Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel > Cod. Guelf. 64 Weiss. > Transkription Isidor von Sevilla: Etymologien

Editorischen Lesetext anzeigen

|1r|
ysydrus ethimeleya

||
[Handwechsel]† Domino meo· et
dı̄ servo braulioni aepiscopo    
isidorus

Omni desiderio deside
ravi nunc videre faciem t[u]am
et utinam aliquando implere
ds̄ votum meum antequam mo
riar ·     Ad p̄sens autem dep̄
cor ut commendes dō oratio
nibus tuis     ut in hac vita
spem meam inpleat·     et in futu
ra beatitudinis tuae consor
tium mihi concedat et manu
sua·     ora pro nobis beatissi
mae dominae et frater...

Domino et ve
re domino xpı̄ que electo
isiodoroaepiscopo sum
mo     braulio servus inuti
lis servor+ dı̄    

O piae domi
nae et viror+ p̄stantissimae
sera est inquessitio et tar
de data mihi scribendi optio
quia pecctatis meis ingruen
tibus      non modo sterelitatis·
l̶ inopiae malo     verum
||
etiam luis hostilitat[i]s quo
minus inquirerem horribili sum
p̄peditus incursu·     Nunc autem
etsi mile necessitatibus mille
vuris adtritus (sic!) post longum mis
seriae tempus l̶ uti ab improbi
soporis ut ita dixerim gravidine
suscitatus     istius meae sugestionis
afatibus dependere presumo salutis
obsequium     et cordis et corporis hu
militate prostratus     imprae
cans excellentissiman tuae bea
titudinis potestam·     Et ut pe
culiarem tuum famulum quem pio
illo sacrae dignationis intuitu semp̲
habuisti susceptum usq̲ in finem
habere iubeas commendatum    
Nam ego xps̄ novit gravi dolore
discrutior quod emenso tempore
tum prolixo vel vestri no[n] mereor
videre conspectum     Sed spero
in illum qui non obliviscitur mise
reri     nec repellit in finem    
Quia ex audiet p̄ce[m] pauperis
et vestro me meserum rep̲sentat
|1v|
aspectui     Suggero sane et
omnimoda supplecatione de
posco      ut liberum aethymo
logiarum quem iam favente
dnō audivimus consummatū
Promissionis vestrae memo
res servo vestro diregere iube
atis      Quia ut mihi consci
us sum magna ibi ex parte
servi tui postolatione sudasti
Et ideo in me primum existe
munificus     si (sic!) in scōr+ coetib;
et felix habearis et primus·
Gesta etiam sinodi in qua
sintharius exanimis (sic!) vestri
igne     etsi non purificatus
invenitur tamen decotus
quesco ut vestro instinctu
et filio vestro domino rege nobis
diregatur cito·     Nam et nos
trae eius sic flagititavit gloria
suggestio· Quia multum in con
cilio pro investiganda op̾s est
veritate·     De caetero altis
simi pietatem efflagito· Ut co
||
ronam beatitudini vestrae pro in
tegritate fidei et statu ecclesiae
suae longo tempore praecipiat
conservare     meque inter oblotran
tia praesentis mundi varia et innume
rabilia discrementia     munitum red
dat tuae intercessionis gratia ac
reconditum in gremium memoriae
tuae tutum ab omni tempestate pec
cati      oratu vestro efficiat·     Trini
tas sacratissima et manu sua    
Ego servus dnı̄ braulio     isidoro in
dnō fruar et lucerna ardens et non
maercescens


Domino etdı̄ ser
vo braulioni ep̄ō· isidorus    

Quia
te incolomem cognovi gratias xpō egi
Et utinam cuius cognovi salutem in
hoc corpore aspiceirem et visionem
Quid autem mihi evenit pro peccatis
meis manifestabo     Quia non fui dignus
tuap̲legere eloquia     Statim enim
ut accipi pittatium tuum puer regius
ad me venit     Dedi cubiculario meo illū
pittatium et confestim ambolavi
|2r|
ad principem ut posteap̲legerem
et rescriberem reversus de pal
tio regis non solum scripta tua
non inveni sed etiam quicquid
aliud in cartis fuit periit    
et idcirco scit dns̄ luxi meri
tum meum     Quia non pereli (sic!) elo
quium tuum     Sed rogo ut
quaecumque occasio venerit
rescribe mihi et gratiam verbi
tui non auferas     ut quod ex
meo dilecto p̲didi     iter+ gra
tia tu recipiam·     Et manu
sua     Ora pro nobis beatissimae
domne


Domino meo
et vere dnō xpı̄que electo isido
ro episcoporū summo     braulio
servus inutilis scōr+ dı̄    


Solet repleri lartitia homo interi
or ac spı̄talis cum inquisti
tione fungitur amantis     ob id
velle meum est mi domine    
revertissime     Nisi cul
parum macheria obsistat
||
et benignae te inquisitionem
meam amplectere     et quaerel
larum calumniam patienter ac
cipere      Utr+q̲ enim ago et officium
inquisitionis persolvo     Et tibi con
tra te causarˈm mearum necessi
tatis dirigo     Quod ut begnissi
mae auditui tuo admittas ingres
su huius dictionis portq̠ postra
tus      peco a culmine vestri apos
tolatus      et quamquam vacillet
caluminiae oblectio ubi lacrima
r+ est intercessio     cum lacrimae
non sint signa calumniae· tamen
sint opto et larimaebilis calouminae
Et caluminabiles lacrimae    
Sed utr+q̠ proliquentiora amoris
praesumptione     non autem pro
arrogantiae temeritate     sed iam
causam exordiar     Septimum
nisi fallor annum tempora girant
ex quo me memni    libros a te con
ditus originum postolasse     et va
rio diversoq̠ modo est praesentem
mefrustratū esse et absenti nihil inde
|2v|
vos rescripsisse     sed sup
tili delatione modo necdum es
se perfectus modo necdum
scriptos modo meas litteras
intercedisse     aliaq: mul
ta oppunens ad hanc usq̄e
diem p̠venimus et sine petitio
nis effecta manemus· ob hoc
et ego vertam praeces in quae
rellam ·     Ut qd̄ supplicati
nem necquivi vel caluminis
lucescendo valeam adipisci·
Sepe namq̠ [Handwechsel]solet mendico pro
desse vociferatio     Quo circa cur quesco te
mi dnē n̄ tribuas quod rogaris unū scias n̄ dimittam
quasi fingens me nolle negata· sed querā et instan
ter queram quousq: aut accipiam aut eliciam·
Piissimo redemtore iubente· querite et invenie
tis · et adiecente· pulsute et aperietur vobis· quesi
vi et quero· etiam pulso · unde et clamito
ut aperias· Nam huius me argumenti solatur inven
tio · quia qui contempsisti postulantē· exaudias
forte calumniantem· Hinc et ego scientiae tuae inge
ro · nec stulti iactatione novi aliquid suggere
inspiens perfecto presumo n̄ tamen erubisco
||
inperitus dersertissimo loqui apostolici memor praecepti quo
praeciperis libenter suffere inspientem· quamobrem accipe cla
mores calūniae· Cur rogo talentor+ distributiorem et ciba
rior+ dispensatiorem tibi creditam· hucusq: retentas iam solve
manum inp̠tire famulis ne inopioa periant famis· Nosti q̄id
creditor veniens reposcat a te· n̄ minuitur tibi quicquid
dederis nobis· memor esto parvis partib; multitudinemsatiatā ·
et superasse reliquiar fracmentor+ magnitudine panum·
An putas don+ tibi conlatum pro te solūmodo esse datū
Et vestr̄ est et nm̄ commune ē n̄ privatū· et quis dicere
vel insanus praesumat ut privato tuo gaudeas qui de
communi tantū in culpabiliter gaudere scias· Nā cū tibi
ds̄ economiam thesauri sui et divinar+ salutis sapientiae
et scientiae tenere concesserit· Cur larga manu n̄ effundis q̄od
dando non minuis An cū in membri sup̠ni capitis unusquisq:
quod n̄ accipit sic in altero possedeat ut alteri quod habet
posedendoum sciat ut forsitan ideo nobis parcus existis q:uia
quod muatue a nobis resumas n̄ invenis· sed si habenti dastan
tillae tantum ille mercidis fructū reportas· sin vero n̄ ha
benti tribuisti praeceptis evangelicis satisfactis ut reddat
tibi retributione iustor+· proinde ego remordeor cons
cientia eo quod in me nihil commonicabile boni senentiā
Qm̄ iubemur p̠caritatem servire invicem et unusquisq;
quam accepit gratiā in alterutr+ illā administare
sicut boni dispensatores multiformis gratiae dı̄ atq:
|3r|
atq; unicuiq: sicut divisit ds̄ mensurā fidei in una con
page membror+ debet eam ceteris partib; commonicare
quia haec omnia operatur unus atq: idem sp̄s dividens
singulis prout vult· sed ad unū ac peculiare subsidiū
quod pr[ae]misi recurro ad inoportunitatem scilicet
amicam amivitiae destitutis ac nulla membror+ ho
nestor+ gratia decoratis· Idcirco audi vocē meā
tot interlacentib; terris redde redde quod debes·
Nam servus es servus xpı̄ et xpı̄anor+ ut illic sis
maior omnium nostor+ et quam nostri causa·
tibi conlactā presentis gratiā sitiendib; animis sci
entiaeq: fame cruciatis inp̠tire non dedigneris·
n̄ sū saltim pes qui ad iniuncta discurrens possı̄
alvo aeclesiae membror+ scilicet iudici oboe
dientiae discurro parere· nec principatui capi
tis imperanti obsequendo placere· quin etsi
de inhonestiorib; membris me esse sciam suffiāt (sic!)
quia q: constat a capite p̠cipesse p̠ me est dig
n+ egere nec te me non egere· [Handwechsel]quamvis minimū
xpı̄ tamen sanguinem redemtum· Nam nec dt̄ ca
put pedib; n̄ estis mihi necessarii qm̄ quae videntur
membra corporis infirmiora esse necessariora
sunt et q: putuntur ignobiliora esse· his ho
norem habundantiorem circumdamus· et qui
inhonestiora sunt nostra maiorem honestatem
||
habent· sic itaq: creator noster ac dispensator cunc
ta moderatur ut cum in altero alteri dona divina
q: in se n̄ p̠cipit possenda tribuuntur· caritas
cumulatur· Deniq: tunc bene multiformis gratia
dispensatur quando acceptum don+ et eis qui n̄
habent creditur qūō propter eum cui inpenditur
datū putatur· hoc apostoli capitulum a nobis·
in parte promissum (sic!) obtime novit prudentia s̄c̄ita
tis vestrae· huiuc rei congruere totū et quicquid sū
matim tetigit ea procut dubio nosse melius latet
nullū itaq: hoc solum sup̠est q̾od et magno [o]pere
peto ut prestes postalata et si n̄ pro me saltim
pr[o] ipsa caritate divinitus inpertita pro qua iubemur
et nosse et prestare omnia et sine qua nihil st̄
omnia sed et si qua sup̠flua· si qua negligenter·
si qua minus humiliter aut inutiliter putius
effundi quā dixi cuncta quero benigne suscipias·
cuncta ingnoscas· cuncta ores· ut ds̄ ignoscat·
ergo et hoc notesco libros ethimologiarum quos
a te domino meo posco· etsi detruncatos conro
sosq: iam multis haberi ·r· inde rogo ut eos mihi trans
crptos (sic!) integros emendatos et bene quoaptatos
dignimini mittere· ne raptus avidiate in p̠ver
sum cogar vitia provirtutib; ab aliis mereri· ego
autem opto quumvis nullius egeas et ultroneate
|3v|
dicantur turpere (sic!) mercedes ut dignatio vestrae be
nignitatis imperet nobis in id quod possum[u]s et vale
mus tm̄ obsequio nostro utaris· immo caritate
q: ds̄ est p̠fruaris· his igitur expletis erant mihi
questiones de sacris divinisq: paginis quar+ mihi
expositionem cordis vestri lumet (sic!) aperiet· si ta
men et nobis iubes resplendere et divinae leges obs
cura reserare· nec si tista (sic!) quae peto p̠cipero de
illis si silebo sed viam reseras capiendae fiduciae
cum in hac prima fonte n̄ me confodieris stimulis
verecondiae et ignaviae meae locum dederis veni
ae : quodq: diligebas quamlibet inmerito n̄ iusseris re
probare quia ignominiosum valde videtur
ac vile· si necdum satiatus quis caritate ab eo q̄em
amabat invenitur recedere· obsequio autem meae
servitutis depend[o] iura salutis: et queso pietatem
s̄c̄issime vestrae potestatis ut pro me orare digneris
quatenus cotidie fluctuantem animam alis (sic!) tuo in
tercessu lucreris et ad portum aeternae tran
quillitatis deducas: erutam a miseriis et ab scan
dalis : Dulce mihi fuit diu ad te loqui quasi co
ram positus vultum viderem tuae faciei: ideo nec
verbositatem· carui et temeritatem fortassis
incurri : sed aut hoc aut illud (sic!) agere debui tm̄
ut quod noluisti p̠ humilitatem saltim tribuas
||
p̠ tumultuanteminprovitatem (sic!): ece quantum auda
ciae dedit mihi gratia vestrae benevolentiae· et ideo
si quid in hoc displicuerit sibi inputet q: tam̄ ama[t]
ut timorem tollat· Nam p̠fecta caritas foris mittit
timorem: speciali quoq: gratia fretus speciali dnō
in quo vires s̄c̄ae aeclesiae consistunt· suggero
ut quia eusebius metrapulitanus noster decessit
habeas misericordiae curam et de hoc filio tuo
nostro domno suggeras ut illum illi loco proeficiat
cuius doctrinaes̄c̄itas ceteris sit vitae forma
hunc autem filium presentem beatissime postes
tati vestrae· p̠ omnia commendo et tam de his
q: hic suggessimus quam etiam de his que supra
questi fuimus eloquio vestro p̠ eum in lustrar+
mereamur: $$$:AMEN:D̄Ō : ḠS̄

|4r|D ||
Domino meo et dı̄
servo· brau
lio ēp̄ō ··
ysidorus···


Tuae sc̄t[ita]tis
epistulae

me in urbe tolletena [in]venerunt· Nam per
mot[u]s fueram causa·
concilii [Sed quam]vis i[u]s
[so] principis· in itenere· po
situm remeare me· ad
[mo]nuisset · ego tamen
quia propinquior eram
presentiae ipsus quam re
gressionis · malui potius
cursum· iteneris non exclu
dere (sic!)· Veni ad presentiam
pri[n]cipis [in]ven[i] present[a]m
[dia]conem tuum p̠ eum
[eloquia tua] suscipiens
amplex[u]s sum et legi et
de salute tua dō gratias
egi
||
desideri omni (sic!) de[sid]erans quam de
bilis atq̠ fessus fid[u]ciam [tam]en habe
re p̠ xpm̄ · in hac vita visendi te qu[ia]
spes non confundit· p̠ caritatem [quae]
diff[u]sa est in cordib; nostris
codicem etymologiar+ cum [aliis]co
dicib; · de itenere [transmisi et lic]et
inemendatum prae vali[t]udine t[amen]
tibi modo ad emendandum [st]ud[u]e[ram]
offere· si ad distina[t]um concili[i lo]cum
p̠venissem     De constituendo epō [t]erra
cone[n]si non eam quam pe[tistis sensi]
entiam regis sed tamen et ipse a[dh]uc
ubi certius co[nver]t[at] anim[u]m [illi] ma
net incertum· Peto autem ut pro
meis peccatis aput dnm̄ ex[is]tere in
tercessor [di]gneris· ut impetratu tuo
deleantur delecta mea· et remittan
tur facinor[a]

