaticam pœ~sin tantum pertinent, utpote quæ cum Epica seu Heroica principem locum obtinet: Consistit enim in imitatione actionum. Reliqua Poëmatia breviora sua quædam singularia præcepta habent, quæ fundamentum tamen in illâ primâ habent. Quamvis enim Colossus Rhodius majori apparatu et accuratiore partium spectatur; tamen et minora sigilla suâ proportione gaudent; estque etiam in minuto carmine sua quædam imitatio, tum morum, tum affectuum, aliarumqve rerum, quæ sunt cum actionibus hominis connexæ. In Aristotelis Poëticam commentatores habemus bene multos, è quibus Heinsium nostro usui seponerem. Cæteri Com~entatores non tam Poëtæ, quam Rhetores in carmine scribendo, sunt, id est, nimiâ et anxiâ Aristotelicorum præceptorum explicatione animos lectorum fatigant. Imitatio universæ Poëseos quasi anima est. Consideratur autem illa duplici ratione: primùm, quatenus illa ad exemplum rerum et actionum instituenda est; secundò, quatenus ad exemplum alicujus Poëtæ componi debet. Priori modo considerata versatur actionum exprimendo; posteriori modo ad generales illas imitationis, tam oratoriæ qua~ poëticæ, leges dirigitnr, quæ in ipso poëtandi exercitio consistit. Primus imitandi modus proponit perfectissima~ imitandi ideam in ipsa rerum natura formata~ alter præceptoris et poëmatis vetusti exemplo agerenos jubet. De hoc itaque posteriore modo tantu~ agemus: ille enim præmitti debet, cujus beneficio primu~ illum et præcipuu~ imitandi modu~ obtineamus. Non debet verò hæc imitatio ita institui, ut versus hinc illinc è Poëtis congestas, [529] qvasi per centonem qvendam, consuamus. Illud enim non est imitari, sed furari; nisi quis ingenii causa datâ operâ tales centones è Pœtis conficiat, ut fecit Ausonius in centone suo Nuptiali, et Dan. Heinsius in aliquo centone in Baudium conscripto; quales et collegit singulari libro Henr. Meibomius. Si qvis verò tales versus undique compingat, et sic se imitatorem præstet, à plagii crimine liberari non potest. Imitationem puerilem, quæ in concinnatione phrasium et versuum primâ compositione consistit, nunc seponimus: nihil enim illa artis habet. Qvæ cum artificio instituitur, eosdem fontes agnoscit, quos Oratoria. Primum hic exercitium est Metaphrasis, carminis ex uno genere in aliud traductio; sed cum libertate aliquâ evagandi. Tales Metaphrases aliquot Odarum Horatianarum in Elegias concinnavit ediditque Henricus Meibomius, ac nos infrà aliquot earum exempla dabimus. Pleniorilla imitatio non aliter instituitur quam Oratoria, per et per ; quâ de rejam suprà diximus. est, cum una periodus in plures secatur. sive Assumptio dicitur, cum assumuntur ad genus species, ad totum partes, ad actionem causæ et circumstantiæ, ad distinctu~ indistincta, ad definitum indefinita, et vice versa. Si quis illa duo bene cum judicio usurpare norit in oratione, qua solutâ qva ligatâ, bonus imitator erit, et talis quidem, ut deprehendi vix possit. Harum imitationum omnia exempla congerenda sunt, inprimis ex antiqvis: Nam antiqvi eadem viâ processerunt. Virgilius in Eclogis Theocritum imitatus est, in Georgicis Hesiodum, in libris æneidos Homerum, imò ipsosillos Latinos, qvi ante se scripserant, Ennium, Lucretium, Catullum: quos omnes tamen ita imitatus est, ut omnes superaret. Imitationes ex Græcis singulari libro congessit Fulvius, et eleganti com~entario Germanus Valens Guellius, qui Antverpiæ in fol. prodiit, ubi diligenter notat loca è Græcis transsumpta. Ut Virgilius antiqviores, ita Virgilium recentiores imitati sunt. Cæteri enim omnes, Horatius, Statius, Claudianus, Virgilium imitantur, ita tamen, ut, qvod Virgilius fecerat, non superent Autorem suum, sed longe ab ipso superentur. Qvod Alexander Rossæus in Virgilio suo Triumphante aliquatenus ob oculos posuit. Illustre Virgilianæ imitationis exemplum est in loco illo libro IV. æneidos à versu 305. ubi interjectis aliquot dialogismis locum apud Catullum de Ariadnâà Theseo desertâ, qvi invenitur in Epithalamio Pelei et Thetidos, omnem transtulit, ita ut Enthymemata, sententias et figuras, ordinem qvoque verba et periodos mutaret. Querela Didonis ab ænea desertæ planè conveniebat cum hoc argumento; et eleganter eam imitationem delineavit Bartholomæus Riccius lib. Il. de Imitat. p. 42. seqq. Ariadna apud Catull. statim ab effectu iracundiæ incipit, v. 132. Siccine me patriis abductam, perside, aboris, Perside, deserto liquisti in littore, Theseu! Respondet versus Virgilianus 305. 306. Ariadne huic indignationi insistit, v. 135. ad 140. Virgilius paucioribus versibus idem objicit æneæ v. 307. 308. Addit autem [530] Dido argumentum à periculo. Virgilius v. 9. 10. addit argumentum à loco incerto, quo perventurus sit v. 311. 312. 313. Qvæ argumenta à Catullo omissa sunt, quoniam non conveniebant. Dido apud Virgil. rursus se ad preces et lachrymas convertit, et cum Ariadna pactos Hymenæos objicit, Dido per eos ipsos ænea~ rogat, ac horum voluptate eum artificiosè tentat. Meritum qvoque objicit, qvæ pleraque ap. Catullum; quanquam non illo ordine, v. 314. 315. Sequitur ap. Catull. Locus com~unis de perfidia virorum, v. 141. ad 146. quem locum com~unem brevi sententia complexus est Virgilius loco alio, v. 373. Nusqua~ tuta fides. etc. Post perfidiam objectam ingratum suum accusat, et nominatim præstita officia exprobrat Catull. v. 147. ad 157. Id quoque Virgilius expressit, v. 373. ad 375. Ariadna fratris mortem quam amatoris se maluisse dicit, ac pro tanta in eum fide relictam se esse feris avibusque dilacerandam qveritur: Dido Nomadum Regum Libycæ ac Tyriæ gentis in se odiu~, deinde pudicitiæ violatum nomen postremo mortem ipsam objicit v. 320. ad 323. Apud Catullum Ariadna Theseo objicit crudeles natales v. 152. ad 155. idemimitatur Virgilius v. 365. 366. 367. Hactenus per negationem processit Virgilius, cum Catullus per interrogationes. Jam etiam interrogationibus utitur Virgilius v. 368. 369. 370. Apud Catullum Ariadne conqveritur, suum jam longè fugam arripuisse, v. 165. 166. Idem facit ap. Virg. Dido, v. 582. 583. Ap. Catull. Ariadne optat nunqua~ advenisse Thesea, v. 167. ad 172. Dido id ipsum imitatur v. 657. 658. Catullus Ariadnam desperabundam inducit v. 172. ad. 183. Didonem etiam Virgilius v. 534. ad 547. Catullus tandem Ariadnam ad diras et execrationes perducit, v: 184. ad 197. Hunc locum Virgilius copiosissimè ac splendidissimè imitatus est, Apostrophen faciens ad Solem et Hecaten. Patetex illis, qvæ adduximus, qvalis Virgilio in imitando fuerit ratio. Adeò presso enim pede secutus est Catullum, ut harum literarum imperitum esse oporteat, qui hæc non sentiat. Mutavit interim ordinem, qvem Catullus observavit, et dialogismis cum Anna sorore interjectis fusiùs traxit orationem Didonis. In historia quoque recensenda longior est Virgilius; sed ita ille expressit Catullum, ut, qui Catulliana post hæc Virgiliana leget, jam non inveniat, qvod ipsi magnopere placeat. Ille enim adjectione figurarum vivacium, argumentorum patheticorum, dictione quoque ipsa, quæ horridior paulum est apud Catullum, adeo omnes numeros absolvit, ut vix ab humano ingenio aliquid addi posse videatur. Aliud illustre imitationis exemplum, quo Horatius Virgilium expressit, notavit Bernardinus Parthenius in eleganti libro Italica lingua scripto Del-la Imitatione Poëtica lib. 1. p. 18. seqq. ubi monstrat, quomodo Horatius jam dilatârit, jam contraxerit