PERILLUSTRI ET EXCELLENTISSIMO DOMINO, DN. JOACHIMO AB ALEFELD, HAEREDITARIO DOMINO IN BOCKHAGEN ET OLPENIZ, REVERENDISSIMI ET SERENISSIMI DUCIS REGENTIS SCHLESVICI ET HOLSATIAE CONSILIARIO PROVINCIALI, INTIMO, STATUS ET CAMERAE, SUPREMOQVE AULAE MINISTRO; UT ET PRAEFECTO IN TRITTOU ET REINBECK, etc. PATRONO SUO SUMME COLENDO.

QUamprimum et suasionibus amicorum et aliis quibusdam causis impulsus consilium cepide commentariis his in lucemedendis, Te, Perillustris et Excellentissime Domine, animo designavi, cujus, ut Herculis Musagetae nostri, splendidissimo Nomini primitias eorum offerrem. Cujus mei instituti ut causas gravissimas habeo, qvae mihi cum aliis sunt communes: ita ad operis hujus commendationem et meum decus interesse existimavi, si hoc meaeerga Te observantiae testimonium in luce atqve oculis orbis eruditi extaret, et his lucubrationibus à tua lucesplendor aliqvis conciliaretur. Ac primùm qvidem illo Tibi vinculo obstricti sumus, qvo tota se Tibi obstrictam Cimbria fatetur. Nam cum in Serenissimi Principis nostri consiliis primasteneas, illud maximis tuis virtutibus theatrum datum est, et celebritate refertissimum, et magnitudine amplissimum, ut in Teomnium oculi animiqve, in hac praesertim rerum perturbatione, convertantur. Ut enim clavum Reipublicae tenere etiam in rebus prosperis et ad voluntatem

Perillustris Excellentiae Tuae

Observantissimus DANIEL GEORGIUS MORHOFIUS, D. PR.

BENEVOLO LECTORI S. P.

UThunc tibisisterem Polyhistora, Benevole Lector, expug narunt amici: extorsit illum ipsa necessit as potius, quam ipse meo consilio publicae luci destinavi. Duode viginti anni sunt, ex quo privatis scholis Notitiam scriptorum, opttmorum juvenum rogatu proposui. Quem laborem, aliis urgentibus, post aliquot annos resumpsi, it a tamen, ut alia ratione commut arem et pertexerem Non credidi quidem fore, ut illa, quae mihi subit a et fortuitâ or atione è memoria excider ant (optimè enim id nôrunt, bui mihi tum auditores adfuerunt) ad quemquam extr a discipulorum subsellia emanarent. Verum contra volunt atem meam et praeter opinionem accidit, ut, quae ego ad privatos paucorum juvenum usus instituer am, nonin hac solum Academia, sed et alibi descript a per multorum manus it a impolita et inculta vagarentur: neque deessent, qui publicos de editione tergiversanti typos minarentur. Quod cum intelligerem, metueremque, ne vel mutilum mancumque opus, erroribus et glossis peregrinae manus praeterea foedum, in lucem meis ingr atiis protruderetur, vel in alienaincude à novo quod am fabro refingeretur; eò adductus sum, ut laborem, qui propemodum infinitus est, et nova ab annis incrementa capit, per partes recensens, praelo subjicerem. Quodut eòfelicius procederet, effecit Vir mihi amicissimus, D. ACHILLES D ANIEL LEOPOL DI, fctus apud Lubecenses nobilissimus, cujus hortatu consilioquepotissimum

Sabina qualis, aut perusta Solibus Pernicis uxor Appuli.

non displicuerit. Malim et ego in didactico argumento sermonem pulvere, sed erudito oblitum, quam cerussá et pigmentis incrustatum. Qui majorem hic à me ornatum desider averit, horrea me hîc struere meminerit, in quibus nemo marmoreas varioque opere elabor at as columnas, nemoperistylia et porticus, nemoparietes aulaeis superbos, sed pro congerendis frugibus aptaspatiarequir at. Excur sus inter du~ tentavi, nec ascopo alienos, neque viris doctis, ut puto, ingratos. Loca Scriptorum saepe integr a adduxi, nonut chartas implerem; sed iis subvenirem, qui libris deftituuntur, et pleniorem ex ipsorum Scriptorum verbis sensum excuterent lectores: Obser vavi, cum meahaec relegi, nonnulla, quae fugerem ipse vel carmen, vel orationem scripturus. Nunc in his subitis comment ationibus aestus medit antis et scribentis, addo et properantis, saepe abripuit verbis minus, quàm rebus intentum. Adeò inomnibus oculatum esse non licet; neque, ut essem, multum labor avi Velipsa libri inscriptio Manutii censur am non effugerit, qui auctoris vocem pro scriptore usurpatam non probat. Dubit anter quoqe ea de re censet diligentissimus castigalae latinitatis vindex cellarius, qui non nisi testis significationem admittit. Sed dubit are nos vetat Livii locus l. 2. c. 8. quiit a habet: Apud quosdam veteres Auctores noninvenio Lucretium Consule~: ubi nullo alio quam Scriptoris sensn vox illa accipipotest, Hugo Grotius (at quantus Vir!) cum carmenscriberet, omnium poetarum genium praeclarus imitator

INDEX CAPITUM Libri I. et II. Polyhistoris Literarii Liber I. Bibliothecarius.

CAPUT I. de Polymathia pag. 1.

CAPUT II. de Historia literaria pag. 9.

CAPUT III. de Re Bibliothecaria, et quidem I. de causis etigendarum Bibliothecarum pag. 21.

CAPUT IV. de Mediis erigendarum Bibliothecarum, deque earum ornatu. pag. 29.

CAPUT V. de Ordine Bibliothecarum, deque carum eversionibus. pag. 35.

CAPUT VI. de B bliothecariis, et notitia Bibliothecaria paranda. pag. 42.

CAPUT VII. de Manu scriptis. pag. 53.

CAPUT VIII. de Libris damnatis. pag. 70.

CAPUT IX. de Pseudonymis Anonymis etc. pag. 78.

CAPUT X. de Libris Mysticis et Secretis. pag. 87.

CAPUT XI. de Libris Physicis Secretioribus, praecipuè Chymicis. pag. 97.

CAPUT XII. de co, quod in disciplinis divinum est, excursus. pag. 113.

CAPUT XIII. de Collegiis Secretis. pag. 123.

CAPUT XIV. de aliis eruditorum Societatibus. pag. 137.

CAPUT XV. de Conversatione erudita. pag. 152.

CAPUT XVI. de Scriptoribus ad rem librariam et Historiam literariam pertinentibus. pag. 172.

CAPUT XVII. de Scriptoribus Bibliothecariis. pag. 189.

CAPUT XVIII. de Catalogorum Scriptoribus. pag. 198.

CAPUT XIX. de Vitarum Scriptoribus. pag. 215

CAPUT XX. de Fructu omnis Historiae Literariae. pag. 231.

CAPUT XXI. de Locorum Communium Scriptoribus. pag. 237.

CAPUT XXII. de eodem Argumento et de Polygraphis. pag. 260.

CAPUT XXIII. de Epistolarum Scriptoribus. pag. 272.

CAPUT XXIV. Continuatio prioris Argumenti. pag. 289.

CAPUT XXV. de Epistolis incditis eruditorum. pag. 312.

Liber II. Methodicus.

CAPUT I. de delectu Jngeniorum. 321.

CAPUT II. de Officinis Bonarum Mentium. 326.

CAPUT III. de Facultatum animi subsidiis. 333.

CAPUT IV. de Subsidiis dirigendi Judicii. 339.

CAPUT V. de Arte Lulliana similibusque Jnventis. 346

CAPUT VI. de Memoriae subsidiis. 362.

CAPUT VII. de Methodis Variis. 381

CAPUT VIII. de Variis in Doctrina paranda Compendiis. 402.

CAPUT IX. de Methodo in Linguis, Latina praecipuè et Graeca, Discendis tenenda. 415.

CAPUT X. de Curriculo Scholastico. 439.

CAPUT XI. de Curriculo Academico. 454.

CAPUT XII. de Paedagogia Regia. 460.

CAPUT XIII. de Exercitationibus in soluta oratione instituendis. 466.

CAPUT XIV. Exempla imitationum. 473.

CAPUT XV. Sylloge Exemplorum strictiore imitatione ex epistolis Ciceronianis queuas Melchior Junius secundùm omnia Genera collegit expressorum. 498.

CAPUT XVI. de Exercitationibus in oratione ligata instituendis. 527.

D. G. MORHOF I. POLYHISTOR LITERARIUS. LIB. I. BIBLIOTHECARIUS

CAP. I. DE POLYMATHIA.

CUm divinam et humanam sapientiam omnem veterum monumentis traditam ac ad posteros propagatam habeamus, quorum praeceptis ac doctrinâ intellectus noster imbutus rerum aliquam notitiam acprudentiae sibi vim acquirit: in id incumbendum omnibus est, ut natales ejus investigent altiùs: primos illius autores magistrosque, suis quosque aetatibus, suâ docendi ratione distinctos exquirant: in

Veniamus ad disciplinas elegantiores: ad quas junctim excolendas naturâ duce incitamur, ut extremo Viris pudori sit in unâ aliquâ consenescere. Autor non ignobilis Jo. Fortius Ringelbergius in Encyclopaediâ suâ illos in unâ tantùm arte excellere velle judicat, quibus major corporis quam animi cura. Nullae, inquit, soeminae tàm sunt à Musis alienae, quae non unam discere queant: imò picas id efficere posse intra annos viginti quos haee hominum monstra uni impendunt studio, arbitror. Verissimè sanè ille: nam revocat ab iis studiis corporis cura, quaestus et parandarum opum studium: cui qui sunt immersi, ad hunc omnia scopum dirigunt, et illos in se igniculos extinguunt Quam cum doctissimus vitae Pinellianae scriptor Gualdus causam adducit, quâ tàm multi à solidis verisque studiis avocentur, Vincentium illum Pinellum suum, at quem virum! immensis in Coelum extollit laudibus, quispretâ omni illâ nundinatione et inanibus titulis, iis se dederittotum studiis, unde immortalis illum gloria consecuta est. Illud scilicet est, quod Lactantius lib. 1. de falsâ religione cap. 1. notat: Magno et excellenti ingenio viri cùm se doctrinae penitus dedissent, quicquid laborum poterat impendi, contomptis omnibus et publicis et privatis actionibus, ad inquirendaeveritatis studium contulerunt: existimantes, multò esse praeclarius divinarum humanarumque rerum investigare ac scire rationem, quàm opibus aut honoribus cumislandis inhaerere.

Non dubium est, mediocribus etiam ingeniis hîc licere esse felicibus; multorum etiam conatus in ipsâ herbâ supprimi, vel paupertate vel invidiá: Sunt verò non rari, qui inter omnia illa obstacula lacertos tamen erigunt, suô quodam geniô incitati, suis abrepti alis. Inest scilicet illis [Griechischer Text] , qualis ingenio magno convenit, et quale nobis Plato lib. III. de Republicâ describit. Est an imorum nostrorum, si ita loqui liceat, [Griechischer Text] , quo illi vel per naturam vel assuefactionem apti sunt multa simul complecti, abstrahere à singularibus, seque ab illo humili statu in sublimem perducere. Itaque se exerit in illo, qvod [Griechischer Text] appellare possumus, aut ex Stoicorum disciplinâ [Griechischer Text] , regio quasi spiritu, et fulminis instar omnia penetrans, et suâ quâdam luce omnia perlustrans. Istam ad universalia propensionem Graecus Topicorum Interpres, qvi Alexander Aphrodisiensis vulgò habetur in lib. 8. vocat [Griechischer Text] . Optimè qvidem, sed malè illud: quod postponat propensioni ad certam disciplinam Quâ in re tamen [Griechischer Text] sibi Huartum habet, qui in Scrutinio illo suô ingeniorum, unum hominem ad unam disciplinam habere propensionem naturalem existimat: Cùm tamen et ratio ipsa totque exempla praeclarissimorum virorum ostendant, posse dari tales, qui ad omnes artes ex aequô excolendas pari fuerint ingenio. Quod enim Franciscus Bonnaeus in Tractatu de Ratione discendi causam hujus sententiae illam dederit: quasi scilicet in iis, qui sint [Griechischer Text] deficiat [Griechischer Text] , quod tamen planè necessarium, ne in varios errores labantur: id falsum esse demonstrari facilè potest. Qui enim

Neque tamen id volo, ut qui omni incubuit disciplinarum generi, in illis omnibus simul habitet; nam et tempore et negotiis, aliisque impedimentis excludimur, ut fieri à nobis non possit. Quare occupabimus quidem totum hunc fundum animo, affectu, impetu: sed convenientissimam ejus partem quasi limitibus quibusdam circums ribemus, quam excolamus, et in quâ industriam nostram exerceamus. Nam si Plutarchum [Griechischer Text] audimus, [Griechischer Text] . Pulchrum quidem est circa multas urbes navigaere, utile autem praestantissimam inhabitare. Cui geminum est, qvod habetur apud Nicolaum Damascenum in Excerptis Peiresclanis pag. 416. et apud Suidam in voce [Griechischer Text] : Disciplinarum orbem similem, ille ait, esse peregrinationi. Nam quemadmodum iis, qui longam peregrinationem susceperunt, usu venit, ut in quibusdam diversoriis prandendi causâ commorentur, in aliis pernoctent, et in nonnullis quidem locis plusculos dies consistant, alia verò obiter tantùm ac praetergredientes adspiciant, tandem autem reversi in suis penatibies degant: ita ctiam eos, qui literis operam navant, in quibusdam breviùs, in aliis immorari diutiùs oportere, et has quidem integras perdiscere, illas verò dunt axat delibare, tandem ad unam, tanquam ad patriam ac lares, reversos considere.

Vidimus magnos viros, qui magnos ex unâ scientiâ fructus referre potuissent, dum omnes sectantur, ne unam quidem ita assecutos, ut insignem sibi ex illá gloriam reportarint. Ut prudentiùs omninò faciant, qvi singulis exploratis et depromtis è communi pharetrâ telis, ad unum aliquem scopum contendant. Excludit ipsa scientiarum vastitas hospites suos: qvi nusquam habitabunt,

Mediocribus ingeniis, neque ad tàm magna natis, autor potiùs essem, ut secum habitent, neque ea sequantur, quae adsequi per imbecillitatem suam nequeunt. Meminerint illi, infeliciter cum Gigantibus contendere Pygmeos. Illis enim affectata [Griechischer Text] plerumque in inanem et stultam cedere loquacitatem solet. De illis verum est illud Benedicti Manzini Florentini viri doctissimi in libello de Iiteratorum hominum invidia c. 6 Ego, inquit ille, si de recentioribus, iisque, qui altero ab hoc seculo scriptores floruere, sententiam feram, adsirmare ausim, illos pauciora, sed meliùs; hos verò plura, sed dlteriùs nosse. Et verò sic se habere etiam comperi, cum congerrones novi scribunt tantùm farragines, quas variae literaturae nomine cohonestare didicerunt. Scribunt imò potiùs exscribunt, et Phorcidum is oculus est, quem mutuò accipiunt, atque omnes clarissimae aciei esse credunt, quos unius tantùm luminis usus aequis viribus et dispertito adjuvat benesicio. Quò pertinet Rolandi Maresii Clarissimi Viri in Epist. 46. lib. 1. et nonâ lib. 2. querela, ubi multa de [Griechischer Text] illo abusu stolidaque ostentatione disseruntur. Cujus doctae frugis plenae sunt Epistolae, et de omni re literariâ utilissima quaeque tradunt.

Accedit, quod qui [Griechischer Text] studio primum se dederunt, si cerebroliores paululum sunt et opiniosi, non facilè ad aliorum se consilia in discendis artibus accommodant, sed sibi plerumque semitam sapiunt. Accidit enim illis, quod Plantis spontè provenientibus, quae in sylvestrem naturam abeunt, cùm nullâ culturâ coërcentur. Qvò fit, ut dum aliorum contemnunt judicia [Griechischer Text] , è pervicaciâ erroribus patrocinium quaerant. Negare eqvidem nolim fuisse felicissimi adeò ingenii nonnullos, ut sine Duce viam ad summum

Nam et Heraclius Ephesius, narrante Plutarcho, philosophiam omnem, inter veteres, nullo doctore percepit; idemque de Manlio Equite Plinius, de se ipso Augustinus gloriatur. E recentioribus Cujacio in Jurisprudentiâ, Budaeo in humanioribus literis, Mureto in arte Oratoriâ, at quibus viris! summam sine praeceptoris operâ perfectionem obtigisse, referente in differtatione de studio literali Gabriele Naudaeo, miraculo propius est. De se ipso narrat Jovianus Pontanus magnus et Poëta et Philosophus, quod versus facere, coeli cursum metiri, destitutus Praeceptoribus didicerit, testante Paganino Gaudentio in suo Inst. Acad. Tit. de promptitudine Professoriâ. Guilielmum quoque Postellum in linguarum penèomnium cognitione, Petrum Ramum in Philosophiae studiis, sine Magistri adjumento rem omnem confecisse accepimus. Qui tamen et suâ quâdam intemperie acti fuerunt. Tanaquil Faber part. 1. Ep. 49. in Graecis se [Griechischer Text] esse, et ex eo curtam sibi esse Hellenismi suppellectilem queritur.

Haerere tamen plerumque illis [Griechischer Text] solet, in philosophicis praecipuè, inanis persuasio: dum veterum dogmata non satis assecuti [Griechischer Text] , pro unone nubem, amplectuntur. Solet et illud his plerumque obesse studiis, quod solidas integrasque disciplinas haurire molestum sibi ducentes [Griechischer Text] , amoenitates illarum, quod ligurientium est, quaerere tantùm consueverunt; de quo jam suô tempore Plinius. Ab illo enim amoenitates studiorum vocantur, quae ornant potius illa et comunt, qvàm qvae ad naturam constitutionemque eorum pertinent. In quibus qui haerent, illud potiùs, qvod delectat, qvàm qvod prodest, in disciplinis respiciunt, qvae tamen conjungenda esse ipsa ratio dictitat.

Ponamus ergò reprehendendos esse, qvi suo qvodam genio ducti haec [Griechischer Text] studia infeliciter tractant: non committendum tamen est, ut impunè convitiis suis grassentur homines barbari, inertes, ac fastum inanemque doctrinae speciem pro verâ solidâque sapientiâ ostentantes, in divina pulcherrimaque studia eorumqve cultores. Hi cum bonae menti optimisqve literis bellum indixerint, suae ruditatis conscii, non aequis oculis adspiciunt, quos variarum rerum cognitione interiore locupletatos esse vident. Quare et ipsum [Griechischer Text] nomen ipsis pro convicio est, pro Grammaticis raptantibus consummatissimae eruditionis Viros. Quod non facerent, si, qui sub amplissimis istis titulis latitant rerum thesauri, cognitum haberent.

Impugnabatur his calumniis illustris maximique ingenii Johannes Wouvverius, qui elegantissimo de Polymathia libro et suam famam ultus est, ejusque

Multa hic à nobis de vastitate [Griechischer Text] dici poterant, verùm cu~ illud toto libro à VVouvverio actum sit, illuc Lectorem remittimus. Legi et super hoc argumento potest, imò debet, Guilielmus Budaeus, Vir illustris, consiliarius regius, et libellorum supplicum Magister, in libris de Philologiâ, quos Henrico Aureliensi et Carolo Angolismensi, Regis filiis, inscribit: ubi de studii hujus amplitudine et dignitate multa agit, et instituto quasi cum Rege colloquio illum hortatur, ut studia haec, Regno suo splendorem conciliatura, ornanda suscipiat, Viros illa profitentes praemiis afficiat, magistratum, honores ac sacerdotia illis tribuat Non destituit facundum ac illustrem Patronum, ipsumque libellorum supplicum Magistrum, Philologiae causam agentem optatus successus Apud nullam enim nationem honoratiore loco illi fuere, qua exempla hodieque perdurant. Excitata hinc optima fuere semper ingenia, quorum tam uberem messem nulla gens alia dedit.

Agit hanc inter coeteros [Griechischer Text] causam Ludovicus Cresollius Jesuita, Vir alioquin doctissimus, in Gratiarum actione pro Collegio Societatis Jesu instaurato, qvae Vacationibus autumnalibus subnectitur; sed ita agit, ut insanam in Melanchthonem, ut [Griechischer Text] hostem, calumniam spargat. Qvâ nihil insulsius

Huc aliqvi etiam [Griechischer Text] scriptores referrent. Nam cùm illi complexum scientiarum uno libro proponant, [Griechischer Text] vel solo illo titulo sibi vindicare posse videbuntur. Magna illorum librorum seges est, ab Autoribus prosecta, qvibus, qvà principia, qvà ordinem, quot capita tot sensus sunt. De his in Polyhistore Philosophico agetur pluribus. Sed et illi in vasto, qvod moliuntur, regno nimis arctè habitant, à verâ [Griechischer Text] gloriâ omninò arcendi. Quemadmodum enim eorum, qui maria et terras spatiosis itineribus pervagati sunt, longè major est peritia, quàm eorum, qui in chartis delineatas conspexerunt: Ita qui verè [Griechischer Text] iis, qui non nisi ex illis scriptorculis sapiunt, minimè sunt comparandi.

Multô minùs nomen hoc merentur, qui in Academiis, pessimo more, invento ad quaestum et decipiendam juventutem titulô, [Griechischer Text] profitentur. [Griechischer Text] illi sunt, aliosqve [Griechischer Text] docere volunt, qui per tres quatuorve disciplinas (nam mathematicae scientiae, Eloquentia, poësis, historia, rerum naturalium accuratior notitia in hunc censum non referuntur) volaticâ aliquâ per cursatione stolidos tirones circumducunt: qui se totum sapientiae Oceanum his Doctoribus exhausisse opinantur Publicâ coërceri lege hominum ille furor deberet: quibus magist is patentissima ad ignorantiam via sternitur: omnis solida doctrina evertitur: in cathedras, in forum, cruda studia propelluntur: pro Philosophis jojuni et strigosi terminorum Nomenclatores; pro Mercuriis stipites et tranci ubique in seculi nostri infamiam triumphant.

CAP. II. DE HISTORIA LITERARIA.

VAstum Polymathiae nomen est, ac longè lateqve extenditur, suis tamen spatiis limitibusqve definitum: Latius verò patet Historia literaria, qvae non ipsam tantùm Polymathiam, sed et singularum scientiarum primos natales ac progressus ad nostra usqve tempora complectitur. Nemo est, qui Oceanum hunc transmiserit; non pauci, qui littus legerunt. Historiam Philosophicam è veteribus et recentioribus per partes aggressi sunt multi; sed omnem à natalibus suis Historiam literariam nemo. Queritur de tàm insigni defectu Cl. Bosius Introduct. in Notitiam Rerump. c. 30. §. 92. Rei literariae, quae magnam partem à religione pendet, historia justa adhuc desideratur. Facturusque operae pretium esset, qui in unum volumen colligeret, quae studia in quibus locis maximè floreant, quique viri doctrinâ et scriptis illustres singulas provincias hoc soculo exornarint, atque etiamnum exornent: tùm quibus praecipuè locis literarum studia eorumque cultores singulari adsectu foveantur, et magnis impensis sustententur. Non contemnenda sunt Historiae literariae illa argumenta, in qvorum enarratione exerceri nostram industriam cupit. Sed arctiora illa paululum sunt, et ad pauca capita reducta, in quibus jam tùm operam posuere laudabilem nonnulli, neqve multum tamen Historia locupletata est.

Majus animo opus conceperat maximi vir ingenii Baco Verulamius, qvi inter consilia de ampliandis scienuarum terminis, hujus qvoqve operis ideam proposuit, lib. 2. de Augm. Sc: cap. 4. Absqve hâc Historiam mundi statuae Polyphemi eruto oculo non absimilem facit, cùm ea pars imaginis desit, qvae ingenium et indolem personae maximè referat. Hujus verò Historiae argumenta sunt 1. Scientiarum antiquitates ad mundi aetates et regiones collatae. 2. Migrationes per diversas orbis partes. 3. Declinationes. 4. Jacturae. 5. Restaurationes.

Non facilè dixerim, an haec animo agitaverit olim consilia Christophorus Mylaeus, cujus extant quinqve libri de scribendâ universitatis rerum historiâ. In praefatione istius operis multa magnifica tibi promitti videas, et qvaedam his, qvae diximus, affinia. Sed longissimè ab illo abest instituto; nam nihil aliud, qvàm Encyclopaediam continuo orationis, elegantis tamen et concinnae, filo deductam velut in compendio proponit: nec tamen omnem illam, nec methodo illâ ordinatam, qvae capi à qvoqvam possit. In quinque libros illam dispescit historiam, qvorum 1. de Naturâ. 2. de Prudentiâ 3. de Principatu. 4. de Sapientiâ. 5. de Literaturâ agit: Sub qvibus qvasi summis capitibus omnium scientiarum et artium comprehendit argumenta. Non placet ista methodus, qvam ex suo Autor ingenio confinxit, ut quae nimis generalis ac confusa, et velut per lancem saturam omnia congerit, melius per series ac ordines regularum ac principiorum deducenda.

Tentavit et nostrâ aetate circa Historiam literariam aliqva Petrus Lambecius, cujus in lucem quoqve prodiit hoc titulo liber Hamburgi editus: Prodromus Historiae literariae, quâ continetur partim quidem generalis narratio, origo, incrementa, mutationes, interitus et instaurationes omnium linguarum, scientiarum, Facultatum et artium liberalium, secundum Chronologicam successionem seculorum omnis avi; partim autem specialis recensio virorum et foeminarum illustrium. Sed primordia istius operis procul dubio utilissimi tantum jacta sunt, quibus si opus plenum et perfectum superstruxisset, benè de re literariâ mereri potuisset: quanqvam tamen neqve ad omnia Verulamii placita respexerit, aut illo ordine methodoqve tractaturus fuisset. Promissi tamen sui memor, sub finem lib V. Commentariorum de Bibliothecâ Vindobonensi, denuò sperare nos jubet Syntagma

Vel ex solo illo ordine, qvem in libris collocandis observare jubet Gabriel Naudaeus in libro de instruondâ bibliothecâ Gallicè scripto, historia aliqva educi potest. Notari autem ista vult, ut 1. libri Facultatum et artium ponantur. 2. Veteres et novi autores in linguâ, qvâ scripsere, et hinc versiones omnes 3. Qvi partes scientiarum tractant. 4. Commentatores. 5. Scriptores particularium rerum. 6. Qvi adversus scientias scripserunt, ut Sextus Empiricus è veteribus, et Agrippa inter recentiores. 7. Novatores in artibus. 8. Primi certarum rerum scriptores. 9. Scriptores rerum variarum. 10. Praecipui Haeretici. 11. Collectores specialium voluminum et autorum. 12. Celeberrimorum virorum laciniae et fragmenta. 13. Locorum communium scriptores, Lexicographi etc. 14. Scriptores, qvi ex communi seculi genio scripsere. 15. Etiam minima, et qvae parvi aliis aestimantur. Ad has Classes redacti Autores notiones aliqvas animo suggerere possunt, ad qvas Idea alicujus Historiae concipi possit.