Explicit epistola
ysidori · ad braulium
ep̄m [,]

Incipiunt· libri ysidori


Epalensis epı̄ · ad braulium
caesar· augustanum epm̄ · velud·
sesibatum· suum scilicet dnm̄ et
filium
|4v| scribitis


En· vobis· sicut pollicitus sum misi·
opus de origine quarundam rer+
ex veteris lectionis· recordatione
collectum· atq̠ ita inquib;dam
locis adnotatum· sicut extat con
scriptum stilo maior+


Hec sunt· capitola·
libri·primi


De disciplina et arte·
De septē·liberalib+ artibus
De grammadtica·
De partibus· orationis
De voce· et litteris
De syllabis
De pedibus
De accentibus·
De posituris
ⅨⅠ De notis· sententiar+
De hordtographia·
ⅩⅠ De analogia· et de ethimologia
ⅩⅡ De glosis
ⅩⅢ De differentiis
ⅩⅡ De barbarismo
ⅩⅤ De soloecismo
ⅩⅥ De ceteris· vitiis
ⅩⅦ de· metaplasmis
ⅩⅧ De scematibus·
||
ⅩⅩⅠ De tropis
ⅩⅩⅡ De prosa
ⅩⅩⅢ De metris·
ⅩⅩⅢⅠ De fabula·
ⅩⅩⅤ De historia·
Expliciunt capitola
libri primi


Ⅰ Disciplina· a discendo nomen accepit
utunde exscienta dici potest· nam scire dictum
a discere· quia nemo nostr+ scit nisi
quoi discit· aliter dicta displina (sic!) quia
discitur plena
ars· vero dicta est· quod artis· praeceptis
regulisq̠ consistat· alli dicunt· a grecis
hoc tractum esse vocabolum·
apo tes aretes· id est· a virtute
quam scientiam vocaverunt· inter artem
et disciplinam· plato· et aristotelis
hanc differentiam esse voluerunt· dicentes
artem esse in his quę se· et aliter habere
possunt· disciplinam vero· quae de
his agit· quae aliter evenire non possuntDie Buchstaben n und t sind in der Handschrift lesbar.
Nam quando veris disputationib+ aliquid dis
seritus disciplina erit·· quando aliquid veri
simile atq̠ opinabile tractatus· nomen
artis habebit


Ⅱ De septe liberalibus
artibus

|5r|
Disciplinę liberaliam artium· septem
sunt· Prima grammatica· de (sic!)
loquendi peritia
Secunda· rethorica· qua propter
nitorem et copiam eloquentiae suae
maxime incivilib+ questionib+ · neces
saria existimatur·
Tertia· dialectica· cognomento loica (sic!)
quae logitimis disputationib+ et subtilissimis
vera· secernit· a falsis
Quarta· arithimedtica· quae conti
net numeror+ · causas· et divisiones
Quinta· musica· quae in carminib+
et cantib+ q. consistit
Sexta· geometrica quae mensurestİrae
dimensionesq̠ conplectitur
Septima astronomica quae continet· legē astror+ :


De litteris· commu
nibus


Primordia grammatice artis litte
rae commugap/>nes exis[t]unt quas li
brarii · et calculatores secuntur
quar+ disciplina velut quaedam
grammaticae artis infantia est
[un]de et eam varro litterationem
vocat· litterae autem sunt indices
rer+ signa verbor+ q[ui]b[;] [ta]nta vis
est ut nobis dicta absentium sine voce
||
loquantur· Usus litterar+ repp̠tus am>ē propter
memoriam variarū rer+     nam ne oblivionei fugiant·
litteris alligantur· in tanta enim rer+ vari
etate · nec disci audiendo    poterant omnia
nec memoria petineri litterae autem dictae
quasi· legiterae· quod iter legentib+ presteant
vel quodin legendo iterentur· litterae lati
ne et grece ab hebreis videntur exorte
Aputd illos enim priusmum dictum est ·aleph·
deinde ex simil    enuntiatione a[pu]td
gregos tractum est ·alfa· inde aputd
latinis ·A· translator enim· desimili
sono alterius linguae litteram condeidit·
ut nosse possimus linguam hebraicam
omnium linguar+ et litterar+ esse matrem
Sed hebrei ·ⅩⅩⅡ· elementalitterar+
secundum veteris testamenti libros utuntur
Greci vero ࡹⅩⅢⅠ Ersetzungszeichen
hebreor+ litteras a lege [coe]pisse p̠ moysem
Seror+ quoq̠ aut̄ et caldeor+ p̠ abraham·
unde et· cum hebreis· et numero
et sono concordant· solis·caracterib+
discrepant·    Aegiptor+ litteras· Isis
regina inachi filia· de grecia· ve[ni]e[ns]
in aegiptum repperit· et aegiptiis
tradeidit· aput aegiptios autem alias
habuisse litteras sacerdotes alias
vulgus· sacerdotales· υερας πςνςδημος
vulgares
|5v|
Gregiar+ litterar+ · usū · primi foenices
invenerunt unde et lucanus·
"Fenices primi magi si creditur· ausi
mansuram rudib: vocem· signare
figuris·[
Luc. 3, 220]     Hinc est quod et fieniceo
colore liboror+ capita scribuntur
quia ab ipsis litterae initium habu
erunt
Chadmus· agenoris filius· grecas lit
teras ·a finiceoin greciam ⅩⅦ· pri
mus · attulit·
Α· Β· Γ· Δ· Ε· Ζ· Ι· Κ· Λ· Μ· ঽ· Ο· Π·
Ρ· ΢· Τ· Φ·
His palamides e troiano bello· tres
adlegit· Η Χ Ω· post quem
simonidestres alias addidit
·Ξ Θ Ψ·
Υ· litterā · pitagoras samius ad
exempl+ vitae humanae primus for
mavit · calus· virgula subterior
primam aetataem significat· in cer
tam quippe· et quae adhuc se nec vitiis
nec virtutibus dedit·Biviū autem quod sup̠
est ab adoliscentia incipit· cuius
dextra pars· ardua est· sed ad be
atam vitam tendens· sinistra facilior
sed ad labeminteritūq. deducens·
de qua· sic· p̠sius · ait·
"Et tibi qua samius deduxitt litte
ra ramuos· surgentem dextro· ||
monstravit limite callem·[
Pers. 3, 56]

quinq̠ autem aput gregos esse misticas
litteras· prima ·Υ· quae humanam
vitam significat ·Θ· quae mortem· iudices
eandem litteram ·Θ· adponebant ·Θ· ad
eor+ nomina quos supplico· afficiebant·
et dicitur ·Θ· apo ti tanaton· id est
a morte· unde et habet p̠ medium
telum· id est mortis signum·
de qua· quidam· ait
"O multum ante alias inflexi littera Θ
Tertia Τ· figuram demonstrans
dominicae crucis· unde et hebraicae
signum interpretatur· de qua dictum
est in ezechiele· p̠ angelum·transi p̠
medium hierusalem· et signa Τ·
in frontib+ eor+ virorū gementium et dolentium·[Ez. 9, 4]
Reliquas ver duas summam et ultinam
sibi vindicat xps̄ · ipse enim principium
ipse et finis dicens· ego sum ·α· et Ω
concurrentib+ enimaut̄ in se invicem ·Α· ad ·Ω·
usq̠ devolvitur et rursus ·Ω· ad ·Α·
replicabitur ut ostenderet in se dns̄ et
initii decursum etad finem· et finis decursum
ad initium· Omnes aut̄ litterae aput gregos
et verba con̄puorunt · et numeros· faci
unt nam ·Α· littera aputd eos    vocatur
in numeris unum· ubi autem scribit͗ ·Β·
vocant͗ ·duo· ubi scribit͗ Γ vocant͗ in numeris
|6r|

ipsor+ treseorum tria· ubi scribuntit͗ ·Δ· vocant͗ in numeris eorū
quattuor· et sic omnes· litterae aput
eos numeros habent·
Latini autem· numeros· adlitterias non
conpunanttant· sed sola verba· exceptis ·I·
et ·X· litteria quae et figuram crucis
significat· et in numero decem· demons
trat


Ersetzungszeichen
latini enim
int̄ utrāq. lin
guā p̨gredi
entes ·ⅩⅩ·Ⅲ·a
elementa
haberit


De litteris latinis


Latinas litteras· carmentis· nympha
prim italis tradeidit· Carmentis
autem dicta· quia carminib+ futura
canebat·ceter+ propie vocata nicos
trata litterae autem aut communes
sunt· aut liberales· communes dictae
quia multi eas in commune utuntur
utscribere et legere
Liberales quia eas· tantum illi noverant
qui libris scribunt· Recteq̠ loquen
di dictandiq̠ rationem noverunt
Litterar+ dupplex modus est· dividan
tur enim principaliter in duas partes
in vocales et consonantes: vocales aut̄ sunt
qa directo hiatu faucium· sine ulla conli
sione varie emittuntur et dictae voca
les · quod p̠ se vocem impleat· et p̠ se ·
syllabam· faciunt· nulla· adherente
consonante· Consonates aut̄ sunt quae
diverso· motu linguae vel impressione
labiror+ efficantur et vocate
||
consonantes quia p̠ se non sonant· sed iunctis
vocalibus consonant· hę[c] in duas partes
dividantur· in semivocales et in mutias
Semivocales dictae eo quod quiddam semis
devocalib+ habeant· ab ·E· quippe vocali
incipiunt et desinunt in naturalem sonum
Mutae autem dictae quia nisi subiectis sibi
vocalib+ nequaquam erumpunt· Si enim ei[s]
extremum vovalis detraxeris sonum· i[n]clusum
litterę murmur sonavbit·    Vocales autem
et semivocales et mutas· a veterib+ sonas
et semisonas et insonas dictas· Inter
vocales aut̄ ·I· et ·U· aput grammaticos va
rias habent significationes· nam modo vo
cales sunt· modo· semivocales· modo mediae
Vocales· ideo sunt· quia sola positae syl
labas faciunt· et aliis· consonantib+ · con
iunguntur · Consonantes ideo habentur
quia interdum habent post se vocales
in heisdē syllabis constitutas· ut Iouno
vaties et habentur pro consonantib+
Mediae aut̄ idcirco dicuntur qnm̄ naturaliter
solae medium sonum habent· ut illius
unius coniunctae aliis· pinguaeiu sonant
ut· Ianus· vanus· vates solae enı̄ aliter sonant
aliter (sic!) iunctae·    I· vero propterea
interdum dupplex dicitur invenitur· pro duab+
consonantib+ habetur· ut troia gemi
natur enim uibi sonus eius
|6v|
Uquoq̠ littera proinde interdum nihil est
quia alicubi nec vocalis nec cosonans
est ut quis· vocalis enı̄ n̄ ē ·quia I· sequitur· consonans
non est· non est· quia ·Q· praecedit· ideo
q̠ quando nec vocalis nec consonans est
sine dubio nihil est· Eadem· et
digammon· a grecis appellatur· quando
sibimet aliis·q̠ vocalib+ iungitur
· q·a ideo digammon dicitur quia
dupplex est ad instar
·F· litterae quae dupplicem gammam
habet ad cuius similitudinem coniunc
tas vocales digammon appellari gra
matici voluerunt· ut votum· virgo
Inter semivocales autem quaedam li
quidę dicuntur propterea quia inter
dum in una syllaba postpositae aliis
consonantib+ deficiunt et a et ex metro
excluduntur· ex quib+ duae aput lnos liquescunt
R· et ·L· ut fragor
flatus· reliquae ·M· et ·N· aputd
gregos liquiescunt ut· mnesteus
Ⅶ· autem latinis litteris· vetus
scriptur a constabat· unde et legitime
nominatur· illa ratione scilicet
vel quiaodab ·E· vocali incipiunt· et in
mutum sonum desinunt ut sunt con
sonantes vel quiaod a suo sono inci
piaunt et in vocalem ·E desinunt
ut sunt mutae
||
·H· aut̄ littera pro sola adspiratione
adiecta est p̖ ea unde et a plerisq̠ adspirato
putatur eē non littera quae proinde
dicitur adspirationis nota· quia
vocem elevat· adspiratio enim est sonus
uberius elavatus cui contrariaus est proso
dia sonus aequaliter flexus
·K· litteram salvius ludimagister
primus latinis adiecit ut insono du
ar+ litterar+ discretionem faceret
·C· et ·Q·    quae ideo sup̠ vacua
dicitur    quodia exceptis kalendis
sup̠flua iudicatur p̠ ·C· enim univer
sa expreimimus·    Q· lit̄ nec
greci resonant nec hebrei· exceptis enim
latinis    hanc nulla alia lingua habet
hec prius non erat    unde et ipsa sup̠flua vacua
est vocata    quia p̠ C cuncta veteres
scripserunt
X litteram· usq̠ ad augusti tempus non
dum aput latinos erat· sed pro ea C· et S· scribebat    unde et dupplex vo
catur quia pro C et S ponitur
unde et ex eisdem litteris conpositum nomen
habet
A grecis autem litteris duas mutavit latini
tas ·Y· et Z· propter nomina
scilicet grega et he[c] aput romanosusq̠
ad augusti tempus non scribebantur
sed pro ·Z duas SS ponebant
ut hilarissatvulgarissat
|7r|
Pro y vero ·I· scribebant· Unicui
aut̄ litterae treia acceidunt· nomen quomodo
vocatur· figura· quo caractere
signetur· potestas quae vovalis
quae consonans habeatur    a quib+
dam et ordo adicitur id est quae
praecedit    quae sequitur· ut
A· prior· sit subquens ·B· littera·
A aū littera in omnibus gentibus ideo
prior est litterar+     pro eo quod ipsa
priusor nascentib+ vocem aperat
Nomina autem litterar+ gentes ex so
no propriae linguae edeiderunt    notatis
oris sonis atq̠ discretis    nam post
quam easanı̄adverterunt · figuras aū par
tim ex placito· partim ex sono litterar+
formaverunt ut pou ta ·I· et ·O·
quar+ uni sicut exillis sonus· ita te
nuis figura    alterius pinguis sonus
sic et plea figura potestatem na
tura volontas autem ordinem
dedit· Inter figuras litterar+
et apices hac int̄ est veteres dixerunt Apicem dic
tum propter quod longe sit a pedibus
et in cacumen litterae adponaitur·
est enim lineā iacens· sup̠ litterā
aequaliter ducta


Ⅲ de grammatica·


Grammatica est scientia recte l[o]quendi
||
et origo et fundamentum liberariumlit
terar+ · hec in disciplinis post litteras
communes inventa est ut iam qui deidice
ruant litteras    p̠ eam recte loquendi ratio
nem sciant· Grammatica autem· a lit
teris nomen accepit grammata enı̄ greci lit
teras vocant· Ars vero dicta est
quod artis praeceptis regulisq̠ consistat
alii dicunt a grecis hoc tractum esse
vocabol+ apo tes aretes· Id est a virtu
te     quam scientiam vocaverunt·
Oratio dicta ē quasi oris ratio    nam orare est
loqui et dicere· Est autem oratio contextus
verbor+ cum sensu· Contextus autem sine
sensu non est oratio    quia non est oris ratio·
Oratio autem plena est· voce sensu· et littera
Divisiones autem grammaticę artis· A qui
b+dam ⅩⅩⅩ· dinumerantur id est· partes
orationis octo    vox articulata
littera·
syllaba· pedes accentus·
positurae·
notae ortographia· analogia·
ethymologia· glosae· differenti
ae
barbarismi· soloecismi· vitia· metaplasmi· scemata trop· prosa
metra historiae fabulae