Virgilii locum Georg. II. libro extremo in Epod. 2. de laudibus vitæ rusticæ. Quod exemplum idem Autor repetiit in elegantissimo Comment ario suo super Horatium, illo loco, quo nemo accuratiùs ostendit artificium Poëticum. Initum plane idem est. Virgilius sic: O fortunatos nimium, sua si bona norint, Agricolas! Horatius: Beatus ille, qui procul negotiis etc. Virgilius significaturus, solutum esse omni cupiditate, omni ambirione, omni metu et periculo, agricolas, sic scripsit: - - - qvibus ipsa procul discordibus armis Fundit humo facilem victum justissimatellus. et inferiùs: Illum non populi fasces, non purpura Regum Flexit, et insidos agitans discordia fratres, etc. His addantur illa: - - - - nec serrea jura, Insanumqve forum aut populi tabularia vidit. Sollicitent alii remis freta cœca, ruantqve In ferrum, penetrent aulas et limina Regum. Hos versus breviùs ita extulit Horatius: Non excitatur classico miles truci, Nic horret iratum mare Forumqve vitat, et super ba civium Potentiorum limina. Seqvitur apud Horatium: Ergo aut adulta vitium propagine, usqve: Aut tondet infirmas oves. Locus hic amplior est, quam Virgilii, eoqve felicior. Virgilius unicum tantùm artificium rustici meminit, cum dicitur illi: Agricola incurvo terram molitus aratro. Horatius dilatatione hîc usus est per enumerationem. Seqvitur apud Horat. Vel tum decorum mitibus pomis caput Autumnus arvis extulit, Ut gaudet insitiva decerpens pyra Certantem et uvam purpuræ. Virgilius sic: Et varios ponit fœtus autumnus, et alte Mitis in apricis coqvitur vindemia saxis. Qvod Virgilius contraxerat, Horatius ad species deduxit. Pergit Horatius: Qva muneretur tc, Priape, et te pater Sylvane, tutor sinium. qvod prius ita Virgilius dixerat: Fortunatus et ille, Deos qvi novit agrestes, Panaqve, Sylvanumqve senem, Nymphasqve sorores. Virgilius porrò: Speluncæ, viviqve lacus, aut frigida Tempe, Mugitusqve houm, mollesqve sub arbore somni. Illa verba eleganter Horatius illustravit dilatatione sententiaru~ et membrorum: Libet jacere, modo sub antiqvâ ilice, usque Somnos qvod invitet leves. Virg. Venit hiems, teritur Sicyonia bacca trapetis. Vid. Horat. illo loco: Aut cum tonantis annus hibernus Jovis. et qvæ seqvuntur, usqve ad illa verba: Jucunda captant prœmia. Confer illa cum loco Virgilii, ubi describit opera hiberna rusticorum: Sed tamen et qvernas glandes tum stringere tempus, Et lauri baccas, oleamqve, cruentaqve myrta, Tum gruibus pedicas et retia ponere cervis, Auritosqve seqvi lepores, tum figere damas etc. Apud Virgil. hæc porrò habentur: Interea pendent dulces circum oscula nati Casta pudicitiam servat domus. Hæc splendidissimè dilatavit Horat, his Versibus: Qvod si pudica mulier in partem juvet, etc. Reperiuntur in Virgil. et illi versus: Hanc olim veteres vitam coluere Sabini Hunc Remus et frater. Additqve postea: Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat. Qvo respexit Horat. in secundo illo verso suo: Ut prisca gens mortalium. Si quis jam conferat paraphrases illas soluti sermonis hujus loci apud Frischlinum, cujus extant in Virgilium paraphrases; et Lubinum, cujus extant in Horat. paraphrases, videbit varietatem dilatationum. Nos hîc aliud exemplum paraphraseos poëticæ ejusdem Odæ Horatianæ dabimus, quæ insignis admodum est, ex Jac. Wællii, Poêtæ nitidissimi, Poëmatibus, ex qua patebit mira illa fœcunditas locorum ex adjunctis, genere et specie, ex toto et partibus, quibus præ cæteris utuntur Pœtæ; ut multis exemplis demonstravit Bern. Parthenius in libro suo de imitatione Poëtica. Primus versus apud Horat. est: Beatus ille, qvi procul negotiis Ut prisca gens mortalium. Vide, quàm eleganter primum illum versum Wallius ampliavit ex loco generis et speciei, adjectis poëtismis. Secundum autem versum in parenthesi positum, rejicit ad alium locum. Sic verò ille: Felix sorte suâ, qvem non ignava seqventem Otia rus patrium dulci complectitur umbra, E# commatibus facit 2 periodos, additione prædicatorum, Longè illi curæ insomnes comitumqve laborum Invisæ facies, qvæmulta et magna moventem Huc celerem atqve illuc rapiant, perqve ardua versent. Horatius. Paterna rura bobus exercet suis. Dilatat hæc verba Wallius per et descriptionem ex adjunctis, et per divisionem verborum, et additionem novorum prædicatorum. Ipse sibi semper vacat, aggrediturqve qvod inst at, Arvaqve, qvæ qvondam proavi non magna tenebant, Exercet, patiens operum, armentoqve qvotannis Sortitus subolem, fortissima corpora, tauros Inde legit, qvos dehinc domitos assvescere cogat Servitio, et terram impresso proscindere aratro, Solutus omni fœnore. Dilatat hæc verba Wallius per partitionem illarum rerum, qvæ ad fœnus spectant, et per comparationem cum fœnore rustico. Non pretio nummos redimit pretiove redemptos Occupat et fœnus tabulis subducit avaris; Fœnus amat, qvod sponte sua justissima tellus Et gravidæ pecudes et messis reddis et arbor. Nunc adjicit dilatationem secundi versus per exergasiam et descriptionem ex adjunctis, et dilatationem periodicam. Sic olim, ut perhibent, cum fraudum ignara vigeret Simplicitas, neqve fastus adhuc auriqve cupido Improba criminibus nomen posuisset honestum, Innocuæ vixere animæ, parvoqve beatæ. Nec excitatur classico miles truci. Hæc Wallius dilatat per augmentum Sententiarum, additâ sigurâ comparationis, dilatatione periodicâ et descriptione ex adjunctis: Qvidrefert, alius thalamo sublimis eburno, Ille thoro, cui spondasalix aut fissile robur, Componat caput? heic mulcet resicitqve jacentem Alta qvies lecto non abrumpenda saligno. Qvippe ubi nec primæ nec seræ tempora noctis Distingvunt litui, rumpuntqve silentia cantu. Nec horret iratum mare. Wallius hæc iterum periodicè dilatat, subjectum et prædicatum novis adjunctis illustrando, additis ex loco causarum sideribus, tempestatem cientibus. Non si discordes miscent freta fervida venti, æqvoreos horret sremitus, humilisqve pavensqve Numina conclamat, ne qvid nimbosus Orion, Ne qvid atrox peccet Boreas, laceræqve carinæ Addat opus pelago. Forumqve vitat Prolixè hæc verba dilatat Wallius per enumerationem rerum forensium: - - - Vitat fora, vitat et æstus Undantis populi: nec qvid tabularia, nec qvid Jura ferant, meminit. Non illum auroramor antem, Qvæ se non alibi, primumqve ostendit Eoum Pulchrior, ad lites clamosaqve jurgia cogit: Nec jam defessus longas evolverecausas Orando ingratos qveritur se condere soles. - - et superba civium Potentiorum limina. Wallius hæc dilatat 1. perfig. Permissionis et comparationem aulicorum, qvorum officia prolixè ab adjunctis describit, et comparat cum scopulis marinis. Sollicitent votis alii invidiosa potentum Arbitria: obsideant aditus, atqve alta superbis Atria porticibus, certatimqve oscula pugnent Præripere, et primas Dominis jam mane recenti Dicere blanditias. Hæc ille Capharea saxa, Has prudens metuit Symplegades, et sibi fasces Ac trabeas sinit emeritum exorare clientem, Semotus longè populo et civilibus undis. Ergo aut adulta vitium propagine Altas maritat populos. Wallius hæc dilatat præmittendo generales sententias et confusas: unde procedit ad distinctam de laboribus circa vites, qvam dilatatione circumstantiarum et adjunctorum describit: Ergo illum aprici colles campiqve feraces: Curarum expertem accipiunt. Hîc imperat arvis: Ipse suis, terrasqve docet parere volentes. Nec regum, sua regna videns, suspirat honores.