Sed perfectior illa longeqve ordinatior est series, quam in Philosophicâ Bibliothecâ concinnandâ sibi praefixit Lambecius; cujus ille typum operi secuturo praemisit. Quem ut hic proponam, quoniam in paucorum manibus liber est, non est fortè ab instituto nostro alienum. Primò enarrantur Philosophorum antiquissimorum Barbaricorum, Zoroastris, Hermetis etc. opuscula quaedam et fragmenta supposititia cum veterum et recentiorum translationibus et com~entariis 2. Philosophorum antiquissimorum Graecorum, Ionicorum et Italicorum, qui ante Platonem et Aristotelem floruerunt, et inprimis Pythagorae ac Pythagoraeorum opuscula et fragmenta, cum veterum et recentiorum translationibus et commentariis. 3. Philosophia Academica, Opera Platonis, editiones et translationes variae, Interpretes, Commentatores, Graeci, Latini, aliarumque linguarum, antiqui et novi. 4. Philosophia Peripatetica, Aristotelis operum editiones, translationes, interpretes, commentatores Graeci, Latini, aliorumque linguarum, antiqui et novi. 5. Philosophia Stoica Stoicorum Graecorum et Latinorum opera, cum variorum veterum et recentiorum translationibus et Commentariis

Atqve hic [Griechischer Text] est, ad qvem Philosophicam suam et Historicam Bibliothecam dispositurus erat Lambecius, in qvo tamen aliqva, si ordinem et argumenta spectes, vel mutari vel augeri possunt, praesertim in Historiâ Civili et Ecclesiasticâ: Facultatum enim Bibliotheca alibi proponitur, ac puto, ubi in rem ipsam venisset, multa ipsi nova [Griechischer Text] suggessissent. In hunc tamen campum immissis qvasi per [Griechischer Text] et velut in tabulâ patet Historiae literariae summa delineatio: Nam et [Griechischer Text] , qvae potuit, integra congeritur, nec illa tamen indigesta, sed suis locis sedibusqve distincta, unde per prudentiam aliquam [Griechischer Text] pulcherrimum illud, qvod volebat Verulamius, strui aedificium possit. Ex ipsa illâ congestione et repraesentatione simultaneâ nascitur illud [Griechischer Text] et [Griechischer Text] , ex qvo judicandi illa vis se exerit. Quae si in perpetuum continuumqve Historiae corpus compingerentur, maximi in

Tàm verò longèlateque se ejus prudentiae utilitas diffundit, ut nulla tàm sit exigua disciplina, cui illa non faces praeferat: ne quid dicam de ipso intellectu, qui in contemplatione [Griechischer Text] magis perficitur. Videmus hic quasi ante oculos positam illam per secula studiorum successionem. Nam, ut de temporibus post Christum natum dicam tantùm, regnavit in Philosophorum scholis Plato, ejusque Philosophia cum Christianâ Religione commista vel errores vel singulares quosdam sensus dogmatibus Theologicis invexit; Patres plerique huic scholae addicti, duravitque ille rei literariae et ecclesiasticae status, usque dum Alexander Aphrodisiensis doctrinam Peripateticam resuscitavit; quae per sex integra secula stetit, variè tamen ab interpretibus interpolata, ut sibi ipsi esset dissimillima, variis etiam casibus ac litibus agitata, de quo Lanovius videri potest in libro de variâ Aristotelis fortunâ. Traxit ex ejusetiam affinitate labem aliquam Theologie, quae Scholasticorum commentationibus in aliam planè formam speciemque mutata erat. Audiuntur passim virorum doctissimorum de his corruptelis querelae, de quibus legi possunt Erasmus passim, Ludovicus Vives in aureis de causis corruptarum disciplinarum libris: cujus Viri diligentia ad Historiam literariam recentioris temporis conferre non pauca possit. Adeò ad graecas literas et Aristotelis philosophiam tùm nauseabant omnes, ut, teste Alexandro Nekan libro de naturis rerum, Aristotelis libros à nemine, quàm ab Antichristo legendos et intelligendos crederent. Joann. Sarisber: lib. 1. Metalogic. cap. 3. ita de his terrporibus: Sufficiebat ad victoriam verbosus clamor, et qui undecunque aliquid inferebart, ad propositi perveniebant metam: Poëtae et Historiographi habebantur infames, et si quis incumbebat laboribus antiquorum, notabatur, et non modò asello Arcadiae tardion, sed obtusior plumbo omnibus er at invisus.

Latitabant tamen nonnunquam in Scriptoribus illis, horridi coeteroquin et inficeti styli, velut in sterquilinio quodam pretiosi uniones, quibus illi, qui è recentioribus magno supercilio multoque orationis suco rerum argumenta incrustant, sua illa commenta ornare didicerunt. Multi delicatuli nimis et fastidiosi,

Unius ille Richardi (qvem alii Johannem, ipse in Additionibus ad Hist. Lud. XI. Rogerium vocat) Suisset (qvod ex Anglic. Swinshead, os porci corruptum) cui cognomen Calculatoris datum erat, mentionem facit: cujus opera celeberrimis etiam Bibliothecis sunt ignota. In coelum propè extollunt illum hominem laudibus tùm Cardanus, tùm Scaliger. Et hic quidem Exercitat 324. Virum vocat, qui modum ingenii humani excesserit, et Exercitat. 340. tàm acutè scripsisse judicat, ut à paucis plenè ac pro meritis intelligatur. Tàm doctè, inquit, sibi ille visus est, ut cùm senex legeret, quae juvenis in literas retulisset, ubertim flevisse dicatur, sive, quod equidem puto, quia quasi recenter frueretur veteri diligentiâ, sive, quod paulò iniquius alii sunt interpretati, quia quae olim seripsisset in aetate florenti in effoetâ minus assequi possit intellige~do. Dignus profectò, quem neque senem senium faceret, neque naturae lex vita privaret, nisi meliorem vitam apparasset. Hec libentius scribo, quia viro illi maximò multa debeo: plura debiturus, si per ingenii mei imbecillitatem licuisset.

Cùm floreret jam pasim per Academias illa philosophandi ratio, et ad illius sensum tàm Theologia quàm Medicina temperaretur, reducta in lucem Jurisprudentum veterum fragmenta, eorumque doctores novam tàm Theologiae qvàm Philosophiae studia faciem circumposuerunt: Ex illo enim tempore eorum studium et dignitas quanquam non statim conciderit, paulatim tamen sequentibus temporibus evilescere coepit. Accidittamen postea, ut partim Jurisprudentiae beneficio, Legibus Romanis antiquitatum simul et historiae Romanae, cumque illis aliqua veteris elegantiae cura reduceretur; partim occasione litium, quae Theologiae tùm publicè receptae movebantur, et Biblia sacra legerentur, et Hebraeae ac Graecae linguae studia excitarentur, Patres è claustris Monachorum, ubi velut in sepulchris hactenus delituerant, in muséa doctorum velut in vitam et lucem revocarentur.

Accessit magnum novae huic literariae periodo momentum, restaurata in occidente è Graecorum exulum, captâ Constantinopoli, reliquiis Graecarum rerum notitia. Scholae tùm publicae illâ in linguâ habebantur. Vertebantur in Latinam Historici, Patres, Latini MS. codices è Bibliothecis promebantur, inusitatâ Mediceae familiae liberalitate, cui primos illa [Griechischer Text] literaria spiritus debet; Cui accedebat Alphonsus Rex Neapolitanus, Matthias Corvinus Rex Hungariae, Ludovicus XI. Rex Galliae, de cujus in literis promovendis studio legi Gabrielis Naudaei Additio ad Historiam Ludovici XI. potest; Obstetricias adhibebat manus, quod labores doctorum, Bibliopolarum [Griechischer Text] provocabat divinum Typographiae inv ntum. Hinc quasi genio quodam impellente intra paucos annos è veterno excitata sunt doctorum ingenia: Philosophia partim ex ipsis Aristotelis limpidis fontibus restaurata; partim nova à Novatoribus super Empedoclis, Epicuri, Philolai, Pythagorae, Democriti principiis exstructa: Jurisprudentia veteri splendori, per viros antiquis illis Papinianis, Modestinis comparandos, asserta; Philologia omnis Hebraea, Graeca, Latina superstitiosè et ad invidiam reliquarum disciplinarum exculta; Omnis denique divinaru~ humanarumque rerum sapientia sibi ipsi restituta. Quo beneficio utinam diu frui nobis contingat!

Sed Magnatum partim imperitiâ socordiâ et amentiâ; partim hominum pravâ indole, non nisi quaestum respicientium, culpâ factum est; ut de veteri illâ verâqve et solidâ doctrinae gloriâ excidant Academiae et Scholae, dum illa veteris doctrinae sensim subrepit oblivio; et ipsa tandem barbaries cum corruptissimis simul moribus et flagitiosa profanorum hominum sapientiâ reducitur. Qvo

Multa praeterea qvasi ex abdito subministrat veterum recentiorumque temporum parallelismus scientiarum arcana, quorum vix summa rudisque notitia ad [Griechischer Text] illos pervenit: quae si exsculpi èlatebris tota nequeunt, vel solâ suspicione industriam Philosophi juvant, et in memoriae larario reposita, [Griechischer Text] posteritatis [Griechischer Text] feliciori successu excitabunt Demonstravit elegantissimâ de Arcanis scientiarum dissertatione Erasmus Bartholinus, quantâ sollicitudine scientiarum sacra texerint, qui ex iis gloriam quaesiverunt populi, et quàm illa eviluerint propalata: Enarrat rerum deperditarum jacturam integro libro Pancirollus; Quorum omnium memoriam nobis historia conservat, ut residuas è tristi naufragio tabulas, quas tamen collegisse non jucundum tantum, sed et utilissimum est.

Patet ex historiâ literariâ, eundem esse artium, qui hominum, qui Imperiorum est, genium: Ortum illis adolescentiam esse, et denique occasum. Nascuntur artes interdum subitò, subitò extinguuntur. Elegantissimè hunc doctrinarum orbem depinxit Vellejus: Aliis aemulatio ingenia, et nunc invidia, nunc admiratio, incit at ionem accendit, naturaque quod summo studio petitum est ascendit in summum, difficilisque in perfecto mora est, natur aliterque quod procedere non potest, recedit. Et ut primò ad consequendum, quò priores ducimus, accendimur, ita ubi praeteriri aut aequari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit, et quod assequi non potest, sequi desinit, et velut occupatam relinquens materiam quaerit novam: praeteritoque eo, in quo eminere non possumus, aliquid in quo nitamur, conquirimus, sequiturque ut frequens ac mobilis transitus maximum perfecti operis impedimentum sit. Dehis omnibus singulatim agere nimis hìc prolixum foret. Multa dici notarique possent, si recentiora cum veteribus illis in theatru~ et in contentionem deducamus. In historiâ literariâ velut in speculo utriusque temporis faciem ante oculos positam videre possumus. Observabimus, in quibus antiqui superent novorum temporum ingenia, in quibus illi ab his superentur. Sua est singulis aetatibus ingeniorum foetura, sunt artium temporarii proventus, quarum messem historia velut in horreo quodam congerit, ne spicilegium quidem illarum rerum omissura. Qui [Griechischer Text] illa cognoscere desiderat, adeat Alexandri Tassoni librum decimum, voluminis istius, quod Italicâ linguâ sub titulô Pensieri diversi s. diversarum cogitationum scriptum est: Ubi ille omnia disciplinarum genera pervagando, illarum antiqua novaque ostendit incrementa. Eorum autem onimum vel nulla superesset vel exigua cognitio, si libros et Bibliothecas tot thesaurorum promicondas non excusserimus. Non potuisset Plinius tàm divitem nobis rerum naturalium penum relinquere, nisi in subsidium Bibliothecas Romanas adhibuisset. Non ipse Aristoteles tàm multa, tàm diversa, in omni studiorum, in omni philosophiae genere, nobis reliquisset, nisi à veteribus Bibliothecis adjutus, quem primum è Graecis Bibliothecam instituisse et collegisse volunt. Cui

Multum scil. conducit vel sola veterum arcanorum nomenclatura: quae cum animo nostro objicitur, statim ad idearum talium contemplationes disponit, ut vel ead em vel alia ad eorum [Griechischer Text] velut ex semine quodam producat. Equidem existimo, multa illarum novitatum, in quibus secula nostra triumphant, jam tùm antiquitus cognita fuisse, iterumque deperdita. Infinita enim sunt, quae ex rerum mutuis applicationibus vel per ingenium vel per casum produci possunt. Saepè unius seculi, imò unius anni, diversis et gentibus et hominibus eadem in mentem venire possunt artificia, quae celata primum, vel ad alios devolvuntur possessores, vel ex ingeniorum simili quasi concentu et tacitâ conspiratione formantur. Vivebat seculo hoc ineunte Magnus Pegelius, Rostochiensis primùm, hinc Helmstadiensis Academiae Professor, cujus variorum experimentorum syllabus singulari libro prodiit hoc titulo: Thesaurus rerum selectarum, magnarum, dignarum, utilium, suavium, pro generis humani salute oblatus. Multa illic Autor notat ab se excogitata in omni studiorum genere, Mechanicis, Mathematicis, Naturalibus, arcana, quorum aliqua annis insequentibus magno cum apparatu et pompâ in lucem edita vidimus, et in quibus hodiè inveniendis laborat multorum industria. Non facilè tamen dixerim, qvomodo factum sit, ut à Pegelio ipso nil eorum artificiorum in effectum deductum fuerit, vel tàm exigua ac pene nulla ejus apud alios mentio fiat. Fortassis et ipsi, quae omnibus rerum novarum inventoribus, Invidia et Incredulitas obfuit.

Varia illic occurrunt memorabilia. Cum p. 111. proponitur ratio Chirurgica insignis et rara homini communicans extera, quae ipsi bona, et interna multa quae noxia avertens: cui non Chirurgiae alicujus infusoriae suspicio oriatur? Paginâ 125. de navigii aërei fabrica agit: de illo Franciscus Lana in prodomo all' arte maëstra operosè egit, et ante illum quoque Petrus Mormius in arcanis collegii Rosiani detectis pag. 14. et 15. quaedam proposuit. Paginâ 125. de machinâ aliquâ memorat, quam tempore quocunque quivis seu fortior seu debilior agitare possit: Simile quid in actis Anglicis et Gallicis deprehendimus. Ibidem de ratione, quâ ex vase uno liquores quotcunque diversi effundantur, habetur; ita ut quivis inde vinum, nunc rubrum nunc candidum, nunc aqvam, nunc aliud atque aliud liqvoris quodcunque velit genus, imò calidos et ferventes, si velit, liquores depromat. Cui verò non idem hoc artificium videbitur? quo aliquis ore evomere varii generis liquores potest, quod à circumforaneis quibusdam, ante annos non ita multos, cum maximâ omnium admiratione factum fuit. Quae pag. 126. proponuntur artificia Archimedaea, quibus liqvorum bonitas vel pravitas exploretur, illa nostrâ aetate spectata fuere, et à Kirchero in mundo subterraneo exhibentur. Navigium submaritimum, de qvo pag. 127. agit, et

Hos ac multò plures usus praestare poterit Historia literaria, ad quam diligentiùs excolendam meritò eruditorum studia conspirare debebant. Multa illo in genere Joh. Gerh. Vossius praestitit, ac plura praestare potuísset, si, quae affecta habuit, absolvere potuisset. Nostro tempore vel Conringio vel Boeclero labor ille demandari potuisset. Conringius certè jam tùm insignem ejus partem in antiquitatibus Academicis absolvit. Versatur et in nonnullorum manibus ejusdem liber [Griechischer Text] de scriptoribus; qvam tamen extemporalem ego operam crediderim. Boeclerus non attigit hoc doctrinae genus, nisi qvod exiguus ejus liber in commodum tironum de scriptoribus prodiit, qvi praeter Nomenclaturam Autorum et editionum nihil habet. Coeteri, qvi ad hoc argumentum accesserunt, non istâ [Griechischer Text] literariâ instructi, planè ineptè in hoc negotio versantur, et paupertinam eruditionem ostentant. Qvid enim efficiant, qui aliena negotia curant, Excussi propriis? Suscipi illa res debet ab ingenio non jejuno et imperito, sed operi huic soli intento, sed cujus magna sit judicandi solertia, qvodqve è [Griechischer Text] illo [Griechischer Text] indagare rerum occultarum nexum possit.

CAP. III. DE RE BIBLIOTHECARIA, Et quidem I. de Causis erigendarum Bibliothecarum.

Summaria.

QUi Historiae literariae penetralia perreptavit, verè qvod de Longino olim dicebatur [Griechischer Text] dici potest: Qvem nemo sibi titulum acqvirit, nisi è mortuis Bibliothecis se ipsum Bibliothecam vivam fecerit. Utriusqve Bibliothecae qvidam nexus est Bibliotheca [Griechischer Text] dici non potest, nisi qvi mortuas probè excusserit. Bibliotheca verò mortua erit, cujus rectioni non praeficiatur [Griechischer Text] aliqva [Griechischer Text] . Elegans ille lusus est Leonis de S. Joanne, qvi scripsit Ideam Bibliothecae viventis et mortuae ad Henricum Memmium, cujus libri vel titulo tàm praeclaram Memmii Bibliothecam, qvàm ipsum laudabat, teste Ludovico Jacob. Tr. de Biblioth. p. 544.

Ut ad Bibliothecariam rem tandem accedamus, sciendum est, Bibliothecae nomen esse [Griechischer Text] , nam vel numerum librorum significat, vel ipsum illum locum, in qvo libri ponuntur, qvi et Apotheca ICtis dicitur l. 12. §. 33. ff. de instructo vel instrumento legato. Solent et tituli librorum, uno aliqvo libro congesti, Bibliothecae nomine salutari, qvales Catalogi sunt, vel libri multarum rerum copiâ instructi, ut Diodori et Apollodori Bibliotheca; vel multi autores in unum aliqvod systema collecti, ut Bibliotheca Patrum. Huc referri debet, qvod à Monachis, aliisqve aevi infimi scriptoribus Bibliothecae nomine Vetus et Novum Testamentum vocetur. Ita Durandus lib. 6. Rational. cap. 1. n. 27. Bibliotheca à Graeco nomen accepit, et est nomen aequivocum, scil. locus, in quo libri reponuntur, et volumen ex omnibus libris V. et N. Testamenti ab Hieronymo compositum. Vid. du Fresne in Gloslario, hâc voce. Ridicula erat Calvisii Sabini è servis Bibliotheca, de qvo Scneca ep. 27.

Sed illa ad rem adeò non pertinent: Veniamus ad Bibliothecas ipsas, quales vel privatae sunt vel publicae. Illae, qvanqvam in molem tantam non excrescant ut publicae: sunt tamen etiam inter privatos viri illustres et opulenti, qvi in libris omnis generis coemendis nullis parcunt sumptibus Qvorum [Griechischer Text] reprehendit Seneca. Ep. 2. et 45. et de Tranquill: animi c. 9. ridet Lucianus in libello [Griechischer Text] , et Auson. eptgr, 43. Sunt ita animati nonnulli ut

cum vastioris bibliothecae minor interdum usus sit, qvàm ejus, qvae selectis paucioribus libris constat. Qvo de argumento legatur elegans Rolandi Marelii nona libri primi epistola. Ita ille eo in loco: Ad doctrinam quidem comparandam quin lectione opus sit, nemini dubium est: sed et attenta meditatio et accurata naturae et rerum, quae ob oculos versantur, quotidianorumque eventuum consideratio non minoris fortè est utilitatis: modò prima disciplinarum elementa hauseris, et

Ac prima qvidem et antiqvissima librorum colligendorum occasio fuit, ab actorum Reipublicae collectione ac conservatione, qvae certo qvodam in loco custodiri debebant. Etenim cùm publicè interesset conservari rerum gestarum memoriam, primum qvidem negligentius in gente adhuc rudi, majori deinde cura in illam incubuerunt. Nam sculpturis, picturis, saxorum inscriptionibus, antiqvissimâ illâ et primaevâ maximeqve naturali communicandi res suas viâ, omnia, vel deniqve rudibus qvibusdam elogiis et hymnis ad posteros transmiserunt: Qvod de Germanis nostris testatur Tacitus, qvorum carminum inqvisitionem diligentissimam promiserat in Germaniae Antiqvitatibus Aventinus, ut ex syllabo argumentorum operis prodromo patet. Sed nihil penè et valdè exigua eorum vestigia in Annalibus Bojaricis deprehendas, qvibus uberrima sperare nos vetat Cisnerus eorum editor. Apud Aegyptios Sacerdotibus hoc negotium dabatur, ut referrent omnia in literas. Apud Chaldaeos itidem hoc fiebat, imò apud ipsos Hebraeos, de qvo videatur Josephus libro contra Apionem, et Mascardus dill' arte historica trattato 1. cap. 1. et 2. Unica certè illa apud Chinensium populum et prima cura fuit: nam referente Martinio lib. 1 Fuit et est etiamnum genti huic usitatum, ut doctissimis aliquot Philosophis Imperatoris de functi res gestae conscribendae à successore mandentur: Quod munus apud ipsum cum primis est honorisicum, et à summis quibusque viris expetitum. Hinc Historia Sinica ita sibi semper similis continuatur, ut, quanquam ab alio sit atque alio succedentibus annis adaucta, unius tamen autoris esse opus videatur. Prima et antiquissima historia stylo ferreo foliis incisa: posteà verò chartis inscripta vel impressa typis. Lieupangus Imperator cum Ingum vicisset, referente eodem Martinio lib. 7. Siachous vir consultissimus, spretis divitiis omnibus, quae in manu ejus erant, museum summi magistratus ingressus, inde tabulas imperii geographicas et libros, in quibus particulatim omnia provinciarum peculiaria et munitiora loca, reditus et hominum numerus accuratissimè repraesentabantur, secum abstulit atque servavit. Ex his deinde Lieupangum omnem imperii statum adeò scienter edocuit, ut omnes, et praecipuè Lieupangus admiraretur, undè tanta rerum ei notitia: Quem proin Imperator honoribus ac divitiis auxit amplioribus, quam si civitatis unius gazam omnem solus acquisivisset, ditior è libris unus, quàm milites omnes à praedis. Vel ex hoc illustri videmus exemplo, his praecipuè scriptis, qvae ad Rempublicam pertinent, primùm fuisse instructas Bibliothecas, qvae Archivorum nomine posteà dictae fuerunt, cùm separarentur publica illa ab aliis rebus. Chartarium sequioribus temporibus dictum est, ubi servabantur Epistolae. Olim Athenaica, vel, ut Salmasio emendatori placet, Athenica dicebantur, in qvibus reponebantur literaria monumenta, ut Epistolae et orationes Ducum Imperatorumqve, Ephemerides Principum et

Post causam, qvae ex necessitate videtur nata, ad Bibliothecas erigendas incitarunt ipse studiorum mentisqve excolendae amor, et [Griechischer Text] , qvalis in Regibus nonnullis depraedicari satis neqvit. Inprimis verò Ptolomaeoru~ familiae proprium id studium fuit, et aliis qvoqve Imperatoribus, Regibus, Principibus nostri seculi, qvorum hic magnum dare Catalogum poteramus. Vel unius Augusti, gloriosae memoriae, Brunsuicensium Ducis, singularis ac incredibilis ille ardor depraedicari satis neqvit, qvi dignissimum virtutis praeconem nactus, [Griechischer Text] Conringium in Epistolâ de Bibliothecâ Augustâ ad Illustrissimum Boineburgium scripta, quâ ille nec sine ratione supra omnes Regum Principumqve similes impetus hos labores extollit. Septem enim illic argumenta recenset, qvae admiranda vocat, unde Bibliothecae illius dignitas et Autoris simul aestimari debeat. Verè ille Bibliotheca mortuae suae [Griechischer Text] , imò ipsa ejus anima; verusqve, qvod in magnâ laude ponendum est, Bibliothecarius. Ipse, qvod mireris, tot librorum indices, spissa volumina, ut eò cognitiora haberet omnia, suâ manu scripsit; ipse pulcherrimâ serie disposuit, qvae vel privati hominis fatigare patientiam possint. Continuos ejus pro Bibliothecâ augendâ labores, vigiles per omnia terrarum oculos, studia indefessa summis elata laudibus vide: neqve enim illa nobis recoqvenda. Ignosci privatis debet, si hâc discendi cupiditate abrepti cum rei suae familiaris jacturâ hîc insaniant. Etenim si unqvam, hoc cum ratione insanire est: Qvâ multos ita abductos vidimus, ut vel genium fraudarent, qvo animum his deliciis pascerent: Aliqui vel vitam sibi acerbam existimarunt, si libris sibi carendum foret, ut igne et aquâ sibi interdici tolerabilius habuerint, qvàm librorum facere jacturam. Qvod poenae genus non ignoravit Tiberius, qvi, referente Suetonio, in Tib. cap. 61. qvibusdam custodiae traditis, non modò sermonis et colloqvii usum, verùm etiam studendi sustulit potestatem. Alphonsus Rex, teste Sylvio in libro # dict. Alphonsi, solâ lectione recreatus è morbo convaluit. Corrafius ICtus magni nominis in Epist. quaest. cap. 18. omne vitae solamen, vivendi

Praeter haec utilitas quoqve publica est, qvae librorum collectionem suadet. Qvemadmodum enim proventus agrorum fructus congerere solemus; ita ingeniorum veluti messes in his custodire horreis debemus. Qui sunt tàm stolidi populi, ut patriae suae fruges reditusqve perire sinant, et ingeniorum opes rescindant, unde maxima genti gloria, civibus commoda? Atamplas aliqui possident Bibliothecas, publicae qvoque institutae sunt, sed non in aliorum usum. Nimirum qvasi scenae tot libri inserviunt, oculos tantùm moraturi, non animos saturaturi. Cui bono thesaurus absconditus? Ergò in tinearum et blattarum gratiam tot opes impenduntur, tot libri colliguntur. Galli in eo liberales, apud qvos vel privatae Bibliothecae ad publicos usus conceduntur. Bodleiana Oxoniensis singulis diebus patet. Qvae tamen secretiores sunt, commendatione Patronorum expugnari poslunt. Manuscriptorum non adeo facile copia dari solet. Est ubi invidia illam negat; est ubi furti metus peregrinos arcet. Nullos ea in re praeter Anglos difficiliores se sensisse qveritur in praefatione ad Polybium Gronovius. Solet verò usus tam Manuscriptorum, qvam impressorum, certis qvibusdam legibus concedi, qvae Bibliothecis singulis singulares esse solent: qvorum aliqvae à nonnullis notatae sunt. Utilitatem hanc commendatum iverunt viri doctissimi. Extat Sanderi dissertatio paraenetica pro instituendâ Bibliothecâ publicâ Gandavensi ad Magistratum et proceres ejusdem urbis, ubi argumentis omnibus rem agit. Qvibus cautelis legibusqve usus Bibliothecae sit circumscribendus, docuit Naud us in librô saepiùs laudatô, de Bibliotheca iustruenda cap. 9. Fructus verò hinc redundare uberrimi ad viros doctos possunt. Non potuisset tam varia, tam vasta opera

Ille qvanqvam semper respici usus debet, saepè tamen potius in pompam et magnificentiam ostendendam instituuntur bibliothecae. Domitianus ipse, hostis alias bonarum mentium et virorum sapientum, Bibliothecas tamen incendio absumptas impensissime reparari curavit, exemplaribus undiqve petitis, missisqve Alexandriam, qvi describerent emendarentqve. Eadem causa Cle opatram ad reparandam Bibliothecam Alexandrinam impulit. Sed ignoscendumhuic morbo est, per qvem aliorum saluti prospicitur. Longè enim honestius, si inserviendum est magnatibus, in Bibliothecarum instructionibus, qvam in magnificis substructionibus, spectaculis, epulis, et innumeris aliis perdendarum opum instrumentis, insanire. Qvidqvid hîc impenditur, in reipublicae bonum cedit, cum coetera, vel periturae voluptati, vel inutili vanitati, cum civium detrimento impendi soleant.

CAP. IV. DE MEDIIS ERIGENDARUM BIBLIOTHECARUM, deque earum ornatu.

Summaria.