ⅢⅠ De partibus orationis


Partes orationis primus aristotelis
duas tradeidit nomen et verbum·
Deinde donatus octo deifinivit sed
omnes ad illa duo principalia revertuntr̾
|7v|
id est ad nomen et verbum quae significant p̠sonam
et actum    Relique adpendices sunt et
ex his originem trahunt    Nam prono
men ex nomine nascitur· cuius officio fun
gitur ut orator ille· Adverbium
de nomine nascitur· ut doctus docte
Participium de nomineet
verbo· ut lego legens coniunc
tio vero et praepositio et interiectio
in conamplexu istar + cadunt    ideo
nonnulli quisque partes deifini
erunt     quia iste sup̠fluae sunt

De Nomine·


Nomen dictum est quasi notamen quod
nobis vocabolo suo res notas effeiciat
nisi enim nomen scieris cognitio rer+ perit
Propria nomina dicta quia specialia
sunt unius enim tantum p̠sonam signi
ficant ·    species proprior+ nominum
quattior sunt
p̄nom̄ ·nom̄
cognom̄ · agnom̄ ·
Praenomen dictum
eo quod nomini praeponitur ut
lucius· quintus· Nomen vocatum
quia notat genus ut cornelius cornelii
enim omnes in eo genere· Cognomen
quia nomini coniungitur ut scipio
Agnomen ver quasi acceideris nomen
ut metellus cretius quia cretam
subegit· extrinsecus enim venit agno
men ab aliqua ratione· cognomen
vulgo dictum eo quod
nomini cognitionis causa sup̠adici
atur
||
sive quod cum nomine est
Appellativa nomina inde vocantur· quodia
communia siunt et in multor+ significatione
consistunt    hec in ⅩⅩetⅦ species divi
duntur · ex quib+ ·     Corporalia dicta
quia vel videntur    vel tanguntur ut
caelum terra    · Incorporalia quae ca[rent]
corpore unde nec videri nec tangi possunt
ut veritas iustitia
Generalia quia mult+ rer+ sunt ut animalia
nam et homo et equus et avis· animalia sunt
Specialia quia partem demonstr[an]t ut homo
species enim animalium homo·
Principalia quiae primam positionem habent
nec alia unde nascuntur ut· mons· fons
Dirivativa eo quod ab alio nomine deducatrivat̾r
ut a monte montanus·
Diminutiva quia minuunt sensum· ut greculus
scolasticulus
Sono diminutiva    quia sic sonant sicut
diminutiva    sed intelliecta principalia sunt
ut fabula tabula
Tota gregu    quiae ex toto grece declinantur
ut· calisto sic enim etgrecus et latinus dicit
Tota latina quiae ex toto in latino vertuntur
grecus diceit odisxeuos· latinus oulixes
Media dicta    quia es parte grecas vel ex
parte latina eadem· et notha quae
corrumpunt ultimus syllabas
manentib+ prioribus
|8r|
ut aput grecos alexandros· menandros aputd nos vero
alexander mienander
dicta autem notha quemadmodum
nothus dicitur quisquis de dispari
gene nascitur
Simonima hoc est plurinomina
eo quod sit in pluribus nominibus
significatio una ut terra humus
tellus    idem ergo sunt omnia
Omonima hoc est univoca l̶ uninomia eo
quod sit in uno nomine significatio
plurima ut tumulus· nunc mons
brevis· nunc tumens tellus
nunc sepulchrum    est enim in
uno nomine significatio diversa
Relativa dicta· eo quod ad aliam
referantur p̠sonam · ut magister
dns̄ pater
Illa autem quae dicuntur ad aliquid
qualiter se habentia a contraria
significatione dicta sunt ut dexter
dici enim dexter non potest nisi sinister
fuerit
Porro qualitatis nomina· ex eo dic
ta quia p̠ ea qualis quisq̠ sit osten
ditur · ut sapiens· formuosus· dives
Quantitatis quia a mensuratra
huntur ut longus· brevis
Patronomica dicuntur· eo quod trahun
tur a patribus· ut· tydides·
tydidei filius
||
aeneiudes aeneae filius quamvis et a matrib+ et maiorib+
Thedica id est possessiva a possessione
ut evandrius ensis
Epitheta quae latine adiectiva· vel sup̠
posita appellantur    eo quod ad implendam
sui significatinem nominib+ adiciantur
ut magnus doctus adicise ea p̠sonis ut
magnus philosophus doctus homo et
plenus est sensus
Actualia diesciendunt ab actu· dux· rex
cursor nutrix orator
Gentis a gente veniunt· ut grecus romanus
Verbalia dicuntur· quae de verbo nas
cuntur · ut lector
Patriae a patria discindunt· ut atheniensis
thebanus· loci a loco suburbanus·
Participialia quae sic sonant sicut participia
ut elemens·
Verbis similia    a verbi similitudine dicta
ut contemplator nam et verbum est impe
rativi modi futuri temporis et nomen q̾a
conparationem recepit· hec omnes
species a nominum appellatione diesciendunt
secunda pars nominis [conparatio]
conparatio dicta quia ex alterius conparatione
alter+ praefert cuius gradus sunt tres
positivus comparativus· sup̠lativus
Positivus dictus quia primus ponitur in conpa
rationis graduib+ ut doctus
|8v|
Conparativus ab eo quod conparatusr
positivo· praefertur illi ut doctior
plus enim novit quam doctus
Sup̠lativus     eo quod comparativo sup̠
feratur ut doctissimus· plus enim
scit quam doctior
Genera dicta sunt generantur ut
masculinum et femininum    cetera
nomina n̄ s̄ genera sed hoc nominum ratio et auctoritas voluit·
Neurtum dictum    quia nec hoc est
nec illud id̄ nec masculinum nec femi
ninum
Commune dictum quia dubos gene
ribus nominum (sic!) communicat ut hic
et hec canis· cui contrarium est· epicoenon
quia utr+q̠ sexū sub uno genere enuntiat·    ut hic piscis
est enim incerti nexus (sic!) quod nec natura
nec oculius discernit· sed sensus tantū
peritia
Omneigenus̄ dictum    quia cunctis generib+
servit masculinumo et femininumo
neutrumo
numerusvocatusr quia p̠ eum vel sin
gularia vel pluria nomina ostendun
tur
casus a cadendo dicti p̠ eos enim in
flexa nomina variantur et cadeunt
figura quia vel simplicia vel conpo
sita sunt
nominativus casus dictus quia p̠ eum
||
aliquid nominamus ut hic magister
Genitivus quia p̠ eum genus cuius cumq̠
querimus ut huius magistri filius· vel qd̄ rem signifi
camus ut h⁹ magistri·

D quia p̠ eum nos dare alicui aliquis
significamus l̶ demonstramus· ut da huic magistro
Accusativus· quia p̠ eum aliquem accusamus
ut· accuso hunc magistr+
Vocativus quia p̠ eum nos aliquem vocamus ut
o· magister
Ablativus quia p̠ eum nos auferre aliquid
cuiquam significamus utmaufer a magistro
Exaptota* nomina dicta eo quod p̠ nex (sic!) casus
varietates habent ut est unus
Pentapota quod tantum in quinque casib+
variantur ut doctus
Tetrapota quod tantum in quattior casib+
declint̄r ut labereis
Triptota quod tantum in trib+ ut templum
Dyptota quod tantum in duob+ ut iuppiter
Monoptota quod tantum in uno casu
utuntur ut frugi·


De pronomine


Pronomen dictum quia pro vice nominis ponitur
ne fastidium faciat nomen ipsum dum iteratur
Nam cum dicimus virgilius scripsit boculica
addimus pronomen ipse scripsit georgica
sicq̠ varietas significationis et fastidium tollit
et ornatum inducit
Pronomina autem· aut finita sunt aut infinita
finita pronomina dicta eo quod definiunt
certam p̠sonam ̠ ut ego me enim certam p̠sonam intellegis
|9r|
Infinita dicuntur quia non sunt certae
p̠sonae · de absentib+ enim dicitur
et incertis ut quis· quae· quod·
Minus quam finita appellantur quae
commemorationem faciunt notae
p̠sonę
ut ipse· iste
certum est enim de quo dicitur
Possessiva p̖nomina vocantur· quod nos ali
quid posseidere ostendunt· nam
dū dico· meus tuus    definio aliq̾d
meum esse vel tuum
Relativa dicuntur quia adinterro
gationē referuntur ut quis est
respondietur    is· est·
Demonstrativa· eo quod habent
dimonstrantis significationem ali
quem enim praesentem his demonstra
mus · ut hic· hec· hoc· quae treia
et articuli nominantur·
Articula autem dicta· quod nominib+ ar
tantur     id est conligantur ut cum di
cimus hic orator
Inter articulum et pronomen hoc in
terest quod articulus tunc est cum
nomini coniungitur· ut hic sa
piens · cum vero non coniungitur
demonstrativum pronomen est
· ut hic· et hec· ethoc·
Omnia autem pronomina aut
||
promogenia sunt aut deductiva· primo
genia dicta sunt quia aliunde originem
non trahunt hec ⅩⅪ sunt· finita treia
ego· tu· ille· infinitaseptē
quis· qualis· talis· quantus tantus
quotus· totus    Minus quam finita ·sex·
iste ipse hic is idem· sui
Possessiva quinque    meus tuus
suus noster vester· Reliquia autem
deductiva dicuntur    quia existis
dedecta atq̠ composita existunt· ut quis
piam aliquis et reliqua


De verbo


Verbum dictum esteo quod verberato
aere sonat    vel quod hec pars· frequenter
in oratione versetur    sut autem verba
mentis signa quib+ homines cogitationes
suas in invicem loquendo demonstant
sicut autem nomen significat p̠sonam
ita p̠sona verbai agentis et patientis signi
ficatio est    nam scribo p̠sonae factum est
item scribor p̠sonae factum indicat
sed eius a quo patitur·
Verbor+ genera duo sunt    grammadicor +
atq̠ rethor+     grammadicor+ in trea
cadunt tempora    praeteritum instans futur+ · ut fecit facit faciet
Rethor+ autem universa oratio verba di
cuntur     veluti verbis bonis nos cepit
|9v|
verba bona habuit    ubi non tantum
verba quae in treia cadunt tempora
sed universa oratio est
Verbor+ species sunt formae modi
coniugationes genera et tempora
formae verbor+ inde dictae eo quod nos
ad unamquamque rem informent
p̠ has enim ostendimus nos quid agamus
Meditativa dicta est a meditantis
sensu    ut lecturio id est legere volo
Inchoativa post medittationem [ab]in
choantis indico ut calesco·
Frequentativa a sepius agendo ut
lectito clamito
Forme enim sensum tenent modi decli
nationem · nam nescis quid sit decli
natio     nisi prius deidiceris quid sit
sensus·
Modi dicti ad eumb eo quemadmodum
sint in suis significationib+     Indicati
vus enim modus dicitur qui (sic!) indicantis
significationem habet ut lego·
Imperativus quia sensum habet
imperantis ut lege
Optativus    quia p̠ ipsum optamus ali
quid agere      ut utinam legerem
Coniunctivus quia ei coniungitur ali
quid ut locutio plena sit    nam quando
dicis cum clamen pendet sensus· quod
si dicem cum clamem quare putas
||
quod taceam    plenus est sensus
Infinitivus modus dicitus eo quod tem
pora deifiniens p̠sonam verbi non defineit
ut clamare clamasse· cui si adiungus
p̠sonas     clamare debeo debes debet
fit quasi finitus
Inp̠sonalis dicitur    quia indiget p̠sonam
nominis vel pronominis ut legitur
addis p̠sonam a me ad te ab illo
et plenae sentitur· sed infinitas modus p̠
sonam tantum verbi egit    Inp̠sonalis
vero vel pronominis p̠
sonam vel nominis
Coniugatio dicitur eo quod p̠ eam ad unum
sonum multa coniugantur· docet
enim in quam syllabam exeat futur+ tempus
ne p̠ inp̠itiam quis dicat legebo pro legam
har+ prima et secunda mittunt futur+
tempus in ·b0· et in ·bor· tertia in
am· et in ·ar·
Genera verbor+ ideo dicta quia gignant
nam activo adicis ·r· et gignit passivum
rursum passivo adeimis ·r· et parit activum
Ipsa autem ideoactiva dicuntur quia agunt
ut verbero et passiva quia patiuntur
ut verberor    Neutralia quia nec
agunt nec patiuntur ut iaceo sedeo
his si ·r· litterā adicis non sonant latine
Communia dicuntur quia et agunt et pati
untur     ut amplector hec similiter deposita
·r· littera· latina non sunt
|10r|
Deponentia dicuntur
quia deponunt fu
turi temporis participium a signi
fivatione passiva quod
exit in dus ut gloriandus


De adverbio·


Adverbium dictum est eo quod verbis
acceidat ut puta bene lege
bene adverbium est
lege verbum· Ideo ergo dictum
adverbium· quodsemp̠ verbo
iunctum· adimpleatur verbum
enim solum sensum habet    ut
scribo adverbium autem sine
verbo non habet plenam significa
tionem ut hodie adiceis illi
verbo hodie scribo    adiuncto
verbo impliesti sensum


De participio


Participium dictum quia nominis
et verbi capiat partes    quasi par
teicapium a nomine enim vindicat
sibi genera et casus a verbo tem
pora et significationes ab utroq̠
numer+ et figuram


De coniunctione


Coniunctio dicta quod sensus senten
iasq̠ coniungeat hec enƒ̄ p̠ se nihil
valet sed in capolatione sermonum
quasi quioddam exibet glutinum
||
aut enim nomina sociat     ut augustinus
et hieronimus    aut verba ut scribeit
et legeit    una autem vis omnium sive
copulent sive disiungant
Copulatione autem dictae coniunctiones
eo quod sensū vel p̠sonas coniungant
ut ego et tu eamus ad for+ ipsam
et sensum coniunxit
Disiunctivae dictae quia disiungunt
res aut p̠sonas ut ego aut tu faci
amus
Subiunctivae dicuntur qq subiungunt͗ · ut q·
dicimus enim regique· hominique
dōq̠     non dicimus quae regi quae homine q· dō
Expletativae dictae    quia explent propositam rem
ut puta si hoc non vis saltim illud fac
Communes vocantur quia ubivis
ponuntur ut igit͗ hoc faciā · hoc igit͗ faciam
Causales dicuntur    a causa· eo quod aliquid
cogitent facere ut puta· occido ill+
quia habet aur+ causa est
Rationales dicuntur    a ratione qua quis
que utitur infaciendo    ut quomodo
eum occidum· ne agnoscar    veneno
aut ferro··


De praepositione


Prępositio dicta    eo quod nominibus
prae ponatur et verbis·
accusa
ticae et ablativae praepositiones
|10v|
a casibus quib; serviunt dictae
Loquilelares vō quia loquilelis id est
verbis semp̠ coherent nec aliquid
valent solae positae ut di dis
Coniunctivaee vero verbis figuram faciunt
diduco distrao·


De interiectione


Interiectio vocata quiasermonib; in
teriecta     id est interposita· affec
tum commoti animi exprimeit sicut est
    cum dicitur ab exultante
va a dolente heu· ab irascente· e· a tim̄te · ei·
quae
voces quar+ cumq̠ linguar+ propriae sunt·
nec
in aliam linguam facile
transferuntur