|| [535]

Nunc vites serit, et verni cum palmitis ætas Prima viret, tenerum virgis furcaqve bicorni Tollit humo: dein et validi propagine sœtus Populeas latè stirpes ulmosqve maritat. Aut in reducta valle mugientium Prospectat errantes greges. Wallius hæc dilatat per verborum in integras sententias conversorum: Nunc illum procul umbrosa sub fronde morantur Secessus pulchri nemorum, vallesqve reductæ Faunorum domus. Hic pingves errare juvencas Prospectat: longè resonant mugitibus agri, Pascuaqve et noti gregibus sitientibus amnes Inutilesqve falce ramos amputans Feliciores inserit. Mirè hæc dilatat et exornat Wallius exloco adjunctorum et consequentium in varia membra illa partiendo et elegantibus metaphoris illustrando. Venerit insitio; juvat hunc, juvat arboris illum Felicis fruticem peregrino includere ligno: Finduntur nodi; resecantur, inutile pondus, Silvestres rami: ramus felicior alter Inseritur: surgunt udo nova germina libro; Mirantur platani malos; mirantur et ulmi Ignotas glandes; et non gentilibus ornus Stat curvata pyris, nec sese agnoscit in illis. Aut pressa puris mella condit amphoris, Aut tondet infirmas oves. Dilatat hæc Wallius per simplicem exergasiam, additione qvarundam circumstantiarum: Nunc apibus Jœtis cellas dist ntaqve melle Horrea rimatus populat, purisqve recondit Aurea dona cadis: nunc mollis vellera lanæ Insirmo pecori frondente sub ilice tondet. Vel cum decorum mitibus pomis caput Autumnus arvis extulit, Ut gaudet insitiva decerpens pyra Certantem et uvam purpuræ Dilatat hæc Wall. Sententiarum augmento, epithetis et periphrasticâ dictione poëtica. Inde, ubi formosum pomis et mitibus uvis Frugiser autumnus flavis caput extulit arvis, Qvam juvat, hic atqve hic, ut se malusve pyrusve Obtulit, et pomis oculos dextramqve legentis Prima vocat, fœtu gravidos adducere ramos, Felices ramos, qvos ipse inolescere nuper Et genus invitis docuit committere truncis: Qvam juvat et plenis pendentem vitibus uvam Carpere, certantem Tyrios anteire rubores. Qva muneretur te Priape, et te pater Sylvane, tutor finium Late hæc exlicat Wallius, addendo sententias ætiologicas, et enumerando officia rustica, qvæ beneficio Numinum rusticorum bene cesserint. Describit et ritum ipsum. Dum tibi, qvod fruges et munera divitis horti Servaris, furum custos aviumqve Priape, Primitias fert in calathis, falciqve salignæ Pampineam circum intexit, sua vota, coronam, Teqve vocat, Sylvane pater: tibi pinguia culta Tuta refert, tibi depulsos à messibus apros Et morsus pecorum, aversumqve à palmite caprum. Libet jacere modo sub antiqva ilice, Modo in tenaci gramine. Dilatat hæc multiplicando sententias et periodos, incipiens figurâ occupationis, cui respondet. Describit æstum Solis à conjunctis Soli sideribus, addendo epitheta sua, et adjuncta nova cumulando. Forte aliqvis Soles, dum nulla hic porticus Arcton Excipit et Boream, sub iniqvi sidere cancri Ardentes metuat. Sed enim nisi nuda per agros Corpora messorum sudore fluentia cernas; Ignores prope, qvid rapidi vis ignea Phœbi, Qvid Leo, qvid Cepheus sitiensqve canicula possit, Nunc juvat æstivos ortus vitare sub altâ Ilice, nunc viridi submittere corpus in herba, Qva ripæ et ripis natæ frondentibus umbræ æstibus et medio svadent decedere Soli.

|| [537]

Labuntur altis interim ripis aqvæ, Qveruntur in silvis aves, Fontesqve lymphis obstrepunt manantibus, Somnos qvod invitet leves. Hæc simplici conversione metrica et membrorum multiplicatione dilatat. Interea gelidi fugiunt per gramina rivi. Arboribusqve vagantur aves: nemus omne qverelis Personat, irriguo qva fons argenteus agro Labitur attritos inter levis unda lapillos Chstrepit et dulces invitat murmure somnos. At cum tonantis annus hibernus Jovis Imbres nivesqve comparat: Aut trudit acres hinc et hinc multa cane Apros in obstantes plagas. Hæc mirificè explanat per prolixam venationis , cui mixtæ descriptiones elegantissimæ ex adjunctis apri et canum, coloribus Virgilianis illustratæ: Enumerantur antecedentia, conjuncta et conseqventia venationis; qvæ cum non attigerit Horatius, magna cum voluptate leguntur. At cum jam pluvia et nivibus canaqve pruinæ Frigidus hibernum contristat Jupiter annum, Qvæ non aucupiis, qvæ non venatibus illic Gaudia proveniunt? alt is de montibus actus Fertur aper, frustra ille animos set asqve comantes Arrigit, et spumis albet serventibus ora, Fulmineumqve acuit nodosa adrobora dentem: Audaces instant Umbri, sortesqve Molossi, Albanumqve genus, non certicedere, qvanqvam Nunc hos obliqvo, nunc illos dissipat ictu. Tantus amor prædæ est, et sævi gloria morsus. Nec minus et cursu juvenes jaculisqve satigant Setigerum; bortantur sese et latrantibus addunt Cumclamore animos; dum tandem in retia trudant Frendentem et teretes nodos differre par antem; Accurrit victor, splendentiqve ilia ferro Transadigit: lato seqvitur de vulnere sangvis, Procumbitqve ferox, et adhuc in morte minax sus.

|| [538]