VIdimus de causis, ob quas Bibliothecae institui solent: dispiciamus jam de modis, quibus ad earum exstructionem perveniri soleat. Comparantur Bibliothecae per emptionem, cum vel integrae emuntur, vel singulares libri. Praestat vero integras, ut fundamentum, substernere nostrae, quam sparsos hinc illinc libros colligere. His initiis illustrissimae Biblicthecae ad eam magnitudinem excreverunt. Ita Franciscus de Joyeuse ex tribus aliis, inter quas Pithaeana, suam collegit et confecit, teste Ludovico Jacobi p. 524. Idem de Bibl. Augustâ testatur Conringius. ESimeonis Bosii Bibliothecâ suam instauravit Cordesius. Ut vero cum lucro et commodo nostro cöemantur libri, variae artes observari debent: nam vel vilissimae tabernae visitandae interdum sunt; è quibus ipse saepe, quae non credideram, extraxi. Familiaritas contrahenda cum heredibushomi num doctoru~, praecipue indoctis; à quibus vellibri manuscripti, vel ab ipsis scripti, sed propter singulares causas suppressi, saepe comparari possunt. Tales libri multi notati sunt in vitis virorum illustrium, qui latitant passim apud haeredes, sed in lucem raro protrahuntur, ac saepe in rapaces alioru~ manus incidunt. Ubi jam nobilium exercitationum Libri. I. C. Scaligeri, quos Robertus Constantinus editurus erat, teste Michaële Neandro in praefatione luculentâ, Graecae Linguae

Notitia esto praecipuorum per totam Europam librariorum, aut hominum, qui nostri causa omnia bibliopolia et Typographéa perreptent; qua sagacitate nemo eundem Pinellum superavit, de qvo haec in vita ejus Gualdus: Instruxerat ille praeclaram hanc discendi cupiditatem, ope multorum, qui eadem voluptate afficerentur. Hos non in Italiae Europaeque urbibus modo, sed et in oppidis vicisque selegerat, quorum industria continenter uteretur, ad quos Epistolas schedulasque oportune missitaret: Catalogi omnium nationum, omnium Bibliopolarum, evolvendi et inquirendi. Dela Croix du Maine à primâ uventute vastissimos catalogos, ut librorum notitiam haberet, congessit, ut testatur ipse in praefatione Bibliothecae suae Gallicae, et Ludovicus Jacobi pag. 673 et 674. Ita de Pinello Gualdus: Nundinarum Franoofurtensium Venetorumque Bibliopolarum librarios, quotquot erant, indices sedulo perlustrabat, et ab amicis, qua Italicis, qva Transalpinis omnia diligenter in Bibliothecae ornamentum percunctabatur. Si quid Romae,

Non parum etiam juvare solet illum librorum cumulandorum ardorem, si significemus aliis nostra Bibliothecae erigendae consilia, praesertim, si in autoritate aliqva constituti ob munus publicum, vel officiis ac humanitate nostra multos nobis devinxerimus. Talibus soepe ultro offeruntur aut donantur, qvae aliis magno labore pretioqve constant, qvod exemplo Richardi de Bury probat Naudaeus. Is cum fuerit Cancellarius et Thesaurarius Angliae, brevi temporis spatio rarissimos sibi libros collegit. Ita ipse Richardus in Philobiblio, qvod appendicis loco epistolis philologicis Goldasti additum est, cap. 8. Succedentibus prosperis Regiae Majestatis consecuti notitiam, et in ipsius acceptati familiam, facultatem suscepimus ampliorem ubilibet visitandi pro lubitu et venandi quasi saltus quosdam luculentissimos, tum privatos, tum communes, tum regularium, tum secularium librarios. Praestabatur nobis aditus facilis, Regalis favoris intuitu, ad librorum latebras liberè perscrutandas; amoris quippe nostri fama volatilis jam ubique percrebuit, tantumque librorum et maxime veterum ferebamur cupiditate languescere, posse vero quemlibet per quaternos facilius, quam per pecuniam, adipisci favorem. Quam ob rem cum suprà dicti Principis autorit ate suffulti possemus et obesse et prodesse, proficere et officere; vehementer tam majoribus quam pusillis affluxerunt loco encaeniorum et munerum locoque donorum et jocalium coenulenti quaterni, ac decrepiti codices nostris tam aspectibus quam affectibus pretiosi; tunc nobilissimorum monasteriorum aperiebantur armaria, reserabantur scrinia et cistulae solvebantur. Operae pretium est legere, qvae illic plura habentur rei literariae strategemata, non nitido qvidem stylo, sed eruditè tamen scripta. Qvò spectat conversatio qvotidiana cum diversarum artium professoribus, qvos beneficio sibi devinxerat: Tales, inquit, in nostro tyrocinio commilitones elegimus: tales in thalamo collaterales habuimus: tales in itinere comites, tales in hospitio commensales: et tales penitùs in omni fortunâ sodales. Pinelli qvoqve Bibliotheca vehementer augebatur libris, qvos mittebant ii, qvibuscum amicitia illi intercedebat: Vidimus, inqvit Gualdus, doctorum hominum plerosque, egregios dico et nominis magni, ad suam dignitatem pertinere arbitràtos Muscum Pinelli exornari commentario quoquam è suis. Facilius qvoqve ementur libri, si detrahatur sumptibus non necessariis, qvi ad ornatum librorum spectant, et si libri rariores, qvales pretio immani solent vendi, non statim coëmantur, sed occasioni commodiori reserventur; ea qvoqve qvae minus utilia sunt relinqvantur, qvod pulchrè monet Naudaeus pag. 112. 113.

Ut non sine onere ad Bibliothecas pervenimus per emptionem, ita gratius et lucrosius est per legata et donationes bibliothecas obtinere; quomodo multae publicae creverunt. Bibliotheca Oxoniensis penè tota ex legatis et donationibus amplissimis congesta est, certatim liberalitatem suam testantibus

Atqve hi omnes parandorum librorum modi legitimi: luctuosi sunt aut inhonesti, cum è manibus hostium, vel spoliis, aut furtis illi comparantur, è qvibus non paucae Bibliothecae creverunt. Ipsa Vaticana Heidelbergensis Bibliothecae integrae, ut fama est, direptione aucta est. Qvanqvam aliqvi, qvi in notitiam secretiorum Bibliothecariorum penetrarunt, negant ejus qvicqvam ad Bibliothecam publicam pervenisse, sed per Cardinalium privatas Bibliothecas fuisse divisam; ac ostendi qvidem capsas clausas, in qvibus libri reconditi dicuntur, eas tamen esse vacuas. Non vacat recensere Bibliothecas, qvibello interierunt, vel ad alios Dominos pervenerunt. Sola illa Matthiae Hunniadis incomparabilis Bibliotheca, incomparabili universae Furopae damno, partim à Turcis distracta, partim ad Caesaream Vindobonensem et Augustam Guelferbytanam translata luctuosisiimum ejus exemplum praebet. Nisi fortè damnum hoc solantur Budae nuper recuperatae literaria spolia, de qvibus publicis relationibus

Ut Bibliothecae integrae in spolia cedunt, ita per furta insidiae MStis codibus strui solent, qvi vel planè subducuntur, vel mutilantur etiam â viris doctis. Quare prae coeteris â rapacibus unguibus secretius custodiri solent, nec facile ad eos admitti, nisi quorum explorata fides est. Onerat hoc crimine Didacum Mendozam, Caroli V. apud Venetos oratorem Schockius in oratione quartae de libris et bibliothecis, cujus illic ingeniosum furtum recenset: Ut ornare posset Bibliothecam, quam animo moliebatur, legatos à Bessarione Thesauros expilavit, et quidem tam subtiliter, ut jur are ausim, nunquam surem aliquem doctius furtum perpetrasse. Ad suos jam redierat gratus hospes, antequam aut persentisceret Respublica, aut quis ex Bibliothecae procuratoribus. Nam armaria, ex quibus MStos et membranaceos codices abstulerat, aliis vulgaribus et ejusdemprope molis libris replevit, ne ante deprehenderetur furtum, quam speciosa ejus ejurandi foret ratio. Haec ille, nescio cujus autoris fide, tradit: qvae tamen apud alios legere me non memini. Nescio, an et in nomine erratum sit: nam Didacum ille vocat, qvem alii Jacobum Hurtadum de Mendoza, qvi in Bessarionis illis MStis, Venetae Reipublicae donatis, describendis operam sumtusqve impendit, teste Claudio Clemente in Historia Bibliothecae Scoriacensis; cujus haec verba: Graecis Exemplaribus partim conquirendis in mediâ Graeciâ, partim è Bessarionis Cardinalis Nicaeni Bibliothecâ describendis, operam sumtusque impendit. Navem praeterea Graecis calamo exaratis libris onustam à Turcarum Imperatore obtinuit: moriens legavit Regi suam Bibliothecam, refertam plurimis et vetustis illis codicibus Graecis, Latinis, Arabicis, tàm impresis, quàm Manuscriptis. Franciscus tamen Schottus part. 2. Itinerarii Ital. cap. 10. Didacum Hurtadum Mendozam vocat, Caesaris olim apud Venetos Legatum, qvi nave qvâdam libris MStis plenâ Bibliothecam Scoriacensem auxit. Minùs reprehendendi tamen videntur, qvi publico bono interdum compilarunt Bibliothecas ab invidis celatas et ad usum denegatas. Fecit hoc Matthias Flacius Illyricus, qvi, teste Melchiore Adami in ejus vitâ, dissimulatâ personâ et habitu in Germaniâ Monasteriorum Bibliothecas perlustravit: qvos commodè potuit, historicos clam abstulit, atqve isto adminiculo librum, qvi Catalogus testium veritatis inscribitur, confecit.

Hactenus de modis, qvibus congeri Bibliothecae possunt, qvi nunc hoc seculo feliciores sunt et faciliores, qvam olim fuerunt. Magnis enim impensis pauca volumina describebantur: At nunc Typographiae beneficio vasta volumina, et numero longe majore, modicis etiam sumtibus, comparari possunt, si cum antiqvis illis comparentur. Nam qvanqvam librorum in veteribus Bibliothecis

Ut et de ornatu aliqva dicamus; qvandoqvidem et illa ad rem Bibliothecariam pertinent; notandum est, nimium vel loci, ubi conduntur libri, vel ipsorum librorum ornatum esse supervacuum; vel qvod inutiles impensae sint, meliùs in ipsos libros impendendae, vel qvod speciosior ille librorum habitus non sit ad durationem et perennitatem institutus. Qvod ad locum illum attinet, ubi conduntur libri, de ejus culturâ et ornatu apud veteres multa Lipsius et Conringius in laudatâ saepius Epistolâ pag. 141. et seqventibus. Optimus ille imaginum ornatus fuit: solebant enim virorum doctorum effigies vel sculptae, vel gypsatae, vel pictae in parietibus repraesentari, ut corporum simulacra in statuis et picturis, qvemadmodum animorum imagines in libris, oculis obversarentur: Qvod vel Marci Varronis vel Asinii Pollionis inventum meritò laudat Plinius l. 5. c. 2 Videri qvoque ad hanc rem Emundus Figrelius, de statuis in Bibiliothecis positis, potest cap. 24. libri de statuis. Inest vel imagini et umbrae aliqva ingenii superstitis lux, qvae excitare spectantium oculos et animos possit: Qvos sumptus aliqva ex parte levant, qvi hodie integra volumina talium imaginum aeri incisarum in lucem dederunt. Qvi vero aliis picturis ad rem literariam non pertinentibus ornatus impensas augent, inepti sunt; Qvod in Bibliothecá Vaticanâ factum videmus, in cujus picturis enarrandis et describendis Angelus Roccha et Mutius Pansa inanem operam posuere. Qvi ornatissimae externo illo cultu Bibliothecae ideam descriptam volet, legat luculentam illam Bibliothecae [Griechischer Text] omni apparatu instructae expressionem apud Cresollium Vacat. autum. lib. 1. cap. 6. ubi inter alia de lucernis Bibliothecariis agit. De librorum ornatu apud veteres legendus est Hermannus Hugo in librô de primâ scribendi origine, et Bartholinus libro de legendis libris dissertat. 4. Apud nos eorum elegantia vel à typo et chartis est, vel ab externo ornatu. Ac verum qvidem est, amplitudinem chartarum et elegantiam typorum multum facere ad comméndationem libri, qvod Erasmus qvoqve notavit Chrysostomi edens opera l. 28. Epist 4. Non parum conciliant gratiae, et lectorem alioqui fastidiosum ceu lenocinio quodam invitant. Externa sunt ista fateor, sed ea tùm demum fatebor pro nibilo ducenda, si sordida vestis, illota facies, impexus capillus, nihil obscurant bonae formae gratiam, sique nihil eam commendant cultus et honesta mundities.

In his Germania olim nostra curiosissima, qvae cum typos prima invenisset, eos dedit qvàm ornatissimos; cum hodie multis in locis adeo sordida excudat volumina, ut, si ad chartam spectes, sterqvilinio videantur effossa; si typos, non impressa, sed atro colore oblita credas. Dedit Italia, Belgium, et nunc Gallia, venustos admodum et concinnè formatos libros, qvorum etiam exterior species legentis oculos oblectat. Alioqvilibrorum nitor nimius possessori pudorem

CAP. V. DE ORDINE BIBLIOTHECARUM, deqve earum Eversionibus. Summaria.

NOn juvat Thesaurus temerè congestus. Nam quid habet pulchri constructus acervus? Non prodest libros cumulare, si illis idoneè uti non possumus. Plus è cumeris modicis multi, quàm è granariis alii, depromant. Rudis indigestaque moles corporum nec ad ornatum, nec ad usum

Qui Bibliothecam universalem in compendium trahere velint, duobus tribusque libris ex aliquorum Consilio illam absolverent. Mottaeus Vayerus, ut cap: praeced. diximus, centum librorum Bibliothecam Principi commendavit. At Agrippa non nisi duos commendat. Ita enim ille lib. 3. Epist. 32. Duos tibi praecipuè legendos dabo; unum Latinum Plinium, alterum Graecum Plutarchum. Hi duo (crede mihi) prae coeteris sufficiunt ad reddendum hominem in omni scientiarum genere utrâque linguâ doctissimum. Guido Patinus Vir lepidissimus simul et doctissimus duos adjungit: Ita enim in epistolarum Gallicâ linguâ scriptarum sextâ: l'Histoire de Pline est un des plus beaux livres du monde: c' est pourquoy il à estè nommé la Bibliotheque des pauvres. Si l' on met Aristote avec luy, c'est une Bibliotheque presque complete. Si l' on ajoute Plutarque et Seneque, toute la famille des bons livres y sera, pere et mere, ainé et cadet.

Causae evertentes Bibliothecas vel ex hominum malitiâ, vel ex simplicitate et barbarie, vel ex superstitione, vel ex casibus fortuitis proveniunt. Non facilè credat aliquis, adeò malitiosos esse nonnullos, ut in bibliothecas grassari velint. Qvod fieri tamen saepè vidimus vel ab hostium barbarie, vel militum inconsulto furore. Quot non ex antiquis bibliothecis profanorum manibus direptae perierunt? Quae non in ipsâ Germaniâ nostrâ passim librorum strages? Non alio fato Fuldensis monasterii amplissima veterumque librorum ad miraculum plenissima ac totius Europae celeberrima, ut Melchior Adamus illam in Vitâ Francisci Modii describit, periit. Fuit inter Chinenses tàm flagitiosae ambitionis Tyrannus Xius, qui ut sibi uni et soli laudem quaereret, omnes libros Sinicos exuri jussit, ut priorum Imperatorum omnium exstinguerentur memoriae. Hujus tamen infamis facti aliam causam praetexuit, quam scitè expressit Oratione Lisuas Minister ejus primarius, ut videre est apud Martinum Martini lib. 6. pag. 239. ubi historiam omnem recenset, et artificium, quo aliqui vetustissimorum librorum fuêre servati. Anus enim quaedam libros divisis paginis ad domus parietes agglutinavit, unde posteà, velut Hippolyti membra, laciniae illae in libros collectae,

CAP. VI. DE BIBLIOTHECARIIS ET NOTITIA Bibliothecariâ paranda.

SUbnectemus aliqva de Bibliothecariis, qui Bibliothecae vel curam habent, vel illi operâ suâ inserviunt: Quorum amplissima olim dignitas fuit. Destinabantur enim huic muneri rerum omnium interiore scientiâ praediti, qvi et ordinare et judicare bonos libros, et ex istis thesauris, velut è qvibusdam horreis in publica commoda multa depromere poterant, et sui etiam ingenii locupletare divitias, rei publicae feliciter impendendas. Apud Hebraeos Sacerdotibus librorum sacrorum cura commissa fuit. Erant in Synagogis [Griechischer Text] , qvi librum legis custodiebant, et ex eo praelegebant; qvod in Ecclesiâ Christianâ faciebant [Griechischer Text] , qvi erant è Diaconorum ordine, de qvibus Grotius ad Lucam cap. 4. vers. 20. Praefuit Alexandrinae Philadelphi Bibliothecae Demetrius Phalereus vir

Fuere apud Romanos, etiam antequam Bibliothecae struerentur, qvidam actorum publicorum et legum custodes; asservabantur in aede Cereris plebiscita ab Aedilibus plebis, à Qvaestoribus urbanis posteà in aerariô reposita. Librorum, tabularum censura committebatur Aedilibus Curulibus, Triumviris executio in libros damnatos data, censoribus qvoque arbitrium in libros erat. Duumviri à Tarqvinio creati libros Sibyllinos custodiebant. Mutatâ Republicâ M. Varroni à J. Caesare Bibliothecarum colligendarum negotium datum est, et Pompejus Macer ad ordinandas designatus. C. Julius Hyginus ob antiqvitatis notitiam Polyhistor vocatus ab Augusto Bibliothecae Palatinae praefectus. Videmus ergò jam ab omni aevo doctissimis, et qvierant [Griechischer Text] , Bibliothecas, ingeniorum, animorum et sapientiae thesauros fuisse commissos. Apud Reges Franciae dignitas illa non exigua erat, qvam sub Carolo M. obtinuit Gernandus. In Synodo Ticinensi Anno 876. subscribit Holduinus Abbas S. Dionysii et Bibliothecarius Caroli Calvi. Fuit et Ebo Archiepiscopus Remensis Bibliothecarius, ut patet ex Caroli C. Epistolâ ad Nicolaum PP. ubi ait, illum à Parente Ludovico Pio, adhuc Aqvitanico rege, fuisse constitutum.

Qvi in Ecclesiâ Romanâ Bibliothecae praeerat, teste Onuphrio Panvinio tractatu de Bibliothecâ Vaticanâ, Cancellarius vocabatur; cujus ille munus describit:

Fuere et sui Ecclesiis Cathedralibus Bibliothecarii, qvi libros Ecclesiasticos custodiebant, et literas et diplomata Episcoporum describebant. Extat Valentiniani, Valentis et Gratiani AAA. constitutio lib. 14. tit. 9. Cod. Theod. de studiis liberalibus Urbis et Romanae et Constantinopolitanae, qvâ Bibliothecae cura idoneis hominibus de Clero committitur. Sed fuit chartarum et publicarum literarum cura et olim et posteà distincta. Qvi Romae fuerint Actorum publicorum custodes, notum est. Legendus est Bonifacius de Archivis c. 8. Vocabantur in Ecclesiâ orientali Chartophylaces, qvi et Bibliothecae simul et Archivis praeerant, de qvibus legi possunt, qvae Carolus de Fresne in Glossario suo congessit.

Apud Gallos distinguebantur nomina illorum, qvi Bibliothecae praeera~t; Sunt enim in Regiâ Bibliothecâ Maistres de la librarie, et Magistri Bibliothecae, viri in illustri dignitate constituti, et Bibliothecarii minores, de qvibus Ludovicus

Solet qvoque Bibliothecariae curae addi nummorum, marmorum vetustiorum et rariorum naturae collectio, ut omnia illa, qvae ad ingenii culturam pertinent, uno loco congerantur. Qvicqvid enim vel rerum natura sinu suo recondit, quicqvid temporum et seculorum characterem exhibet, ut marmora et nummi, illud cum scientiarum arcanis, qvae libris continentur, rectè conjungitur. De nummis, cimeliis, naturae arcanis catalogi non pauci extant. Qvi naturae rariora collegerunt, sub nomine Museorum illa publicarunt, qvorum enarrationem universalem instituere voluit Croix de la Maine, teste Ludovico Jacobi, Tr. de Biblioth. p. 674. qvae ut puto unà cum ejus Bibliothecâ universali, qvam moliebatur, periit. Extant integri de naturae rarioribus libri Calceolarii, Septalii, Aldrovandi, de qvibus in physicis plura. Multa talia musèa notavit Ludovicus Jacobi in Tractatu de Bibliothecis et in Itinerario suo Monconisius. Est et Italus aliqvis, qvi Museorum et Cimeliothecarum integram historiam promisit. Sed de his suo loco.

Procedimus ad Bibliothecas ipsas, qvas accuratiùs nosse Bibliothecarius, id est literatus ac Polyhistor, debet. Cùm enim omnis doctrina vel per mortuos, vel per vivos magistros propagetur, vivi facilè intereant, mortui immortales sint, nec nisi per ipsos vivos magistros habeamus, necessaria illarum cognitio est Polyhistori. Tenenda ergo est omnis historia bibliothecaria, quae his praecipuè absolvitur capitibus (1.) Cognitione Bibliothecarum prisci novique temporis, qvae olim extiterunt, hodieque supersunt, publicarum, privatarum. (2.) Autorum, qvi libros recensent, collectione et collatione diligenti: Et qvidem qvod ad primum attinet, praemonendum est, insanire illos, qvi rei Bibliothecariae studium vituperant et dissvadent, è qvibus Claudium Verdierum nomino, Antonii filium, bominem propemodùm insanum, qvi in censione Autorum, audaci, ridiculâ et stultâ [pam in omnibus etiam optimis qvaerit, qvae notare possit] p. 168 miserâ planè et jejunâ declamatione, omnem curam Bibliothecariam, ut rem inutilem, stolidis ac ineptis rationibus damnat. Non est operae pretium nugis illis immorari: sunt enim non sani hominis verba, sed furentis [Griechischer Text] . Extremum dementiae argumentum est, omnia quae exqvisitioris judicii Viri aut invenerunt aut approbarunt, improbare. Ex hoc libro, ut ex ungue Leo, aestimari voluit, aestimanda ex unguiculis felis literaria.

Sed mittamus hominem, et qvod resest agamus. De Bibliothecis antiqvi novique temporis in universum aliqvi scripsere, sed ita scripsere, ut multa aliis post se com~emoranda relinqverent. Sumpsit sibi argumentum hoc tractandum Ludovicus Jacob. Carmelita, cujus jam saepiùs mentionem fecimus. Postillum Lomeierus, Gallesius, de qvibus singulis peculiari capite judicium nostrum exponemus. Proposuerat qvoque idem sibi argumentum Josephus Maria Suaresius, Vir doctissimus, cujus illa [Griechischer Text] notitia historica extat, referente Ludovico Jacobi. Tr. de Biblioth. c. 87. p. 613. cum qvo ille communicaturum se promiserat, qvaein opere illo affecta habebat. Verum negotiorum mole oppressus non potuit extremam huic labori manum admovere, neqve qvicqvam earum chartarum ad Ludovicum Jacobi pervenit.

Qvi ab ovo Bibliothecarum historiam ordiuntur, cum ipsis mundi natalibus, cum que ipso Adamo natam librorum scribendorum originem ajunt. Certùm est jam ante diluvium fuisse aliqvam rationem conservandae rerum memoriae. Nolo hic adducere, qvae de Adamicis literis ac monumentis nobis narrant Rabbini Columnas à Setho fuisse positas ajunt, qvibus artium principia fuerunt exsculpta, qvarum alteram suo tempore in Syriâ superstitem fuisse Josephus Autor est lib. 1. Antiqv: Judaic: c. 4. Qvod enim ab Adamo ipso duas tabulas confectas qvidam existimant, qvibus scripserit initia creationis, lasum hominum et promissionem divinam, atque has tabulas existiment tanqvam templum fuisse, et certi loci signum, in qvem solitus esset convocare suam Ecclesiam, et ubi sacrificia facta sunt, et recitata doctrina, illa cum nullo autore certo dicantur, meritò inter conjecturas refert Cl. Boclerus Exercitat: in Joseph. Antique Judaic. ubi de Inventoribus primis artium, qvarum apud Josephum mentio fit, disqviritur. Jam ante diluvium in Respublicas coaluerunt hominum societates: nam agnoverunt antediluviana Imperia Chaldaei vetustissimi, et recensentur eorum nomina à Beroso et Apollodoro, qvod fragmentum Eusebio inseruit Scaliger. Sunt et Aegyptiorum et Arabum Monarchae ante diluviani, de qvibus vide Rupert. Obs. in Besold. Synops. c. 2. p. 16. et Marsham. in Can. Chronologici [Griechischer Text] . Ac distinguitur totum illud tempus [Griechischer Text] , tempus sc. illud, qvo nulli erant Reges, cum inter familias adhuc subsisteret Imperium, et illud, qvo regnatum fuit. Non ergò verosimile est, per tantum temporis spatium, totque annorum decursum, sine memoriis rerum actarum fuisse homines. Fuisse libros vel ex Judâ Enochi librum citante discimus. Ideoqve et libri in unum collecti fuere.