Ⅵ De syllabis


Syllaba grece    Latine conceptio
sive conplexio dicitur    Nam syllaba
dicta est al̶ apoty syllabanin
ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑ
ΤΩΝ:
apotoν syllabanni ta gram̄ata
id̄ a conceptione litteraryam>+ : syllabanin
enim concipere dicitur· unde vere
illa est syllaba· quae ex pluribus nas
citur litteris nam unam vocalem pro
syllaba abusive non propriae
dicimus quae non tam syllaba dicenda
est quam ratiotempor+     syllabae aut̄
aut breves sunt aut longae· aut
communes    Breves vocata
quia numqam produci possunt    
Longae quia semp̠ producantur·
||
Communes autem quia pro scribentis
arbitrio cum neccessitas cogit· et prod[u]
cuntur et corripiuntur· Lege donatum:
Ideo autem syllabae longae brevesq̠ di
cuntur quia p̠ varias vocum moras· aut
duppla aut simpla spatia temporis ha
bere videntur    Dyptongae syllabae
greco nominae di[c]tae    quod in eis binae
vocales iunguntur    ex his aput nos vearias
esse ⅢⅠor dyptongos·    ae· oe· au· eu·
ei· vero aput maiores tantum modo
celebrata fuit    Syllaba autem aput
metricos· semipes nominatur    eo quod
sit dimidius ·pes·    nam pes    duabus
syllabis constat    Cum ergo syllaba
una est    dimidius oes est    Dionisius
lintiussyllabar+ omnium singoulas
formas optissimas fecit· et ob id statua
honoratus est


Ⅶ De pedibus


Pedes sunt    quia certis syllabar+ temporib;
insistant· nec a legitimo spatio umquam re
cedunt · pedes dicti eo quod per ipsos
metra amboulent    nam sicut nospedib; ince
dimus · ita metra quasi petdib; gradiuntur
Pedes autem omnes· ⅭⅩⅩⅢⅠ sunt
dyssillabi ⅢⅠ· trisyllabi ·Ⅷ·
tetrasyllabi· ⅩⅥ pentasyllabi ⅩⅩⅩⅡ
exasyllabi ⅬⅩⅢⅠusq̠ ad ⅢⅠ autem
syllabas pedes doucauntur
|11r|
Reliqui autem sinzygiae voncant͗
ipsis autem pedes habent speciales
causas nominum quare ita vocaentur
Pyrrichius dictus est    quia hic assid
e     vel in certamine vel in lusudo pue
rili sepius frequentabatur sive ab igne
appeflat͗
qui ignis
grece prr dr̄ ·
quia velut ignis
celerit̄ labt͗ ·

Spondeus dicitur    quia tractum so
nat> nam spondeus tractus quidam
dicitur    id est sonus qui funde
batur circa aures sacrificantium
unde et hi quitubis (sic!) canebant in
sacris gentilium spondieales nomi
nabantur
Trocheus vero ab eo dictus est
quod celerem conversionem faciat
cantilenae et quasi rota veloci
ter currat in metris trochuos enim
grece rota dicitur
Iambus dictus eo quod iambozim
greci detrahere dicunt· huius
enim modi carmine omnes invec
tiones vel detractiones implere
poetae sunt soliti dictum autem
nomen ab eo quod veluti venenum
quodammodo maledicti
aut livoris infundat
Tribrachis qui et corius appellatur
dictus tribrachis quoad sit extrib; brebib; (sic!)
Molosus dictus a saltationemolo
sor+ quam exercuerunt armati
||
Anapestus grece dicit· id̄ rep̠cussus · greci enı̄ anapestin
rep̠cussionē dicunt· qui ideo rep̠cussus dicit͗ eo qd̄ rep̠cutit͗
dactilus est enim illi contrarius

Dactilus· a digito dictus· quod a longiore
nodo (sic!) inchoans in duoas desineit breves sic
et iste pes iuncturam unam habet longam
et duas breves· unde et manus oppansa pal
ma dicitur     et pendentes digiti dactili
Amphibrachis    quod in utraq̠ parte
brevem habeat· longum im medico inter
iacentem brachis enim brevis dicitur
Amphimachrus    quod duas hinc inde
longas habeat in medico inclusam brevem
macros enim longus dicitur
Bachius appellantus est eo quod
pede bachia id est liberi sacra cele
brabantur
Anabacchius vel palimbachius dictus
quia iteratus a bachio    proceleu
mathichus eo quod sit ad celeuma canentium aptus
Dispondeus autem et ditrocheus et diambus
dicti quod gemini constant iambis spondieis trocheis
Antispastus quod sit ex contrariis syllabis
ex brevi et longa et longa et brevi
Coriambus vero quia ex hoc pede conpositum
carmen choris aptissimum sit
Ionici sane propter numeror+ inaequa
lem sonum dicti habent enim binas longas
syllabas binasq̠ correptas
Peones dicti ab inventore· epitriti vocati
quod semp̠ tres longas habent syllabas
et unam brevem·
|11v|
Sinzigiae autem sunt pentasyllabi et exa
syllabi pedes et dictae aput grecos sinzi
giae quasi quedam declinationes    sed hi non
sunt pedes sed appellantur pentasyllabi
et exasyllabi    quia ultra quinq̠ et
sex syllabas non procedunt    Unde non
oportiet in carminib; has syllabas quod li
bet excedere nomen     ut cartaginiensiū
hierosoli[mi]tanor+     etconstantinopolita
nor+     Acceidunt unicuiq̠ pedi· arsis
et thesis id est elevatio et positio vocis
neq̠ enim iter pedes diregere poterunt
nisi alterna vice leventur et ponantur
ut arma ·ar· elevatio est ·ma·
positio in his duob; p̠ divisionem pedes
legitimi colliguntur
Aequa divisio est quotiens arsis et thesis
aequali tempor+ divisione ceduntur
Duppla quotiens ex his unum altero duplo vincit
Sescupla vero est quotiens unum alter+
sescuplo superat    in simpla enim eius par
te unū plus invenitur· in dupla unum
minus habetur
Sexcumptū enim dimidium dicitur
Tripl+ est enı̄ quando maior pars ter continet
totum minus· id est tria et unum
Epitritum est quando minus continetur
a maiore et eius tertia pars
ceduntur vero pedum
memembra (sic!)
||
Vel p̠ equalitatem vel p̠ duppl+ vel p̠
(sic!) sexcupl+ · vel p̠ tripl+ vel p̠ epitritus
partimus ergo in aequa· hos·
Spondium    ‒❘❘ ‒❘❘ ut aestas
Piricium    ⨆❘ ⨆❘ ut fuga
Dactilum    ‒❘❘ ⨆⨆❘❘ ut menalus
Anapestum    ⨆⨆ ❘❘‒❘❘ ut erato
Dispondium    ‒❘❘❘❘ ‒❘❘❘❘ ut oratores
Proceleumaticum    ⨆⨆❘❘ ⨆⨆❘❘ avicula
Diiambum    ⨆‒❘❘❘ ⨆‒❘❘❘ p̖pinquitas
Ditroceum    ‒⨆❘❘❘ ‒⨆❘❘❘ cantilena
Antispastum    ⨆‒❘❘❘ ‒⨆❘❘❘ saloninus
Coriambum    ‒⨆❘❘❘ ⨆‒❘❘❘ ut armipotens
item dupla partimus
hos pedes

Troceum    ‒❘❘ ⨆❘ ut meta
Iambum    ⨆❘ ‒❘❘ ut parens
Molossum    ‒❘❘ ‒‒❘❘❘❘ ut aeneas
Tribracim    ⨆❘ ⨆⨆❘❘ ut macula
Ionicum maiorem    ⨆⨆❘❘ ‒‒❘❘❘❘ ut iunonius
Ionicum minorem    [‒‒❘❘❘❘] ⨆⨆❘❘ ut diomed̄
Amfibracis    ⨆❘⨆ ‒❘❘*
sexcupli autem sunt hii
Amfimacrus    ‒❘❘⨆ ‒❘❘❘ insalae
Baccius    ⨆‒❘❘❘ ‒❘❘❘ ut achates
Antibaccus    ‒❘❘‒ ⨆❘❘❘ ut natura
Peon primus    ‒⨆❘❘❘ ⨆⨆❘❘ utlegitim⁹
Peon secundus    ⨆‒❘❘❘ ⨆⨆❘❘ ut colonia
Peon tertius    ⨆⨆❘❘‒ ⨆❘❘❘ menedemࠟ
Peon quartus    ⨆⨆❘❘⨆ ‒❘❘ celeritasq Ⅰ
|12r|
restat quos epitri
ta partione

Dividimus·
Epitritus primus    ⨆‒❘❘❘ ‒‒❘❘❘ sacerdotes
Epitritus secundus    ‒⨆❘❘❘ ‒[‒]❘❘❘ c̄ditores
Epitritus tertius    ‒‒❘❘❘⨆ ‒❘❘❘ demonsteneis
Epitritus quartus    ‒‒❘❘❘ ‒⨆❘❘❘ fescenninus
sunt quidem aequi
decem

Dupli ver sex
Triplus unus
Unus vero tantum est qui tripla par
tione dividitur·
Sexcupli septem
Quae est maxima atq̠ ideo
minimis metris adest
Epitrti quattuor·
Numer+us (sic!) aut̠ syllabar+ in pedib; aduab;
usq̠ ·
ad sex p̖tendit͗ ulterius enı̄ no procedit
quia usq̠ ad sex syllabas tendun
tur pedes
Tempora in pedib; sunt ut quanta
unusquisq̠ pes habeat
Resolutio est pedum    quando pro una
longa duae breves ponuntur aut
pro duab; longis quattuor breves ponunt͗ ·
ut sectaquae intexunt    abiete
costuas·[
Verg. Aen. 2, 17] abiete    nunc resolutio est
spondei in proceleumatico· in qua
resolutione semp̠ sin[a]lifam sequitur
Virgilius· ex una aut̄ aut longa duae bre
ves fiunt· ex duab; autem brevib; ||
longa numquam fit    findi enim solida possunt
solidari scussa non possunt·
Figura est cuius notae syllabae cognoscuntur
ubi enim circuli partem inferiorem bis positam
aspiceis pyrricius ⨆⨆
ubi unam geminam iacentem spondeus ‒‒
nam nota brevis inferor semicoircolus
nota longa ·❘· iacens est ita ·ߜ·
Metra in pedib; acceidunt    ut a trocheo
trochaicum
A dactilo dactilico
A iambo iambico de quib; paul[o] post dicendum est


De accentibus


Accentus qui grece prosodia dicitur· ex greconom#x0304; accept̄
nam grece pros· latine ·ad· odia grece latine cantus
diciturs est hoc enim nomen de verbo ad verbum
est expressum
Latini autem habent et alia nomina· nam accentus
et tonos· et tenores dicunt    quia uibi
sonus crescit et desint
Accentus autem dictus    quod iuxta cantum sit
sicut adverbium qd̄ iuxta verbum est
Acutus accentus dictus    quodacuat
et erigat syllabam
Gravis quod depromat et deponat    est enim
contrarius acuto
Circumflexus quia de acuto et gravi
constat    incipiens enim ab agcuto in
gravi desinet circumflexus efficitur
Acutus autem et circumflexus similes sunt
nam uterq̠ lebvant syllabam

|12v|
Gravis contrarius ambob; videtur
nam semp̠ de preimet syllabas cum illi
"levent    ut unde venit titan· et nox
ibi sidera condeit[
Luc. 1, 15]
unde hic gravis est· minus autem so
nat quam agutus et circumflexus·
Monosyllaba autem pars· orationis·
sonatur aliter (sic!) brevis est ut visr·
aut positione longa ut ·ars·
agutum accentum habebit si vero
naturaliter longa ut res circ+flexum
Dyssillaba pars orationis si prio
rem naturaliter longa habet
et ultinam brevem circumflectitur
ut musa    aliter acuiter
Trisyllaba pars orationis si me
diam brevem habet ut tibia tunc
primam acuimus    si vero natu
raliter longam habet secundam
et ultinam brevem· ut metellus l̶ romanus
tunc media circumflectitur
Tetrasyllaba autem pars orationis
et pebtasyllaba ratione trisyl
labar+ retinetur
Gravis accentus cum uno accentu
poni potest in dictione una: cum
utoiisq̠ numquam ut in composi
ta dictione    unus accentus est
Accentus autem    repp̠ti sunt velpp̄ distinctionem ut viridiq̠ in litore
conpicitur ·sus·[Verg. Aen. 8, 83] ne dicas ·ursus·
vel pļpt̄ pronuntiationē ne dicas meta ||
breviter et non producte meta    vel dis
cernenda ambigutatis causa· ut ergo
nam cum producitur    go· causam
significat    cum corripitur coniunctionem

[De figuris accentum]


Figu accentuum· Decem
sunt quae a gramma
ticis pro verbor+ ·
dictionibus adponuntur
Oxia idem acutus accentus linea*
a sinestra parte in dexterā partem
sursum ducta fi[t] ita· ´
Baria id est gravis linea    a summo aindexterā ina sinestra· deposita fit· `
Pereoispomene id est circumflexus linea de
acuto et gravi facta expremitur ita ^
Macosia id est longa virgula iacens est ‒
Brachim id est brebis pars circuli
inferior iacens ita ·⨆·
Yfein id est coniunctio quia duo verba conectit
subiecta virgoula versusi circumflexa fit ita ᴊ·
Diastole id est distinctio qua[e] e contraria
separat dextra pars circuli subposita versui ɿ
Apostrofuos pars idtem circuli dextra et
ad summam litteram adposita fit ita '
qua nota deesse ostenditur in sermone ul
tima vocaleis ut tribunal pro tribunale
Dasianquoq̄ interpretatur ad spirato
id est ubi ·H· littera poni debet tali figu
ra notatur ⊦·
Psilen quod interpretatur siccitas sivepur+
id est ubi H· littera esse non debet· talis
nota ostenditur ˧
|13r|
quor+ duor+ accentuum figuras latini ex
ipsa littera adspirationis fecerunt
Unde si coniungas has facis eandem adspiratio
nis notam    rursus si medium eius apicem scindes
dasian et psilen facis


ⅧⅠ De posituris


Positura est figura ad distinguendos
sensu p̠ cola et commata· et periodos
quae dum ordine suo adponitur    sensum
nobis lectionis ostendit
Dictae autem positure· vel quia punctis
positis adnotantur    vel quia ibi vox
pro intervallo distinctionis deponitur
has greci thesis· vocant· latini po
situras ·
Prima positura subdistinctio dicitur
eadem et comma    sequens est cola
ipsa est media distinctio    ultima dis
tinctio quae totam sententiamclaudit (sic!)
ipsa est periodus cuius ut diximus
partes sunt cola et commataquar+
diversitas punctis diverso loco positis
demonstratur    Ubi enim in initio pro
nuntitionis     necdum plena pars sen
sui est· et tamen respirare oportit
fit comma    id est particula sensus
punctusq̠     ad imam litteram ponitur
et vocatur subdistinctio· ab eo quod
punctum subtus id est ad imam litte
rę acceipit    Ubi autem insequentib;
iam sententiam sensum prestat    sed ad
huc aliquidsup̠est de sententiae plenitudine
||
fit colamediamq̠ litteram puncto notamus · et
mediam distictionem notamus quia punctum
ad mediam litteram ponimus    ubi iamp̠ gradus
pronuntianduom plenam sententiae clausulam
facimus    fit perioduos punctumq̠ ad ca
put litterae ponimus· et vocatur distinctio
id est disiunctio quia integram separavit
sententiam    hoc quidem aput oratores
ceter+ aput poetas ubi in versa     post duos
pedes syllaba remanet    comma est quia ibi
post scansionem praeciscio verbi facta est
nihil sup̠est cola est· totus autem versus
perioduos est·