Aut amite levi rara tendit retia Turdis edacibus dolos. Amplificathæc verba Wallius per descriptionem hujus venationis uberiorem: instrumenta enim, et qvæ cum illis conjuncta sunt, ad extensionem sententiarum, adducit. Forsitan et tutas placeat levioribus ire In prædas studiis: venit hinc qvoqve grata voluptas, Ex sacili capienda: plagas et retia levi Distendit furca, turdosqve invitat edaces Callidus et sparsis incautos sallit olivis. Pavidumqve leporem, et advenam laqveo gruem Jucunda captat prœmia. Qvis non malarum, qvas amor curas habet, Hæc inter obliviscitur. Extendit illa Wallius per poëticam, et enumerationém curarum, qvas simpliciter et indistincte hic ponit Horatius. Aut pavidum seqvitur leporem, laqveoqve tenaci Strymoniam captat volucrem, jucunda laboris Prœmiæ. Qvis non hæc inter, qvotcunqve malorum Secum amor infelix trahit, invidiamqve metumqve Et spes ambiguas, et qvas pudor ipse repulsas Ingeminat curas, et nunqvam longa fruenti Gaudia, nubiferis tradit diffundere ventis? Qvod si pudica mulier in partem juvans Domum atqve dulces liberos; Sabina qvalis aut perusta Solibus Pernicis uxor Appuli; Sacrum vetustis exstruat lignis focum, Lassi sub adventum viri: Claudensqve textis cratibus lætum pecus, Distenta siccet ubera: Ethorna dulci vina promens dolio, Dapes inemptas apparet. Hæc Wallius per simplicem conversionem metricam uno vel altero epitheto addito dilatat: Qvid si contigerit priscis qvoqve moribus uxor, Qvæcastum servet thalamum, qvæ remqve domumqve Inpartem juvet, et dulces educere natos? Qvalis erat Tatio qvondam regnante Sabina, Duratas callosa manus, aut Appula mater Sole rubens. Qvid si posito cum fessus aratro Vir redit, illa focum lignis et cortice sicco Exstruat, ac lento textis de vimine septis Includat lætum pecus et turgentia siccet Ubera? Si, qvanqvam calices et pocula ponac Fagina, vina ferat, qvæ dulci condita levit Ipsa cado, mensisqve dapes apponat inemptas Delicias faciles. Non me Lucrina juverint conchylia Magisqve rhombus aut scari, Si qvos Eois intonata fluctibus Hiems ad hoc vertat mare. Dilatat hæc Wallius per figuram Permissionis et additionem epithetorum aliorumqve verborum, vel actiones vel adjuncta significantium. - - - Non me tum regia, non me Regum epulæ teneant, per me conchylia testis Tuta suis saxo maneant affixa Lucrino; Per me securus Calabro natet æqvore rhombus, Et sine fraude scarus depastas ruminet herbas. Si qvem forte procul fluctu tumefactus Eoo Adria jactatum nostris acceperit undis, Aut Tyrrhena fremens ad littora verteric Eurus. Non Afra avis descendat in ventremmeum, Non attagen Ionicus Jucundior, qvam lecta de pingvissimis Oliva ramis arborum, Aut herba lapathi prata amantis, et gravi Malvæ salubres corpori, Velagna festis cæsa terminalibus, Vel hœdus ereptus lupo. Dilatat hæc Wallius per immutationem membrorum, additionem verborum, epithetorum, descriptionem Terminalium, sed succinctam: Non mihitum Libyæ, non mollis lonia pictas Mittat aves: tantum glauco mihi Palladis arbor Canescat fœtu, pingvesqve ministret olivas Obvia me lapathi prato gaudencis aperto Herba juvet, malvæqve leves gravibusqve salubres Corporibus, vel qvæ lactens cadit hostia festo, Termine sancte, tuo, cum te vicinia supplex Desixum colit, et serto frondente coronat: Aut mea, qvod satis est, hilaret convivia cano Præda excussa lupo, villis stillantibus, hœdus. Has inter epulas ut juvat pastas oves Videre properantes domum! Dilatantur hæc per descriptionem ex adjunctis. Ut juvat has epulas inter spectare bidentes Cum sese è pastu referunt! ut cruribus ægrè Ubera circumeunt! ut multo lacte gravatas Ad mulctr am injussæ veniunt, gaudentqve levari. Videre fessos vomerem inversum boves Collo trahentes languido. Dilatat hæc per simplicem conversionem metricam et immutationem verborum. Ut juvat ex agro reduces spectare juveosc Longorum fessos operum et grave robur aratri Vomere suspenso attrita cervice trahentes. Positosqve vernas, ditis examen domus, Circum renidentes Lares. Iterum hæc dilatat simplici conversione metrica. Ut juvat et vernas numerosæ examina villæ Lucentes ignes circum lætosqve penates Aspicere agresti curantes corpora mensa. Hæc ubi locutus fænerator Alphius Jamjam futurus rusticus, Omnem relegit Idibus pecuniam, Qværit calendis ponere. Eleganter hæc dilatat Wall. descriptionibus luculentis, enumeratione partium et adjunctorum (1) circa fœnus, omnemque rem collybisticam. (2) circa agriculturam, variaque ejus officia et instrumenta. Dixerat hæc dives positis in fœnore nummis Alphtus, atque aliud meditans, et totus in illo Damnabat tabulas, loculos damnabat et aurum Innocui ruris sero intellecta voluptas, Vna est ante oculos, una suspirat in illa. Nunc placet arvorum cultus, nunc cultus habendo Impensus pecori: subcunt modo servida pleno Musta lacu, modo qui pomis exuberat annus. Et modo dilectant saltus venatibus apti: Omnia per suadent curas mutare priores, Jamque empturus agros exacta relegerat æra Idibus. At (victrix adeo natur arecurrit) Hæc cadem lucro servat ponitque Calendis, Protinus agrorum obluus vitæque beatæ. Atque hoc illustre est exemplum paraphraseos poëticæ. Ex quo patet mira illa fœcunditas locorum, quæ sunt è conjunctis, adjunctis, antecedentibus, consequentibus, toto, partibus, genere et speciebus, indefiniti et definiti. Quibus omnibus si quis jungat phrasin elegantem pœticam, metaphoras vivaces, pœtismos, fabularum allusiones, nunquam in talibus argumentis sterilis deprehendetur. Et hoc sibi exercitium continuum quis velit, si in carmine proficeie velit; imo et ad solutam orationem labor iste proderit, modo quis differentiam pœticæ et oratoriæ dictionis probe observet. Pluta sunt exempla apud eundem Auctorem tam nitidarum paraphrasium. Reperiuntur et apud Car: de la Rue Pœtam Gallum inter ldyllia ejus paraphrases plane his similes, ac elegantissimæ omnino, quales in exemplum poni debent Pœtices tironibus. Subjungemus huic paraphrasi longiori strictiorem nostram, quâ eandem in Elegiam transfudimus. Felix o nimium felix, quicunque relicta Vrbe procul curis tempora liber agit; Quique vetustorum lato de more Quiritum Exercet bobus rura paterna suis. Qui sibi non magnas injusto fœnare quærit Ipse, nec immenso fœnere limat opes. Non illi dulces rumpent feraclassica somnos,

|| [542]

Ineutient nullos tympana rauca metus. Non ligno vitam committet nauta doloso, Non flebit raptas naufragus, orbus, opes. Ille fori strepitus, tricas et jurgia vitat, Patriciæ appendix nec stat, et umbra domus. Ille vel attondet vitim, fingitque putando: Cui tenerum fulcit populus alba latus. Ille ex arboribus ramos sine lege fluentes Amputat, et ramos inserit ille novos. Jam videt erranteis subducta in valle juvencas Atque suum gaudet non numerare pecus: Jam legit aërii mellis cœlestia dona, Queis sibi non emptas condiat ille dapes; Aut sævo ut nudos à frigore protegat artus, Mollia lanigeræ vellera tondet ovis. Aut ubi maturis præcinctus tempora pomis Autumnus gravidis jam capui abdit agris; Latus adoptivis carpit nova munera ramis, Inque manus cupidas pensilis uva venit. wa venit, Tyrio quæ non concesserit ostre, Hellespontiaco munus itura Deo. Hæc nisi Sylvano gratus donaria servet, In patrii fines quod vigilavit agri. Ille modo antiquæ recubat sub segmine fagi, Et modo gramineo sternitur ille toro. Interea placidis strepuerunt fontibus undæ; Plurima per sylvas carmina fundit avis. Hæ querulo mentes mulcentque foventque susurro, Et faciles somnos garrula suadet avis. Hinc ubi jam nivibus piger horret et imbribus ann# Et resides stringis srigore Caurus aquas. Jam populatorem per sylvas excipit aprum, Seu malit positis illaqucare plagis; Aut turdis levi rara amite retia tendit, (Hos bonus ille dolos insidiasque struit.) Aut abit in lepores felix prædator inermes, Aut mensis captat præmia grata grues. Non illum duræ friguscula conjugis angunt; Non animum curæ, quas amor abdit, cdum. Ille suæ queritur sylvis et fontibus ir as Conjugis, et mala dat cuncta ferenda notis,

|| [543]

Quod si casta domum bene quæ cur avtrit uxor, Quæ famulos, socii, quæsacra jura tori: Appula ceur apidis excocta à Solibus uxor, Quale decus duro, fusca Sabina viro, Ligna foris subdat claro lucentibus igne, Solamen fesso, cum redit ille, viro. Et lætum includens lento de viminc textis Cratibus exoneret sedula lacte pocus: Hornaque vina cado dulcissima munora promens, Ponat, quos deder ant rura benigna, cibot. Non Lucrina mihi placeant conchylta, chombi, Non venient mensis fercula lauta scari. Si quos, Eois cum sese fluctibus effert, Ad mare Tyrrhenum turbid# vertat hiems. Non ego barbaricis implevero viscera ferclis, Et peregrina meam pascat Orexin avis, Felices olcæ si detur carpere fructus, Et succos baccis elicuisse novos: Si doccant molles ventrem mitescere malvæ, Si lapathum mensis prata dedere meis. Me juvet esca, lupiraptus de faucibus hœdus, Agnaque, quæsesto, Termine, cæsa tuo. Interea reduces, epulis dum pascitur illis, Vberabalatu plend queruntur oves. Et tar dos inversa sequuntur aratræ juvencos, Pabula cum lassinotaque tecta petunt. Rustica lucentes famulamum turba coronat, Appendix regni non inhonora, focos. Alphius hæc reputaus, felicia prædicat arva, Præque suis gvati sœnor aruris amat. Jamque subur banos urbipræponit agellus, Hosut emat, relegens ldibus æra novis Illa sed exstinguunt vensentes votacalendæ, Alphius adtabulas, lucraque nota redit. Huic Metaphrasi nostræ alia Metaphrasium nostrarum subjiciemus exempla. Ex Horatii Oda I. lib. I. Macenas prisco qui Regum sanguine natus, Præsidium Musis dulce decusque meis.

|| [544]