Qvod ad Enochi librum attinet, varia sunt incertaque omnia, quae de eo memorant: nam qvae hodiè supersunt fragmenta, nemo facilè genuina credet, de qvibus legi possunt, quae habentur apud Bangium in Coelo Orientis Exerc: 1. Cun. lib. 3. de Republ. Hebr. cap. 1. Drusium in Henocho. Dorscheum in dissertatione de Prophetiâ Enochi. Hackspan. Disp: de Daemonum Angelorumque nominibus, Maderum

Sed relinqvamus sua cuique commenta. Post diluvium Pentateucho nihil antiqvius esse plerorumqve est sententia, qvanqvam de Abrahami qvodam libro, qvi Liber Creationis inscribatur, et fundamenta Cabalae obscurè doceat, Judaei multa tradunt. Unde de Abrahami in Aegypto et Indiâ Scholis, ex qvibus Bramines qvasi Abramines dicti, multa Postellus, qvi nescio qvâ fide cap. 15. lib. cit. pronunciat: Apud Indos latent infiniti historiarum et librorum antediluvianorum thesauri, qvos nos expectare unà cum Enochianis opus est, anteqvam claritatem absolutam rerum Mosaicarum cernamus. Et tamen in titulo libri origines suas se ex libris Noachi et Henochi eruisse venditat, qvae [Griechischer Text] esse nemo non videt. In Pentateucho libri allegantur nonnulli illo, ut videtur, antiqviores, ut liber bellorum Domini Num. 21. v. 14. Liber pacti Exod. 24. v 7. de qvibus variae adferuntur sententiae, qvas recenset Lomeierus, c. 2. Qvod in sceleratae calumniae occasionem trahit infamis Atheismi propugnator Spinosa in Tractatu Theologico-Politico cap. 8. ubi pluribus argumentis contendit, Pentateuchum non esse à Moyse scriptum, sed ab alio Autore, qvi laudat illic libros belloru~ Domini et Librum pacti à Moyse conscriptos, qvibus responderunt veritatis divinae Hyperaspistae. Videmus in sacri codicis libris multos alios passim laudari, qvorum memoria nunc planè ac ipsis Judaeis periit, de qvibus Lomeierus cap. 3. Neander in Praefat: Erot. Graec. linguae. Meminit et Benjamin Tudelensis in itinerario suo, Bibliothecae librorum primi et secundi templi, qvam extare in ripâ Euphratisapud sepulchrum Ezechielis Prophetae ait. Fabulosum hunc Autorem omnes habent. Sed tamen Petrus della Valle in Itinerario suo hujus sepulchri meminit, qvod adire, nescio qvibus obstaculis impeditus, neglexit; licet de Bibliothecâ nihil. Magnifica multa de numerosissimâ X millium librorum Bibliothecâ, apud Aethiopiae Imperatorem nonnullis narrantur. Sed Ludolphus in Historiâ suâ Aethiopicâ l. 4. cap.1. suaviter easomnia ridet, qvi familiari cum Gregorii Abyssini conversatione omnia ejus regni arcana perscrutatus est: Paucissimos illic libros nominat, èqvibus 1. Gloria Regum, in qvô historia Reginae Sabae aliaeqve plures leguntur. 2. Chronicon 3. Liber Philosophiae, cujus aliqvod in Aethiopiâ pretium est. 4. Scala vocabularium. Nulla verò ex illis mysteria speranda Ludolphus, ex insigni hominum in philosophiâ ac medicinâ ruditate probat, cujus aliqvot ille documenta adducit. Non eqvidem negaverim, omnia ignota pro magnificis saepè haberi, et â multis mysteria fingi, ut mirabilia dixisse videantur: sed tamen et multa in abscondito etiam ultrahominum suspiciones latere, certum est. De Salomonis libris alicubi eos extare fama est. Suidas in Ezechia illum librum [Griechischer Text] scripsisse perhibet. Joannes Picus Comes Mirandulanus testatur, scriptum esse à Salomone librum, cui titulus Sapientia sit, non qvi nunc in manibus sit, Philonis opus, sed alterum Hierosolymitanâ sacratiore linguâ compositum, in qvo

Apud Aegyptios, qvorum antiqvitates non cum Graecis tantum, sed et cum Hebraeis ipsis, ultra qvàm per religionem permitti poterat, contendit Marshamus in doctissimo Canone suo Chronologico, jam tùm ab omni aevo Bibliothecas fuisse non temerè aliqvis negaverit. Praeterqvam enim, qvod Josephi testimonio maximam semper curam actorum publicorum habuerint, qvibus cura librorum semper conjuncta fuit, illud non obscuro argumento est, qvod Graecorum Philosophi, qvi prae reliqvis sapuerunt, ex Aegypto, à sacerdotibus rei literariae ac librorum perpetuis custodibus, arcaniores hauserint scientias. Videndus de Aegyptiis Bibliothecis et re literariâ est Diodorus Siculus lib. 1. ubi de Osmandyae Bibliothecá et magnificâ operum structurâ, quae non immeritò Kircherum in Turri Babel. lib, 2. sect. 3. c. 3. in admirationem rapit: Haec ego opera, inqvit ille, si paulò penitius considero, ausim sanctè affirmare, hosce summi ingenii homines, uti nihil eos humanarum scientiarum latuit, ita earum ope humanis qvoque operibus majora praestitisse, cùm vel in unâ fabricâ efformandâ omnes artes et scientias Physicam et Mathematicam conspirasse videam. Quis hodiè simile quid attentare audeat, nisi totius naturae consultus, nisi totius Arithmeticae, Geometriae, Opticae, Astronomiae, Mechanicae, Staticae, coeter arumque artium doctrinis eruditus! Qvod si ergò tanta artis perfectio in illis operibus fuit; qvos non intàm splendido domicilio sapientiae thesauros latitasse credibile est? Opera enim de magistris et doctrinâ, qvae libris illis continebantur, testabantur.

Apud Chaldaeos qvoque, rerum omnium curiosissimos homines, magnam rei literariae et librariae, ac antiqvissimorum monumentorum curam fuisse, certius est qvàm ut à qvoqvam negari possit. Quae ex illis fragmenta habemus, coeterorum historicorum tempora longè antecedunt. Berosus Sacerdos Chaldaeus (cujus filiam Sibyllam, qvae postea Cumas venit, Justinus Martyr in Paraenes. ad Graecos pag. 34. lit. E. facit, qvo tamen insigni Anachronismo Montacutius in Analect, Ecclesiast. exercit. 4. illum liberat, ab Glossatore inepto illa

Redimus ad Bibliothecas nostras: Et qvidem apud Persas Bibliotheca Susiana magni nominis fuit, de qvâ legatur Diodor Sic. lib. 2. cap. 32. De recentiore illâ apud Persas Cosrois Regis legendus est Schickhardus in larich. pag. 146. De coeterarum gentium, Afrorum, Chinensium, Graecorum, Romanorum, antiqvis ac deperditis, ac de recentioribus Bibliothecis, integris libris egerunt Autores suprà memorati, etsi magna nobis spicilegia, penè dixerim messes, reliqverint. Qvoniam verò de Bibliothecis singulatim agere non est nostri instituti, ideoque illa praetermittimus. Id verò, anteqvam hoc de re Bibliothecariâ argumentum dimitramus, monemus, de notitiâ Bibliothecariâ singularibus excerptis Bibliothecariis parandâ, omnibus non Bibliothecariis tantùm, sed qvibusvis literatis, laborandum esse. Latiùs eorum patet utilitas, qvam excerptorum specialium, qvae sub illis continentur; eorumque defectum facile sarcire possunt.

Excerpta in Re Bibliothecariâ vel unô volumine vel diversis institui possunt. Hottingerus in Bibliothecario part. 1. c. 7. qvatuor indices pro Bibliothecis fieri jubet 1. Chronologicum, qvo Autores secundum seriem seculorum distinguuntur. 2. Logicum, qvi secundum materiarum sibi subordinatarum nexum disponendus. 3. Theologicum [nam ad Theologiam ille primariò respicit] qvi nominibus suis omnes Theologos cujuscunque religionis exhibeat 4. Gram~aticum s. Alphabeticum, qvem duplicem iterum esse voluit, realem et personalem, et illum qvidem latiorem vel strictiorem, latiorem pro integris tractatibus, strictiorem pro tractatuum partibus. In personali non nomina simpliciter, sed et vitam, personam, actiones etc. strictim describi vult. His indicibus adjungit ulterius Topographicum, qvi secundum orbis partes autores disponit et Syncriticum sive Comparativum autorum, editionum. Sed qvantus ille labor futurus, qvàm etiam in multis non necessarius! Mihï qvidem indices Hottingeriani non inutiles pro Bibliothecario, et qvi commentationes Bibliothecarias parat, videntur, sed pro Viro, qvi alia habet agenda, nimis operosi. Qvanqvam enim Chronologicus index sit utilissimus, eumque ordinem prae coeteris amplexus sit Vossius in libris suis, Topographicus etiam non exigui usus sit, qvô labore aliqvâ ex parte nos Qvenstedius levavit, existimo tamen, cùm propter res ipsas omnia discantur, consultius fore, si indices reales habeamus, non anxiè secundum rerum seriem, sed alphabetico ordine dispositas, in qvibus titulis

Omnium ut puto industriam facilè superare in hoc genere potuisset vir nunqvam satis laudandus Hieronymus Welschius Augustanus Medicus, verum Germaniae nostrae decus, si praeclara ista opera sua in lucem edere potuisset. Mihi certè ingenium hujus viri admirabile semper visum est Qvas enim ille non disciplinas, linguas, etiam Orientales, conatibus pene Herculeis exhausit? Qvod in illo judicium? qvam sanum et elegans? qvantus humanioris literaturae apparatus? Ego certè qvoties tristes illas è naufragio tabulas, affectorum operum Indicem, perspicio, toties sanè hanc eruditi orbis jacturam deploro, et nunc publicè omnes, qvi hujus viri suppellectilem literariam possident, obtestor, ne qvicqvam illarum chartarum perire sinant; typographos verò, ut tineis et blattis, qvicqvid earum superest, eripiant, neque publico bono invideant. Habuit ille affectum opus, ut Schrockius in vitâ ejus testatur, Notitiam Autorum Panglottam, qvo in singulis linguarum generibus veteres et probatos autores, in coeteris meliores, non tantum nominare, sed et praestantiores editiones indicare, et de scriptis ipsis judicia ferre voluit: Cujus facti initium ipsi Gerh. Joh. Vossius suggesserat, qvi tale qvid olim coeperat, amicisque et auditoribus distribuerat; A qvibus ipse acceptum plurimùm deinde auxit, Graecis nempe et latinis Orientales qvoqve addendo. Idem Historiam Literariam Turcarum ex MSto Constantinopolitano exhibiturus erat. Idem Lipsii Bibliothecam, Naudaei Bibliographiam Politicam, Dissertationem de studio liberali, Lindanum de scriptis Medicis notis auctiores, Bibliothecam Medici eruditi, Historiam Medicorum Orientalium et Ideam Chronologiae Medicorum edere voluit. Sed illorum omnium spes cum ipso exspiravit.

CAP. VII. DE MANUSCRIPTIS. Summaria.

IN Bibliothecis principem merito locum obtinent MSti codices, qvorum singularis haberi cura debet. Postqvam enim per typos vulgari coeperunt veterum scriptorum libri, illi qvidem qvi vulgati sunt, Typographiae beneficio, pretio suo aliqvatenus imminuti sunt: olim enim multo aere comparabantur veteres illi libri, Monachorum manu descripti, qvibus non exiguum inde lucrum accrevit; de qvo videri Naud. Add. ad Hist. Lud. XI. pag. 87. potest. Sed suo tamen etiamnum pretio censentur, qvi sunt antiqviores, ad qvos velut ad oracula confugiunt, qvi emendationes locorum in autoribus qvaerunt. Non enim elevandus etiam illorum MStorum usus est, ut Conringio in Epist. de Bibl. Aug. pag. 108. visum. Semper enim in vetustis codicibus aliqvid à Criticis sagacioribus observari potest, qvod illis, qvi primum ex iis libros typis promulgarunt, in mentem non venit, ut editione fabularum Phaedri mihi constat. Cum enim Rigaltius ex vetusto codice MSto has fabulas ediderat, innumera tamen in illis menda relicta sunt, qvae ex illo ipso codice, qvi in manus Marqvardi Gudii incidit, mirabili solertiâ vir summus restituit, modo exorari possit, ut limatissimas illas notas suas in publicam proferre lucem velit. Scilicet ut ingenio alii aliis feliciores sunt, ita et in [Griechischer Text] Critico alii aliis oculatiores, qui in apicum illo ductu et flexu aliqva velut diviná virgula deprehendunt, in qvo frustra alii sudarent.

Neque enim leve aliqvid et exiguum qvis existimet, cum è veteri codice MSt. emendatur autor. Plures sunt in illa re nodi, qvam qvis forte crediderit. MStorum codicum fides exantiqvitate, antiqvitas ex ipsâ ejus facie, characterum ductu, flexu, magnitudine, positu, colligenda est; ne qvid de mutatione, transpositione, omissione, interpositione literarum, abbreviatione verborum etc. dicam. Nam ut ipsae linguae gliscunt, singulisque pene seculis aliqvid in illis mutatur; ita necipsa scribendi ratio sibi constat. Hoc è Germanicâ, Gallica, Italica lingua patet. Qvanta hic in verbis, phrasi, accentu, dictione, scripturâ, diversitas successu seculorum fuit! Stulti plane sunt et pueriliter judicant, qvi coeterarum linguarum non eadem fuisse fata existimant. Subsistit illa res hactenus in solâ [Griechischer Text] neque ad artis regulas vocata est: nam paucula illa, qvae Robortellus et Scioppius de arte criticâ scripsere, tumultuaria sunt, et hujus rei fundum omnem non emetiuntur. De characterismis illis temporum in codicibus deprehendendis non satis accuratae praeceptiones habentur; cum certum tamen sit, ita de illarum aetate judicia institui posse, ut ex quibusdam signis de hominum et brutorum aetate judicare possumus. Qvi à Monachis et Graeculis fugitivis ab excidio Constantinopolitano lucelli gratiâ descripti, i lam fidem non merentur, qvam antiqvi. Plura nos fortassis docuisset omnium literarum vir, Hieronymus

Saepius ego miratus sum, adeo neminem ex omni Criticorum familiâ operi huic manus admovisse. Extat dehoc argumento Salmasii epistola ad Sarravium, inter Sarravianas illas Arausioni An. 1654. editas, p. 235. qvae aliqvid plenius meliusqve tradere videtur, qvanqvam ab illo aliis negotiis occupato scripta est. Rogarat illum Sarravius, ut notas antiqvitatis Codicum MStorum aliqvas sibi panderet. V. deo scribit ad illum, antiquissimos Codices Manuscriptos Latinos et Graecos, ita exaratos esse, ut nullo interstitio voces distinguantur, sed uno literarum ductu invicem cohaereant. Et haec est summae vetustatis nota. Velim autem scire, quo aevo distingui coeptum sit, quod antea confuse habebatur. Hoc enim [Griechischer Text] mirum in modum conduceret dijudicandae aetati Manuscriptorum. St quid juvare potes Tu, qui plures istiusmodi libros versavisti, quam mortalium quispiam, fer opem et insigni beneficio literas affeceris. Ergo rescribit illi Salmasius testis omni exceptione major, [Griechischer Text] . Nam qvi ejus elevare fidem hac in re velit, hunc ego insanire dixerim. Regnabat in his studiis Salmasius, ac praecipuas eruditi orbis Bibliothecas perreptaverat, libros manuscriptos descripserat, ex iis excerpserat, ut qvasi viva MStorum Bibliotheca videri posset. Qvam epistolam, cum in paucorum manibus sint Sarravianae, hic integram subjungere volui, cum magnam rei criticae facem accendat: Quod petis de distinctione librorum veterum, vellem tempore opportuniore eam mihi quaestionem proponere instituisses. Si otio quippe majori abundarem, neque angustis spatiis excluderer, plenius hac de re possem tibi satisfacere. Nunc quae in mentem venient huic chartae absque ullâ meditatione illinam. Quod ad Graeca exemplaria attinet, de quibus primum hic agendum est, ante Aristophanem, qui primus [Griechischer Text] excogitavit et accentus invenit, nulla fuit literarum distinctio, neque subdistinctio. Uno ac perpetuo ductu sine ullo interstitio voces omnes exarari solebant et sententiae etiam continuari nisi quod ubi perfecta fuerat, non in eadem lineâ alteram auspicabantur: sed principium alterius lineae, sive versus inchoabant. Inde nata distinctio per versus, qui majores aut minores erant, prout sententia pluribus aut paucioribus verbis absolvebatur. Interdum quippe duas, interdum tres aut plures lineas singuli versus occupabant.

Haecego plenius hic adducere volui, cum ad MStorum antiquitatem deprehendendam facerent. Fuit vero illa singularis MStorum indagandorum cura, tempore [Griechischer Text] literariae, ut nanciscerentur codices emendatissimos, è qvibus Typographiae beneficio in lucem ederent. Erasmus in his omnem lapidem movit, qvi in vetustis libris producendis, nec sumptui pepercit, nec studio. Qvare ad Collegium Canonicorum Metensium, qvi instructissimam tum omnis generis Manuscriptis Bibliothecam habuerunt. lib. 10. Epistolâ 4. scribit: Quoniam ex evangelicâ lege jubemur suum quisque talentum sic in usum publicum conferre, ut usuram approbet, qui sortem credidit, ego studium meum ad hoc appuli, ut vetustissimos autores aut in lucem eruam, et à blattis tineisque vindicem, aut de pravatos emendem. Etenim ut gravis est jactura nobis interire, quodtantis vigiliis summt viri prodiderunt: ita non exstare videtur, quod extat sic mendis undique conspurcatum, ut nec legi possit, nec intelligi. Nec dubito quin Vestra quoque Pietas publicae faveat utilitati, nihilque minus probet, quam canem illum praesepi incubantem, de quo est in Graecorum proverbiis, praesertim cumita liceat illam utilitatem aliis communem facere, ut nobis nihil deteratur. Extat et Leonardi Aretini ad Poggiu~ epistola qvâ illum invitat ad libros MStos indagandos. Hic cum Quintilianum illi integrum promisisset, exclamat: O lucrum ingens, insperatum gaudium! Ego Te Marce Fabi, totum integrum quando aspiciam! et quantus Tu mihi tunc eris! quem ego quamvis lacerum crudeliter ora, manusque ambas populataque tempora, raptis auribus et truncas inho

Utinam ad communem utilitatem conspirarent, qvi MSta possident, vel Principes et Respublicae, vel privati, et vel notitiam eorum publico bono non inviderent. Multae latitant ignoratae saepè ipsis possessoribus opes, qvarum obtinendarum nulla spes superest. Qvi in Bibliothecis publicis habentur codices, illi à qvibusdam singularibus libris notati sunt. Laudabilem eâ in re operam posuit Possevinus, qvi Catalogos MStorum Graecorum et Latinorum ad. res sacras pertinentium Apparatui sacro subjecit: utinam et coeterorum titulos consignasset. Labbeus simili ratione Novam Bibliothecam MStorum librorum, sive specimen antiqvarum lectionum Latinarum et Graecarum Parisiis An. 1653. edidit, qvâ non Theologi solùm, sed et aliarum disciplinarum scriptores inediti continentur. Sed ille Bibliothecam Regiam coeterasque Gallicas praecipuè in hunc usum adhibuit. Manuscriptorum historiam, qvatenus illa ex Catalogis patet, Theophilus Spitzelius in dissertatione praeliminari, qvam praemisit sacris Bibliothecarum illustrium arcanis retectis, libro Aug. Vindelic. An. 1668. edito, diligenter perseqvitur. Hic ostendit, qvomodo ex omnibus Catalogis cognitis Manuscripta Theologica, passim in Bibliothecis Europae latitantia, congerenda, ejusqve specimen aliqvod affert. Similem laborem in coeteris scientiis et Facultatibus promittit. Sed nec omnes Catalogos ad manum habuit, nec Bibliothecas vidit, qvod necessarium est illi, qvi tale opus molitur. Ludovicus qvoque Jacobus multos in Collegiis et Coenobiis restare MStos codices testatur, qvi omnes perlustrandi essent, et in hunc censum reserendi. Johannes Baptista Caponus referente

Laudandus inprimis est Senatus Augustanus, qvi Bibliothecae suae celebratissimae Catalogum non edi tantùm aliqvoties curavit; sed et MStos codices, praecipuè Theologicos, accuratè notari jussit, hâc ratione additâ, ut Codices in eâ contentos, vel cum viris doctis interpretandos, vel diligentibus Typographis conferendos (modò de iis sartis tectis suo tempore restituendis caveant) ad augenda rei literariae commoda communicaret. Edidit et eundem postea Catalogum auctiorem David Höschelius jussu Marci Velseri Reip. Augustanae Duum viri, qvi hanc ob causam ejus curari editionem voluit, ut tàm, qvae in Bibliothecâ hâc [Griechischer Text] , qvi notae probae autores, servarentur, constaret, qvàm qvicunqve Codex in rei literariae commodum petenti [Griechischer Text] daretur, aliique [Griechischer Text] ad idem bene de literis merendis studium incitarentur, ad cujus confirmationem haec charactere majusculo verba praefixa. Quisquis Reipublicae literariae faves, sive Lector, sive Typographe, horum omnium Codicum, sive interpretandi, sive conferendi, sive edendi, ita tibi futura est copia, si de iis incolumibus restituendis caveris. Edidit posteà et Antonius Reiserus hujus Bibliothecae Catalogum MStorum uberiorem, nam praeter Theologicos etiam aliarum scientiarum MStos Codices adjecit, ad exemplum et imitationem Bibliothecae Manuscriptorum Labbeanae; qvem postea indicemseqveretur Historia Literaria et Libraria Augustana. Sed et illa jam spes periit Neqve insigni suâ laude privandus Uldar. Fuggerus est, qvi Henric. Stephani annuo stipendio aluit, utlibros Graecos ederet.

In Bibliothecae Vindobonensis MStis recensendis sollicitissimus qvoqve fuit Petrus Lambecius, qvi in Commentariis suis praecipuè l. 3. et 4. accuratam eorum enarrationem ubiqve immiscet, sed abruptum hunc laborem utilissimum fato Autoris, dolendum sanè est. Bibliothecae Budensis MSta, qvae nuperâ expugnatione barbarorum unguibus erepta, indicem nuper in Francofurtensi Cataloge Julius Pflug promisit. Italicarum Bibliothecarum thesauros MStos prodidere Tomasinus in variis illis Bibliothecarum, tàm publicaru~ qvàm privatarum, Catalogis Angelicus Aprosiusde Vintimigliâ in Bibliothecâsuâ, qvae tamen nondum edita est, tùm et alii Vitarum et Elogiorum scriptores. De coeteris Europae Bibliothecis, qvae MStis abundant, legendus est Ludovicus Jacobus, Lomeierus et alii. Edidit superiore anno celeberrimae Academiae Lipsiensis Catalogum Codicum MStorum Cl. Fellerus, optimè hâc operâ de Academiâ non solùm, sed et orbe literato meritus, qvi in praefatione Catalogi singularia qvaedam et notabilia summatim exponit. Reperiuntur illic libri partim planè incogniti, partim perqvam rari, Patres et Historici Graeci. Habetur in illis Theophili Monachi liber de arte colorandi ac coqvendi vitra, qvem intercidisse planè nonnulli existimant, meritò conferendus

Hic ego hanc omnibus Bibliothecarum possessoribus mentem optem, qvam habuit Laurentius Pignorius, vir ingenio et scriptis illustris, qvi utipse in Bibliothecâ suâ multos habuit MStos Codices, qvos recenset Tomasinus Episcopus Aemoniensis in dissertatione de vitâ, Bibliothecâ et Museo Laur. Pignorii, ita omnibus illos obtulit, si qvis vellet proferre in publicum: Ita enim in Symbolarum Epistolicarum lib. 1. Epist. 33. ad Johannem Thuilium scribit: Non omninò inscitè hirundines olim cygnos arguebant, propterca quod canendi artem nollent in publicum proferre, sedpratis solùm fluminibus et Zephyro canerent. Occultae Musicae, vetus est dictum, nullum esse alicubi commodum, cujus ego praecepti memor, si quid in arculis meis pluteisve latet, id omne consilium est transscribere publico hono, ut docti homines quos editionis fortuna destituit, volitent aliquando per oravirûm, et postumâ hâc famâ perfruantur meritò jure. Utinamverò, quod ego tenuitati meae impero, id exequantur alii copiosi et locupletes, qui Bibliothecas (nisi Bibliotaphia malimus appellare) refertissimas habent ineditis bonorum autorum foetibus, eó consilió, ut incompedibus habeant immortalia monumenta ingeniorum, donec illa ignis fortuitus redigat in favillas, vel vis major hostilitatis aliò avertat. Hisce nos precamur bonam mentem.

MStis accenseri possunt veterum Autorum libri editi, manu virorum doctorum ac Criticorum illustrium notati. Cùm enim ideo in pretio sint MSti Codices, qvod illorum beneficio loca corruptaemendari possint, meritò aestimari et debent illi libri, in qvibus jam tùm illae emendationes à viris doctis sunt institutae: ac si verum fateri velimus, plus saepè in illis utilitatis est, cum labore illo taedioso inqvirendi et conferendi sublevemur, ac praeterea judicium Critici accedat, qvisuae censurae rem jam fecerit, qvod potissimum est. Si enim vel Scaliger vel Salmasius fuerit, non sunt à tali manu ineptiae expectandae. Ac suere in Belgio hoc consilio usi, ut sibi compararent autores, manu Scaligeri notatos, è qvibus adeo profecere, ut magnam sibi è scriptis Criticis famam, alieno tamen ingenio fulti, acqvisiverint: Qvorum ego nomina intacta relinqvo. Meritò ergò talibus libris

Tertium à veris illis Manuscriptis Codicibus locum occupant illi libri, qvi primum è MStis emendatis antiqvioribus, à peritissimis Typographis, curantibus viris doctis, sunt editi, qvi magnam proindefidem in variis lectionibus decidendis, et emendationibus corruptorum locorum habent. In his numerantur autores, qvi Romae ab Aldo Pio Manutio, Florentiae à Juntis, in Galliis à Stephanis, qvorum vitae et res à Johanne ab Ameloven descriptae, à Sebastiano Gryphio, cui Scaliger libros de causis latinae linguae dedicavit, in Germaniâ à Frobenio, Oporino, Commelino etc. in lucem dati sunt. Nam celebrium Typographorum eadem esse notitia debet, qvae Virorum doctorum. Diligentissimus in horum Typographorum notitiâ delineandâ fuit Bailletus in Judiciis doctorum part. 1. tom. 2. ubi multa de illis occurrunt, non adeo vulgo cognita.