Ⅹ De notis sententiarum


Praeterea quaedam scripturar+ notae
aput celeberrissimos auctores fuerunt quasq̠
antiqui ad distinctiones scripturar+ carminib;
et historiis adposuerunt·
Nota est figura propriae in littere modum
posita    ad demonstrandum unamquamq̠
verbi sententiarumq̠ ac versuum rationem
notae autem versib; adponuntur nomero ⅩⅩⅥ
quaerunt nominib; infra scriptis
asteriscus apponitur in his quae omissa sunt
ut inluciescant p̠ eam notam q̠a deesse videntur
Stella enim aster dicitur    greco sermone
a quo astericus est dirivatus·
oboluos id est virgula iacens    adponitur
verbis vel in sententis sup̠fluae iteratis
seu in his locis ubi lectio aliqua falsitate
notata est    ut quasi sagitta iugulet
|13v|
sup̠vacua atq̠ falsa confodiat    
sagitta enim grece    obuoluos dicitur
obulus sup̠nae adpunctum punitur
in his de quib; dubitatur    utrum tolli
debeant necne apponi
÷lymniscus    id est virgula inter
greminos punctos    iacens opponitur
in his locis quae sacrae scripturae
interpretes eodem sensu sed diversis
sermonib; transtulerunt
antigrafus cum puncto    adponitur
ubi in translationib; diversus sensus
habetur·
※‒asteriscus cum obolo hnac (sic!) propriae
aristaericus utebatur in his versib;
qui non suo loco positi erant
paragrafus* ponitur· ad separan
das res a reb; quae inconexu con
currunt quemadmodum in catalogo
loca a locis· et regiones a regionib;
in agone premia a premiis· certa
mina a diversis certaminib;
saeparantur
positura* figura· paragrafo
contraria· et ideo sic formata quia
sicut ille principia notae ita ista
/finis a principiis saeparat
crifia*     circali pars inferior cum puncto
||
ponitur in his locis ubi questio dura et obscura
aperiri vel solvi non potuit
antisimma * ponitur ad eos versus quor+
ordo prae̠mutandus est    sic et in antiquis auctorib;
positum invenimus·
antisimma cum puncto* ponitur in his locis
ubi in eodem sensu duplices versus sunt et du
bitatur qui potius eligendus sit
diple*    hanc scriptores nostri adponunt in libris
ecclesiasticor+ viror+ ad separanda vel ad
demonstranda testimonia scripturar+ sc̄ār̄+
diple pre̠sticon *    hanc primus leogoras siracusanus
posuit omericis versib; ad separationem
olymphi· a caelo·
diple p̠stigmine *    id est cum geminis punc
tis     hanc antiqui in his apponebant quae
zenodotus ephesius non rectae adiecerat
aut detraxerat autp̠mutaverat     
in his et nostri ea usi sunt·
diple obolismene* interponitur ad separandos
in comediis vel tragoediis periodos
aversa obolismene* quotiens strophe
et antistrophus infertur
adversa cum obolo* ad ea ponitur quae
ad aliquid respiciunt    ut "nosne tibi frigiae
res vertere fundo conamur nos an miseros
qui troas achivis obiecit[
Verg. Aen. 10, 88]
diple sup̠ne obolata* ponitur ad concitiones
locor+ ac temporum p̠sonarūq̠ mutata
|14r|
recta et adversa sup̠nae obolata*
ponitur finitauta (sic!) loco suo monade
significante similemq. sequentem
quoque esse
ceraunium* ponitur quotiens multi
versus inprobantur necq̠ singolos
obolatur ceraunium enim flulmen
dicitur·
crismson* hec sola ex voluntate
uniuscuiusq̠ ad aliquod notandum
ponitur·
phi et ro* id est fronteis hec ubialiq̾d
obscuritatis est    ob sollicitud
nem ponitur·
achora superior* ponitur ubi aliqa
res    magna omnio est
achora inferior* ubi aliquid vilis
sime vel invenientur denuntiartum est
cronis* nota tantum infine libri
adponitur·
alogus* nota    quae ad emendendas adhi
betur fiunt et aliae notulae libror+
pro agnuscendis his quae p̠ extremita
tes paginar+ exponuntur ut lector
ut ubi lector in liminare cum huiusmodi
signum invenerit    ad textum recur
rens eiusdem sermonis vel versiculi sciat
esse expositionem cuius similem sup̠
iacentem notam invenerit


De notis vulgaribus


Vulgares notaeas ennius primus mille
et centum invenit·
||
Notar+ usus erat    ut quidquid pro contentione
aput iudices diceretur    librarii scrivberent
cumplures simul adstantes divisis inter se
partib; · quod (sic!) quisq̠ verba· et quo ordine
exciperent
Romae primus tullius tyro ciceronis
libertus commentatus est notas sed
tantum prepositioneum
Post eum virsamnius filargius et aq̾la
libertus miecienaties alius alias addiderunt·
Deindeq. senica contractus omnium diegestoq̠
et aucto numero opus efficit in quinq̠ milia
Notae autem dictae    eo quod verba vel
syllabas praefixit caracterib; notant·
ut ad notitia legentium revocent· quas qui
dedicerunt propriae iam notarii appelluntur·


De notis iuridiciis


Quaedam autem litterae in libris iuris verbor+
suor+ notae sunt    quod inscriptio celerius
brevisorq̠ fiat scribebatur autem verbi
gratia per ·B et F·
Bonum factum
Per ·S et C· senatus consultum
Per R et P res puplica
Per P et R populus romanus
Per D et T dumtaxat
Per supinam M littera mulier W
Per ·P· sed̄m natur̄ pupillus·
Per b* a verso capite pupilla
Per unum K caput·
Per duo KK calomniae causa
Per I et E iudex esto
Per D et M dolum malum
|14v|
Cuius generis plurimas consimiles notae
in libris antiquis invenimus    has iuris
notas novitii imperatores a codicib;
legum· abolendas sanxerunt· quia
multos p̠ has callidae ingenio ignoran
tes decipiebant    atq̠ ita iusserunt
scribendas in legib; litteras ut nullos
errores nullas ambages adferant
sed sequenda et vitanda ap̠te de
monstrarent


De notis milita
ribus


In breviculis quoq̠ quibus militum
nomina continebantur qua inspi
ceretur propria nota erat aput veteres
quanti ex militib; sup̠essent quantiq̠
in bello occisci essent
T nota in cipiente (sic!) versiculo posita
supraestitem (sic!) designabat
θ theta vero ad uniuscuiusq̠ de
functi nomen ponebatur unde et
habet p̠ medium tel+ id est mortis
signum· De qua p̠sius ait·
"Et potis est niger+ vitio praefi
gere theta·[
Pers. 4, 13]
cum autem inperitia significare vel
lent     lavda littera usi sunt    
sicut mortem significant cum pone
bant theta ad caput
In stipendior+ quoq̠ largitione
propriae erant notae· notas eti

[De notis litterarum.]


Notas etiam litterar+ inter se vete
res faciebant ||
ut quidquid occultae invicem scriptura
significare vellent mutuae scriberent    
testis est brutus quib; in litteris ea q̠ ac
turus erat notabat    ignorantib; aliis q̾d sibi
velent hae[c] litterae·
Caesar quoq̠ augustus ad filium quot inqid
innumerabilia accedunt assiduae quae
scribi aliter utr+ (sic!) oporteat esse· secretas
habeamus inter nos notas si vi[s] tales ut
cum aliquid nobis (sic!) scribendum erit pro una
quaq̠ littera scribamus sequentem
Pro A· B· ·Pro ·B· C· et dein
ceps eadem ratione ceteras
Pro Z· autem littera redeandum
erit    ad dupplix ·AA· quidam etiam
versis verbis scribunt·


De notis digitorū


Sunt quaedam et digitor+ notae    sunt et
ocolor+ quibus secum taciti proculq̠ distantes
conlocuntur    sicut mos est militaris ut quo
tiens consentit exercitus quia voce non potest
manu promittat    Alii quia voce non possunt
gladior+ votu sic ludunt (sic!)     Ennius de
quodam i[n]podica quasi in choro pila ludens
datatim dat sese et communem facit
alium tenet    alium adnotae    alibi manus
est occupata    alii p̠vellit pedem    
alli dat anol+ expectandum a labris alium
invocat cum alio cantat· attamen aliis
dat digito litteras·[
Naev. 75] et solomon annuet
cculo (sic!) teret pede digito loquitur[Prv. 6, 13]


Ⅺ De ortographia

|15r|
Ortographia grece latine recta scrip
tura interpretatur orto enı̄ recte d̄r grafia scriptura int̄d̄r hec diciplina
docet quemadmodum scribere debe
amus nam sicut ars tractat· de partium de
clinatione     ita ortographia de scri
bendi peritia utputa    ad· cum est
prepositio p̠ D· litterā cum est coniunctio
T· littera accepit
Haut quando adverbium est    negandi ·D·
littera terminatur     et adspirat͗ in ca
pite     quando autem coniunctio disiunc
tiva est p̠ T litteram sine adspira
tione scribitur
Apud praepositio p̠ D scribitur sicut
aput patrem qum̄ veteres sepe
apud pro adverbio usi sunt duab; ex eis mediis
litr̄is subtractis

Interdum autem aliae litterae in locum
aliar+ ·l· rite ponitur    ·B· et P·
litteris q·dam cognatio est     nam pro
birr+ dicimus pyrr+ ·
C et G· litterae quandam cognatio
nem habent nam dicimus centum et trei
centoi     post ea dicimus quadrigentos
G· ponentes pro C
C et Q· similiter cognatio est    namp̠
huiusce C· cuiusque p̠ ·Q· scri
bimus
Cum autem prepositio p̠ C scrivbenduam est
si autem adverbium fuerit p̠ Q
dicimus e[ni]m quum lego
Deus p̠ E solam· Daemon p̠
diptongo est notandus
||
Equus quod est animal p̠ E solam scribendus
Aequus quod est iustus p̠ AE dyptongon
scribendus·
Exsul addita ·S· debet scribi quia
exsul dicitur qui extra solum est
Exulla melius sine S· littera scribitur
nam cum ipsa ·X· ex ·C· et S constet
cum in ea sit quid rursus ei additur alia
Aequor p̠ dyptongo scribitur· quia ab
aqua est nomen factum
Forsitan p̠ N· scribendum in fine quia in
tegr+ eius est· forte tandem
Fedus quod est deformis p̠ E sola scri
bendum est
Foedus quod est pactum    cum O et E
dyptongo scribitur
Formosus sine ·N· scribendum est
quia a forma vocatur·
Gnatus quod est filius p̠ ·G· scribendum
quia facit generatus·
H quoq̠ aspirationis nota est    in latino tantum
vocalibus iungitur    ut honor homo humus
Aspiratur et consonantib;     sed in grecis et
hebreis nominib;
Heus autem· et heu interiectionis p̠ ·H scribendae
I littera inter duas vocales constituta
bis scribi quidam existimabant    ut troia
et maia hoc ratio non p̠mittit     Num
quam enim tres vocales in unam syllabam scri
buntur sed I littera inter duas vocales
constituta pro dupplici habetur
ID pronomen neutri generis p̠ D scribitur
|15v|
ab eo quod est     is· ea· id· quia facit
idem quod si verbum est tertia p·sonae
p̠ ·T· notabitur    ab eo quod est ·eo· is
it· itur
K litteram antiqui praeponebant quotien[s]
A sequebatur    ut caput kana
kalamus    nunc autem karthago
et kalendae p̠ eandem tantum scribuntur
Omnia autem greca nomina qualicumq̠
sequente vocale p̠ K sunt scribenda
L litteram utimur pro ·D· ut latum
pro datum et calamitatem pro
cadamitatem    a cadendo enim nomen
sumpsit calamitas
Laetus    vel laetitia    a latitudine
vocatur et ideo p̠ diptongo· scribendum
cui contraria tristitia quae angustam facit
Maximus an maxumus qualiter
scribi debeat quaesitum est varro
tradit caesarem p̠ ·I· eiusmodi ver
bum enuntiare solitum esse et scribi
inde propter auctoritatem tanti viri
consuetudinem factam ut maximus
optimus pessimus scribatur
Malo p̠ unam litteram ·L·    quod est magis volo
Nolo quoq̠ p̠ unam ·L·    velle et nolle
p̠ duo nolo enim nec volo est nolle
nec velle·
Os si vultum aut os[sum] significat
p̠ O sola scribendum [est; si personam, H praeponenda est. 'Ora' finium per O; 'hora' dierum per H scribendum. 'Onus,' si de onere venit, O sola scribendum;]    si de honore
cum ·H·
||
Praepositio et praeterea    p̠ diptongo
scribuntur
Pene vero quod est coniunctio p̠ E
Poena vero quod est supplicium p̠ OE
Qlittera tunc recta ponitur cum illa statim
U littera subsequitur· Et alia quaelibet
una pluresve vocales iunguntur ita ut
una syllaba fiat    cetera p̠ C littera
scribuntur
Quae pronomen cum ·A· scribitur quae
coniunctio sine A·
Quid p̠ D· littera scribitur·    cum pro
nomen est p̠ T·    cum verbum· cuius positio
prima est queo    quis    quit
Quod quando pronomen est p̠ D est scribendum
quando adverbium numeris p̠ T
Quottidie p̠ Q scribendum· non p̠ ·C·
ut sit quot diebus
R littera communionem habet    cum ·S·
idemq̠ aput latinos ·honos· arbos· labos
dicibatur· nunc honor    arbor labor
Sat p̠ ·T· scribi oportet· quia integram
eius facit satis·
Sed p̠ D· oportit scribi aput lantincos
enim    sed    sedum    dicibatur nos finales
duas litteras abscidimus
Tamtus sicut et quamtus in medio ·M· habebant
quam et tam· unde et quantitas quantus
tantus
Vae interiectio cum ·A scribitur· ve
coniunctio sine ·A·
XP̄S quia grecam est p̠ ·X·* scribendum ita et xrisma
|16r|
Y et Z· sola grca nomina scribuntur
nam cum iustitia sonum Z littera
exprimat tamen quia latinam est
p̠ T· scribendum est sic militia
malitia et cetera similia induob; (sic!) quoq̠
verbis consuetudo veter+ erat ut hec
eadem littera alium intellectum correptam
alium productam habere    Longae syl
labae apicem adponebant utputa popu
lus arborem signifocaret an hominum
multitudinem apicem distinguebatur
sic et ubi litterae consonantes gemina
bantur sicilicum sup̠ponebant ut
cella seria (sic!) asseres    veteres enim
non duplivabant litteras· sed supra
silicos adponebant    qua nota ad
monebatur lector geminatam esse
litteram·


Ⅻ De analogia


Analogia grece    latine similium con
paratio sive proportis nominatur    
cuius hec vis est· ut quod duvbium est
ad aliquid simile quod duvbium non est
referatur    et incerta certis probentur
Octo autem mosid conparatio analo
giae collegitur id est    qualitate    
comparatione    genere    numero    fi
gura     casu    extremitatib; similum
syllabar+ et similitudine tempor+
si quid de his unam defuerit iam
non est analogia id est similtudo
sed est anomala id est extra regulam
ut lupus et lepus totum convenit
||
sed dissentiunt casu·    facit enim lupi leporis
nam regulaniter dum quaeres utr+ trames
masculinum sit an femininum similis est
illi in omni    declinatione limes et erit masculinum
    Item funis si incerti generis    esse credis
similis illi est panis in declinatione et erit
masculinum    item ex conpoasiratione positior+
ut si dicas doctus magnus positivi sunt
ut (sic!) sui similis    fit et p̠ diminationem utputa
funem masculinum esse funicul us ostendit
sicut marmor neutri esse generis mar
muscul+ indicat
Nam quod genus in principalitate ē id esse solet
in diminatione    sed hoc non semp̠ ut pistrinum
pistrilla    Sed quia scire debemus ex po
sitione declinationem ex deminatione genus
collegere·