Sunt queis pulverei rident certamina Circi, Vt virides palmas, munera pulchra ferant. Hunc si Romulidæ multis insignibus ornent, Non pascant titult, et nomina vana juvent. Illum fœcundis si messibus horrea rumpant, Ei patrios nitido vomere findat agros. Quicquid agas, studus nunquam dimoveris istis, Attalicas quanquam sis dare promptus opes. Navibus ut vastipavidus secet æquora ponti, Commsitens dubiis lucra ferenda notis; Per mare velivolum placida cum navigat aura, Tum sibi mercator plaudit opesque parat. Sed cum tempestas se toto turbida cœlo Explicat, inque undis fracta carina natat, Tœdta tum subeunt vitæ non vana prtoris, Quæsitas pelago spernit et odit opes. Rura beata vocat, felices rure colonos; Si dederis illi littus, arare velit. Cumque silent venti, discussaque nubila cœlo, Max quassas reficit sedulus ille rates. Fortunæ veteres animo census que recurrunt, Et miser esse nequit, pauperiemque pati. Est, qui nec veteris contemmi pocula vini, At que dies multos sæpe bibendo trahit: Seu viridi patulæ sedeat sub regmine fagt, Seu penes irriguas ille recumbat aquas. Multos castra juvant, et cœci prælia Martis, Arma, enses, litui, tympana, pila, tubæ; Bella illis animos et cædes pectora pascunt, Queis matres teneræ. queis doluere nurus, Pervolitat sylvas venator et horrida tesqua, Non inhrbent noctes, frigora, turbo, nives. Seu ille æri pedi cava tendar retia cervo; Seu populatorem sternat anhelus aprum. Me miscent superis doctorum prœmia laurus, Et nemora et nymphæme Satyrique juvant. His ego commistus vulgi commercia sperno, Dum mihi castalidum sacra foresque patent. Si mihi se faciles Clio, Polyhymnia præbent, Argutæque aabunt carpere fila lyræ.

|| [545]

Si tu me Lyricis Mœcenas vatibus addis; Tunc ego meregem, tunc vocitabo jovem. EX Od. XXII. lib. I. Cui pietas cordi est, qui crimine liber ab omni Vivn, et est recti justuiæque tenax; Non sicas metu#:, non vincula, tela, catastas; Non qua se salvum casside præstet, eget. Seu adeat positos calidas sub solibus Indos, Seu per Barbaricas transeat ille plagas. Nam mihi dum sylvam nuper percurro Sabinam, Otta dum sector, dum Lalagenque cano; Occurrit lupus, et tamen hic mefugit inermem, Cut clypeum probit as, cui dabat arma fides: Quale nec insyivis tellus alit Appula monstrum, Monstrorum genitrix, quale nec Afradedit, Exciptat rigido tellus subjecta Bootæ, Quam Sole aversam nix glaciesve tegit. Mittar ad exustes victnis solibus agros, Latus ego Lalagen semper amabo meam. Ex Od. XIV. lib. II. Posthume præcipiti, lahuntur tempora cursu, Nec pietas magis injicit ulla moram. Nonsi Plutonem tauris placare irecentis, Non auri dare simulta talenta velis; Exores rigidum: nos Seyx atra hauriet omnes, Quicunqu hic annos ducimus atque dies, Imperitet popuiis, terram proscindat aratro, Conduntur tumulo sarcula, sceptra, pari. Vilate quaitat magnus sua sceptra Tyrannus. Hæc quoque falce suâmors furibunda metet. Mœnibus et telis sit Rex, sit milite tutus, Hunc ex insidus mors galeata petet. Frisstra vesanis tergum subduxerit armis, Qui procul à belli fulmine cautus agit: Frust a pestiferis autumnus terruat auris; Frustra est qui timida Nerea mente fugit. Omnibus est adeunda palus Acherontis opact, Et Plutonia nosregna domusque vocant.

|| [546]

Grata tibi tellus linquenda torique pudici, Non conjux posihac basia lata feret. Quoscolis, ex hortis cupr essies odora sequctur, Fu#ris appendix sola futuratur. Quæin centenis servaras clivibiu, hares Digntor expa#o gutture vina bibet. EX Od. II. lib. I. Carm. Optima Leuconoë ne sit tibi discere cura, Quom # Du fincm, quem dederintque mihi: Vivere num Priami liceai, vil N storis annos, An extrema tibi nunc oriatur hicms. Netu Chaldææ quæras oracula sortis, Ne tu fatdicosiuspice stultarotas Oblecles antmum, nec d#leta vina relinquas, Deli# ventrem pasce animumque novis. Nam quoque dum loquimur, nosinvidafugerit ætas. Netibt su curæ crastina, seradies. Ex Od. II. Lib. II. Carm: Horat. Euclio si fucris, si munificentia desit, Nullus ab argento splendor bonosque tuo est. Munificus vivet longos Procul ejus in annos, In fratres cunctas qui ptus hausit opes. Latius siregnes, aurisi#a cupido est; Si non immodicas quæris anhelus opes Quam situ Lybicas conjungas Gadibus or as Subsit et arbitrto Pœnus uterque tuo. Ipse sibi indulgens paxlaum augebitur hydrops, Ni fugiat morbi causa, nec ipsefugit. Dissidet à populo virtus magnumque Phraaten, Felicem solio cum sedei, esse vetat Hac vulgr plausus et mama sehematatemnit: Non illi phaleræ, non placuere togæ. Hæofasces, regnum dtademaque deseret uni, Qui magnas magno pectore spernit opes. Hæ imitationes, ut in majoribus carminibus, ita et in carminum partibus locum habent, et in carminum variis generibus. Ita ex oda facies [547] Elegiam, ex Elegia Odam, ex brevi aliquo sententioso carmine integram vel odam, vel Elegiam. Ut siforte ex Catonis Distichis btevibus odas morales conficias, vel Elegias per dilatatis sententiis. Quale exercitii genns continuum et quotidianum esse debet illi, qui adaliquam in carmine gloriam adspirat. Ubi imitationibus multis te exercueris, jam liberiori uti calamo poteris in Odis et Elegiis, sumendo theies, quas ductu quidem argumentorum Oratoriorum tractabis, sed modo tamen poëtico et singulari quodam ernatu, quem semper carmen præ oratione solutâ requitit; de quo postea dicemus. Procedit illa imitatio etiamin ipsis inventionibus; ubi tamen cum medestiâ et judicio versandum est, ne quid aliis sublegere videamur. Possunt enim inventiones ex aliis facile excogitari, manuducente nos quodam vel metaphorâ, velsententia. Exemplum talis imitationis in Epigrammate invenias apud Laurentium Niendatium in Poëmatibus suis. Scripserat Muretus in Poëmatibus suis juvenlibus hoc Epigramma: Sutor es et pistor, lanius, lenoque coquusque, Mercatorque bonus, causiaicus que bonus. Te tamen in tota non est mendictor urbe, Nec quem parpertas arctius agra premat. Dic agedum, quisit (nam res est mira corelli) Cum tot res facias, rem facere ut mequtas. Retinuit Niendalius, dissimulato tamenautore, inventionem et vim acuminis; sed antecedens seu protasin hujus Epigrammatis Niendalius per multarum specierum dilatat, ut pene nimius illa in re sit. Nosti blandisona Philerge canna, Incautas trahere in plagas volucres: Nosta squammigeros aculeatis Hamis fallere, cassibusque pisces. Nosti pinsere, navigare nasit; Nosti pingere, literasque nosti. Nosti, quod nova nupta cum marito

|| [548]

Novit, cum thalamum subit pudicum: Nosti, quod meretrix torum relinquens, Vino pelliculam replere adusto. Nosti cudere, sarcinare nosti; Nosti suaviloqunm sonare carmen; Nosti sua visones ferire ne vos. Nosti ducere, præcinente chordá, Motus ad numerum lyræ canentis; Nosti texere tela sportislasque, Et pellucida stare vitra nosti. Nosti concoquere optimum met allum, Nosti concoquere optimum Falernum. Nosti, cum moritur velhic velille, Præconis vice funus indicare. Mentiri quoque, si quid illud artis, Vnus præ reliquis, Philerge. nosti. Es custos ovium boumque custos, Es tonsor bonus, et malus Machanor, Mercator bonus es, bonusque sutor, Patronus bonus es, bonusque tutor. Et totis agis hoc et hoc diebus. Si desit, quod agas, Philerge, nebis. In toto tamen oppido, Philerge, Non mendicior ullus est Philergo; Nemopauperior, Philerge, quam tu. Quid dicam? Magis hoc magisque miror, Cum tot res facias, Philerge, somper, Rem tamen facias, Philerge, nunquam. Eâdem ratione, siquis Egigtammaillud breve Martialis: Omnia castor emis: Sic fiet, ut omnia vendas, In Epigramma circum scriptum mutare velit, hoc modo instituet, ut Antecedens: Omnia Castoremis, per figuram enumerationis dilatarit: Quid non Castor emis? talenta fundis, Vt possis Tibi comparare fundos, Villas, prædia, vineas et hortos. Percursas fora, nundinas, tabernas, Et merces Tyriasque Cypriasque, Et quod venerat ulumis ab indis, Præsenti licitaris usque nummo:

|| [549]