Solent et à viris doctis scribi libri, qvibus illi per totum vitae suae spatium insudarunt, qvi, cum Editores nancisci non potuerint, saepè aliis foetus suos relinquunt, qvi suam alieno fundo famam inaedificant, modo non cum muribus et blattis illis certandum, aut ad salsamentarios et myropolas relegentur. MSta recentiora vocari possunt. Dici non potest, qvanta bonis literis calamitas ex eo nascatur, ac sunt profectò infelices vocandi illi viri docti, qvi non sibi serunt, sed aliis, ac nullos è suis laboribus fructus capiunt. Eorum aliqvi jam absoluti sunt, aliqvi imperfecti. Hiplerumqve, vel aliis in praedam cedunt, vel ut inutiles chartae abjiciuntur. Illi nonnunqvam hâc fortunâ fruuntur, ut Bibliothecis opulentiorum recepti, qvasi in tumulo recondantur, aut altero demum seculo in lucemmittantur. Qvi jam anteà famam scriptis editis occuparunt, in postumis qvoqve illam retinent, ut aliqvando Typographum ad editionem provocent, si in peritos heredes inciderint. Qvanqvam et, qvae praesidio fama est, interdum impedimento est: allicit enim praedones et plagiarios, vel saltem cupiditatem insani possessoris auget, ut suum sibi thesaurum sanctiùs servet. Habent et illi in MStis locum, et à rei Bibliothecariae peritis magno conqviri studio debent. Ac publicè sanè interesset, si ipse Magistratus [Griechischer Text] curam in viris doctis susciperet, ut orbae prolis: Ita non interciderent et ab oblivione vindicarentur praestantissimarum rerum thesauri, et plagiarii ab illis arcerentur. Legi de illis Vitarum et Elogiorum scriptores debent, qvi plerumque cum editis inedita qvoque notare solent. Excerpenda illa sunt et seorsim notanda: Fieri enim interdum potest, ut in heredes eorum primos, secundos, tertios, vel casu aliqvo, vel diligenti inqvisitione incidamus, unde acqvirere nobis illa possimus. Integram deperditorum librorum

Magnum hic texere Catalogum possem librorum ineditorum vel imperfectorum, qvorum memorialectoribus ingrata non esset: Sed paucos tantùm producam è vasto illo numero. Decesserat Hamburgi Martinus Fogelius Gymnasii ibidem Professor, vir doctissimusmihique amicus, qvi multa in lucem edere meditabatur, qvoru~ jamipse spem fecerat, sed nunc illa cum ipso tenebris demersa jacent, qvorum tamen titulos saltem in lucem nunc protraham, si ipsos libros non licet. Notabo verò, ut ipse, cùm viveret, ad me misit. In PHYSICIS erant. Historia Natur alis selecta et hactenus praeterita, cujusa pars agit de Similaribus. 2 de Plantis. 3. de Animalibus: Didactica Physicae, cujus pars est praecipua de Experientiâ Physicâ: Historia Physicorum: Attributae corporum natur alium. In MEDICINA Nososcopicae Observationes: de Simpliciorum operationibus, cujus [Griechischer Text] est, Commentarius editioni paratus de Turcarum Nepenthe: Diaeteticae observationes: Therapeuticae observationes: Didactica Medicinae, cujus pars praecipua jam essecta est, de experientia Medica: Historia Medicorum praeterita. In GEOGRAPHICIS Historia Geographorum, cujus parsa. fere absoluta est, de Geographis totalibus, qui totum fere orbem terrarum descripsere. Hujus etiampars est Historia Mapparum: Iter per Germaniam, Italiam,

Haec de Fogelio sperari poterant, in singulare historiae literariae commodum; qvorum nunc an spes ulla ad editionem supersit, vix dixerim. Sunt in illis eleganter excogitata et laboriosè collecta, pleraque jam ad praelum parata. Multa qvoque celeberrimus Andreas Bosius sibi edenda proposuit, qvae nunc cum ipso intercidere: Eorum Catalogus ab amico adme missus, è qvo, cum publicatum illum non meminerim, excerpam aliqva lectoris notitiâ non indigna. In his primum locum obtinent: Emendationes et notae in Josephum, quae, ut puto, cum editione Josephi Anglicâ conjungentur. Porro sunt: Thesauri Politici continuatio: Varia scripta ad historiam hujus et superioris seculi pertinentia: Georgii Syncelli et Theophanis Chronographica cum continuatione Genesii hactenus inedita, Graecè et Latinè cum notis Jac. Goar et J. Andr. Bosii: Nicephori Chronographia Graec. et Lat. è MStis Codicibus aucta et correcta, notisque illustrata: Nova editio Politicorum Aristotelis cum prolegomenis de comparandâ prudentiâ civili: Vigerii libellus de Idiotismis Graecae dictionis cum praefatione Bosii: Liber de naturâ et varietate historiae, seu Introductionis in historiam universalem liber primus: Introductio in Chronolegiam Historicam: Introductio in Geographtam Historicam: Accedit specimen Geographiae Historicae, continens descriptionem ditionum Historicam in Hispania et Italia, ita adornatum, ut supplementi loco esse possit ad Geographiam Cluvero-Bunonianam: Dissertatio de Historiae Ecclesiasticae studio, nostro praesertim tempore diligentiùs colendo, cum Scholiis: Dissertationes de prima librorum scribendique origine: de variis partitionibus temporis universi: de Rep. Theocratica: de Origine Imperiorum: de incrementis et decrementis imperiorum: de dignoscenda republicâ: de scriptoribus historiae universalis: de Historia pragmaticâ: de variis divisionibus librorum Biblicorum: de inventione crucis Dominicae: de vita, gestis et scriptis Moysis: de Numismatibus Hebraeorum cum brevi explicatione: de Numismatibus familiarum Romanaru~:

His virorum doctorum scriptis ineditis accenseri etiam possunt epistolae, qvae sollicitè custodiendae sunt. Continentur enim in illis plerumque arcaniora qvaedam reiliterariae, qvae frustra alibi qvaeras. Qvoniam enim commercia ista liberé exercentur, judicia in illis saepe ingenua de rebus eruditorum scribuntur: praecipue si non in eum finem scriptae sint, ut typis promulgentur. In Bibliothecâ Norimbergensi maltas viroru~ illustrium MStas epistolas asservari autor est Saubertus Orat 2. de Biblioth. Nor. Non desunt, inqvit, epistolae MStae virorum longè lateque celebrium, Principum, Comitum, Baronum, Pircameri, Baumgartneri, Lutheri, Philipps maximo numero, Spalatini, Camerarii, Scheurlii, Hectoris Pomeri, Hornburgii, Casp. Nüzelii, Ulrici Hutteni, Georgii Pesleri, Pauli Eberi, Viti Theodori, Johannis Matthesii totis fascibus, Cratonis, Lazari Spengleri, Andr. Osiandri, Bezae, Rudolphi Gvalteri, P. Meliss, Joh. Sturmii, Flacii Illyrici, Stigelii, Frischlini, Fr. Raphaëlis, Carlstadii, Joh. Agricolae Islebiensis, Thomae Müntzeri, Samuelis Huberi et plurium. Hottingerus Epistolarum à Theologis sub tempora reformationis scriptarum ingens volumen habuit, ut ipse in Bibliothecario suo memorat, qvod ille inter maximos thesauros suos literarios nume avit. Vidi ipse apud virum illustrem Marqvardum Gudium spissum talium literarum à viris doctissimis, et qvidem eorum manu scriptarum, volumen, inter pretiosa supellectilis literariae, qvam habet amplissimam, cimelia referendum. Sunt in illis Lutheri, Melanchthonis, Erasmi, si recte memini, 50. Casauboni, Sarravii, Wouvverii, Manutii etc. epistolae omnes ineditae. Hujus Manutii una in illis est prolixa, ipsius manu scripta, qvam Reginam epistolarum Manutianarum vocabat, qvae in editis non habetur. Epistolarum ineditarum Reinesianarum multos qvoqve fasciculos in Bibliothecâ suâ servavit Bosius: Habuit eas, qvas ad Bernh. Bertramum, Cancellarium in Aulá Altenburg. Theologos Jenenses scripserat: Epistolas Reinesii et Majoris, Vorstii, Medicorum Germanorum, Hofmanni, Sennerti, Moebii, Volcameri, Schneideri, Schenkii, Volckii, Horstii, tum aliorum Professorum, Birnstilii, Snellii, Löscheri, Frischmuthi, Henr. Gebhardi, Graevii, Bosii, Thomasii, Strauchii, Conringii, Slevogtii, tum aliorum virorum

Qvemadmodum hae in eruditorum usum epistolae colligi debent; ita scripta politica, qvae ad statum Reip. pertinent, meritò ad usum publicum servanda, suumque sibi in Bibliothecis, praecipuè publicis, locum vindicant. Magnopere commendat corum accuratam custodiam Conringius in Epistolâ de Bibliothecâ Augustâpag. 114. ac eo nomine Guelferbytanam praedicat, qvod in eamagnus illoru~ de statu Germanico MStorum numerus servetur. Excell. Dn. Rachelius cap. extremo Introduct. ad jus publicum Germanicum, de eâdem Bibliothecâ testatur, tantam in illa rerum Germanicarum omnis generis copiam exhiberi, qvantam vix ullum Germaniae totius Archivum. Praesertim postqvam MSti codices Joh. Schvvartzkopfii, Cancellarii, ejus partem constituerunt. Eodem in loco mentionem facit Bibliothecae Maximiliani zum Jungen, Patricii qvondam et viri consularis Francofurti ad Moenum, in qvâ CXVI. volumina rerum Germanicarum collecta fuerint: Qvo thesauro praecipue motum Cardinalem Mazarinium existimat, ut sedecim mille florenos pro illâ obtulerit, neque tamen pro illo pretio eam impetrare potuerit. De eorum scriptorum copiâ in Bibliothecâ Puteani et Pinellijam suprà diximus.

Enumeravimus hactenus scripta illa, qvae MStis veris accenseri solent, qvorum utilitas qvibusdam major esse videtur, qvam ipsorum Manuscriptorum. Conringius certè, ut jam supra diximus, non vultinter perfectissimae Bibliothecae notas haberi, si numero MStorum vincat. Neque negari sanè potest, ex cujusque scopo et fine spectandam Bibliothecam. Privatus sibi pro suo genio et indole eam format. Publica ad usum communem instrui debet. Etsi verò et editi libri optimi hic abesse non debent, tamen et facilior eorum copia, qvam MStorum est: et vero in eô maxime Bibliothecas publicas prospicere privatorum indigentiae aeqvum est, ut subministrent illa, qvae ipsi aliunde non facilè deproment. In his ergo rarioribus principem locum sibi vendicant Manuscripta, qvae, qvò antiqviora, eo suntmeliora, sive jam tum typis illa vulgata sint, sive hactenus [Griechischer Text] , qvae majoris pretii sunt. Sed tamen nec illorum nullus usus est, ut jam supra exemplo declaravimus. Etsi enim Conringius cum Toleto Fulvium Ursinum ridet im~ane pretium MSto antiqvissimo Terentii, sed tamen alicubi vitiosè scripto, statuentem, de qvo locum è Jan. Nic. Erythraeo producit: non tamen adeo absurdè hâc in re sensit Ursinus. Qvanqvam enim accuratiùs nunc in nonnulla Terentii loca inqvisitum sit, aliorum codicum collatione; tamen, si antiqvitas sua codici constat, plura è tali codice, tum, qvae ad intellectum Autoris, tum qvae ad scripturam pertinent, disci possunt, qvae in aliorum codicum lectione magnam nobis lucem accendent. Multum enim inse reconditi habet ille antiqvitatis genius, atque ubi minimè credis, ex ipsis suis tenebris lucem aliqvam spargit. Qvod si

Jam supra monui, excutiendas esse omnes Bibliothecas, publicas, privatas, ut MStorum notitiam, qvoad ejus fieri potest, uberrimam habeamus: Qvanqvam hic obstinatum Bibliothecarum silentium esse solet. Solent illa [Griechischer Text] nonnullis ita recondi, ut vix inspectioni locus relinqvatur: neque patientur, ut qvis de illis catalogus in lucem edatur, cujus qvidem taciturnitatis causas non omnino nullas habent. Solent enim thesauri incogniti ab ipsâ obscuritate aliqvod securitati suae praesidium petere. Qviin omnium oculis versantur, facile praedones belli tempore alliciunt, ut tristia ejus rei exempla supersunt in Germaniâ, ubi vel fama et suspicio cum periculo conjuncta fuit. Sed tamen cui bono thesaurus absconditus? In usum tamen hominum illi libri congestisunt, et, ut eorum notitiam nobis conqviramus, cum Bibliothecariis familiaritas contrahenda, ut ad secretiores Bibliothecae recessus nos admittant, qvo artificio Salmasius in Bibliothecâ Heidelbergen si usus est, cui plurimam in Criticis cognitionem debet.

Instructissima, sine dubio, omnis generis Manuscriptis Bibliotheca Vaticana est, praesertim postqvam Heidelbergensis Bibliothecae spolia accesserunt. Siulla unqvam accesserunt; sunt enim, qvi de eo dubitant. neque ipse etiam Joseph. Scaliger magnificè adeo deillâ sentit.) Aprosius Vaticanae Bibliothecae et Barbarinae MSta consignavit, teste Gregor. Let. Ital. regn. part. 4. pag. 399. Huic Vindobonensis subjungi debet, praesertim postqvam Budensis Bibliothecae reliqviae in illam collatae. Vixisset Lambecius, illius Bibliothecae MSta in publicam lucem protulisset. In Hispanicis Bibliothecis multa supersunt MSta; sed ut Dracones opibus suisincubant neque tamen iis uti vel possunt vel volunt. Incendio Bibliothecae Scorialensis

Privatarum qvoque Bibliothecarum magna est à MStis aestimatio. Isaaci Vossii, qvam ipse Hagae-Comitis vidi ac perlustravi, Bibliotheca laudari ob multos codices antiqvissimos meretur. Lucae Holstenii Bibliotheca multa habuit Graeca, praecipuè in Philosophiâ Pythagoricâ et Platonicâ, qvorum pleraqve in hunc diem sunt [Griechischer Text] . Eorum indicem, qvem ab amico habeo, hîc subjungam. Damascii Philosophi Platonici [Griechischer Text] , sive de principiis quaesi ionum et solutionum, magnum et preclarum opus fol. Graecè: Hormae Philosophi in Phaed. Platonis Scholiorum libri 3. Graecè, sol. Eadem Hermiae comment aria latinè Marsilio Ficino interprete, hactenus non edita, fol. Olympiodori Philosophi commentaria in Phaed. Platonis, qui est de immortalitate animae, Graecè fol. Platonis Comp ndium sive sclecta, Graecè fol. Procli lib. 6 de Theologia Platonis, Graecè fol. Ejusdem Procli [Griechischer Text] , sive Elementorum Platonicae Theologiae liber, CCXI propositiones continens, Graecè fol. Eadem Procli Elementatio Theologica latinè ex veteri versione Fr. Guilielmi de Morbeka, Archiepiscopi Corinthii cum ejusdem Demonstr ationibus. fol. Nicolai Episcopi Methonensis animadversiones in eadem Procli elementa Theologica, ne quis corum probabilitate ad Arrianismum seducatur fol. Procli Lycii Philosophi libri 3 singulares, sive [Griechischer Text] I. de decem dubitationibus circa providentiam. II de Providentia et fato, et eo, quod in nobis, ad Theodorum Mechanicum. III. de malorum subsistemiâ latinè interprete Guilielmo de Morbeka Archiep. Corinth. fol. Procli Commentarius in Alcibiadem priorem Platonis Graecè, et in eodem volumine Olympiodori Philosophi in Alcibiadem Platonis Scholia Graecè fol. Joann. Baptistae Camotit in Platonis Alcibiadem majorem Comm. libb. III. Latinè. fol. Procli Commentariorum in Parmenidem Platonis Libri VII. Graecè fol. Procli in Cratylum Platonis Scholia selecta. Graecè 4to. Procli Dissertationes aliquot in Remp. Platonis hactenus non editae Graecè fol. Procli vita, Autore Marino, integra Graecè, 8vo. Syrianus Platonicus in Metaphysica Aristotelis, cujus objectionibus contra Platonem et Pythagoram respondet: Graecè sol. Herenni Philosophi Metaphysica, quod est elegans Theologiae

Prodeat nuncultimo loco, sed principe profectò loco nominanda Illustris et Excellentissimi Viri MARQVARDI GUDII, Reg. Maj. Dan. Consiliarii Status, celebratissima Bibliotheca; qvam si privatarum omnium ego Reginam dixero, nihil ultra veritatem aut jactantiùs loqvi videbor. Tanta est in illa Manuscriptorum Codicum et antiqvissimorum et rarissimorum copia, is selectus, ut vel cum Regiis contendere Bibliothecis possit. Sunt in illa libri Graeci, Latini, nusqvam in luce visi, toto orbe literato, praecipuè in Italiâ, summo studio conqvisiti, qvos vel non extare amplius multi, aut jamdudum periisse crediderunt. Hosemaculatos in lucem edere non annorum aliqvot, sed seculi labor esset. Cum hoc primum mihi ingredi sacrarium daretur, in Latium et Athenas veteres reductus, et in ista rerum varietate totus mihi stupere videbar. Verum cum viderem, qvam ipsa illa copia votis eruditorum, et labori etiam Herculeo obsistat, nullos ex ubertate istâ fructus ad orbem literatum perventuros indolui, praesertim cum illustris ejus Bibliothecae possessor negotiis civilibus oppressus vacare eruditis curis non posset. Mihi tamen loco non alieno tantae rei commemoratio minimè praetermittenda videbatur; tum qvoniam publicè interest, non ignorari has Holsatiae nostrae opes; tum ut venerationem, qvâ singulare hoc seculi nostri decus proseqvor, publicè testarer, simulque illum obtestarer, ne, qvae habet in vetustis autoribus admirabili planè [Griechischer Text] observata, ne poëmata, qvae cum antiqvis de palmâ contendant, ne incomparabile illud Inscriptionum opus, tot annos illi perpolitum, luci publicae, posteritati, suaeque amplius invidere gloriae velit.

CAP. VIII. DE LIBRIS DAMNATIS.

QVemadmodum in officinis ea, qvae rariora et pretiosiora sunt, seponere solemus, ne vel furaci manu rapiantur aut contaminentur: ita venena qvoque suo loco custodiri solent, neilla, cum incautiùs tractantur, nocere possint. Similiter in re literariâ libri MSti ut cimelia asservantur, libri damnati peculiari censura notantur, neque omnium oculis manibusque exponuntur: Qvanqvam fieri saepe solet, ut, qvi arctius custodiuntur libri, cupiditatem et desideria curiosorum provocent, qvi majore attentione et curâ malos tum libros legunt; cum obvii et à viris doctis refutati vilescerent. Nunc verò cum illi anxiâ diligentiâ in secreto tenentur, desperatae causae suspicio qvibusdam pravis ingeniis suboriri solet.

Inter damnatos primo loco numerantur scriptores Athei, qvi doctrinam de Deo, de Christo, de immortalitate animae exstirpatum eunt. Princeps in his liber ille famosus est de tribus Impostoribus. Illum Grotius nunqvam scriptum esse existimat, qvod ego nunc suo loco relinqvo. Novi ego viros, qvorum fides minimè suspecta est, qvi se vidisse testantur. Dicitur et in Germanicam linguam conversus, impressusque in folio latitare apud scelestos Atheismi propugnatores. Autor Religionis Medici Bernardinum Ochinum autorem libri hujus habet, de cujus vitâ et moribus legatur Antonius Maria Gratianus in vitâ Cardinalis Commendoni. l. 2. cap. 9. Thomas Campanella, referente Ernstio, Muretum ejus autorem habuit. Mersennus Comm. in Genesin, Petrum Aretinum. Videantur V. Placcii annotata in Joh. Rhodii Autores supposititios n. 50. Hunc librum legisse, et ex eo qvaedam excerpsisse videtur Claudius Berigardus in Circ. Pisani, part. 3. Circ. 3. p. 230. ubi de calumniis in Mosen agit, ad qvas ita respondet: Tot viri sancti et Christus ipse Mosen secuti satis cum vindicant ab hac calumniâ, quicquid effutiat contrà liber impius de tribus impostoribus, omnia refundens in daemonem potentiorem, cujus ope Magi alii aliis videntur praestantiores: quò etiam refertur illud sictum à Boccacio de tribus annulis. Fuere et Augustini tempore, qvi circumferrent librum de Christi magia, de qvibus Augustinus, de consensu Evang. c. 8. Utinam ejus farinae libri extarent, et legi ab omnibus possent! Certus sum, ex ipsis tela, qvibus eorum calumnia juguletur, nos deprompturos.

Argumento certè hoc non exiguo est, extitisse similes olim libros, sive Aretinus sive Ochinus illorum Autor sit, cum Cardanus in lib. 11. de Subtilitate recitet qvaedam variarum sectarum pro se pugnantium argumenta, qvae ex his lacunis hausta videntur. Introducit in illo loco Pagani, Judaei, Mahumetani et Christiani argumenta, atque ita proponit singula, ut Christianismi partes segniùs agantur Planè illâ ratione Bodinus postea librum scripsit de sublimibus et admirandis rerum arcanis, ubi perpetuo inter sectas et religiones dialogo instituto eadem argumenta atque eandem cramben recoxisse videtur; Qvod indicio est, utrumque ex iisdem fontibus sua deprompsisse. Mersennus certè commentario in Genesin Cardanum ut Athoum reprehendit, monetqve in vetustis editionibus librorum de Subtilitate, eo in loco multa haberi, qvae postea sint in seqventibus editionibus vel omissa, vel immutata. Atqve ita se rem habere è Scaligeri Exercitationibus probari potest, qvi Exercitatione 258. praeeuntem Cardanum secutus, haec ejus ulcera tangit, non sine mordaci, ut debebat, [Griechischer Text] . Arguunt praeterea illa verba, qvae formulam transitionis constituunt in veteri editione: Igitur his arbitrio victoriae relictis etc. qvasi dubitaret Cardanus, cui parti victoria adsignanda sit. pro qvibus verbis in posteriori editione legitur: Sed haec parum Philosophos attinent, pro quibus institutus est sermo: qvae et ipsa aliqvid profani sensus habere videntur. Sed omnia illa arguunt, discrepare vetera exemplaria à recentioribus.

Ut ad Bodini librum revertar, ille in ipsâ olim Galliâ rarus, nunc tamen etiam in Germaniâ in qvorundam Bibliothecis latitat. Levis ejus libri hactenus fuit notitia et subobscura. In Grotii et Sarravii epistolis passim ejus mentio fit. Illius extat deeo judicium in epistolâ ad Gallos 146. et in altera 170. Hic omnem lapidem movit, ut, sollicitante Isaaco Vossio, pro Reginâ Christinâ exemplar aliqvod obtineret. Legi loca illa in Epistolis ejus possunt, p. 322. 325. 326. 335. 50. Nunc verò pleniorem ejus libri notitia~ orbi erudito suppeditavit Vir reverendâ dignitate et variâ eruditione conspicuus, Johannes Diecmannus, per Ducatus Bremensem et Verdensem Superintendens generalis, qvi in hac Kiloniensi Academiâ elegans hoc et eruditum disputationis suae inauguralis argumentum extare voluit. de Naturalismo cum aliorum, tum maximè Joh. Bodini, ex opere ejus MSto et usque adhuc [Griechischer Text] de abditis rerum sublimium arcanis. Ille hanc [Griechischer Text] habuit, ut, qvod alii tot laboribus et sumptibus qvaesiverunt, illi ultrò in manus incideret. Nam duplex horum Dialogorum exemplar obtigit; qvorum alterum eas antiqvitatis notas habuit, utex primis Bodiniani operis apographis esse nullus ipse ambigat, olim ex Bibliothecâ Guliemi Laud Archiepiscopi Cantuariensis magno aere redemptum; Alterum vero recentius ante XX. cum haec scriberet, annos è codice Patini festinanti manu descriptum: qvod tamen non rarò lacunis Anglici codicis supplendis, et emaculandis librarii vitiis utiliter adhiberi potuit. Liber autem ita inscribitur: Colloquium Hept aplomeres de abditis rerum sublimium arcanis. [Griechischer Text] inscriptum est, non, qvod in septem libros distributus esset, ut Sarravius existimavit;

Memorabile et hocest, qvod ipse notavit ex schedâ qvâdam manuscriptâ, qvae Guidonem Patinum ex Gabr. Naudaeo audivisse commemorabat, fuisse Venetiis qvatuor homines, qvi singulis hebdomadis instituendarum super variis religionibus dissertationum philosophicarum causâhîc convenerint; in iis Coronaeum Rothomagensem, et Gulielmum Postellum Notariivices sustinentem, cujus chartae postea ad manus Bodini pervenerint, et huic scripto conficiendo fuerint adhibitae. De Postello Henr. Stephani narrat in Introductione tractatus de conformitate mir aculorum antiquorum et novorum cap. 14. p. 100. illum publicè dixisse, qvod, qvi bonae religionis speciem efformare velit, eam ex tribus istis, Christianâ, Judaicâ et Turcicâ, conflare debeat. Henric. Ernstius Observat. variar. lib. 2. c. 36. Postellum à qvibusdam libri de tribus Impostoribus autorem haberi air. Sed summa ipsi hâc impatatione injuria infertur: Ego enim hunc inter Atheos vel Deistas referre nolim, qvod et Theophilus Rainaudus facit, qvi Deistarum parentem vocat, qvi Deum unum admittere contenti caetera Christiana mysteria pro fabulis haberent. Nam omnia alia testatur liber ejus de Nativitate Mediatoris ultimâ, qvem inter anonymosrelatum miror apud V. Paccium, cum ejus nomen in fronte libelli exstet. Hunc qvi legerit, illum à Christo et Christianis mysteriis universam rerum naturam qvasi suspendisse deprehendet. Multa alioqvin habet, qvae cum receptis in Ecclesiâ sententiis pugnant, errores qvoque multos in religione; paradoxae in illo multae sunt doctrinae, qvarum intuitu potius ad haereticos et Enthusiastas, qvàm ad Atheos referendus videbatur. Qvod deformandâ religione ex Christianismo Turcismo et Judaismo dixit, forte cò pertinet, qvod multa Christianorum monumentorum [Griechischer Text] in ipso Alcorano aliisque, qvi apud Orientales et Judaeos extant, libris deprehenderet. In Judaeorum qvoque vetustioribus libris, qvos supposititios aliqvi existimant, multa ille mysteria venatur, non ad infringendam, sed potius stabiliendam religionem Christianam. Ille, qvem de Etruriae originibus scripsit, liber integra capita pro veritate Religionis Christianae inserta habet; ut mirari satis non possim, qvid in mentem venerit Rainaudo, qvi illum Christianae religioni adversum faciat. Sed multa sunt in Rainaudo inepta et falsa de scriptoribus judicia, de qvo suo loco. De Postello legi amplius potest Popeliniere in libro Gallico l' Histoire des Histoires libr. 8. p. 443.

Fuereqvidem tales libri inter [Griechischer Text] et [Griechischer Text] publicâ censura relati, neque in publicum prodierunt; sed nunc libriaeqvè mali, pene dixerim pejores, impunè in publicâ luce comparent, et ab omnibus leguntur. Qvid est Benedicti Spinosae libris pestilentius? et hi tamen ubique triumphant. Annon Tractatus ejus Theologico-Politicus omnem elevat librorum sacrorum divinam fidem? annon miracula omnia explodit et exsibilat? Ejus Ethica illa Atheismi principia tam nudè exponit, qvanqvam subtiliter et argutè, ut imbecillos animos facilè capere possit: Duobus enim fulcris Religionis et providentiae divinae sublatis universum cultum divinum evertit. Tollit libertatem agendi, inductâ Mathematicâ aliqvâ necessitate: Qvâ positâ nullam esse, qvae de rebus nostris disponat, providentiam, necesse est, omniaque mutuâ causalitate à se invicem dependente agunt. Tollit praeterea causam finalem, ut humani ingenii commentum: qvâ sublatâ, nihil nobis amplius sperandum metuendumve est. Plus ergo in illo neqvitiae et insaniae est, qvàm in ipso illo de tribus Impostoribus libro, qvi tamen non omnem divinitatem evertit. In Christum Salvatorem ejusque historiam, etsi timidiusculè, multa tamen effundit, qvae illam labefactent: Qvae illi è Judaismo fortè adhuchaeserunt, in qvo multa ejus generis sunt, ut ex iis libris, qvos sub titulo Telorum igneorum Satanae in lucem edidit Cl. Wagenseilius, apparet. Non defuere tamon, qvi hujus hominis insana dogmata retuderint, Henricus Morus, Mansveldus, et, qvi caeteris praeferendi videntur, Blyenbergius et Pojeretus, eâdem, qvâ ipse triumphos ducere voluit, mathematica methodo usi. Cuperus in arcanis Atheismi retectis paullum langvidior est.

Hujus generis plures alii sunt libri, ut: Ars nihil credendi, qvi adscribitur Gothofredo à Valle, cujus mentio fit apud Voëtium Disp. de Atheismo: et alius, cui titulus, Gymbalum mundi, cujus itidem Voëtius mentionem facit, et autorem ejus nominat Bonaventuram de Periers. Henricus Stephani in Tract. praeparatorio ad Apol. Herod. cap. 26. Mersennus Commentario in Genesin pag. 689. vocat eum de Perez. Qvi ipse Mersennus suo illo in Genesin Commentario omnia illa, qvae ab Atheis et Naturalistis proponi argumenta solent, sum~â diligentiâ, collatis etiam amicorum aliorumque virorum doctorum operis, coacervavit. Pandectas hunc librum

Pertinere et ad hunc Atheorum et Naturalistarum tribum videtur, qvisqvis est, Autor libri, qvi primum Anglicâ, hinc Gallicâ, postremùm Belgicâ lingvâ prodiit, de populis Terrae australis incognitae, qvos Severambes nominat. Titulus Belgicus ita habet: Historie der Severambes behelzende een Beschryving van het onbekend Zuidland. Elegantissimè confictus est liber, eaque, specie, ut primâ fronte incautis imponat. Ingenium Autori illi fuit, qvem [Griechischer Text] qvaedam [Griechischer Text] facilè produnt. Toto verò hoc libro nihil ille aliud agit, qvàm ut ostendat, unam esse Religionem naturae rerum conformem, qvae Deum supremum, atque ejus qvasi vices in orbe hoc inferiori repraesentantem Solem, veneretur: Qvare datâ occasione adversus Trinitatem et Christianismum disputat. In administratione Reipublicae Ideam qvandam non contemnendam exhibet, qvâ, sublato pecuniae usu, unde omnia in Rempublicam vitia, Cives per magnas qvasi familias distincti, è publico alantur et vestiantur. Illud verò ingenium hominis in extremâ parte prodit, qvod strategemata sacerdotum gentis ejus, qvam Stroukaros vocat, ad miraculorum, qvae in Pentateucho habentur, formam confinxerit: Qvo manifestè patet, illum historiae sacrae illudere. Caeterum ille liber doctus est, et magnâ curâ scriptus.