ⅫⅠ De ytoymologia


Etymologia est orio vocabolor+ cum vis
verbi nominis p̠ interpretationem collegitur
hanc aristotiles symbolon cicero adnota
tionem nominavit    quia nomina et verba
rer+ nota facit exemplo propositio
utputa flumen    quia fluendo crevit
a fluendo dictum cuius cognito sepe usum
necessarium habet interpretatione sua
nam dum videris unde ortum est nomen
citius vim eius intellegis    omneis enim
rei inspectio ethiomologia cognita
planior est    Non autem omnia nomina
a veterib; p̠ naturam inposita sunt sed
quaedam secundum placitum sicut
et nos servis et possessionibus·
|16v|
Interdum secundum quod placiet nostrae
voluntati nomina damus    hinc est quod
omnium nominum etyomologiae non
repperiuntur quia quaedam non secund+
qualitatem qua genita sunt sed iuxta arbi
trio humanae voluntatis vocabula accepe
runt     Sunt autem etyomoligiae
nominum aut ex causa datae    ut reges
a rectae agendo    aut ex origine ut homo
quia sit ex humo    aut ex contrariis
ut labvando lotus dum lotū non
sit mundum    et lucus quia umbra
opacus par+ luceat    quaedam etiam
facta sunt ex nominum dirivatione
ut a prudentia prudens    Qaedam
etiam ex vocib; · ut a garrulitate
garrulus    Quaedam ex greca
etyomologia orta ex declinata sunt
in latino    ut silva    domus
Alii quoq̠ ex nominib; locor+ urbium
fluminum traxerunt vocabula
multa etiam e diversar+ gentium· ser
mone vocantur    unde et origo eor+
vix cernitur
Sunt enim pleraq̠ barbara· nomina
et incognita latinis et grecis·


ⅫⅡ De glosis···


Glosa grca interpretatione lingua
sortitur nomen hoanc philosophi· ad
verbium dicunt    quia vocem illam de
cuius requiritur    uno et singulari
verbo designat     quid enim illud sit
in uno verbo     posito declarat
||
Conticiscere est tacere    item latus haurit ap̠tum [
Verg. Aen. 10, 314]
aurit p̠cutit     item cum terminam dicimus
finem aut populatas interpretamus esse vastatas
et omnino cum unius verbi rem    uno verbo
manifestamus·


ⅩⅤ De differentiis


Differentia est species definitionis quam scriptores
artium de eodem et de altero nominant hec enim
duo quidem inter se communinē confusisa con
iecta differentia secerniuntur p̠ quam quid sit
utr+q̠ cognuscitur: ut cum quaeritur quid in
ter regem sit· et tyrrannum    adiecta di
ferentia quid uterq̠ sit diffinitur ut rex mo
destus et temperatus tyrannus vero crudelis
interp̄tatur hec enı̄ duo differentia cum posita fuerit
quid sit utr+q̠ cognuscitur sic et cetera


ⅩⅥ De barbarismo


Barbarismum est verbum corrupta littera
vel sonuo enuntitata : littera ut floriet
dum florebit dici oporteat    Sono
si pro media syllaba prima producatur
ut latebrae temebrae
Appellatusr autem barbarismus a barbaris
gentibus dum latinae orationis integritatem
nescirent    Unaqueq̠ enim gens facta ro
manor+ cum operib; suis vitia q̠q̠ et verbor+ et
mor+ romam transmisit
Inter barbarismum et barbarolexia hoc interest
quod barbarismus in verbo latino sfit d+ cor+pit̾r quando autem barbara verba latinis eloquiis
inseruntur (sic!) barbarolexis estdr̄
Item quando in prosa vitiam fit sermonis bar
barismus vocatur quando in metro· metaplas
mus dicitur
|17r|

Barbarismus fit scripto pronuntiatione
scripto quattuor modis    si quis in
verbo litteram vel syllabam adiviat    
mutet transmutet    vel minuat
Pronuntiatione aū fit in temporibus tonis
aspirationib; et reliquis quae seq[u]untur·
Per tempora quidem fit barbarismus
si pro longa syllaba brevis ponatur
aut pro brevi longa·
Per tonos si accentus in alia syllaba
commutetur
Per aspirationem si addatur ·H· lit
tera ubi non debet    aut detrahatur
ubi esse oportit·
Per hiatum qutiens in pronuntiatione
scinditur versus antequam conpleatur
sive quotiens vocalis vocalem seq̾t̾r
ut musae aonides
Fit barbarismus et p6#x0320; meortacismos et iotacism[os]
et lapdacismos
Motacismus est    quotiens ·M· lit
terā vocalis sequitur    ut bonum
aurum iustum amicum    sed
hoc vitium aut suspensione litterae
aut detractione vitamus
Iotacismus est· quotiens· in iota lit
tera     duplicatur sonus· ut troia
maia    ubi ear+ litterar+ aDeo exilis erit
pronuntiatio ut unum iota nō duo
sonare videantur
Lapdacismus est    si pro uno L duae
pronuntientur aut africani faciunt aprillis p̖ aprilis
sicut colloquium pro conloquiuo
||
quotiens unaum L· exilius duao largius pro
ferimus quiod contra est nam unum largius
duo exilius proferre debemus
Conlisio est quotiens novissimae syllabae finis
in alterius principio est    ut matertera


ⅩⅦ De soloecismo


Soloecismus est primor+ (sic!) verbor+ inter se inconveniens
conpositio    sicut barbarismus unius verbi
corruptio· verba enim non recta lege coniunc[ta]
soloecismus est    ut si quis dicat inter nobis
pro inter nos    date veniam sceleratos
pro scelaratis
Dictus autem soloecismus a civilicib; qui ex urbe
suoloe quae nunc pompeiopolis appellatur    
profectoi cū aput alios commorantes suam et illor+
linguam vitiosae inconsequnterq̠ confun
derunt soloecismo nomen dederunt unde et
similiter loquentes soloecismos facere
dicitur
Soloecismus autem aput poetas scema dicitur
quotiens in versu necessitate metri factus
invenitur    cum autem non invenitur· neces
sitas p̠manet soloecismi culpa
Solocismus fit duob; modis aut p̠ partes
orationis aut p̠ accedentia partium·
Per partes orationis fit si alteram partem
pro alteram parte ponamus    utputa si praepositiones
adverbiis adplecemus
Per accedentiam fit id est p̠ eaq̠ acceidunt
partib; orationis    utputa p̠ qualitates
et genera p̠ numer+ figuras et casus p̠ ista
igitur omnia fiunt soloecismi sicut donatus
exposuit·
|17v|
Fiunt praeterea et (sic!) plurimis modis    Nam
lucilius: c[entu]m genera solocismor+
dixit quos omnes vitare potius quam
[imi]tare debemus· qi regulā recte loquendi
tenere student·
*


De prosa


Prosa est proaducta oratio et a lege
metri soluta    Prosum enim antiqui
productum dicebant et rectum· unde
et ait varro aput plautum· prosis
lectis significarei rectis    Unde etiam quę n̄ ē
p̠flexa numeruo    sed recta prosa oratio
dicitur in rectum producendo···
Alii prosam aiunt dictam ab eo qd̄
sit profusa    vel ab eo quod spatiosius
    proruat et excurrat nullo sibi
termino praefinito    Praeterea
tam aput grecos quam aput latinos
longe anteriorem anquorū (sic!) curam fuisse car
minum quam prosae    Omnia enim
prius versibu; condebantur    Prosae
autem studio s[er]o viguit
Primus aput grecos fercides syrus
solutā orationē scripsit
Aput romanuos autem appius caecus
adversus pyrrum solutam oratio
nem primus exercuit    iam ex
hinc et ceteri· prosae eloquen
tia· condiderunt···


De metris


Metra vocata quia certis pedum
mensuris atq̠ spatiis terminatur
neq̠ ultra dimensione̠ tempor+
||
constitutā procedunt    Mensura enim
grece metron dicitur
Versus dicti ab eo quod pedib; in ordine suo
dispoositis certo fine metiantur p̠ articulos qui
caesa et membra nominant͗ qui ne longius
provolverentur    quam iudicium posset
sustinere    modum statuit ratio unde re
vertuntur · et ab eo ipso versum vocatum
eo quod revertitur·
Huic adheret rithmus qui non est certo fine
moderatus    sed tam̄ · rationabiliter
ordinatis pedib; currit· qui latinae nihil
aliud quam numerus littera
et syllaba
dicitur· de quo est illud·
numer+os memini    si verba tenerem[
Verg. Ecl. 9, 45]
Carmen vocatur quidquid pedib; continetur
cui datum nomen existimat    quod carptim
pronuntietur    unde hodiae lanam
quam purgantes discerpeunt carminare dicimus
seu* quod qui illa canerent carere mentē
existimanbantur
Metra vel a pedibus nuncupata    vel a reb; qui
scribuntur vel ab inventorib; vel a frequen
tatorib; vel a numero syllabar+
A pedib; metra vocata· ut dactilica iambica
trochaica    A trocheo enim trochaicum
metr+ nascitur a dicctilo (sic!) dactilicū      sic et alia a suis pedib;
A numero ut exametr+ pentametr+ trimetr+
nam senarios versus nons ex numero peduum vo
vocamus (sic!) ·
Hos greci qui geminos feriunt trimetros usus dicunt
exametros autem latinos primum fecisse
ennius traditur eosq̠ longos vocant
Ab inventorib; metra appellata dicuntur
|18r|

ut anacreoticum saphicum arciloicum
nā anacreontica metra anacreonticus conposuit
saphica sapho mulier edeidit
Archilocius quidam archiloica scripsit
Colofinicus quidam colofonica exercuit
Sotadeor+ quoq̠ rep̠p̠tus     sodates
genere cretensis
Simonidia quoq̠ metra simonidies
poeta liricus conposuit
A frequentatorib; ut ascliepiadia non enı̄
ea ascliepius invenit sed proinde ea
ita vocata esse quod eadem diligentis
sime usus sit
A reb; quae scribuntur ut eroicum
eligiacum boculicum
Eroicum enim carmen dictum quod eo
viror+ fortium res et facta narran
tur     Nam hero appellantur viri
quasi aerei et caelo digni propter
sapientiam et fortitudinem quod
metr+ auctoritate· cetera metra
preacedai unus ex omnib; tam ma
ximis operib; aptus quam pravis (sic!) suavitatis
et iulcidinis (sic!) qeque capax quib;
virtutib; nomen solus opteinuit ut
eroicum vocaretur ad memorandes
scilicet hero res hoc ē [f]ortium nam et prae ceteris
simplissimusmo habetur     constat
q̠ duob; [pedibus] dactilo et spondeo ac
sepe pene vel ex hoc vel ex illo nisi
quod temperatissimus fit utriusq̠
mixtura [qu]am si instruatur a sin
gulis bis duob; omnib; quoq̠ metris prior est
||
Hunc primum moyses in canticuo deuteronomii
longe ante ferciden· et homer+
cecinisse probatur    Unde apparet anti
quius fuisse aput hebreos studium carminium
quam aput gentiles
Siquidem et iob moysi temporib; : ad aequatus
exametro versui dactilo spondeoq̠ diecurrit
Hunc aput grecos achatesius milesius fertur
primus conposuisse    vel ut alii putant
fercides syrus    Quod metr+ ante
homer+ pitium
dictum est    post omer+ eroicum nominatum
Pitium autem vocatum vo[lu]nt eo quod hoc genere metri
oracula apollinis sint edita
Nam cum in p̠arna (sic!) sopytonem serpentem in
vindicta matris saggitis insequeretur
accule delfici hoc ill+ metro
hortati sunt dicentes ut ait terentianus
Elegiacus autem dictus eo quod modolatio
eiusdem carminis conveniat miseris
terentianus hos elegos dicere solet    
quod clausula talis tristib; ut tradunt
aptior esse modis    hic autem vix omnino
constat    a quo sit inventus̄ nisi quia
aput nos ennius eo prior usus sit·
Nam aput grecos sic adhuc lex gram
madicor+ pendet ut sub iudice res
religatae sunt·    nam quidam eor+ colofonium
quidam arciloicum auctorem atq̠ in
torem volunt
Bucolicum id est pastoralem pleriq̠
syracusis primum conpositum a pastorib;
opinantur nonnulli lacodaemone
|18v|

Namq. transeunte in tracia xerxe rege p̠sar+
cum spasrthane virgines sub hostile
metu neq̠ egredi urbē neq̠ pompā cho
r+ agrestem diane de more exercenent
turba pastorum ne religio praeterirent
eundem inconditis cantib; clebrarunt
Appellatur autem bacolicum de maiore
parte quamvis opilionum capra
r+q̠ sermones in his cantica inserantur
hymnuos primum david propheta in
laudē dı̄ conposuisse ac cencinisse
manifestum est·
Deinde aput gentiles prima memmia
timotae fecit in appolinē et musas
que fuit temporib; ennii longe post dd̄
Hymni autem ex greco in latinum laudes
interpretantur
Epythalamia sunt carmina nubentium
quae decantantur ab scolasticis
in honorē sponsi et sponsae
Hec primum solomo edidit in laudē
ecclesiae et xpı̄     ex quo gentiles sibi
epithalamium vindicarunt et is
tius generis carmen· adsumptum est
quod genus primum a gentilib; in scenis
celebrabatur postea tantum in
nuptiis erit
Vocatum autem epithalamium
eo quod in thalamis decantetur
threnos quod latine lamentum vocamus
primus versu hieremias conposuit
sup̠ hierusalem et populo quando cap
tivus ductus est
||
Post hunc aput grecos    simonidies poeta lyricus
adhibebatur autem funerib; · atq̠ lamentis
Similiter et nunc epitaphium grece latine
sup̠ tumulum    est enim titolus mortuor+
qui in dormitione eor+ fit qui iam defuncti
sunt    scribitur enim ibi vita· et mores
et aetas eorum
poenis (sic!) dicitus greco nomine opus tumolor+
poema unius    idillion paucor+
versuum· disticon duor+ · monosticon unius
epygrammata est titolus quod in latinum
sup̠scriptio interpretatur· epi enim super
gramma littera vel scriptio dicitus
eiodon in poemate clusula brevis ad simila
tur autem ad speciem
elegiacam quibus
praemisso uno longiore· alter brevior
conponitur    atq̠ in singolis quib;q̠ maiorib;
sequentes minores quos clausula recinunt
clausulā autem lirici appellent quasi prae
cisos versus integris subiectos ut est
aput oratium· beatus ille que procul ne
goti [
Hor. Epod. 2, 1]     deinde sequitur praecisus ut
prisca gens mortalium[Hor. Epod. 2, 1]     sic et deinceps·
Alterni quib; aliqua pars deest et ipsi prece
dentib; similes sed minores
centones aput grammaticos vocari solent qui
de carminib;     omeri seu virgilii ad propria
opera more centaenia ex multis
hinc inde conpositis in unum sacrinunt corpus
a facultate cuiusq̠ materiae deiq̠ proba
uxor adelphi centonē ex virgilio de fabrica mundi evangelis expressit materia conposita
secundum versus· et versib; secundum
materia conci[n]natis
|19r|

Sic quoqu (sic!) et quidam pomponius ex eodem
poeta inter cetera stilo vici os titirē
in xpı̄ honore conposuit similiter et
de aeenidois