Mercaris tabulas, specilla, gemmas, Sculpta Phidiaco sigilla cœlo, Poola murrhina, vina digna poclis, Aulæa Attalico superba cultu. Niltibi satis est: sed hinc ubi omnes Exhausti loculosque zonulasque, Quid nunc castor ages? inepte Castor? Emistiomnia, Castor, emptavendes. Ita Consequens, in quo acumen consistit, eleganter Antecedens prolixiu deductum terminabit, dum lectoris animus, per ambages illas suspensus, inexspectato brevi acumine vehementer delectatur. Inter exercitia Metaphrasium ac Paraphrasium, aliarumque imitationum referri possunt etiam descriptiones variæ, Temporum, Locorum, utveris, æstatis, Sylvatum, Montium, Iconogtaphiæ; item comparationes, quæ inter ornamenta carminum sunt. Hîc ad ductum veterum se exerceat Tyro, jam contrahendo, jam dilatando. Sic apud Ovid. lib. 1. Fastor. à vers. 152. ad v. 156. deseribitur. Id imitatione per 12. versus ita extendes: Hæc est, quæ variis se floribus induit æstas: Incipiunt menses ire diesquenovi. Protrudit gemmas vitis rediviva tumenteis, Spondens Lenæi munera magna Patris; Arboribus redeunt, volucrum solatia, frondes, Quas rigidi excussit tristior aura jovis. Fœcundos nunc Terra sinus Naturaque solvit, Et teneris sesefrugibus ornat ager. Tism lætus fervet genialibus ignibus ær, Plurima quem variis cantibus implet avis. Hinc agni saliunt, saliunt per prata juvenci, Et pullis misti rure vagantur equi. Ex illis, quæ prolixe adduximus, facile patet, quæ in conscribendo carmine praxis institui possit. Prout jam igitur varia carminum genera sunt, ita varie instituenda inventio, dispositio et elocutio. Integri Pœmatis Epici dispositio eleganter à Mambruno in Epopœia, et Masenio in Palæstra Eloquentiæ ligatæ præfigurata est; qui de eo legi possunt. Nos huic rei hic immorandum non putamus, cum nemo facileintegra pœmata scripturus sit. Quare in minora illa carmina potius industriam nostram convertemus. Et in Heroico genere habemus primo Eclogas, deinde carmina encomiastica minora, in varias occasiones concepta. Quod ad Eclogas attinet, etiam illæ super certo [550] argumento generis Demonstrativi scriptæ. Nam velgratulamur in illis, vel dolemus, vel simile quidpiam facimus, interveniente Dialogismo, qui pro ratione personatum colloquentium institui debet. Argumenta verò in illis debent esse humilia, rustica, pastoritia, et per alle gorias tales ad argumentum princeps applicata. Id tamen probe notandum est, formulas colloquentium pœticas singulari studio notari debere. Quâ in re præire possunt illæ Locor. Communium dialogisticorum ideæ, quas suppeditavit Starckius, Isagogæ suæ Epistolicæ adjectas. Quæ autem subsunt sententiæ, quasi per lemmata notari possunt. Illa lemmata amplificantur pœticis formulis, comparationibus, descriptionibus, etc. ita tamen, ut pro ratione pœmatis in omnibus servetur modus. In reliquis carminibus eodem more procedes. In his argumentorum Rhetoricorum loci sunt manifestiores, ut in equo Domitiani quem Statius laudat, et in pluribus aliis. Plerumque enim Demonstrativo geneti subjiciuntur Eucharistica, Soteria, Epinicia, Propemtica, Valedictoria, Salutatoria, Prosphonetica etc. in quibus unde argumenta primaria desumantur, Rhetorici libri suppeditant. In his delectus instituendus est, et argumenta vestienda ornatu pœtico. Si quis autem carmen cujus cunque generis scribere velit, hanc sequatur methodum, ut, ubi necessaria argumenta circumspexerit, totum illum sermonem nudum et enthymematicum tesolvat in sententias breves seu lemmata, quarum sententiarum in prolixiori carmine forte 20 vel 30. erunt. Has sententias enthymematicè vel syllogisticè se exhibentes, connectat certis quibusdam figutis, formulis, Pœtis usitatis: amplificet, illustret vel per expolitiones, vel per assumtiones, finiti ad infinitum, partium ad totum, specietum ad genus, distincti ad confusum, causarum, ad effecta, adjunctorum ad subjecta et vice vetsâ: vel per comparationes et exempla fabulosa. Huic methodo, si quis insistat, facili negotio carmen concinnabit. Hâc methodo, quam ipsi antiqui Rhetores suppeditarunt, plerumque ipse usus fui; et vidi postea eandem institutam à Bernh. Parthenio in Comment. Horatiano, ubi per omnes odas Horatianas ostendit primò sententias carminis, et deinde ornamenta Rhetorica et Pœtica. Utcarmen eâ ratione scribere discas, exemplum tibi præfigas alterius cujusdam Pœtæ, vel antiqui, vel recentioris, notesque, quâ ratione ille in scribendo carmine versatus fuerit. Resolve in sententias, atqueillis sententiis ornamenta subjice: ita statim prodibit catminis artificium, et facile animadvertes ingenium Pœtæ. Ubi hiant illa, neque satis sibi respondent, ut [551] fit in indoctorum hominum carminibus, contemnere tale carmen potes. Sed habent tamen antiqui etiam et optimæ notæ Pœtæ suas et digressiones, quæ ita interdum à proposito discedunt, ut non revertantur: quitamen eam ob causam reprehendendi non sunt. Non enim adeò morose ad Rhetorices ieges Pœtarum libertas adstringitur. Sed tamen et in ipsis episodiis quædam est concinnitas et quoddam, utita dicam, temperamentum pœticum, quod facile hanc excusat. Et est in minoribus pœmatibus major interdum Episodiorum licentia, quam in majoribus. Evoniam majora pœmata perfectius aliquod systema habent, quam minora; et in perfectiore systemate, si quid excedat, facilius observetur, quam in minori aliquo carmine. Quemadmodum in homine perfectæ staturæ defectus magis in oculos incurrunt, quam in nano aut pygmæo: ideoque episodia majori modestia in illo carminis genere adhibenda sunt. Ut illa res clarior sit, exempla quædam subjiciemus. Laudaturus erat Augustum Virgilius ob agrum, bello amissum, ejus beneficio reddi tum. Ergo duos de sorte suâ colloquentes inducit. E quibus infelicior sic orditur. Melib. Tu Tityre in securo lætoquæ otio vivis. (illustratur exergasia et adjunctis otiosorum hominum rusticorum, et suæ sortis.) Tit. Hæc ego otia Principi debeo. (Illustratur perpetuâ allegoriâ et applicatione rituum sacrificii ad cultum Principis. Gratiarum actio per ritus illos sacros, quibus Dii coluntur, explicatur.) Melib. Non invideo. Ego vero deteriore loco sum, cujustristia ego omina habui. Amplificatur per hypotyposin suæ sortis, quæ consistit in damno agtorum et pecorum. Adjiciuntur omina per enumerationem. Id enim familiare rusticis et simplicibus hominibus esse solet. Quis est ille Deus, qui tot otia tibi fecit, simpliciter: quo transitus fit ad catera) Tit. Roma præclarissima urbs est. (Non directe respondetur statim ad quæstionem, et nartatio quasi è longinquo incipit. Laudatur Roma per comparationes rusticas et per figuram correctionis et contentionis cum Mantua) Mel. Quidin Romam? (per simplicem quæstionem.) Tit. Spes libertatis me eò vocavit, quam sperare alibi non licebat, etsi plurima ejus causa tentavi (Tres sententiæ amplificantur 1. per Chronographiam et enumerationem circumstantiatum. enumerantur enim rustica opera; quæ libertatis gratia fecerant.) Mel Mirabar ego, cum tui desiderium hic omnes teneret (Illustratur hoc desiderium per enumerationem votorum, et pet figuram imaginis.) Tit. Eundum mihi illic fuit etc. Vidi illic juvenem etc. Ille libertatem, ille agros reddidit. (Prima sen tentia amplificatur per interrogationem et responsionem, et per illustrem Metaphoram [552] à cultu divino petitam. Secunda iterum illustratur de aliquo adjuncto et Metaphora à cultu divino petita. Tertia illustratur per à rebus et operibus rusticis petitam.) Melib. Contentus esse potes hâc fortunâ: etsi inculta omnia. Tuam illic felicitatem exspectes. (Tres sententiæ iterum illustrantur. Prima simpliciter proponitur. secunda per descriptionem illustratur. tertia itidem per descriptionem et per enumerationem deliciarum rusticarum.) Tit. Nunquam memoriâ excidet hoc benesicium. (Illustratur per figuram .) Melib. Mihi desperandum est. Abeundum hinc mihi nunquam redituro. Alius hæcoccupabit. (Tres sententiæ illustrantur. prima perenumerationemlocorum. secunda per sub forma quæstionis propositam. tertia per quæstiones abruptas et exclamationes per figuras, ironias. Insere nunc Melib. etc. per Apostrophen ad capellas suas.) Tit. Mane mecum hâc nocte. Habeo poma. Iam vesperascit (Illustrantur hæ sententiæ per descriptionem ulterioremex adjunctis et chronographiam.) Secundum exemplum, è Statii Carm. 1. Lib. 1. Sylv. quod est encomiasticum in Equum Domitiani. Equum hunc Pœta laudat 1. à causa efficiente. Unde hæc moles in forum pervenit? Amplificatur per enumerationem variorum operum, quæ sub figura dubitationis et interrogationis proponitur: an è cœlo venit? an è siculis caminis? an manu Palladis perfectum, per contentionem cum aliis operibus: ubinotentur formulæ connectendi: nunc, age fama prior miretur etc. Hunc non cepisset; ipse nec æneas etc. Adde quod ille nocens. Martem non amplior portat. Nec veris majora putes: Adduntur variæ exergasiæ et aliquæ hypotyposes, sed breviores. Laudat 2. hunc equum ab adjuncto circumst antiarum, etloci, et à quatuor positionibus. Hinc limina pandit Tiberius; cum quo domitianum comparat, ita ut hunc illo præferat. et tu mitior illo. A latere Julia tem pla. Hinc regia Pauli. A tergo templum concordiæ. Amplificantur hæc expolitionibus et prosopographiis et topographiis brevioribus. Connexio membri: Par operi sedes. Laudat 3. ab adjuncto proprio, equite scilicet, quem describit per partes. (1) àfacie et capite. Ipse autem puero celsum caput et tribuit capiti statuæ, quæ alias ipsi im peratori tribuenda. (2) à manibus, ubi describuntur adjuncta manus, imago scil. Palladis. (3) àpectore et latere gladioque æd latus pendente, quem comparat cum gladio Orionis. Ubi semper statuæ tribuit, quæ attribuenda personæ. Laudat 4. equu~ à forma externa. Amplificatur per descriptionem partium, et ab effectu velactidentalibus consequentibus, contentione cum aliis instituta, Atsonipes etc. Perpetuæ hîc sunt Methaphoræ [553] . Tribuuntur enim statuæ, quæ tribuenda alias animali. Laudat 5. àsubjecto, scil. solo; amplisicat variis fictionibus et hypotyposibus ac compatationibus cum aliis fundamentis, quæ majota opera portant. Laudat 6. à celeritate operis perfecti, per fictionem genii quasi cooperantis, et descriptionem istius laboris peradjuncta. Connexio: Nec longæ traxere moræ. 7. Ornat Prosopopæia totum hoc carmen. Introducit enim loci custodem statuam et equitem alloquentem. Consideratur hîc triplicis temporis circumstantia; (1) Præsentis. Ipse loci custos extulit caput, et hæcinfit. Amplificantur hæsententiæ per variatu~ circumstantiaru~et variarum actionum: Salvemagnorum proles. Itidem per variarum circumstantiarum. (2) Præteriti temporis: Si te nostra tulislent secula. Amplificatur autem comparatione dissimilium. Comparat enim hunc equum cum equo Alexandri M. Descriptiones ornant sententias. (3) Futurt temporis. Opus hoc perpetuum erit. Amplificat hoc pet enumerationem earum rerum, quæ aliquid destruere solent, et quidem per : non hyemes, non ventos, non fulmina horret, non æstatem. Amplificat deinde per certabit cum Roma de perpetuitate. Ornat itidem qer fictionem novam Deorum et fratrum cælo labentium, quæ huic imagini miscebant oscula. 8. Claudit voto per Apostrophen ad ipsum Domitianum. Amplificat hoc comparatione et inductione artificum, quæ ipsum vel fingere vel pingere vellent, aut quæ ipsi templa erigere cuperent: Vive diu, et nostræ pietatis cnltus non sperne. per Exergasias et Periphrases. His exemplis insistere possumus in cæteris quoque carminum generibus. Nam et Elegiæ et Odæ codem modo ordinari possunt. Quod si quis jam Ovidii Elegias, inprimis Heroidum Epistolas præ manibus sumat, et in suas sententias atque ornamenta resolvat, statim artificium deprehendet, quod in illis summum est. Ovidius enim, ut erat cultissimo ingenio, ita nihil quicquam omisit in ornando carmine, Elegiâ præsertim; adeò, ut quibusdam nimius videretur, qui declamatorias in illo argutias notarunt. Sed non est, ut illorum judicia moremur. In Lyrico carmine eandem rationem sequi possumus. Nam, si Horatium nobis præfigamus, singulas odas eadem methodo resolvit Parthenius. Si enim e. g. primam Odam resolveris, his sententiis continetur: Quidam agonibus Olympicis student: quidam agriculturæ opetam impendunt: quidam navigationibus et mercaturæ student: quidam voluptuariam vitam sequuntur: aliqui militiâ, alii venationibus se exercent. Ego verò pœtica studia amo, quæ me celebrem reddent. singulæ sententiæ ornantur variis descriptionibus. Metaphoris [554] pœticis, Epithetis insignibus, astumtionibus ab adjunctis, enume rationibus partium; atque ita tota hujus odæ compages absolvitur, ac videtur Horatius totam hanc Odam per imitationem desumpsisse à Virgilio, cujus sunt hi versus lib. 2. Georg. Sollcitant alii remis freta cæca etc. Exemplum nobis erit elegans illa Oda, quæ reperitur apud Cominium, Pœtam Gallum, ad Principem Condæum, lacte victitantem. Hâc Oda Pœta elegantissimus Principi gratulatur de lactis cibo, illudque consilium laudat; vatiisque exemplis, fabulosis præcipuè, ostendit, lac esse Heroum eibum. Pulcherrimæ in illo sunt descriptiones et ornamenta: è fabulis comprehendi potest his sententiis. 1. Ne pudeat lacte vesci (per amplificationem à contrario et exergasiam.) Nesit pudori lacte regales mero Mutare, Borbont, dapes; Luxu et remoto, pellere innocentibus, suim famemque poculis. 2. Ille fuit cibus aurei seculi. (dilatatur per descriptionem prolixiorem à vatiis adjunicts, quæ respondent simplici cibo ab effectis.) Haud alius olim, Rege Saturno, cibus Heroas aluit, et Deos: Cum pura adhuc, recensque ab autoris mann Natura nesciret dolum: Rivisque latice candido manantibus Curam et labores mergeret. Tunc illa lacti concolor proles suo, Agitabat ævum lætius: Nec quidsenectus, quidve lautitiæ comes Foret podagra, noverat; 5. Tunc Jupiter ubera capellæ junxit, eamque cœlo transtulit (per Phraseologiam elegantiorem.) Tunc et capellæ plena siccantem vbera Tellus adoravit Jovem: Qui, ne sibi unquam tam bonus deesset liquor, Nutricem Olympo transtulit. 4. Apollo pastor factus, ut lacte vesceretur (per Phraseologiam et . Apollo dulci rore cum cuperet frui, Servavit Admeti boves:

|| [555]

Mammasque crebro suxit, ambrosiæ ut vetus Abstergeret fastidium. 5. Hercules lac bibens cœlo viam lacteam fudit, (pet Phraseologiam et descriptionem viæ lacteæ breviorem.) Hoc ipse madidus nectare Alcmenæ puer Nova fecit orbi sidera: Quot ab ore gutta, dum bibit, defluxerunt; Tot iêreper cœlum faces. 6. Qui lacte vescuntur, fortes sunt. (Transitus fit per prolepsin. dilatatur per Phraseologiam ex effectis synonymicam.) Languere inerti, ne tamen crede otio, Queis molle placuit poculum Lac auget animos. Inde magnorumvenit Effector operum spiritus, Puroque bilis igne, cognata et ferens Superas ad arces pectora æthereusardor. 7. Constat hoc exemplo Herculis, Davidis (per descriptiones profopographicas et amplificationes actionum à circumstantiis. sic feros idem Hercules Lactantis in matris sinis Elisit angues; seque consiliis Deûm Patrioque deberi polo Jam tum probavit. Sed quid exemplis fidem De fabulosis quærimus? Ephratæus ille pastor, immanes manu Cui lusus ursos frangere; Cui sæpe presso guttere horrendum fremens succubuit in syivisleo; Virtutis unde robur indomitæ hauserat, Et cor pavere nescium? Per sola patrios rura sectantem greges. succo fovebai vivido, Expers aratri vitula, et infestis lupot Lacessere audax cornibus. Hinc funda victrix, et Palæstinus caput suo ense truncatus gigas: 8. Tua facta testantur à lacte magnos tibi triumphos excitatos. (Hic se torum effundit Pœta, et per enumerationem prælia et res gestas Ducis Condæi [556] recenset, additis descriptionibus præliorum à variis adjunctis. Adduntur epitheta Hyperbolica. Comparatio cum leonis catulo. Tibi ipse testis, Borhoni, anlac Martios Restinguat ignes pectore. Dicat Batavo mutuam in cladem et probrum Male fœderatus celtiber; Epulisque opimis frustra, et ardenti mero Germanus iram suscitans. Valles Sentsistrage cumularunt suâ, Vmoque rubrum et sanguire Auxere Sabim. Pinguia obscœnas adhue Pascunt volucres corpora. Sea cum Libyssæ matris expressum bibit Mammâ furorem turgidâ. In Bella catulus fertur, et sævos boum Tristique custodum nece Exercet ungues. 9, Tibi bibito lacte, vigor redit. (Simpliciter.) efficaci populo Ad arma sic vigor redit, Nova et juventus. 10. Nuperi triumphite juvenem ostenderunt. (per brevem descriptionem.) Te quidem nuper tribus Cam vidit auctum laureis, Hostesque trepido fugere cogentem gradu, Alsatia juvenem credidit. 11. Nunc tuo exemplo lac Heroum cibum facis (per Synonymiam phrasium) Nunc ergo dum te rore vitali fovet, Viresque fessas recreat; Lacti vicissim reddis antiquum decus, Meritosque honores asseris. Nam jure dici meruit Heroum cibus: Quando ipse fecisti tuum. 12. Jam Galli omnes lac vino præferent. (per synonymiam phrasium, et allusiones ad nomen et insignia. Jam Gallus omnis, nomini favenssuo, Prædelicato nectare