Solent et inter damnatos libros Magici referri: Qvi qvidem omnino atro carbone notandi sunt, si pactum illud cum Daemone ac malis angelis profiteantur. Sed multa hîc ab ignorantiâ peccari certum est Gravissima saepe viris optimis

Damnari quoque sacrâ censurâ solent Haereticorum libri, aut quae in libris heterodoxa et haeretica videntur. Inprimishîc Romanis addicti sacris operosi sunt: Tot enim indices expurgatorios et librorum prohibitorum Catalogos habent, ut sibi ipsis obstent tricasque nectant; Nam et in suos animadvertu~t sine causâ, si qui fortè Pontificiae potestatis praerogativam, aut ejus infallibitatem leviter tangant, aut Ecclesiae Gallicanae libertatemtueantur, de quo praecipuè Bailletus in Judic. Doctor. tom. 2. part. 1. n. 77. queritur: Ubi Catalogos illos, qui jam à Concilio, jam à Pontificibus, jam à Rege Hispaniae aliisque, confecti sunt, ordine recenset. Scilicet, ut partium studiaubique regnant, ita et in his rebus, in quibus non eadem omnibus mens et sensus est, prout affectu aliquo ducuntur Censores, decretoria aliqua sententia pronunciatur. Ipse tamen Bailletus non multum hâc suâ operâ proficere Censores fatetur. E nostris errores et defectus horum catalogorum nuper singulari libro detexit Daniel Francus, quem super hoc argumento legere operae pretium erit.

Postilla, quae adversus fidem sunt, meritò censurae subjiciuntur, quae contra bonos mores. In his primò sunt obscoena, quae laedere teneros animos ac veneno inficere possunt: Qvo nomine omnes illi flagitiosi libri praecipuè notantur, qui sacra Aphrodisia impudico calamo depingunt, quales Graecia olim libros magno numero dedit, quorum tamen facilis felixque jactura est. Inter obscoenos nostri temporis familiam ducit Satyra Sotadica Aloysiae Sygaeae adscripta. Pessimus et flam~is dignus liber, nisi quod elegantiâ latinae linguae sordes suas ornet. Moneo hîc, nequam fuisse hominem, qui Aloysiae Sygaeae et Meursio illum librum adscripsit: omnia illa conficta esse puto. Liber ille, me judice, planè novus est, et ab impuro homine scriptus, qui ut à se amoliretur crimen, feminae innocentissimae et castissimae illud imposuit, et Meursium hominem doctum in criminis societatem perduxit. Aloysia Sygaea nobilis fuit femina, et illustri ex gente apud Hispanos, cujus cum singulari castitatis laude meminit Nicolaus Antonius in pulcherrimo opere Bibliothecae Hispanicae: ubi cum omnia diligentissimè recenset, ne [Griechischer Text] quidem de hoc scripto memorat, ut certè memorare debuisset, si extitisset tum libeilus ille, seu vero seu falso ejus nomine cognitus: Famam enim ejus procul dubio vindicasset; et perqairuntur ab ipso MSti libri omnes Autorum Hispanorum magnâ diligentiâ. Eruditissima illa fuit, ac amplissimum ejus elogium habet

Joannes Merulus nobilis Toletanus vocat seculi sui Minervam. Scripsit Epistolas Latinas: Dialogum de differentia vitae rusticae et urbanae: Poëtica quaedam, de quibus nihil editum. Prolixè illa omnia recenset Antonius sed de infami hoc scripto nec vola nec vestigium apparet. Alfonsus Madritensis Archidiaconus de Alcor in Palentinâ ecclesiâ, magnae existimationis fideique scriptor, in Historiá Palentinae urbis summum honorificentissimumque Sygaeae elogium scripsit, qvod Hispanicâ linguâ producit Antonius: ubi omnes illas lingvas peregrinas tam promptè, ut Castellanam, tenuisse, easque expeditissimè et loqvi et scribere potuisse refert. Nupsit illa Alphonso à Cuevas. Immaturè obiit, hocque illi epitaphium positum: Loisiae Sygaeae Feminae incomparabili, cujus pudicitia cum eruditione linguarum, quae in eâ ad miraculum usque fuit, ex aequo certabat etc. Qvae omnia satis arguunt, injuriam magnam optimae feminae illatam à nebulone illo, qvi infame hoc scriptum illi adscribere voluit. Sed nec de Meursio fando auditum est, convertisse illum ex Hispanicâ linguâ tale aliqvod scriptum in Latinam. Sed ipse sermonis textus habitusque totus ostendit, in Latio potius qvam Hispaniâ natum esse hunc foetum. Talia ut ipsa honestas proscribere aut flammis addicere jubet; ita non probo morosulos illos censores, qvi in latinae linguae autoribus castrandis malè seduli sunt, bonosque autores mutilant, si qvae in illis paulo liberiora aut parum pudica deprehenduntur: Qvae in conversatione ipsâ evitari non possunt. Arceri ab illorum qvidem lectione pueri possunt, sed ubi bonis moribus satis firmati fuerint, parum ab illis periculi est. Homines sumus, atque in humanâ societate vivimus, ubi talia qvotidie occurrunt. Sed scholam istarum neqvitiarum, qvalis in Satyrâ Sotadica aperitur, nemo bonus feret. Sunt, qvi Terentii Comoedias, librum optimum, juventuti è manibus excutiunt, et, nelcio qvem, illi Terentium Christianum supponunt: Qvi cum illo suo consilio explodendi sunt. Satis castus est Terentius, nisi, cum ex ingenio et moribus hominum qvaedam ipsi dicenda sunt; qvos nosse characteres juventuti summè utile est. Caeterum omnium obscoenorum librorum hîc inire numerum nolumus. Sudet in illo sterqvilinio

Sunt et Satyrici scriptores in bonos mores injurii; qvo nomine hic non intelligo, qvi innocentes illas in vitia Satyras scribunt, sed qvi libellos famosos. Non patitur nostri instituti ratio, ut eorum hic indicem texamus. Qvi se adversus tela et arma munire possunt Principes, à calami tamen insultu saepe non sunt immunes. Habent certè, qvos Reges metuant, cum vivunt, Satyricos; cum fatis concesserunt, Historicos. Utrique accerrimi vitiorum observatores sunt: qvi velut Censores publici impunè in illos sententiam dicunt. Pasqvini statua saepe plusqvam Dodonaea fudit oracula. Qvae non in potentissimos Reges Satyrae scriptae sunt! Non potuit Satyricorum manus effugere Jacobus Britanniae Rex, utut doctissimus et laudatissimus Princeps: Cui sub specie Panegyrici Postumià Casaubono scripti, cujus qvasi fragmenta inter schedas ejus reperta, per insignem neqvitiam, continuo mycterismo horrenda flagitia objiciuntur. Lepidè alioqvin scriptus liber est; cui titulus: Casauboni Corona Regia i. e. Panegyrici cujusdam verè aurei, qvem Jacobo I. Magnae Britanniae etc. Regi, Fidei defensori, de linearat, Fragmenta ab Euphormione inter schedas [Griechischer Text] inventa, collecta, et in lucem edita: Refertur in Georgii Richteri vitâ Epistolis ejus praefixâ pag. 21. è Colloqvio cum Erycio Putaneo accepisse Richterum, qvod Puteanus ejus libelli autor habitus fuerit: cujus rei verò famam ille enixè declinans velut Apologiae loco scriptum qvoddam exhibuerit, cui nomen, Perjurium RUFFI et GIBBOSI, praefatus, qvo delatorum suorum virulentiae ac sinisteritati satis fuisse obviatum existimaverit. Sed nos de Satyris alibi plura.

CAP. IX. DE PSEUDONYMIS, ANONYMIS, etc.

SUnt et in re literariâ Falsarii, quos nosse é re literariâ est, ne illi falsâ specie imponant. Pseudonymi sunt, qui nomen mentiuntur; sive suos foetus aliis vel mortuis vel vivis supponant; sive, ut lateant, aliud nomen vel verum, vel fictum, vel suum aliter immutatum, assumant; sive, quod per errorem nomina sint turbata; sive quod aliorum nominibus abolitis sua substituant, aut alienos foetus non invitis autoribus pro suis venditent. Ac primò quidem multi sunt, qui libros suos aliis supposuerunt, vel ut fidem aliquam scriptis suis conciliarent, vel ut sententiam suam stabilirent, vel ut vanam gloriam aliquam affectarent, aliosque fallerent. Multi circumferuntur tales libri supposititii, qvi sub nomine antiquorum Historicorum, Philosophorum, Patrum, comparent, quorum aliquem catalogum dedit Rhodius, ac notis suis illustravit Vinc. Placcius. Defragmentis illis Berosii, Manethonis, aliorumque antiqvorum historicorum, quae in lucem edidit Annïus Viterbiensis, jam suprà egimus, ac plura de illis judicia Vincent. Placcius notavit in Rhod. Aut. supposit. n. 18. Antiquitates Etruscae, quae Prospero cuidam adscribuntur, et in quas Paganinus Gaudentius observationes scripsit, ab H. Ernstio editas, suspectae etiam eruditis sunt, de quibus videri potest Vossius de Historicis Latinis, lib. 1. c. 9. Scripsit et Leo Allatius doctissimas ad has antiquitates annotationes, Paris. 1640. et deinde Romae iterum excusas: quibus de notis falsitatis in adulteratâ scripturâ etiam generatim agit, estque liber ille utilissimus ad Codicum scripturam vitiatam deprehendendam. Protulit vero Curtius Inghiramus haec fragmenta è terrâ effossa primus in lucem, quem hujus suppositi figmenti parentem esse prolixè Leo Allatius probat. Habemus Aristoteli, Platoni, Hippocrati, Galeno, aliisque supposita scripta. Multa etiam Homero supposita; in quibus dignoscendis olim Criticorum versabatur industria: ac fuere, qui ex stylo, dictione, phrasi, certis quibusdam idiotismis, accuratum de autoribus judicium inire poterant, ut vel [Griechischer Text] , vel [Griechischer Text] decretoriâ suâ sententiâ confirmarent.

Accedunt nomina multis communia, unde saepe permutati scriptorum tituli. Aristoteles fuereplures, quorum vel triginta ac duos numeravit Jonssius. Quam facile est hîc in errorem incidere, praesertim si post tot secula demum scripta in lucem protrahuntur, et pluribus ejus nominis quaedam supersint monumenta. Sunt in antiquâ historiâ 28 Pythagorae, 20 Hippocrates, totidemque Socrates, 16 Platones, 50 Dionysii. Quo fine inter antiquos Demetrius Magnus peculiari opere [Griechischer Text] de scriptoribus homonymis agere voluit, quo opere usum Laertium putat Jonssius lib. 1. cap. 2. qui plerumque homonymos notare solet. Laudatur et eo nomine Meursius, quod diligenter homonymos recenseat. Magnam quoque occasionem falsi dederunt corrupta nomina, cognomina nominis

Fuit non nemo, quod mireris, qvi Q. Curtii Rufi historiam Alexandri M. à tot oculatissimis Criticis pro genuinâ habitam, à nemine unquam in suspicionem vel minimam vocatam, pro suppositâ et ante CCC annos ab ingenioso qvodam Italo confictâ habuerit. Indicium ejus fecit Guido Patinus Epist. 27. cujus ipsa verba, ut Gallicâ linguâ sonant, producam: Il disoit, que son livre n etoit qu' un Romain, que le Latin veritablement en etoit beau: mais qu ily avoit de grandes fautes de Geographie. Il y en a une enorme entr' autres, dans le 7 Livre, lors qu' il parle de ces Scythes, qui vinrent prier Alexandre le Grand de ne point passer le Tanais, qui vient de la Moscovie Occidentale, se jetter dans le marais Meotide, separant l' Europe de l' Asie, et la Scythie Europeenne de l' Asiatique. Pour pronver cette conjecture, Alexandre le Grand n' ayant pas trouvé son compte aprés avoir passe cette riviere, revint incontinent in REGIONEM SACARUM, et de la entra dans les Indes, et tout cela est trés-éloigné du vray Tanäis. Le meme Maitre nous disoit, que l' Auteur de ce Livre étoit un savant Italien, qui le sit, il y a environ 300 ans. Que nul Ancien n' avoit civé Quinte Curce, et que c' etoit un nom supposé. Qu' il etoit là-dedans parlé du fleuve Indus du Gange, et autres parties des Indes, qui etoint inconnuës à ces Ancien, qui ont vecu devant. Ptolomée, qui est le premier et le plus ancien Auteur, qui ait fait mention de la Chine sous le nom de SINAE. Juvenal qui vivoit tant soit peu derant, a diti QUID SERES, QUID THRACES AGANT; et Pline parle de l'Ocean Serique, Ces SERES sont les habitans du Cathay, qui est une tres grande Province de l' Asie dans la Tartarie au dessus de la Chine. An jam ex his argumentis confici [Griechischer Text] illud possit, Critici viderint: Nos eâ de re amplius videbimus, ubi de Autoribus Linguae Latinae agemus. Fuere, qvi ipsi Eloqventiae Parenti suos foetus supposuerunt. Inter eos est Consolatio illa, qvae Sigonium autorem habet, censuris eruditorum multùm vexata. Multae extant super hoc negotio Epistolae in Riccoboni Historiâ Gymnasii Patavini. Aliqvi Vianello adscribunt. Videantur notae Placeii in Rhodii Autor. supposit. num. 22. Hofman. in Apol. pro Gal. l. 1. c. 16. de Hofmanno ICto, teste Scherbio refert, eum, cum ofterretur illi consolatio illa, lectis pauculis statim indignabundum his verbis abjecisse: Non est Ciceronis. Adeò statim illis, qvi lectioni Autoris adsveti sunt, subolet qvod non genuinum est. Sollicet ut è vestigiis judicare de seris Venatores solent: ita vel è paucis versiculis rerum Autorem Critici agnoscunt. Certum tamen est, hâc voluptate mirificè affici nonnullos, qvi sua veteribus supponunt. De hac ipsa Sigonii consolatione Mancinus libr. de invid. erudit. c. 9. Nec laude caruit, inqvit, Sigonius, qui, dum consolationem exhibet suam, illud assecutus est, ut brevi in opusculo,

In sacris et olim haec fabula acta fuit. Nunqvam defuere haeretici, qvi, ut fidem erroribus suis facerent, sub antiqvorum Patrum nomine sua commenta publicarent. Ipsae qvoque piae fraudes bonorum hominum accesserunt, qvi scripta qvaedam antiqvis nominibus incrustarunt, ut simpliciores in suas sententias pertraherent: Qvi malè profecto de re Christianâ meriti bonam causam in suspicionem falsi adduxerunt. Versatur qvadantenus in hoc argumento Joannes Dallaeus, qvi de Pseudepigraphis Apo olicis libros tres conscripsit. Notum est, qvid versibus Sibyllinis factum sit, qvibustam praeclara de Christi vaticinia continentur, qvae supposititia viri sagaces habent; etsi non desunt viri docti, qvi eorum autoritatem tuentur, atqve Sibyllinis illis de Christo oraculis penè eandem, qvam ipsi Sacro codici, fidem adstruunt. Multus est hoc in argumento Isaacus Vossius, cujus extat praeclarus de ibyllinis Oraculis liber.

Non desunt, qvi datâ operâ libros suos sub aliorum nomine exire in vulgus patiuntur, ut vel latere possint, si periculosa scriptio sit, vel aliorum judicia securiùs scrutari possint. De Trajani Boccalini relationibus hoc aliqvi affirmant: Nam Cardinalem Cajetanum earum autorem venditant, qvi Traja#i Boccalini nomine abusus fuerit, ne sibi fraudi esset, qvod scriberet; Testaturque Laurent. Crass. Elog. Hom. literat. part. 1. p 160. ac pag. 162. librum hunc mortem Boccalino paravisse: nam à quatuor armatis hominibus saccis arenâ repletis vulneratus est, usque dum animam efflavit. Refert et Erythr. Pinac III. p. 131. J. Franciscum Perandam ejus adjutorem fuisse. Ac facile apparet è commentario Boccalini, in Tacitum Italicâ linguá scripto, ab ingenio humiliore illum esse profectum. Circumferuntur nunc libri, qvi interiora status in Regnis qvibusdam et Rebuspublicis describunt, à multis in pretio habiti, qvibus nomen tantùm et fortasse etiam stylum commodavit, qvi in titulo libri legitur, Autor; aliis materiam suggerentibus, qvi periculoso hoc labore defungi nolunt. Aliqvi opulentioribus, qvi scripti alicujus famâ celebritatem nominis sibi parare gestiunt, ingenii sui foetus non rarò vendunt, cujus multa produci possent exempla. Saepe fictum nomen, vel aliqvâ ratione immutatum, vendibiliorem et gratiorem librum facit, qvàm si verum nomen adscriptum esset. Qvomodo Philippi de Terra nera Locicommunes Theologici omnium plausus abstulerunt, rejecti, cum Melanchthonis sub illo nomen agnosceretur. Odia enim, qvibus autores proseqvimur, ipsius libri, utut optimi, pretium imminuunt.

Non dissimulandum etiam hoc loco est, fictos tum autores, tum libros in

Pseudonvmis annumerandi et illi sunt, qvi aliena sibi per plagium attribuunt. Sunt in illis adeo impudentes qvidam, ut excusso veri Autoris nomine suum reponant; qvod in Roberti Stephani Thesauro Latinae Linguae factum, ad qvem plagiarii velut ad cadaver aliqvod vultures convolârunt. Toties hoc opus sub peregrinis nominibus recusum est. Doletus subtiliore furto in aliam formam opus redegitin commentariis suis Latinae Linguae': Qvemadmodum et Scapula Henrici Stephani thesaurum Graecum in aliam formam redigens à plagii et doli crimine non potest absolvi, etsi utilem Scholis aliqvâ ex parte operam praestitit. Sed omnia illa perseqvi exempla infinitum esset; qvorum magnam partem jamtum collegit Thomasius in libro de plagio literario, moralitatem qvoque ejus ad minutias usque pervestigans.

Cautiores illi plagiarii sunt, qui postumis virorum doctorum scriptis insidias struunt. Saepè enim contingit, ut praematurâ illorum morte vel non edi vel non absolvi possint eorum opera: Ad quorum pabula fucialieni qui accedunt, non sibi facta mella depraedantur. Vix credi potest, quam frequens illa fallendi ratio sit. Vidi non ita pridem ipse editum alieno nomine librum, quem Vir doctissimus privatis scholis olim proposuerat. Pertinet huc, quod de Barbosa notavit Erythraeus Pinacoth. II. num. 18 Scripsit is de jure Ecclesiastico universo volumen, quod opus magno alieno labore partum in se ille transtulit, cujus historia ita habet: Die quodam Barbosae famulus salsa quaedammuriatica in prandium coëmerat, quae ne manus digitosque inficerent tetroque odore imbuerent, cetarius chartis quibusdam, ut moris est, amiciebat: quem postea amictum famulus, domum reversus, cum praesente Domino ac vidente muriatica illa exuisset, quò in aquam injecta macerarentur, et in terram abjecisset, Dominus, curiosus inspiciendi, quid chartis illis contineretur, eas sustulit ac lustrare oculis coepit; viditque elegantissimi doctissimique cujusdam operis initium esse; statimque suspicatus est, id quod erat, autore, antequam potuisset illud impressum typis emittere, è vivis erepto, heredes, ignaros quantum in eo boni esset, tanquam in eptas, nescio quas, chartas et inutiles, cetario vendidisse; et statim magnam in spem venit, autore è medio sublato, si librum illum quoquo modo nactus esset, prosuo edendo, maximam sibi ex eo gloriam posse

Alii ex variis scriptoribus quaedam furantur, ne statim deprehendi in furto posfint, quorum maxima quidem pars est. Non possum, quin insigne hic exemplum afferam Thomasio non notatum, ut multa quidem adjungi possent. Edidit P. Stephanus Lambertus Villafanus Burgundo-Seqvanus è Soc. Jesu, et in Caesareo Madritensi collegio Eloquentiae Professor opera poëtica, in quibus pleraque ex aliis optimae notae poëtis sunt congesta, sed ita, ut per lacinias hinc illinc petitas carmina sua quasi consueret. Ex levi eorum inspectione statim apparuit illa fraus. Nam ex Augustini Mascardi, elegantissimi Poëtae, sylvis, Passeratii poëmatibus et Emanuelis Thesauri Inscriptionibus pleraque compilata notavi: Quod argumento est, etiam caetera, quorum non illa notitia nunc est, furto alicunde subrepta. In epicediis Reg. Isabellae Borboniae pleraque excerpta sunt è Mascardi Sylvarum lib. 3. de Rebus tristibus et è Deliciis Poëtarum Gallorum. Epicedia in funere Principis Hispaniae Balthasaris Caroli pleraque, imò omnia, è Mascardo consarcinata. Illud verò Epitaphium elegans, quod in Villafano p. 289 legitur, totidem verbis in Mascardo p. 135 legitur; nisi quod unam vocem mutaverit:

Quae p. 286. 287. apud Villafanum leguntur, è Passeratii poëmatibus, quae in Deliciis Poëtarum Gallorum habentur, part. 3. p. 156. et. p. 171. aliquâ ex parte transscripta. Vafrities hujus hominis ex eo etiam apparet, quod in titulo libri impressionis annum non apposuerit, quem tamen Censores libri produnt. Confuso enim tempore incertum, quis verè plagiarius. Inscriptiones in Principem suum ex Emanuelis Thelauri Inscriptionibus compilavit: In J. Bapt. Lauri, viri docti et poëtae quoque elegantis, quem magni fecit Urbanus VIII, epistolis, cent. 1. Ep. 75. legitur totidem verbis Strena illa Passeratii de Nihilo, quae habetur in ejusdem poëmatibus, part. 3. Delic. Gall. Poët. p. 31. Quod mirum mihi semper visum est, cum Laurus ipse non contemnendus poëta fuerit, ut patet ex poëmate ejus de fabricatione calcis libris tribus scripto, et elogio, quod illi suspendit Erythr. Pinac. I. n. 141. Scripsit et Theatri Romani Orchestram de Viris illustribus. Extant orationes cujusdam

Non accensendi sunt Pseudonymis, qvi vel fictum vel immutatum nomen assumunt, si forte sua interesse existiment illud celari, cum à dolo absint. Illud plerumque faciunt, qvi arcaniora scribunt, vel in rebus civilibus, vel naturalibus, vel qvi novas sententias defendunt, et sibi ipsis diffidunt, judicia hominum doctorum, ut stantes post tabulam Apelles, exploraturi. In Politicis argumentis qvotidie videmus larvatos in scenam procedere. In rebus naturalibus, arcanis scilicet, chimicis praecipuè, pleraque ficta habemus nomina, paucis exceptis. Ut enim mysteria illa Harpocratis sigillo recondi volunt, ita eorum scriptores, qvi [Griechischer Text] omnia proponunt, ipsi latitare qvam in publicum prodire malunt. In his Basilius Valentinus, magnus hujus artis antistes, (ut hoc [Griechischer Text] moneam) qvibusdam numeratur. Ego ipse qvondam in illâ fui sententiâ, ac confirmat Raschii testimonio Placcius in Pseudonymorum Catalogo p. 159. qvi nec in Catalogo Benedictinorum Provinciali Erfurti, neque in Generali Romae nomen hoc invenerit. Raschius aliqvem ex familiâ Johann. Tholdeni Hessi sub hoc nomine latitare voluisse existimavit. Sed in aliam nunc sententiam penè impellit Gudenus ipse Erfurdiensis, qvi in Histor. Erfurdensi lib. 2. pag. 129. ita scribit: Eadem aetate, sc. An. 1413. Basilius Valentinus in Divi Petri monasterio vixit, arte medicâ et naturali indagatione admirabilis. Addit qvidem Gudenius, ipse ab his sacris alienior: Insuper iis accensetur, quos in augmentum spei nominant aurum confecisse. Sie alienâ dementiâ post secula fallit, ideo minus culpabilis, quod non nisi decipi amantes facultatibus ex#at. Verùm

Multo minùs inter Pseudonymos referendi sunt, qvì certa qvaedam nomina è Collegiis, qvalia in Italia, nunc qvoque in Germania plura sunt, sortiti. Turbat tamen illa res et nebulas lectoribus offundit, qvibus illa cognomina incognita sunt: Multi sunt à membris societatis fructiferae scripti libri, qvorum Autores sub adscititiis illis titulis ignorantur. Cuiautem vacat in illos adeò anxiè inqvirere? Certè illi Collegiorum tituli vehementer displicuerunt Vincentio Pinello, de quo in ejus vitâ refertur: Cum Patavii plures clarorum virorum coetus cogerentur, quas Academias appellamus, Elevatorum, Occultorum, Aethereorum, nulliunquam nomen dedit, ab ambitione et theatraliquâdam ostentatione procul abhorrens. Rolandus qvoque Maresius lib. 2. Ep. 43. Collegia ipsa qvidem laudat, sed displicent ipsi cognomina planè absurda et ridicula. Apud Graecos tamen cognomina qvoque peregrina ab autoribus usurpata videmus, qvae res historiam literariam intricatiorem reddit. Nostro tempore qvoque videmus Germanica Gallica in Latina et Graecamutata, qvod molestum saepe est, et ipsis autoribus officit. Multum in Historiâ Thuanâ Gallicorum nominum in Latina commutatio turbat. Et in omni Historiâ illa res tricas et nodos nectit.

Procedimus ad Anonymos libros, qui vel autorem certum non habent, vel nullum profitentur. Copiosè hîc de causis celandi nominis agit Bailletus in Judic. Doctor. Tom 1. part. 2. cap. 12. qui super illo argumento legi potest. Eorum indicem dedit Vir Cl. Vincentius Placcius, quem supplementis porro augebit. Deckerus quoque in libello de scriptis adespotis quaedam hujus argumenti tangir. Ac velle~ sane majore studio in rem illam in cumbere~t eruditi: Nam utilissimus profectò labor est, non tam in recentiorum Autorum scriptis, quam vetustis. Idem, ut puto, argumentum in Commentario de Autoribus dubiis tractavit Vir vastissimi ingenii Caspar Barthius, quem aliquoties ipse in Adversariis suis citat. Sed nusquam ille post mortem autoris, etsi jam absolutus, comparuit; Quod argumento est, ab improbâ manu surreptum. De Joh. Gerh. Vossii simili libro deperdito dolet qvoque Placcius libri sui praefatione.

De Autorum versionibus quaedam adderem, nisi in veterum Autorum

CAP. X. DE LIBRIS MYSTICIS ET SECRETIS.

MYsticos et secretos libros dicimus, qvi de rebus sublimibus, arcanis, mirabilibus scripti, suos sibi lectores postulant, neqve omnibus ad lectionem concedi solent, neqve ab omnibus intelligi possunt. Non idem omnibus est horum librorum gustus: laudantur ab his, culpantur ab illis.

Mysticorum librorum tres vasi constituere possumus classes, Theosophicos, Propheticos, et Magicos. Theosophicos nunc eos vocant, qvi de rebus divinis abstrusiora qvaedam docent, qvales apud Gentiles Theurgici dicebantur, qvibus Doctrina de Deo, Daemonibus, geniis, deque ceremoniis, qvibus illi colendi, tradebatur. Alii Magiam divinam hanc Theurgiam vocant. Haec veterum Methaphysica fuit. De Gentilium religione etsi magna volumina conscripta sunt, tamen dicere non vereor, è tam vasto numero paucos esse, qvi istius [Griechischer Text] et [Griechischer Text] ethnicae fundum rectè penetrarint. Non existimandum est, adeo stolidos et ineptos fuisse sagacissimos populos, ut, qvae vulgo de eorum sacris traduntur, eo sensu accipi velint, qvo se nobis exhibent, ii praecipuè, qvi eorum fingendorum autoresfuere. Alii sub hoc aenigmate sensus latent, mysteria scilicet naturae secretioris, qvod, ut suspicione attigerunt multi, ita fuit inter tot interpretes Davos, unus alterque hodie Oedipus, qvi aliqvid de iis prodiderit: De qvibus in seqventibus plura.