ⅩⅩⅣ De fabula


Fabulas poetae    a fando nominaverunt
quia non sunt res factae sed tantum loquendo
fictae    quae ideo sunt inductae ut
victe mutor+ animalium inter se
conloquiao imago quaedam vitae
nominum nosceretur    Has
primus invenisse traditur alcinemon
crotonensis appelaturq̠     
isopicae quia aput frigus in hac re
polluit    Sunt autem fabulae
aut isopicae aut bibisticae    isopice
cum animalia muta inter sermo
cinare fincuntur    vel que animam
non habent ut urbes arbores
montes    petrae flumina
Libisticae autem dum hominum cum
besteis aut bestiarum cum nominib;
fingitur vocis esse conmercium
Fabulas poetae    quasdam dilectan
di causa fincxerunt    quasdam ad
natura rer+ nonnullas ad mores
hominum interpretati sunt dilectan
di causa fictas    ut eas quas vulgo dicunt    vel quales platus et teren
tius conposuerunt ad natura rer+
fabulas fingunt    ut vulcanus clau
dus quia p̠ naturam numquam rectus
est ignis·
||
Ut illa triformis bestia    prima leo
postrema traco media    ipsa cymera[
Lucr. 5, 903] id est
capra    aetates hominum p̠ eam volentes
distinguere    quar+ ferox et horrens
prima aduliscentia ut leo    Dimidium
tempus vitae lucidissimum ut capra
eo quod acutissime videat    tunc fit senectus
casib; inflexus draco
Sic et ypocentauri fabulam esse confinctam
id est hominem equo mixtum ad ex
primendam humanae vitae velocitatem quia
equum constat esse velocissimum    
ad mores ut aput oratium ·mus· loq̾tur
muri· et mustela    vulpeculae    ut
p̠ narrationem fictam ad id quod agitur
verax significatio referatur
Unde et ysopi tales sunt fabulae ad mor+ finem
relate    Vel sicut in libro iudicum
ligna sibi regem requirunt· et locuntur
ad olivam et ad ficum ad vitem    et
ad rubum quod totum    utiq̠ ad mores
fingitur    ut ad rem quam intenditur    
ficta quidem narrationem sed
veraci significatione veniatur·
S*ed et demonstensis orator fabulam usus est
et adversus philipum qui cum ab athe
niensibus postolaret    ut sibi decem
oratores darentur    ut desceret
fiuxit (sic!) ille hanc fabulam qua desuaderet
dicens    lupus aliquando partorib;
quor+ diligentiam decipere voluissent
suaisse    ut in amititiam convenirent
ea tamen condicione    ut si canes
|19v|

in q̾bus erat causa iurgior+ iure illis tra
derentur adnuesse pastores ut in spe
securitatis dedissent canes quos ovium
suar+ vigilistissimos (sic!) custodes habebant
tunc lupi adempta omni formidine
omne quod in gregib; illis erat    non
pro sagacitate tantum ver+ etiam
pro libidine laceraverunt
Philippum quoq̠ principes populi postu
lare quo facilius possit primere
spoliatam custodib; urbem


ⅩⅩⅤ De historia


Historia est narratio re gestae p̠ quam
ea quae in praeterito facta sunt dinus
cantur     dicte [a]utem grece· historia
apotoistorin    Id est a videre vel cognos
cere     Apud veteres enim nemo con
scribebat historiam nisis his qui in
terfuisset et ea q̠ scribenda erant
vidisset    Melius enim oculis quae
fiunt deprehindimus quam ea que au
ditione collegimus    quae enim viden
tur sine mendatio proferuntur
hec disciplina ad grammaticam
p̠tinet quia quicquoid dignum est memoriae
litteris comendatur
Historia autem ideo monimenta
dicitur    eo quod memoriā tribu
ant rerum gestarum
series autem dicta p̠ translatione̠ a sertis
flor+ invicē conprehensaorū

[De primis auctoribus historiarum]


Historiam autem aputd nos primus moy
ses de initio mundi conscripsit
||
Aput gentiles vero primus dares frigius de grecis
et troianis historiam edeidit quam in foliis
palmar+ ab eo conscriptum ferunt esse
Post daretem autem in grecia herodotus
historiamographus abitus post quem perici
des claruit    his temporib; quibus etdras legem
scripsit    

[De utilitate historiae]

historiae gentium    non inpe
diunt legentib;     in his quae utilia dixerunt
Multi enim sapientes preterita hominum
gesta ad institutionē praesentium historiis
indiderunt    siquidem et p̠ historiam summa
retro tempor+ annor+q̠ supputatio con
prehinditur     et p̠ consolum regumq̠ succes
sum multa necessaria p̄scrutantur

[De generibus historiae]


ⅢⅠ Nam genus historiae triplex est
Epheimeris enim appellatur unius diei
gestio hoc aput nos diurinum
greci autem· ephimeridio
dicunt
Kalendaria appellantur quae in m̄bus * singou
lois diriguntur
Annales aut̄ sunt res singolor+ annor+ q̠q̠ enim
digna memoriae domi milicieq̠      mari ac terrae
p̠ annos in commentariis acta sunt
Ab anniversariis gestis annales nominaverunt
Historia autem multor+ annor+ vel tempor+
est cuius diligentiam annui comentarii in
libris delati sunt
Inter historiam autem et annales hoc interest
quod historia est eor+ tempor+ quae videmus
annales vero sunt    Eor+ annor+ quos aetas
nostra non novit    Unde salustius
ex historia lib; ̾ q [Ⅱ]
|20r|
Eusebius et hieronimus ex annulib;
et historia constunt·
Item inter historiam et argumentum
et fabulam hoc interest    Nam historia
est aut̄ res verae quae facta erunt
Argumentum sunt etsi facta
non sunt fieri tamen possunt
Fabulae vero sunt quae nec facta
sunt    nec fieri possunt    quia con
tra naturā sunt ❦ ❦ ❦
Explicit liber
PRIMUS · ETYMOLO
giarum

Incipit
liber secundus


De rethorica et eius nomine
De inventorib̾ rethoricae
De nomine et partib̾ rethoric[ea]
Ⅲ Ⅰ De trib̾ generib̾ causaꝵ
De gemino statu causaꝵ
De trip̲tita controversia
De quattuor partib̾ orationis
De quinq̲ modis causaꝵ
De soloecismis rethoricis
De lege
De sententia
𡚛 De catasceua et anasceua
ⅩⅢ De prosopeia
ⅩⅣ De thopeia
ⅩⅤ De generib̾ questionum
ⅩⅥ De elocutione
ⅩⅦ De trimodo genere dicendi
ⅩⅧ De cola comma et periodis
ⅩⅨ De vitiis litteraꝵ et verboꝵ et sententiaꝵ :
||
Ⅹ Ⅹ De iuncturis verboꝵ
Ⅹ Ⅺ De figuris verboꝵ et sentiaꝵ


Ⅰ De rethorica et e·ius n̅m̅n̅e

[Edition Lindsay II, i.]
Rethorica (sic!) est bene dicendi sententia in civilib̾
questionib̾ ad p̲suadendum iustitia et
bona dicte Dicta autem rethorica
greca appellatione
id est a cupia locutionis resis enim aput
gregos locutio dicitur · rethor orator.


Ⅱ De inventoribus rethoricae

[Edition Lindsay II, ii.]


Ⅱ De nomine artis et par
tibus rethoricae ·

[Edition Lindsay II, iii.]


|20v|

ⅢⅠ De tribus generi
bus causarum

[Edition Lindsay II, iv.]

||

|21r|

Ⅴ De gemino statu
causarum

[Edition Lindsay II, v.]

||

|21v|

ⅤⅠ De tripertita
controversia

[Edition Lindsay II, vi.]

||

ⅤⅡ De ⅢⅠ partib͘ orationis

[Edition Lindsay II, vii.]


ⅤⅢ De quinq̲ modis causaꝶ

[Edition Lindsay II, viii.]


|22r|

ⅤⅢ (sic!) De soloecismis (sic!)
rethoricis

[Edition Lindsay II, ix.]
Soloecismus grece latinae ar
gumentatio dicitur

||

|22v|
||

|23r|

Ⅹ De lege

[Edition Lindsay II, x.]

||

Ⅺ De sententia

[Edition Lindsay II, xi.]


|23v|

Ⅻ De catasceua et
anasceua

[Edition Lindsay II, xii.]

||

ⅩⅢ De prosopeia

[Edition Lindsay II, xiii.]


|24r|

ⅩⅢⅠ De ethopeia

[Edition Lindsay II, xiv.]


ⅩⅤ De generibus q̅estionu̅

[Edition Lindsay II, xv.]
Genera questionum duo sunt quoꝵ unum
est finitum · alteꝵ infinitum
Ypothesis latinae causa dicitur
ubi cum certa p̲sona controversia est
Infinitum quod grece thesis latine
propositum nominatur hoc p̲sonᷓm
non habet certam nec in eis aliquᷓm
certᷓm circumstᷓntiᷓm id est nec locus
nec tempus
In causa vero certa omnia sunt ·
Unde quasi pars causae est proposi
tum

||

ⅩⅥ De locutione (sic!)

[Edition Lindsay II, xvi.]


ⅩⅦ De trimodi (sic!) dicendigenere

[Edition Lindsay II, xvii.]


|24v|

ⅩⅧ De cola et commata
et periodos (sic!)

[Edition Lindsay II, xviii.]


ⅩⅧⅠ De vitiis litteraꝵ
et verborum et
sententiaꝵ

[Edition Lindsay II, xix.]

||

ⅩⅩ De iuncturis verboru̅

[Edition Lindsay II, xx.]


|25r|

Ⅹ Ⅰ (sic!) De figuris verboru̅
et sententiaru̅

[Edition Lindsay II, xxi.]
Augetur et ornatur oratio figuris
verboꝵ ac sententiaꝵ nᷓm quia
directa ac p̲petua oratio fatica
tionem atq̲ fastidium tᷓm dicen
di quᷓm audiendi creat flecten
da est et in alias versanda formas
ut et dicentem reficiat et ornatior fiat
et iudicem diverso vultu auditoquae
deflectat e quib̾ plurimae superius
A donato in scematib̾ artis gram
madice adnotate sunt Unde tan
tum illa hic interponi oportuit
quae in poemate aut numquᷓm
aut difficulter fiᷓnt in oratione
autem libere ·


De dialectica
De differentia dialecticae et rethoricae artis
De diffinitione philosophiae
Ⅲ Ⅰ De isagogis porphirii
De catigoris aristotelis
||
De periermeniis aristotelis
De farmolis syllogismoꝵ
De divisionib̾ definitionum
Ⅷ Ⅰ De tropicis
De copporitis ·


Ⅰ D[Edition Lindsay II, xxii.] ialectica est disciplina ad disserendus
disputatur Nᷓmlectio dictio dicitur
Ideo autem post rethoricam disciplinᷓm
dialectica sequitur quod in multis
utraq̲ communia existunt ·


Ⅱ De differentia dialec
ticae et rethoricae (sic!)
artis

[Edition Lindsay II, xxiii.]


|25v|


Ⅲ De differentionem
philophiae (sic!)
[Edition Lindsay II, xxiv.]
Ipsum autem nomen latinae interpre
tatur Amor sapientiae
||
profitetur Nᷓm greci philo
ᷓmorem sophiᷓm sapientiam dicunt.
|26r|

Loica (sic!) quae rationalis vocatur plato sub
iuncxit p̲ quᷓm discussis reꝵ moꝵq̲
causis vm eaꝵ rationabiliter perscru
tatus est Dividen eam in dialectica
et rethorica Dicta autem luica (sic!)
id est rationalis logos · enim aput
grecos · et sermonem significat et
rationem In his quippe trib̾ gene
||

|26v|


ⅢⅠ De isagogis[Edition Lindsay II, xxv.]
||
: q ̲ : ̅Ⅲ ,
|27r|
||

|27v|


ⅤDe catagoriis[Edition Lindsay II, xxvi.]
Secuntur aristotilis catagoriae
quae latine predicamenta dicun
tur quib̲ p̲ varias significationes
omnis sermo conclusus est
Instrumenta catagoriaꝵ sunt
trea
Prima aequivoca secunda
univoca · tertia denominativa
Aequivoca sunt quᷓndo multaꝵ
reꝵ nomen unum est sed non
eadem diffinitio ut leo ·
||
Nᷓm quᷓntum ad nomen p̲tinet et verus et
pictus et caelestis leo dicitur
quᷓntum ad diffinitionem p̲tinet Aliter
verus diffinitur aliter pictus
Aliter caelestis
Univoca sunt quᷓndo duaꝵ aut plurimaꝵ
reꝵ unum nomen est et diffinitio: ut vestis
Nam et birrus et tunica et nomen vestis
possunt accipere et eius diffinitionem
Vel in ipsa substantiae genera quod est usia
innumerabilia repperiuntur
|28r|


ⅥDe periermeniis[Edition Lindsay II, xxvii.]


ⅦDe praefatio periarmeniaru̅[Edition Lindsay II, xxvii. 2.]
||

|28v|


Ⅷ: De sylogismis (sic!) di
alecticis
[Edition Lindsay II, xxviii.]
||

|29r|
||

|29v|


ⅧⅠ Modi sylogismoꝵ [Edition Lindsay II, xxviii. 23.] qui fiunt cum
||


Ⅹ De divisione diffinitionu̅ (sic!)
ex marii victorini libri
adbreviatis
[Edition Lindsay II, xxix.]
Prima species diffinitionis est usiodis id est
substantialis · quae propriae et vere dicitur
|30r|

Secunda species diffinitionis est quae
grece inneomatioe dicitur · latinae
notio nuncupatur quᷓm notione̅
Tertia species diffinitionum est quae
grece poithes dicitur latine qua
litas vocatur quia ex qualitate no
men pro eo quod quis qualis sit
Quarta species diffinitionis est quae grece
ipograficen latinae a tullio discriptio
||

Quinta species diffinitionis est quam grece
catatelexin latine adverbium dicimus
Sexta species diffinitionis est quam greci
tadiaforam nos differentiam dicimus
Septima species diffinitionis est quam greci
catametaforan latini p̲ translationem dicunt
|30v|

Octaba species diffinitionis est quam greci
cata aferisin catogenentio . latini
Nona species diffinitionis est quᷓm
greci cata iposin latini p̲ quᷓndᷓm
[Edition Lindsay II, xxix, 12. ] Decima species diffinitionis est quᷓm
greci cata elliipes alogleriho
mo genus Latini p̲ indigentiam
||

[Edition Lindsay II, xxix, 11.] Undecima species diffinitionis est quᷓm greci
cata analogian · Latini iustam
Duodecima species diffinitionis est quᷓm greci
cata epenon id est plaudem ut tullius pro
Tertiadecima species diffinitionis est quᷓm greci
cata ton prostin latini ad aliquidvocant
Quartadecima species est diffinitionis est cata
tonsus ut cicero in rethoricis · genus est
Quintadecima species estdiffinitionis est quᷓm
greci cata plogian latini secundum
|31r|

De topicis[Edition Lindsay II, xxx.]
||

|31v|
||

Item argumenta q̲ dicuntur extrinsecus quae
greci technos id est artis exp̲tes vocant
ut est testimonium testimonio vestro constare
|32r|


Ⅺ De oppositis con
trarioꝶ generib͘
[Edition Lindsay II, xxxi.]
Quattuor sunt q̲ aristotiles
ᷓnticemena id est composita vocat
||

|32v|
||




Exp̅l̅c̅ lib̅ secundus


INC̅P LIBER TIUS (sic!) ·


Praefatio · de · ⅢⅠ · seq̅en
TIBUS DISCIPLINIS
De mathematica[Edition Lindsay II, xxvii.]