|| [557]

Fastidiosus dispuet suetas dapes. Spretique dona Liberi. Jam rursus imbre lota divino, novum Trahent nitoremlilia. 13. Felix illa juvenca, quæliquorem hunc regali alumno fundit. (Hic singulari artificio Pœta Apostrophen facit ad juvencam, comparando illam cum 10. et spondendo illi sidera, quæ omnia Pœtismum sapiunt. Talia, enim mirificè ornant catmen, et colores pœticos addunt. Descriptiones breviores illustrant sententias.) At tu liquores quæ gravi nunquam ubere Summittere almos desinis, Juvenca felix! si potest quicquam meum Spondere carmen, et potest; Non fabulosis clara Grajûm versibus 10 tibi se præferet: Ex homine quanquam facta bos, Dea ex bove Templo remugîi aureo; Populosque blanda voce poscentes opem O#lis conter ruit. Dicere quondam nob iles inter feras Tenere Olympi pascua: Vernosque cornu ducere aurato dies, Tauri marita lucidi. Interea olentes perge regalimemor Herbas alumno carpere: Præstesque Francis, lactea ut serusviæ Condæus ad superos eat. His lententiis elegans illa oda comprehendi potest. Quæ ad ornatum pertinent, seorsim observ entur: elegantes phrases, significantia epitheta, variationes pulchræ. Vel unum lactis nomen sæpe . Jam enim vocat pocula innocentia, laticem candidum, bonum liquorem, dulcem torem nectar, molle poculum, succum vividum, rorem vitalem, delicatum nectar, imbrem divinum, liquores almos. Methaphoræ illustriores, fictiones, comparationes notari itidem debent. Quod si in reliquis Pœmatibus majoribus concinnandis eadem ratione usus fueris, facili negotio ad carmen scribendum te præparabis. Exemplis enim aliotum nos ipsos instruimus.

Errata, quæ fugitiva lectione occurrerunt, ita corrigantur.

Pag. 4. lin. 9. pullutantes, lege pullulantes. p. 5. l. 19. illi, legeilla. p. 5. l. 21. Manzini, lege Menzini. p. 23 l. 25. Matthæus, lege Mottæus. p. 24. l. 15. ubertima, l. uberiora. p. 25. l. 17. Apellione, lege Apellicone. p. 26. l. 8. dele vocem cujusdam. p. 27. l. 19. post vocem proventus adde et. ibid. l. 34. quorum, lege quarum. p. 28. l. 1. Patavianam, lege Petavianam. ibid. l. 29. post verba pompam et adde ad. p. 30. l. 18. literales, lege liberales. p. 32. l. 11. Sekeldonianum, lege Sheldonianum. p. 33. l. 7. codibus, lege codicibus. p. 36. l. 8. veliti, lege velut. ibid. l. 10. comparavit, lege compareret. p. 39. l. 6. post verbum librariam adde sed patriam. p. 40. l. 1. flamma, lege flammæ. p. 44. l. 21. Leonadus, leg. Leonardus. p. 46. l. 19. lasum, lege lapsum. p. 47. l. 3. perduxit, lege produxit. ibid. l. 17. Markapha, lege Mazapha. p. 49. l. 9. Bartoloceius, lege Bartoloccius. p. 52. l. 12. Eponymologico lege Eponymologio 62. l. 18. illos, lege illa. ibid. l. 19. pulchriores, lege pulchriora. p. 66. l. 18. latinitate, lege Patavinitate p. 79. l. 33. post verba protrahuntur adde de p. 80. l. 37. rerum lege verum. ibid l. 39. Mancinus, lege Menzinus. p. 94. l. 13. argunt, lege arguunt. p. 95. l. 10. Pelitus. lege Petitus. p. 101. l. 12. Stegnagraphicum lege Steganographicum. ibid. l. 40. Dec lege. Dee p. 105. l. 21. postema, lege postrema. p. 106. l. 11. Synello lege Syncello. p. 108. l. 25. lege . ibid. l. 27. , l. ge . p. 119 l. 39. , lege . p. 127. l. 12. Appollonii, lege Apollonii. p. 130. l. 15. dele vocem quas. ibid. l. 23. damear lege Damcar. 131. l. 27. vox scriptis divulsa est. ibid. l. 42. cujusdem l. cujusdam. 137. l. 11. escandis l. assandis. 145. l. 22. Montonisius, l. Monconisius 147. l. 13. Ridulum, l. Ridiculum. 156. l. 10. cumsi uno solo l. cum siin uno solo. 168. l. 8. capite l. fabula. 171. l. 26. sed l. se. 172. l. 17. dele vocem super. 177. l. ult. dele vocem non. 178. l. ult. falsam l. falsâ. 180. l. 20. Quam l. Quare. 182. l. 25. fuit l. fuerunt. 184. l. 32. cæteris l. cæteri. 209. l. 15. REISERUS l. SPITZELIUS. 228. l. 25. qui à seculis l. quialiquot à seculis. 240. l. 2. patribus l. partibus. 241. l. 7. post verba modus in illâ adde re. ibid. l. 8. alteretur l. atteratur. 245. l. 15. collatas l. collectas 253. l. 10. quovis l. quove. 256. l. 36. Persquetus l. Pesquetus. 257. l. 27. Romains l. Remains 264 l. 9. Malebianche l. Malebranche 272. l. 6. cieo l. cieco. 273. l. 19. Christophori l. Christiani. 284. l. 12. plura l. plures. 286. l. 12. DUNELLI l. BUNELLI. 287. l. 21. Christophorus l. Christianus. 297. l. 40. percipienti l. præcipienti. 308. l. 5. edita l. publicata 377. l. 30 dissimulationem l. dissimilitudinem. 393. l. 34. sún l. súnt. 413. l. 40 dele vocem tamen. 424. l. 14. tolerabiliores l. tolerabilius. 440. l. 13. illud l. illa. 448. l. 12. dele vocem poterit 456. l 35. puris l. prius 465. l. 9. rem l. rempublicam. 468 l. 15. proponit l. proponunt 469. l. 15. discrepat l. discrepant. ibid l. 17. dele vocem illa. 474. l. 31. illa l. illas. ibid. sepulta l. sepultas. 478. l. 28. uberiones l. uberiores 481. l. 1. quæ ad pertinent l. quæ ad te pertinent. ibid l. 29. credit. l. credat. ibid l. 34. amatissimum l. amantissimum [ID00583] 488. l. 12. in patienti l. impatienti. 490. l. 9. amitionsius l. ambitionsius. 491. l. 23. pro num. 4. substitue num. 3. Ibid. l. ult, mollis l. molles. 492. l. 3. et. l. te. ibid. l. 5. beneficium l. beneficus. 494. l. 25. sequior l. segnior. 495. l. 21. periodicæ l. Enthymematicæ. 502. l. 8. sollicitas l. sollicitos ibid l. 19. futuras l. futuros.

XML: http://diglib.hab.de/edoc/ed000011/tei-transcript.xml

XSLT: http://diglib.hab.de/rules/styles/tei-transcript-oldstyle.xsl