Theurgiae gentilium arcana, non volaticis narrationibus sparsa, sed suis rationibus

Inter antiqvissimos in hoc genere Gentilium scriptores Zoroaster recensetur. Ejus historiam ex Abulfeda aliisque collegit Edoardus Pocockius, ubi inter alia nominatur ejus liber, qvo religionis praecepta Magis tradiderit, ac XII. voluminibus

Indorum, et in his Philosophorum Braminum, quasi Abraminum ab Abrahamo oriundorum, ut Postellus judicat, Theologia et Philosophia ab illis Chaldaeorum dogmatibus non multum diversa fuit. Sed nulli de iis supersunt libri, nisi exigua Palladii relatio, et nos infra de his plura dicemus. Orpheus Thracius antiquissimae sapientiae dogmata tradidit, è qvo Graeci Astrologiam acceperunt, ut testatur Lucianus in Dialogo de Astrologia. Illum ajunt primum Deorum initia, universamque Theologiam reclusisse, nefariorum facinorum expiationes ac plurima morborum remedia docuisse. Scripsisse dicitur de elementorum transmutatione, de rerum naturalium amoris essicaciâ, de Gigantum cum Jove pugnâ, de raptu et luctu Proserpinae, de erroribus Cereris, de laboribus Herculis, de ritibus sacrorum Idaeorum et Corybantum, de gemmis, de occult is oraculorum responsis, de Veneris et Minervae sacrificiis, de Aegyptiorum luctu ob mortem Osiridis, illorumque lustrationibus, de vaticiniis, do auspiciis, de sibrarum situ, de somniorum interpretatione eorumque averruncatione, de expiatione inferorum, de ratione et motu astrorum; Qvae tamen omnia perierunt. Nam, qvae ejus nomine etiam olim circumlata, fortè ex reliqviis ejus ab aliis concinnata, unde et Aristoteles non Orphei, sed Orphica scripta vocavit. Qvi et Ciceroni liber Orphei titulo tribuitur, sine dubio fictus est. Vide de illo, aliisque ejus nominis plura apud Gyrald. Dial. 2. de Poëtis Latinis, p. m. 52. et seqq.

Qvae veteris Theologiae in Europam ac primùm in Italiam venerunt, caeteris omnium gentium sacris praeferenda essent, si veritate niterentur, qvae Postellus libro de Etruriae originibus magno apparatu proposuit. Noam enim in Italiam primùm venisse, ibique orbis antedilaviani sacra ritus et scientias restaurasse ait. Fuisse autem illi, ut apud omnes populos, popularem institutionem, et inter sapientiae alumnos secretiorem qvandam et ab usu vulgarium remotissimam, à qvâ vis praedictionum Magiae et divinioris sapientiae pendebat. Ab eo, ait, constitutos illos Razi Hinuos (qvod nomen Halicarnasseus conservavit) id est, ut interpretatur, secretorum propagatores, qvi sint iidem, qvi Ethrusci, seu Eturi Tusci, qvorum idem officium fuerit, qvod Etruriae sacerdotibus Cicero adscribit. Ii praeerant instituendae juventuti, principum potissimùm, ii habebantscientiam secretiorem evocandorum geniorum, alligandorumque prodigiorum et signorum coelestium interpretandorum, qvam scientiam nostro desiderari seculo ait. De qvibus omnibus multa illic nova, et qvae [Griechischer Text] plurimis habebuntur, sed tamen non ineptè deducta, legi possunt. Laudantur et ab Ammiano Marcellino lib. 25. cap. 2. Tarqvitiani libri, inque iis titulus de rebus divinis Nam Plinio et Macrobio in lib. 3. Sat. c. 7. testibus, Tarqvitius libros tres de Etruscâ disciplinâ et Ostentarium Tuscum conscri psit: ut inde appareat, plures ejus generis libros fuisse. An ex Noachi disciplina Sibyllina illa Romae custodita carmina fluxerint, non est adeò certum. Postellus in libro de Originibus sive de variâ, et potissimum orbi latino ad hanc diem incognitâ aut inconsiderata

Hebraeorum Theosophici libri, qvos illi Cabalae nomine vocarunt, longè plurimi fuerunt, qvorum Esdras ultra 70. collegit, non nisi sapientibus legendos. Hos Joann. Picus se habuisse ait, unde conclusiones illas Cabalisticas suas excerpsit. Nescio, an ex illis libris sit, velalius qvispiam, qvô se Postellus usum profitetur. Ita enim ille libro de Etruriae origine p. 82. Apud Hebraeos sic fuit usitatum interpretationis genus, ut altissimis referta mystertis non nisi ore in aures transfunderentur discipult, quamdiu res eorum floruerunt; paulo post in unum volumen, quod ad manus nostras pervenit, secreta illa disciplina, quam eò quod recipiatur auditu, et non lectione, Cabalam vocarunt, summum genus sapientiae divinae. Circumfertur et apud Judaeos, Abrahami Patriarchae, cui tribuitur, liber S. pher jetzira, id est, Liber formationis. Bartoloccius, qvi Romae Bibliothecam magnam Rabbinicam edidit, ex illo ait, qvotqvot de Cabala scripserunt, tanqvam ex turbido fonte bibisse et hausiste totam illam tam sublimem et reconditam Judaeorum Theologiam, qvam mysticam vocant, et de qva mira jactitant. Editus est ille cum notis Rittangelii: extant et aliorum in illum Rabbinorum commentarii, ac clavis in illum librum à Schephtel Horwitz Pragensi Judaeo edita, sub titulo Schepha Tal, Abundantia Roris; neque in hunc solum librum, sed in Torah, Tikkunim et Pardes rimmonim, qvi libri fundamentum universae Cabalae continent. Hanov. 1612 Extat et Maajen hachochma, Fons sapientiae, liber antiqvissimus, Amstelod. 4. 1651 editus. Legendi de Caballisticis Libri III. Reuchlini, et illi omnes, qvos aliqvot voluminibus in folio J. Pistorius Basileae 1587. edidit. Conferri qvoqve Henrici Mori Cabala Philosophica potest, cujus examen Sam. Andreae scripsit.

Christianorum jam à primis temporibus mystici qvidam in Theosophiâ libri fuerunt. Principem in his locum sibi vendicant decantata illa Dionysii Areopagitae opera de Hierarchia Ecclesiastica, de divinis nominibus, de Theologiâ mysticâ, qvem S. Pauli discipulum esse volunt, multoqve rationum conqvisitarum apparatu, ut genuinum, defendit Petr. Halloix in vitâ S. Dionysii, et qvaestionibus de vitâ et operibus ejus. Nos illam aliis litem dirimendam relinqvimus. Liber verò ille, à qvocunqve demum scriptus sit, rerum divinarum profundissimis meditationibus plenus est. Fuere omni tempore, qvi hujus generis libros scripsere; nullum verò eorum scriptorum feracius est, qvàm hoc et superius seculum. Inter illos numerari prae aliis debet Vir summi ingenii et maximorum

Propheticos libros dico, qvi Rerumpubl. mutationes variosque casus praedicunt, qvales in praecipuis Rebuspublicis qvidam servari solent. Sunt enimhomines, qvi vel ex artis Astrologicae arcanis, vel singulari ingenii impulsu, talia praedicere solent. Custodiuntur qvaedam imperii pignora, è qvibus conjici futurasolent. De Urim et Thumim apud Hebraeos è sacris constar. Apud Romanos erant libri Sibyllini, et illi Etrusci aruspices; apud Chinenses vasa cuprea novem, pro numero provinciarum, tremore suo varios Reip. casus significantia, de qvibus Martinus Martin. lib. 2. Sin. Historiae pag. 50. Cui similia sunt duodecim vasa pro totidem anni mensium numero; qvorum unumqvodqve aliqvo pulvere oppletum, ejus indolis, ut sub finem mensis vasi suo atributi in ipsâ luminarium conjunctione sponte suâ in nihilum vanescerent. Ex motu ejus pulveris de futurâ totius anni tempestate vaticinabantur, de qvo Mart. Martin. lib. 1. Sed talia perseqvi infinitum esset. In Gallia celebre nomen Nostradami est, cujus mirabiles fuere non de Galliâ tantùm, sed caeterorum qvoqve regnorum fatis praedictiones, quae sub forma tetrastichorum editae. Scripsit autem illas Anno 1555. Nominat in illis monachum, qvi Henricum III. et carnificem, qvi Momorancium sub Ludovico XIII. percussurus sit: qvae vix ulla arte divinatrice indagari possunt, et intelligentiae alicujus afflatum reqvirere videntur. De incendio Londinensi, de Regis Caroli I. supplicio in illis qvoque vaticinatus est. Multae fuerunt virorum doctoru~ super eo disputationes: Qvidam enim pro Impostore,

alterum Septentrioni:

Cum haec scriberet Borrichius, nulla de Calvinianismi exstirpatione suspicio erat. Sed pr Oximi anni veritatem hujus oraculi abundè confirmarunt. Ac concepta jam sanguinaria, ut quidam narrarunt, in Calvinianos fuerat sententia, quae postea ita immutata, ut qvâvis caede esset atrocior. Quid de altero futurum sit, Deus novit. Multa ille in epist. ad Henr. II. praedicit, magnasque imperiorum revolutiones usque ad septimum millenarium, ubi universalis in Ecclesia et omnibus regnis pax futura sit. Multa de amplificatione Imperii Gallici, ejusque victoriis in Oriente. Habet his similia Postellus in libro de vera consiguratione signorum coelestium, ubi ex illis imperium orbis Galliae suae promittit. Multa etiam in Germaniâ talia de futuris prognostica secreto asservantar, de quibus hîc non est dicendi locus.

CAP. XI. DE LIBRIS PHYSICIS SECRETIORIBUS, PRAECIPUE CHEMICIS.

VEnio ad libros, qvos Magicos appellavi, non eos, qvi de Daemoniacis artibus scripti sunt, de quibus alio loco dicetur; sed, qui de Magiâ naturali, et arcanas naturae operationes tradunt. His quasi viam sternunt Cabalistici autores, de quibus supra egi; nam amicè conspirant, mutuasque operas

In occultis naturae operibus, quae in Magnetilmis, Sympathiis et Antipathiis consistunt, arcani sunt quorundam libri. Ex antiquioribus est liber ille Hermeti adscriptus, cujus meminit Barthius Adversar. lib. #. cap. 17. Hunc Gerhardus Medicus, quem Johannes Trithemius Gerardum Fulginatem, Raphael Volaterranus Gerardum Suclonetam, Gesnerus et Simlerus Gerardum Cremonensem vocat, ante quadringentos propemodu~ annosè Graeco in Linguam Latinam convertit, cui titulus: Liber physicalium virtutum compassionum et certationum collectus ex libris duobus, experientiâ videlicet Kyranidarum, Kyranni Regis Persarum, et ex libro Harpocrationis Alexandrini ad propriam filiam. Addit, pleraque ejus libri, qui Kyranni illius fuerat, esse Hermetis Trismegisti, et Syriacis characteribus sculptum fuisse in columná ferreâ. Graecus libri titulus à Gaulmino notis ad Theodorum Prodromum. c. 15. producitur: [Griechischer Text] . Liber Latinus MStus extat in Bibliothecâ Paulinâ Academiae Lipsiensis, quem, referente Fellero in praefat. Catalogi MStorum Lipsiensium, illustrissima Dn. Eleonora Hassiae Landgravia Henric Ellenbergero, Med. D. Anno 1609. dono dederat, quemque Rivinusab Ellenbergeri filio acceptum Paulinae intulit, et Lipsiae An. 1637. excudi fecit. Hanc ego non vidi editionem sed aliam, quae Francofurti Anno 1681. in 12. et, ut titulus habet, iterata vice è membranis Latinis edita est. Nulla illic prioris editionis mentio, quae velignoratur, vel dissimulatur. Qvod ad Graecum codicem attinet, fortè idem ille est, qvem in Vaticana [Griechischer Text] extare è Pamelio Barthiusait. In eo tamen et Gerhardus Cremonensis et Barthius ipse falluntur: ille, qvod A. C. 1168. Constantinopoli ex Arabicâ et Persicâ linguain Graecam conversam ait. hic, qvod à Graeculo qvodam Monacho compilatore congestam existimat, qvi, ut fidem aliqvam libro conciliaret, nomina Arabum Aegyptiorum Persarumque accersiverit, Regemqve Kyrannum opusculo autorem dederit. Verumlongè antiqviorem esse librum Graecum ex eo patet, qvod Olympiodorus, scriptor Chimicus, cujus aetatem ultra Constantini M. tempora producitin Vindic. Hermet. Borrichius, in commentario suo, super Zosimiscripta chimica Hermetem [Griechischer Text] , ac Zosimus ipso Olympiodoro antiqvior l. 9. de Chymiâ ad Theosebiam Hermetem in Physicis, qvi idem liber est, alleget. Titulus libri qvid sibi velit nonsatis vel Graecus, vel Latinus interpres cepit. Nullus enim vel Kyranides vel Kyrannus Rex fuit, à qvo liber ille scriptus. Verùm, qvod Reinesius in variis lectionibus suis alicubi satis demonstrat, [Griechischer Text] vox, qvam ex Arabico, vel Persico, retinuitinterpres Graecus, nihil aliud significat, qvam collectionem, [Griechischer Text] . Qvoniam enim Persae et Arabes ex suorum aliorumque Philosophorum magiâ haec collegerunt,

Est inter recentiores Petri Arlensis de Scudalupis opus de sympathiâ septem metallorum, septem lapidum et septem planetarum, Madriti primùm, hinc Romae in folio sub initium hujus seculi editum: qvo singularia continentur secreta, à filio per incogitantiam publicata; Qvi postea exemplaria omnia coe~misse dicitur, ut nullum jam ampliùs compareat. Est qvidem in Galliâ illud recusum minori formâ, sed totum mutilum, nulliusque pretii. Exiit tamen Parisiis P. Constantii Albinii Villanovensis Magia Astrologica, sive clavis Sympathiae septem Metallorum et septem selectorum lapidum ad Planetas pro majore illius elucidatione editum Anno 1611. in 8. Sed sine arca ipsâ clavis illa nulli usui est. Qui legerunt, affirmarunt mihi, tot tantaqve libro illo contineri, ut omni auro sit praestantior. Inter caetera unum succurrit, qvod ille in eo legerat, de vitro è cineribus cadaverum strangulatorum certiqve mineralis conflando, cui lotium aegri immissum affectas corporis partes in ipsâ urina ostendat Aliud ex eo libro adduxit Joh. Petr. Faber in suo Palladio Chimico cap. 5. de certo pulvere tormentario. Ejus haec verba sunt. Vidi aurum naturâ ipsâ incombusi ibile in pulverem pulvere ipso tormentario seu bellico combustibiliorem redactum, spiritu sulphurco combustibili, terrâ ipsius auri foetâ, qvô nefanda scelera committi possunt, in hominum inevitabile malum: terrae motus praegrandes effici qveunt, qvo domus, imò civitas integra, etsi populosa sit, susque deqve subverti possint. Arcanum certè pulveris bellici inventi multò pejus et crudelius, cujus proclamatorem in superiorem mundum beatumiri non existimo, tanqvam inexhausti malorum fontis demonstratorem. Unde hîc Harpocratis silentium commendatum haberelicet. Et hunc qvidem ego pulverem pyrium Sympatheticum esse existimo, qvi in remoto etiam loco positus altero similis generis accenso simul accendatur. Multa alia sparsim à

De Chemiae scriptoribus, qvandoqvidem Chemiae scientia qvasi solum aliqvod omnibus occultioribus naturae substernit, nunc aliqva adnectenda videbantur: De qvibus, cum singulari olim dissertatione egerimus, nunc paucula [Griechischer Text] tangemus. Sunt, qvi totam hanc artem ideo suspectam habent, qvod vel nulli sint antiqvi autores, vel plerique Pseudonymi. Fuit illa jam ab antiqvislimo tempore per sapientes non tam scriptis, qvam vivâ informatione, propagata, et ipsius rei sublimitas facilè à nominis sui professione autores excusat. Tota illa gentilium Mythologia hunc sibi scopum praefixum habet, qvod à viris doctissimis Michaële Mejero in Arcanis arcanissimis, Blasii Vigenerii Commentario in Philostrati tabulas, Joh. Petr. Fabro in Panchimico ostensum est. Commendat Nicolaus Antonius Autor Bibliothecae Hispanicae eo in genere Johannis Baptistae Suarez de Salazar Gaditani Mythistoricum Astronomicum, sive de Mythologia terrestri et coelesti, librum, qvo arcana omnia Physiologiae mysteria confictis numinum appellationibus olim apud Ethnicos adumbrata revelavit. Sed imperfectum illud opus relictum est. Nuper verò egregium ejus specimen Jacobus Tollius, elegantis vir ingenii omniumqve literarum, in Fortuitis suis Criticis dedit: Qui si pleniorem illam Mythologiae explicationem adornaverit, omnes illi concedant necesse est, qvò pleniorem ad physicam experientiam eruditionem affert. Falsum est, deesse huic arti antiquos autores. Nam pro Hermetis aliorumqve scriptis ita militavit Borrichius, ut superior ex illâ pugnâ discesserit. Supersunt Graeci qvidem autores [Griechischer Text] , qvorum Salmasius aliqvoties suis in Solinum exercitationibus mentionem facit, et Casaubonus ad B - ron. Annal. Exc. l. c. 10. de qvibus aliqua hic notabimus. Extat Codex ille in Bibliothecâ Regiâ, unde sna excerpsit Salmasius. Delrius tom. 1. disq. Magic. c. 5. p. 1. sect. 1. in Bibliothecâ Fontis belli haberi testatur. Dicitur et Johannes Dec, qui

Qvod in codice Altenburgensi habetur, fragmentum Ostanis Philosophi ad Petasium de eâdem divinâ arte, supposititium Lambecio et Reinesio videtur, si Ostanem primum Magum, aut Ostanem secundum, eo intelligere velimus. Tertium ergo qvendam nobis Ostanem fingit Reinesius, cum Ostanis nomen omnibus Magis Persarum com~une factum Scaliger fateatur: qvi circa A. C. 300 in Aegypto vixerit, alterius etiam Democriti, non Abderitae istius praeceptorem. Nam Democritum ab Ostane edoctum etiam antiqvi scriptores testantur. Ad hanc sententiam ipsum impellit primùm, qvod tempore Regis Persici Saporis, qvi A. C. 270 imperavit, in Persiam iverit Democritus, artis addiscendae causâ, qvod ex Synesio aliisqve locis hujus codicis probare vult; cum tamen illic nullius Regis, sed philosophi Sophar mentio fiat, cujus cum Rege Sapore confundendi causam nullam video: Deinde qvod tamen Graeca illa tum Ostanis tum Democriti antiqviorem indolem, qvam caetera ejus libri, spirent, licet ad aetatem Democriti Abderitae non ascendant. Eadem est Salmasii sententia, qvi comm. in Solin. p. 1162. ita: Democritus qvamvis subdititius sit, antiquum tamen esse oportet; qvippeqvem citari videam Synesio, Stephano, ac Zosimo, scriptoribus Chimicis, ac inter principes et veteres artis illius autores laudari. Haec, ut verum fatear, pro Democrito et Ostane vindicando, magis militare videntur. Nam, si simili licentiâ in aliis autoribus uti velimus, novos Amphitruones et Sosias in scenâ criticâ formabimus. Esto verò, non esse haec Graeca Ostanis temporescripta, potuerunt illa longo tempore post in Graecam linguam esse conversa; ac fortè illa ultima verba, unde non ab antiqvo Ostane, sed à Christiano aliqvo scriptum hoc fragmentum conjiciebat Reinesius, qvibus gloria Deo Patri et Filio et Spiritui sancto acclamatur, Christiani cujusdam manu prioribus pietatis causâ adjecta. Rectè vero Reinesius Scaligerum reprehendit, qvi Ostanem Democriti Mystagogam ex eo neget, qvod Ostanem Xerxes in Graeciam comitem, [de qvo Plin. l. 30. c. 1.] noscere per aetatem non potuerit, cum ex Herodoto Laërtius testetur, Xerxem in Graeciam transeunten cum exercitu apud Democriti Patrem divertisse. Caeterum ad Persas victores illam in Aegypto custoditam Smaragdi tabulam, qvae ignoratam universi orbis concordiam desc ripsit et maximam Magiae partem absolyit, transiisse qveritur Gaulminus praefatione ad Theodorum

Seqvuntur Ostanis fragmentum in codice illo Democriti Physica et mystica seu arcana, Reinesio, ut vidimus, pro supposititiis habita. Nolo hic post Roscium saltare: nam, qvae Reinesius hic pro [Griechischer Text] affert argumenta, qvae omnia cum plurimis aliis à Conringio in libro de Hermeticâ medicina allata sunt, à doctissimo Borrichio ingeniosissimis rationibus in Vindicatione Hermetis eliduntur. In scriptorum Democriti titulis colligendis sollicitissimi fuere Borrichius d.l. et in suâ Historia Philosophicâ Abr. Gravius lib. 3. cap. 1. qvi illic legatur. Memorabilis praeterea ille locus è Cedreni Comp. Hist. pag. 121. Ed. Paris. adduci de Democrito meretur, qvi ex antiqvioribus scriptoribus omnia accepit, si qvis fortè de Cedreno cavillari velit. [Griechischer Text] . Vertit ita Xylander: Eâ aetate Democritus innotuit, Philosophus: qui praeter alia docuit, eum, qui velit philosophari, debere omnibus abstinere vitiis, temper antiae studere, omnia recte agere et facere: ita demumlicere cognitione eorum, quaenovem literis notata sunt, potiri. Sic (inquit) videbis filium Dei verbum omnis perpessionis expers, quod ipsum denuò perpessionibus obnoxium apparuit. Hîc verba illa [Griechischer Text] Xylander, aliqvid mystici continere videntur, ut postema illa de filio Dei denuo perpessionibus obnoxio, velà Cedreno vel aliunde, assuta videntur: qvod inter Democriti dogmata fuisse nemo credit, nisi per mirabilem vel [Griechischer Text] , vel [Griechischer Text] . Alludit verò nomen illud [Griechischer Text] ad illud naturale corpus, qvod, qvanqvam metaphorico sensu, caput [Griechischer Text] habetur, versibus Sibyllinis expressum: qvarum initium est, [Griechischer Text] etc. Novem literas habeo, quatuor syllabas: intellige me. etc. Sunt autem sex versus, et habentur lib. 2. Carm. Sibyll. p. 171. edit. Obsopaei. Aymarus Ranconetus non malè exposuit de Arsenico. Norunt enim artis ejus vel tirones, qvàm venerabile Arsenici, neque sine causâ, apud Chimicos nomen sit, sed suo tamen sensu. De hoc [Griechischer Text] egit qvoque Olympiodorus, fol. 167. Cod. Alt. et Stephanus Philosophus in [Griechischer Text] . V. qvi vocat [Griechischer Text] , et super hoc aenigmate longam commentationem instituit. Discrepat Graecum exemplar in multis à Latinâ versione Dominici Pizimentii: multa etiam in Graeco trajecta et mutilata. Historiola, qvam Democritus ipse de se narrat, qvomodo Magistrum suum jam mortuum consuluerit, in Graeco codice non suo, ac valde alieno, loco posita est, ut qvasi adsuta videatur. In Latiná versione planè omissa est. In lectione verborum Graecorum magna est discrepantiaiis in fragmentis, qvae passim adducit Lambecius, ut vel inde pateat, multum hic laboris istis esse relictum, qvi hos autores fortè aliqvando emendaturi sint: et qvid de Latinâ

Sed et ipsis illis Synesii Scholiis, frivolis ductus, ut ego existimo, argumentis, litem movit Reinesius. Quidni enim Synesius, qvem an~os aliqvot juniore~ facit, Episcopus Cyrenaeus, autor horu~ scholioru~ sit? Primò enim puerilis ille, qvem vocat, error de Ostane et Democrito, qvique illi praecipuum [Griechischer Text] argumentu~ facit, ne error qvidem est, neque in dubium vocari debet ob argumenta, tam à Borrichio qvam à me hîc adducta. Deinde telum imbelle sine ictu est, cum ita coiligit: In toto opere Synesii, neque in Epistola 57, qvâ omnem vitae historiam, genus, familiam, variosque casus describit, ulla fit mentio vel Dioscori, vel hujus artis: ergo falsum est, ejus scripti autorem esse Synesium. Qvasi verò, qvi illa sacra tractant, nomen suum omnes furno redeuntes scire lacuque gestiant. Videmus in Villanovani scriptis medicis, in Alberti M. operibus, Chimica omnia ab editoribus secludi, qvod stultis qvibusdam hominibus etiam ad [Griechischer Text] horum scriptorum magnum argumentum est, cum tamen nihil certius sit, ab ipsis esse scripta, sed dum vixerunt, dissimulata. Ita enim plerumque fieri solet, ut viventes autores illa celent, nec, nifi paucis qvibusdam amicis, scribant: qvae post mortem editores, ne scilicet contagium aliqvod cetera ab iis scripta trahant, omittunt, vel etiam ut [Griechischer Text] seponunt. Non desunt tamen aliqva hujus artis vestigia in Epistolis Synesii, ut in epistolâ 142 ad Herculeanum, cui qvaedam propalata Philosophiae mysteria exprobrat. Extat et in Gallicâ et nuper in Germanicâ linguâ tractatus nomen Synesii Abbatis praepositum habens, qvique è Caesareâ Bibliothecâ editus fuerit. Sed Lambecius nullum alium Abbatem, qvam hunc Episcopum, novit, ac praeterea

De Zosimi scriptis Chemicis, qvae non Salmasius, ac neipse qvidem Conringius, in dubium vocat, Reinesius tamen scrupulos aliqvos injecit. Dicit, non omnes illi libros adscribi posse, qvia in illis mentio qvorundam simplicium fiat, qvae veteribus Graecis ignota, et à Persis et Arabibus demum inventa, ut [Griechischer Text] etc. Unde colligit, demum post Persarum et Arabum tempora, 900. annis circiter à nato Christo, cum Graeci artem perditam à Persis et Arabibus reducere in Graeciam vellent, hos libros esse scriptos: qvod si attendisset Salmasius, caput illud [Griechischer Text] , qvod in codice Altenburgensi [Griechischer Text] inscribitur, Zosimo non adscripsisset. Verum unde novit Reinesius, illa simplicium nomina Graecis fuisse ignota ante haec tempora? Metallica illa pleraque nomina sunt, de qvibus Graecorum Medici vulgares parum solliciti: Unde novit à Persis et Arabibus illa esse profecta? In studiis peregrinis peregrinae etiam voces frequentari solent. Quomodo tempus perditae et recuperatae apud Graecos artis definiet? Quomodo caputunum ex toto libro alii autori adscriberet Salmasius? Nam qvod illic allegatur Zosimi nomen, non insolitum in illis libris est, quorum celari autores solent. Ne quid dicam de glossis marginalibus, quae in textum ipsum librariorum culpâ transire solent. Majoris momenti objectio illa est, quod capitulo hujus libri, quod [Griechischer Text] inscribitur, ac Zosimo Salmasius tribuit, Arabici et Muhammedici Philosophi [Griechischer Text] laudentur: Unde appareat, non veteris Zosimi, sed junioris alicujus opus esse: Cum Saraceni primum A. C. 640. Aegyptum subjugarint, ac per Caliphas suos 600 annis sub imperio tenuerint, urbemque opulentam Alcair circa A. C. 970 aedificarint. Hi Medicinam, Astronomiam, Chimiam, postqvam Persicas opes omnes in se derivarunt, multis impensis, magnaque industriâ excoluerunt: praecipuè illi potentissimi Dynastae, Almansor, Hazon, Raschydus, Alaminus, et Almaimon, ipsi doctissimi, qvique doctos viros è Judaeis, Christianis, omnibusque gentibus evocarunt, Graecorumque libros praecipuos in Arabicam linguam converti curarunt: ut florerent tum in Aegypto omnes doctrinae, cum crassissima barbaries Graeciam, Italiam, Galliam, Germaniam obsideret. Neque tamen tunc perdita apud Graecos Chimica studia, ut fortè Reinesius existimat, fuerunt: sed, quod in Germaniâ, Italiâ, Galliâ vidimus, sub ipsa barbarie clanculum illa disseminata. Neque enim ex eo, quod scriptores deficiunt, artis interitus inferri debet, quae ab antiquissimis temporibus, non scriptis, sed potiùs per institutionem vivi praeceptoris, propagata fuit. Latuerunt illa in monasteriis apud Christianos studia, unde, si qua in publicum prodierunt scripta, ut sanè non pauca etiamnum ex iis supersunt, ob barbariem et impolitiem dictionis contempta fuerunt. Verùm, ut ad objectionem Reinesianam revertamur, non illa adeo firmo talo stat, quin elidi possit. Illud Ismaelitarum nomen nontum demum,

Fuit ergo horum librorum scriptor Zosimus, ex Reinesii sententia, Comes et Exadvocatus Fisci, et Historicus, qvi Theodosiorum tempore vixit; ut Borrichius verò opinatur, aetatem Constantini M. longè superat. Reinesii verò sententia vel ex eo rejicienda est, qvod historiae scriptor Ethnicus, hic vero Christianus sit, qvem antea Philosophum Alexandrinum dixerat, qvem à caeteris ejus nominis distinguere Suidas videtur. Et Pelagius, qui Zosimum citat, vocat [Griechischer Text] . Magnam hîc disputationide Christianismo Zosimi ansam praebet Photius, qvi Cod. 98. in recensione Historiae Zosimi illum paganorum religionem secutum ait; et in recensione codicis 170 librorum sc. 15. quibus proponuntur ab Anonymo testimonia de Christianâ religione è gentium scriptis, eum Autorem [Griechischer Text] (è frigidis Zosimi libris, vertit Andreas Schottus) multa desumsisse ait. Hîc vero intelliguntur nulli alii Zosimi libri, qvam [Griechischer Text] , Chimici sermones: de qvibus Suidas. Malè enim vertit illa Schottus, qvae non intellexit, et vitiosa apud Photium lectio est. Ex eo tamen apparet, Zosimum [Griechischer Text] autorem et historiarum pro uno eodemqve Photio habitum esse: nisi fortè et ille in eo erraverit. Lambecius, ut haec conciliet, ait, Platonicis Philosophis [Griechischer Text] arti deditis in multis convenisse cum Christianis. Sed ista frigida conciliatio dubium omne non tollit. Ego tarnen in illâ persevero sententiâ, ut hunc Zosimum Chimicum Alexandrinum à Thebano Panopolita distinguendum existimem. Anonymum verò illum, cujus codicem recensuit Photius, ego qvoqve Chimicae arti addictum fuisse existimaverim, et hujus ductu praecipuè ad illa de Christianâ è Gentilibus religione testimonia colligenda impulsum fuisse: qvae Photius, ut hujus rei omnino ignarus, pro fabulis et superstitiosis habuit. Nam et hodie sunt, qui [Griechischer Text] rerum divinarum in his naturae mysteriis qvaerunt. Fuere in his libris, Photio memorante, testimonia locaqve integrorum etiam librorum, non modo Graeca verum etiam Persica, Thracica, Aegyptia, Babylonica, Chaldaica, qvin et Italica, ex iis, qvi apud singulas harum gentium doctrinâ clari

In Zosimi scripta Olympiodorus commentatus est, cujus liber etiam in codice Altenburgensi habetur; in cujus tamen aetate definiendâ magna sententiarum varietas est. Salmasius hunc extremis Graeciae temporibus vixisse ait, quem ex eo refellit Reinesius, qvia nullam Stephani, scriptoris anno 620. florentis, sed Zosimi et Synesii, qvi proximè illum praecesserint, mentionem faciat, more illorum

Nihil ergo certi definiri potest, qvo tempore vixerit Olympiodorus. Certum tamen est, non vixisse extremis Graeciae temporibus, qvod volebat Salmasius: post Zosimum tamen, Chimicum scilicet illum. Nam, qvod attinet ad illum locum, qvem Philippus Labbeus, notis ad Eclogas Photii de Olympiodoro, qvae Corpori Historiae Bizantinae insertae sunt, è Zosimi historiarum libro 5. profert, qvo Zosimus Olympiodori historiam citat, is satis benè expediri potest. Locusita habet, Leunclavio interprete: Hinc ad Ravennam (ea metropolis est Flaminiae, prisca sanè civitas, colonia Thessalorum, Rhene dicta, qvod eam aqvae ab omni parte circumfluant; non autem propterea, velut Olympiodorus ille Thebanus ait, qvod Remus Romuli frater hujus urbis conditor fuerit: Hoc enim Qvadrato relinqvere debuerat, qvi de hâc urbe in historiâ Imper atoris Marci id commemoravit) ad Ravennam igitur hanc etc. Non probo Lambecii sententiam, qvi non solvit hunc nodum, sed Alexandri gladio secat. Operosè enim probare nititur, totam

Quae Cleopatrae tribuuntur, ars auri faciendi, aenigmaticis characteribus scripta, et de ponderibus et mensuris excerpta, incertae fidei visa sunt: cetera libri hujus postremi è Geoponicorum veterum libro descripta: extremum ejus schediasmatis à recentiori aliquo Graeculo assutum, ut ostendunt voculae illae [Griechischer Text] , quas vetus Graecia ignorat. Stephanus tamen Cleopatrae cum Ostane colloquium adducit: Quae per temporum rationem consistere non possunt; nisi fortè quemvis alium ejus nominis, quam Ostanem, vel primum vel secundum, fingamus, aut fortè Ostanes secundus arte suâ tam longaevum se fecerit. Extat tamen in Regia Bibliotheca Paris. liber Comarii Philosophi Sacerdotis, qui docuit Cleopatram divinam artem Dequo nihil omnino dicere possumus, genuinus, an supposititius liber sit. Similis farinae sunt, quas è Bibliotheca Goldasti in insigne Priapejorum suorum ornamentum, dignissimum sanè hac patellâ operculum, Scioppius producit; Cleopatrae, Antonii, et Q. Sorani Medici epistolae mutuae, quibus de libidine Cleopatrae, eâque per artem medicam frenandâ, agitur. Franciscus Philadelphus lib. 6. Epist. ad Philippum Medium, easdem subinnuere epistolas videtur, cum scribit: Memini, cum nuper esses Mediolani, vidisse apud te vetustissimum quendam codicem, qui Medicorum plurium scripta complecteretur, ut Cornelii Celsi, et utriusque Sorani, et Apulei et Democriti, et quarundam etiam mulierum. Extat et Heraclii Imperatoris epistola, quâ ad Sophoclem vel Saphoclum Philosophum scribit pro expositione libri inventi ad caput Cleopatrae Reginae in suo sepulchro. Haec enim elegans est Epistolae inscriptio, ab homine barbaro fortassis addita; ac respondet illi Sophocles Sophista, characteres occultae scripturae interpretans de foecunditate parandâ: nisi fefellerit Heraclium Chemicos Characteres de rebus vulgaribus exponens; modo vera sint, quae in epistolâ illâ scribuntur. Habet et Morisotus Cent. 1. Ep. 34. illas epistolas, qui tamen alias hic affert explicationes. Antonii epistolae adeo nihil aetatis illius sapiunt: Commendat tamen Scioppius, neque invidere tam egregium [Griechischer Text] viris doctis voluit, Fictitiorum licet sint illa, ait, autorum, multum tamen facere ad veterum quorundum loca intelligenda, Petronii, Martialis et aliorum, domi doctus, didici. Ille scilicet magister didicit, discant jam virtutem ex illo pueri verumque laborem.

Extat in codice Altenburgensi amplius Michaelis Pselli notissimi Philosophi, qvi A. C. 1080. vixit, epistola ad Patriarcham Xipl ilinum de eodem argumento, qvae et in Latinam linguam conversa extat. Fuit vir doctissimus Psellus, ejusque multa sunt [Griechischer Text] , notavitqve in Bibliothecis passim latitantia Possevinus.

Anonymi plures sunt tum in codice Altenburgensi, tum Vindobonensi et Parisiensi, ut, de aquâ divinâ dealbationis, Anonymi Christiani experimenta Chimica, Anonymi Christiani varia capita Chimica: Anonymi capita duo de aquâ divinâ. Anonymi Christiani My#eria Chimica: Anonymi veteris arcana duo Chimica. Anonymi varia secreta Chimica: Anonymi Christiani liber Chimicus ad Sergium de aquâ divinâ. Ubi notandum est, nulla scripta magis esse mutilata, quam quae de divinâ aqvâ agunt, cum illa inter [Griechischer Text] hujus artis sit. In Parisiensi codice, quae notavit Labbeus in Novâ Bibliothecâ MStorum librorum, haec sunt. In codice Altenburgensi non exstantia sunt, Comarii de Lap. Phil. ad Cleopatram, Orphei fragmenta quaedam, Cosmae Hieromonachi de Chrysopoeia, Nicephori Blemmidae de auro conficiendo, Petri Theodorici demethodo alchymiae, Joannis Archisacerdotis liber Sopharis in Perside Tractatus, Platonis, Aristotelis, Porphyrii, Claudiani, Sergii libelli. Eos libros omnes edere in animo habuit Leo Allatius, una cum suis eâ de re tractatulis, referente Labbeo, votumqve hoc addente: Utinam tandem aliquando, tam saepe promissus, tamdiu exspectatus, nobilissimus tanti viri foetus faventem sentiat alicubi Lucinam! Lexicon quoque Chimicum codici Altenburgensi additur, sed recentius, ante 270 circiter annos scriptu~, in quo multa corrupta et confusa. Sed de his omnibus scriptis ita Labbeus part. 4. MStorum, p, 129. Eorum operum pleraque perierunt, nonnulla adhuc cum blattis tineisque in situ ac pulvere luctantur in veteribus membranis Francicarum It alicarumque Bibliothecarum, quemadmodum de Parisiensibus ipsi nos oculati testes sumus. Hoc est, quod Heraclitus et Theophrastus dixerunt, per [Griechischer Text] , arrogantiam et contemptum multas res praeclaras ignorari. Annon satius esset, his potius naturae thesauris operam impendere, qvam rebus frivolis? Justa haec est Borrichii qverela: Si mediam partem illius temporis, quod Solino impendit Salmasius, scriptori in pluribus fabuloso, ut qvo sine jacturâ insigni carere res literaria potuit, impendisset restituendis omendandisqve Chemicis antiqvis Graecis; si Scioppius bonas horas Priapejis corrigendis insumptas; si alii otium, qvod in neqvitiis Martialis Petroniique expiscandis collocavere, huc vortissent, jam Graeca illa Chemicorum dictio venustâ et à maculis liberâ facie #rbem

Longum ac propemodum infinitum esset, si ejus generis scriptores recentiores hic recenseremus. De multis in dissertatione peculiari egi, quae super hoc argumento legi potest. Vidi apud amicum ultra 1500 Autores veteres et recentiores. Extant in Bibliothecâ Isaaci Vossii multa ejus argumenti. In Bibliothecâ Caesarea libri Chimici à Lullio scripti [Griechischer Text] ultra C latitant. Rogeri Baconis in Bibliothecis Franciscanis per Angliam multi [Griechischer Text] Chimici et mathematici, teste Antonio Wood in Hist. Acad. Oxon. incomparabili naturalis scientiae damno perierunt. Rabbinorum antiquorum magnum in his rebus studium fuit, quorum praeclara monumenta Illustris Cabalae denudatae Editor, Vir in omni non civili tantùm doctrina, quam non in umbra, sed inluce ipsa consiliis et actionibus profitetur; sed et humaniori et solidissima rerum naturalium scientiâ subactus et exercitatissimus nuper publicavit. Venit et ad manus meas Collegae honoratissimi I. L. Hannemanni beneficio Mezahab Epistola de variis auri generibus, ex sensu artis scripta. Imaginum Hieroglyphicarum, per varia Orbis Europaei monasteria, Templa, magna est copia. Et quis haec omnia aliquot pagellis percenseat? Erit fortassis plenior alibi de his dicendi locus.

CAP. XII. DE EO, QVOD IN DISCIPLINIS DIVINUM EST, EXCURSUS.

CUm haec scriberemus de Philosophiae mysteriis, celebrabamus ejus diei in Ecclesiâ anniversaria sacra, quo supremus omnis sapientiae dispensator, optimus maximus artium Magister Spiritus S., ut semper per totum terrarum orbem opes suas disseminavit, ita tunc visibili specie universas in Apostolos effudit. Unde in sacram hanc meditationem abrepti sumus: ut nulla est, quae non ex hoc fonte inexhausto promanat scientia, ita nullam esse ex toto disciplinarum orbe, quae non divinum illum characterem circumferat. Quare [Griechischer Text] , quod in disciplinis est, [Griechischer Text] hoc loco non indignum, hîc proponemus. Nemo paulum sagacior est, cui illud non suboleat; qui non suspicione saltem et conjectura aliquâ attingat. Scilicet, ut Vulpes in fabulis, scientias tractamus. Illa pultem vitro inclusam cum ligurire non posset, superficiem tamen lambit. Pellucet illud, quod in scientiis divinum est: sed quoniam in superficie semper haeremus; quoniam inani illo ac vitreo opinionu~ splendore nos oblectamus, nunquam pectus saturamus, nunquam ad fundum rerum penetrare possumus. Nimis im~ersi sumus nobis ipsis, et turbae opinionum variarum. Quod si animum paululùm in se revocaremus, Deoque permitteremus, et simplicissimos naturae intueremur progressus, expeditior esset ad veritatem via, et divinae menti nostram arctius jungeremus.

In ipso illo [Griechischer Text] , in rerum apprehensione, quae non divina saepe animadvertimus vestigia! Sunt qui fulmineâ ingenii vi omnia perrumpant, quorum animus in specula positus uno quasi intuitu omnia simul comprehendit: Quasi non sensuum ministerio, non Syllogismorum apparatu ad intelligendas res indigerent, sed geniorum instar omnia pervaderent quasi et absorberent. Ita quae tardiùs assequuntur alii, longisque praeceptionibus circumducti, illi quasi volatu uno transmittunt, omniaque praecipere ipsi videntur. Vidimus ad certas disciplinas quosdam quasi divinitus incitatos, ea in his confecisse spatia, ut in prodigium illa res traheretur. Fuere ad varias artes liberales, mechanicas, statuariam, graphicam, poësin, mathesin, chirurgiam, quasi à natura facti: ut nullis usi doctoriribus, ipsi aliàs simplices, plebeji, rustici, non rarò etiam oculorum ac linguae usu destituti, ipsos in illis rebus artifices superarent. Quin et vaticinandi quibusdam instinctum adeò efficacem fuisse accepimus, ut mera oracula fundere viderentur: Quae omnia potestatem humanâ majorem et [Griechischer Text] in ipsa etiam discendi methodo declarant. Testatur quidem alicubi Cornelius Agrippa: esse artem quandam sed paucissimis cognitam, ita informandi exornandi et illustrandi fidelem et purum hominis animum, ut ex ignor antiae tenebris repentè ad sapientiae et doctrinarum lumen evehatur: è contrario vero aliam facultatem immundos atque incredulos, reconditis quibusdam arcanis, eodem sapientiae et doctrinarum dono rursus exuendi, et pristinae suae ignor antiae restituendi. Quam si ille alios artem docere potuisset, magnus ille nobis Apollo fuisset. Nos eam rectiùs ab ipso illo artium omnium Parente Pansopho, Sancto Spiritu, quisuper Apostolorum capita se effudit, veri illo Duce, [Griechischer Text] et [Griechischer Text] ,

Veniamus ad ipsas artes et scientias, et quid in illis [Griechischer Text] videri possit rimemur. Consideamus primùm in puerorum subselliis, atque inter ipsos [Griechischer Text] nos teneamus, ibique literas syllabasque aucupemur. Magnum in his miraculum est. Quot habemus artes, disciplinas, volumina, ex paucis his elementis nata omnia videmus. Est praeterea philosophia quaedam Alphabetaria, quae non pueros, sed magnos profectò doctores exerceat. Notas literarum singulis gentibus familiares videamus, scribendi rationem modumque perpendamus; et primas illis animi, indolis, ideas impressas deprehendemus. Ac optandum sanè esset, omnium populorum nobis characteres fuisse servatos: ita vel ex corum collatione mutuâ multa abstrusa investigaremus. Quemadmodum ex punctis, lineis, circulis omnis producitur quantitas, atqve ipsa corporum habitudo in iis fundatur: ita ex his characteribus, eorum simplicitate, positu, ductu, animi quaedam indoles, è convenientia quaedam quasi migrationes elucent. Prima mentis porta verbum et scriptura est, quâ se in aurium oculorumque sensus ingerit. In ipsis literis divinum quid latere vel exeo agnoscimus, quod accessione literae He Abramo divina virtus inspirata videbatur. Quanta sunt in nomine Tetragrammato mysteria! quae integris libris non evolvunt Cabalistae. Multa de sacris nominibus Judaei nobis narrant, quibus mirificam illi potentiam tribuunt. Ipse Dei Filius, aeternus ille [Griechischer Text] , verbi nomine vocatur, de quo Reuchlinus mira è Cabalisticis libris nos docet. Quanta cabalae illius literariae mysteria sint, ii norunt, qui sacris illis sunt initiati: Quibus magna volumina quidam impleverunt. Longa est Jamblichi in libro de mysteriis Aegyptioru~ sect. 7. c. 4. et 5. de divinis nominibus, eorum significationibus, disputatio. Mentionem facit Jacobus Sponius in accuratissimo suo Itinerario lib. 2. pag. 53. cujus dam Aegyptii Check-Bouni, qui de virtute Verbi divini et humani mirabilem librum scripserit, in quo per varias linearum vocumque figuras, perque literarum [Griechischer Text] multa curiosa deducat. Sunt qui è nominibus et literarum numeris ita vaticinantur, ut rarò fallant. Notarunt nonnulli infaustorum nominum impositione fortunam hominum labefactari, eorum im~utatione qvoque im~utari. Qvidam è tetricis nominibus, qvos reos criminis suspicatisunt, tales qvaestione instituta deprehenderunt. Ne qvid de iis dicamus, qui verbis morbos curant, Salutatores dicti. Qvae omnia cum ad superstitionem spectare videantur, procul ab his sacris abesse jubemus. Mirabilis est ille linguarum diversarum concentus, per qvas sparsa primae linguae vestigia, ut [Griechischer Text] aliqvid, non vanâ hariolatione venari possumus. Vidimus spiritu aliqvo agitatos ignotas sibi linguas loqvi: qvod qvanqvam Huartus ad singulare temperamentum; alii ad morbum melancholicum; Pomponatius, ne qvid potentiae ultra naturam debere

E Grammaticorum Ludo ad Oratores transeamus. Quis non in illis aliqvid divini agnoscat? Neqve enim artem hanc é Sophistarum palaestris natam existimemus. Majus qvid in illâ elucet, erectum, gloriosum, qvod ipsos animos expugnet, praeclarumqve rebus divinis suppeditet instrumentum. Non sunt è Magistris hominibus aestimandae artes: divinae illae sunt, aeternae, atqve ex eodem fonte derivatae, unde olim in Apostoloru~ animos effundebantur: etsi hae omnibus numeris absolutae. Praecepta quae à Magistris successu seculorum congesta sunt, veritati et naturae conformia, hos natales loqvuntur. Qvare ad divinos usus adhibeamus, qvae divina sunt, et qvae è veritatis qvasi utero obstetricias manus admoventes Magistri in lucem protulere. Verum illud eloqventiae [Griechischer Text] in spiritu et impetu est. Agnovit hoc è gentilibus philosophis Seneca, qvi in libro de tranqvillitate cap. ult. Non potest grande aliqvid et supra caeteros loqvi, nisi mota, mens. Cum vulgaria et solita contempsit, instinctuqve sacro surrexit excelsior; tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime qvicqvam et in arduo positum contingere, qvam diu apud se est. Desciscat oportet à solito, et efferatur, et mordeat frenos et rectorem rapiat suum, eoque ferat, qvo per se timuisset escendere. Hoc est illud in Oratione, qvod Aristides vocat [Griechischer Text] . Hippocrates, cui Deus ipse [Griechischer Text] , illud qvod in homine [Griechischer Text] est, vocat [Griechischer Text] . Cicero sic latinè exprimit. Nulla me ingenii, sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam. Istud in Joanne [Griechischer Text] , istud [Griechischer Text] antiqvi Theologi observarunt: qvibus ille [Griechischer Text] et [Griechischer Text] , ob incomparabilem et sublimem eloqventiam, dictus fuit. Ex hoc impetu visi sunt Oratores, citra ullam meditationem, ad dicendum profilire, in extremis periculis, in Reipublicae necessitatibus. Vidimus Oratores sacros, divino qvasi spiritu ductos, extemporali eloqventiâ plus praestitisse, qvàm elaboratis orationibus alios. Talem nobis Franciscanum illum Erasmus lib. 14. Epist. 15. depingit, cujus memorabile exemplum ab omnibus legi meretur. Rogatus, inqvit Erasmus, à me familiariter, qvibus modis praepararet animum suum iturus ad concionandum; Respondit, se solitum in manus sumere Paulum, et in ejus lectione tam diu commorari, donec sentiret incalescere pectus. Illic haerobat addens igneas ad Deum preces, donec admoneretur esse tempus incipiendi Nonnunqvam septies concionabatur uno die, nec unqvam illi deerat sermonis eruditi copia. Dignissima lectu est tota haec de illo Viro Epistola, qvae Ideam prudentis piique Theologi in ejus vitâ depingit. Miraculum aliqvod istius temporis dixeris.

Poëtas qvinon humanâ, sed Deorum lingua, loqvi dixit, aliqvid homine

Philosophia, qvae in contemplatione rerum consistit, eo ipso nomine divini qvid inferre videtur: qvid enim est [Griechischer Text] , nisi à sensibilibus animum ad [Griechischer Text] abducere? Hic principem locum naturalis philosophia tenet; In qvâ omnia à sublimiore principio arcessenda sunt, qvam vulgò fit. Pecora sunt et fungi, qvi in naturae operibus ubiqve praesentem DEI manum non sentiunt. Stupida est atque iners natura, si ab illo discesserit. Nullo vinculo illa continetur, nisi ille nodos strinxerit. Quod cum agnoscerent gentium Philosophi et Poëtae, qui Jovis omnia plena ajebant; qvis credat nunc reperiri homines, qvi rectore destitutam sibi ipsi hanc machinam permittant? Plus est miraculorum in naturâ

Nihil nunc de iis dicemus, qvi corporum [Griechischer Text] , qvi infinitas propemodum multiplicationes instituunt; qvod in metallis à naturae mystis factum est; nihil de corporum magnetismis et sympathicis affectionibus, qvae innumerae in naturâ sunt, unde omnis illa magia oritur. Sed arcanior illa scientia, in omnibus penè gentibus, à sapientioribus qvibusdam custodita est, nein vulgus efferretur. Huc omnis illa Mythologia, omnia Aegyptiorum Hieroglyphica, tendunt. His enim involucris divini illi thesauri teguntur.

In Mathematicis porro scientiis qvid non divini est? Hic Numerorum doctrina primam se offert, tota merito divina vocanda. Qvantae, qvam arcanae numerorum potestates sint, ne in hunc qvidem diem satis cognitum est. Qvod cum bene nosset Pythagoras, non invenit commodiorem rationem, qvâ Philosophiae suae secreta celaret, et intelligentibus tamen omnia panderet, qvam si numeris suis, qvos formales recte dixeris, absconderet. Cum enim Numeri nominantur, non intelliguntur nisi naturae occultae proportiones, progressus, operationes, revolutiones à Deo ipso definitae. Qvomodo non difficile admodum est omnia divinae humanaeque sapientiae mysteria illis adumbrare. Non credat qvis temerè fieri, sonos septenario, numeros novenario absolvi; Atqve hinc per easdem [Griechischer Text] in centenariis et millenariis reduci. Illic abstrusarum rerum typi latent, atque iis qvasi praefigurantur. In qvibus, velut in tenebris palpitant, qvi tamen qvasi per nebulasvident, Autores, qvorum denumeroru~ mysteriis integra extant volumina, [Griechischer Text] tantum illa sunt, non [Griechischer Text] . Radix et qvasi Pater omnium numerorum Monas est. Prima ex illa surgit Dyas, qvae per Triada qvasi in consonantiam et unitatem reducitur. Hinc illa [Griechischer Text] per qvam, ut rem sacram, non sine causâ jurabant Pythagoraei. Qvinarius iisdem [Griechischer Text] , item [Griechischer Text] dicitur, qvod ex binario et ternario, qvasi ex femina et mare conflatus sit. Divinus aliis dicitur. Hinc illa [Griechischer Text] Aristoteli, imo et Platoni et Platonicis celebrata. Alii [Griechischer Text] appellant. Septenarium omnium [Griechischer Text] esse nemo nescit. Mirabile est, qvod de ejus virtute Fluddius in libro de Microcosmi

Qvi Medieam artem profitentur, qvotidie illud sibi [Griechischer Text] propositum habent. Sive enim corporis structuram oculis rimantur; nihil in illâ est, qvod non opisicis sapientiam loqvatur: sive cum morbis illis res est; tot sunt illorum formae et figurae, tot in illorum causis recessus, ut saepè illis in [Griechischer Text] subsistendum: Qvod et Hippocrates vidit, et integro libro Jordanus exposuit. Testantur hoc

Procedimus ad moralem et Civilem doctrinam: Qvae qvanqvam in negotiis, ab arbitrio hominum pendentibus, consistere videntur, inque eorum principiis nunc adeò fluctuant nonnulli, ut pleraque [Griechischer Text] illis sint, qvae sancta omnibus esse debebant: sunt tamen in illis aeterna, divina, inconcussa, ad qvae hominum actiones ordinandae sunt, vel si illae evagantur, in ordinem rediguntur, aut eò diriguntur, potentiore manu, qvo divina tendit providentia. Qvoniam verò non nisi agendo virtutes nobis paramus, in ipsa illa actione [Griechischer Text] se maximè ostendit. Virtus quae Heroica dicitur, divino impulso excitatur; ac fato saepe fieri solet, ut ad res magnas gerendas, ad regna firmanda, ad imperia amplificanda, hostes subigendos, divinitus animentur homines, incredibilia viribusque humanis majora tentantes. Hinc illae apud Historicos, cum memorabilia facta describunt, voces: Deo quodam assiduè incitante: quodam quasi instinctu Deorum coneitatus fecit: [Griechischer Text] , non sine Deo. Ipsas in nobis inclinationes qvas sentimus, bono aliqvo genio nobis incussas credere possumus: Qvare nee obniti illis debemus, sed illorum ductum seqvi. Eleganter in hanc rem Plutarchus in vitâ Coriolani: Homerus in arduis inusitatisque rebus, et ad quas impetu quodam animi ac furore quasi divino opus est, Deum proponit: non qui consilium nostrum tollat, sed moveat, neque impetus animo indat, sed visa et imaginationes objieiat, quae impetuum duces sint: atque ita sanè non involunt ariam essicit actionem, sed voluntati initium praebet, eamque spe et considentiâ confirmat: Aut enim omnino excludendus est ab omni principio causaque actionum nostrarum Deus: aut quisnam tandem alius sit modus, quo hominum ille actiones adjuvet? non enim corpora nostra effingit, manusque ad id, quod facto opus est, aut pedes applicat: sed eam animi partem, quae ad agendum est deligendumque nata, principiis quibusdam et visis, cogitationibusque objectis excitat, aut contra avertit et inhibet. Has in Socrate occultas propensiones, qvas ille in rerum agendarum consilium adhibuit, genium illu~, de qvo multa Plato aliique nobis narrant, fuisse Cartesius part. 1. ep. 15. existimat. Quae non malè