Prima arithmetica
De vocabolo arithmedice disciplinae
De auctorib̾ eius
ⅢⅠquid sit numerus
|33r|
Unde numeri dicti
Quid prestent numeri
De prima divisione parium et inparium
De secunda divisione totius nunumeri
ⅧⅠDe tertia divisione totius numeri
De differentia arithmeticae et geo
metricae et musicae artis
Quod numeri infiniti existunt ·


Ⅰ Arithmetica est

[Edition Lindsay III, i.]
disciplina numeroꝵ greci enim
numerum rithmon vocant · qua
[Edition Lindsay III, ii.] Numeros vel numeri disciplinam
aput grecos primum pithacorᷓn
[Edition Lindsay III, iii.] Numerus autem est multitudo ex unita
tib̾ constituta Nam un[um] numeꝵ
numero · numerus nomen dedit
et a sui frequentatione vocaboꝲ indedit
Unus a greco nomen trahit greci
enim unum mono dicunt sic duo et Ⅲ
||
quos illi dia et tria appellant quattour
Inde est pro ex · sex, et pro epta
septem sicut pro erpillo herba · serpilꝲ
Octo vero p̲ trᷓnslationem · sicut illi et nos.
ita · illi · neanos novem illi deca ·
nos decem dicti autem dece a grega
etymologia eo quod ligent et con
iungant nᷓm desmos coniungere vel
ligare aput eos dicitur
[Edition Lindsay III, iv.] Ratio numeroꝵ continenda non est


|33v|

[Edition Lindsay III, v.] Divisio numeroꝵ de parib̾ et inparib̾
numeris dividitur in his partib̾
pariter inpar · et inpariter
Numerus dividitur in his primum et
simpꝲ secunꝱ et conpositum
||

|34r|
||

|34v|


Alia divisio totius nu̅m̅ri

[Edition Lindsay III, vi.] ||
⁛ q Ⅲ Ⅰ ·
|35r|
||

[Edition Lindsay III, vii.] TERTIA DIVISIO TOTIUS NUMERI
Numeri · I · aut discreit sunt duo aut
|35v|
Continens numerus est qui coniunctis
monadib̾ continetur · Ut verbi gratia
ternarius numerus in magnitudine
intelligᷓtur id linea aut spatium
aut solitum dicitur continens simili
ter quaternarius et quinarius numeri
Linealis numerus est qui inchoans
ᷓ monade linealiter scribitur usq̲ ad
finitum Unde alfa ponitur
pro designatione lineaꝵ q̅n̅m hec
littera unum significat aput (sic!)
gregos (sic!) ·
Sup̲ficiales numerus est qui non soꝲ lon
gitudine sed et altitutudine (sic!) con
tinetur ut triconus quatratus
quinq̲ᷓngolis vel circulatus nu
meri · et cetera quisemp̲ in plᷓno
pede id est sup̲ficiae continetur




Circularis numerus est ita qui
dum similiter multiplicatus
||
fuerit a se inchoᷓ ns ad se rever
titur ut verbi gratia quinquies quini
vicies

Solidus numerus est qui longitudine
et latitudine continetur
ut sunt pyrᷓmides
qui in modo flᷓmme
consurgunt

Cibus ut sunt
tessere

Spherae quib̾d aequalis
undiq̲ rotunditas
sphericus autem numerus est
qui a circulato numero multipli
catus a se inchoat · et ad se
revertitur quinquies q̾ni vicies q̾nquies
hic circulus dum in se ipso multiplicatus fuerit
facit speram id est quinquies
Ⅹ Ⅹ Ⅴ · Ⅽ Ⅹ Ⅹ Ⅴ
[Edition Lindsay III, viii.] Inter artithmedicam (sic!) et geometricᷓm et
musicam hoc interest · ut media unvenias
in arithmetica · primum si queris (sic!) con
iungis extrema et dividis et facies medium
utputa fac extrema esse · Ⅵ et Ⅻ
insimul iungis et faciunt ⅩⅧ
|36r|

[Edition Lindsay III, ix.] Numeꝵ hoc infinitum est certissi[mum] est
||


De inventorib͘ geome
tricae et vocabolo eius

[Edition Lindsay III, x.]
Sed quia ex terrae dimensione hec disciplina
accepit ex initio sui et nomen servavit
Iam geometrica et de mensura vocata est
terra grece · ge vocatur metra
mensura huius disciplina ars continet


De quadri p̲tita demen
sione geometricae

[Edition Lindsay III, xi.]
|36v|
Magnitudinis rationales sunt quoꝵ
mensurᷓm scire possumus
Inrationavilis (sic!) vero quoꝵ mensurae
quᷓntitas non habetur
DE FIGURIS GEOMETRICIS[Edition Lindsay III, xii.] Figurae solidae sunt quae longitu
dine latitudine et altitudine conti
netur ut est cibus cuius species q̾nq̲
in plᷓnum quaꝵ prima cir
culus est
figura ita

Circulus est figura plᷓna
quae vocatur circumduc
ta cuius in medio punc
tus est qui cuncta
convergent quod cen
tꝵ geometrici vocᷓnt
latini punctum circuli
nuncupᷓnt
Plano pede quadrilatera figura est
in plano quatrata (sic!) quae
sub quattuor quadro
rectis lineis iacet

Deanatheton (sic!) grammon : plᷓno pede
figura
plana ITA

Ortogonium id est rectiᷓnguꝲ
figura vel triangulum
plana est enim et habet
ᷓngula rectum
||
Isopleros figura plana recta
et subter constituta


Spera est figura in ro
dundum (sic!) formata
partib̾ cunctis aequalis

Cibus est figura propria
solida q̲ longitudine
latitudine et altitu
dine continetur

Cilindrus est figura qua
drata habens supe
rius semicircolum

Conon figura quae
ab amplo in angus
tum finit sicut orto
gonium

Pyramis est figura que
in modum ignis ab
ᷓmplo in gumen (sic!) con
surgit · ignis aput (sic!)
grecos phyrin ᷓppel
latur

Sicut autem infra Ⅹ · omnis
est numeru · ita intra
hunc circoꝲ omnium fi
guraꝵ concluditu ambitus
|37r|

[Edition Lindsay III, xiii.] Numerus autem secundum geometricam
ita queris extrema quippe eius multi
plicata tantum faciunt quᷓntum et
media duplicᷓta utputa sex et Ⅻ
multiplicata faciunt septuagies depon
dius Media Ⅷ et ⅧⅠ
multiplicata tantundem faciunt ·
Exp̅lc lib̅ tertius


INCP̅T LIB̅ QUARTUS


Ⅰ De musica
De nomine musicae
De inventorib̾ eius
ⅢⅠQuid possit musica
De tribus partib̾ musicae
De triformem musicae divisione
De prima divisione musicae q̲ harmoniᷓ dicitur
De secunda divisione musicae q̲ orgᷓnica
vocatur
De tertia quae rithmica nuncupatur
||
De numeris musicis ·


[Edition Lindsay III, xv.] Ⅰ De musica ·
Musica est modolationis sonu cantuq̲
consistens. et inde musica p̲ dirivationem
A musis. Musae autem appellatae
Apon to mason · id est a q̲rendo quid p̲ eas


[Edition Lindsay III, xvi.] Ⅱ Moyses dixit []musicae artis fuisse


|37v|


[Edition Lindsay III, xvii.] Ⅲ Itaque sine musica disciplina potest


[Edition Lindsay III, xviii.] ⅢⅠ Musice artes (sic!) sunt · tres id est armo
||


[Edition Lindsay III, xix.] ad omnem autem sonum q̲ materies cantelena


[Edition Lindsay III, xx.] Ⅵ Canoꝵ est (sic!) prima divisio musicae quae ar
moniaca dicitur id est modolatio vocis
|38r|
||


[Edition Lindsay III, xxi.] Ⅶ Secunda est divisio orgᷓnica in his quae
|38v|
||

quod vocem emittat nᷓm grece
fyxosis fistola appellatur · latine
musa ·


[Edition Lindsay III, xxii.] Ⅷ Tertia est divisio rithmica p̲tinens
|39r|

Nam pectus dorica lingua
cythara vocari
||

|39v|
Lyra dicta apotolorin id est A
Tympᷓnus autem dicitur · quod mediu̅
est unde et margaritum medium tim
panum dicitur et ipsa sy̅phonia
ad virgulam p̲cutitur
SYstꝵ ab inventricem vocatum
||

[Edition Lindsay III, xxiii.] Numeros autem musicae ita q̲res · positi ex
tremis utputa sex · et decus dipondius


|40r|


De astronomiae nomine
[Ⅰ]Ⅰ De inventorib̾ astronomiae
[Ⅰ]Ⅱ De institutorib̾ astronomiae
[Ⅰ]Ⅲ De differentia astronomiae et astrologiae
De astronomiae ratione
De mundo et nomine eius
De forma mundi
De caelo eiusq̲ nomine
ⅧⅠ De caelesti sperae situ
De eiusdem sperae motu
De eiusdemq̲ sperae cursu
De celeritate caeli
ⅩⅢ De axe caeli
ⅢⅠ De caelestib̾ polis
ⅩⅤ De cardinib̾ caeli
ⅩⅥ De convexis caeli
ⅩⅦ Deduob̾ ianuis caeli
ⅩⅧ De gemina faciae caeli
ⅩⅧⅠ De hemisferreis
ⅩⅩ De Ⅴ · circulis ciclii
ⅩⅪ De circolo zozoiaco (sic!)
ⅩⅫ De candido circulo
ⅩⅩⅢ De magnitudine solis
ⅩⅢⅠ De magnitudine lunae
ⅩⅩⅤ De natural solis
ⅩⅩⅥ De cursu solis
[Ⅹ]ⅩⅦ De defectu (sic!) solis
[Ⅹ]ⅩⅧ De itenere solis in quib̾ currit
[Ⅹ]ⅩⅧⅠ De lumine lunae
[Ⅹ]ⅩⅩ De formis lunae
[Ⅹ]ⅩⅪ De interlunio lunae
[Ⅹ]ⅩⅫ De cursu lunae
||
ⅩⅩⅩⅢ De vicinitate lunae ad terras
ⅩⅩⅩⅢⅠ De clypsis (sic!)solis
ⅩⅩⅩⅤ De clypsin (sic!) lunae
ⅩⅩⅩⅥ De differentia stillaꝵ sideꝵ atq̲ astroꝵ
ⅩⅩⅩⅦ De lumine stellaꝵ
ⅩⅩⅩⅧ De stillaꝵ situ
ⅩⅩⅩⅧⅠ De stillaꝵ cursu
ⅩⅬ De vario cursu stillaꝵ
ⅩⅬⅠ De stillaꝵ intervalli[s]
ⅩⅬⅡ De circulari numero stillaꝵ
ⅩⅬⅢ De stillis planetis
ⅩⅬⅢⅠ De praecedentia et ᷓntegradatione et retro
ⅩⅬⅤ De remotione et retrogratatone stillaꝵ
ⅩⅬⅥ De statu stillaꝵ
ⅩⅬⅦ De nominib̾ stellaꝵ quib̾ ex causis
nomina acceperunt ̾


[Edition Lindsay III, xxiv.] Ⅰ De astronomiae nomine


[Edition Lindsay III, xxv.] Ⅱ De inventorib͘ eius
|40v|


[Edition Lindsay III, xxvi.] Ⅲ De instructorib͘
astronomiae


[Edition Lindsay III, xxvii.] ⅢⅠ De differentia as
tronomiae et astrol̅

||


[Edition Lindsay III, xxviii.] Ⅴ De astronomiae ratione


[Edition Lindsay III, xxix.] Ⅵ De mundo


[Edition Lindsay III, xxx.] Ⅶ De furma (sic!) mundi


[Edition Lindsay III, xxxi.] Ⅷ De caelo eiusq̲ nomine
Caelum philosophi rotunꝱ volubilem · atq̲
ardens esse dixerunt tamquᷓm vas caelatu̅
inpressa signa habeat stellaꝵ Distincxit
enim ds̅ claris luminib̾ solis scilicet et lunae
orbe fulgente et astroꝵ micantium splenden
tib̾ signis adornavit hoc autem grece urᷓnus
dicitur apoto arastra id est a videndo
eo quod aer p̲spicuus sit · et ad speculᷓndum
purior


[Edition Lindsay III, xxxii.] ⅧⅠ De caelestis sperae situ
|41r|


[Edition Lindsay III, xxxiii.] Ⅹ De eiusdem sperȩ motu


[Edition Lindsay III, xxxiv.] ⅪDe eiusdem sperȩ
cursu


[Edition Lindsay III, xxxv.] Ⅻ De celeritate caeli

||


[Edition Lindsay III, xxxvi.] ⅩⅢ De axe caeli


[Edition Lindsay III, xxxvii.] ⅩⅢⅠ De caelestibus polis


ⅩⅤ*austri ❦ ❦


[Edition Lindsay III, xxxix.] ⅩⅥ De convexis caeli


[Edition Lindsay III, xxxviii.] De cardinibus caeli*


[Edition Lindsay III, xl.] ⅩⅦ De ianuis cali (sic!)


|41v|


[Edition Lindsay III, xli.] ⅩⅧ De gemina facies caeli


[Edition Lindsay III, xlii.] ⅩⅧⅠ De ⅢⅠ partibus caeli
||


[Edition Lindsay III, xliii.] ⅩⅩ De himisperia vel cimis peria


[Edition Lindsay III, xliv.] ⅩⅪ De · Ⅴ · circulis mundi (sic!)
Zonae caeli quinq̲ sunt



circuli appellantur: eo quod in circumductio
ne sperae existunt quoꝵ primus circulus
ideo articus appellatur

S
T
Q
|42r|


[Edition Lindsay III, xlv.] [Ⅹ]Ⅻ De zoziaco (sic!) circulo


[Edition Lindsay III, xlvi.] [Ⅹ]ⅩⅢ De candito circulo


[Edition Lindsay III, xlvii.] [Ⅹ]ⅩⅢⅠDe magnitudine solis


[Edition Lindsay III, xlviii.] [Ⅹ]ⅩⅤ De m[a]gnitudine lunȩ


[Edition Lindsay III, xlix.] [Ⅹ]ⅩⅥ De natura solis
||


[Edition Lindsay III, l.] Ⅹ Ⅹ ⅦDe cursu solis


[Edition Lindsay III, li.] Ⅹ Ⅹ Ⅷ De effectu solis
|42v|


[Edition Lindsay III, lii.] Ⅹ Ⅹ Ⅷ (sic!) D[e] itinere solis
||


[Edition Lindsay III, liii.] Ⅹ Ⅹ Ⅹ De lumine lunae



[Edition Lindsay III, liv.] Ⅹ Ⅹ Ⅺ De formis lunae

⁛ · q Ⅴ ·
|43r|
||


[Edition Lindsay III, lv.] Ⅹ Ⅹ Ⅻ De interlunio lunae


[Edition Lindsay III, lvi.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅢ De cursu lunae


[Edition Lindsay III, lvii.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅢⅠ De vicinitate lunae ad terris


[Edition Lindsay III, lviii.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅤ
De clypsis solis
|43v|


[Edition Lindsay III, lix.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅦ (sic!) De clypsis lunae


[Edition Lindsay III, lx.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅦ De differentia stillaꝶ


[Edition Lindsay III, lxi.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅧ De lumine stillaꝶ


[Edition Lindsay III, lxii.] Ⅹ Ⅹ ⅩⅧⅠ De stillaꝶ situ
||


[Edition Lindsay III, lxiii.] Ⅹ Ⅼ · De stellarum cursu


[Edition Lindsay III, lxiv.] Ⅹ Ⅼ Ⅰ De vario cursu stillaꝶ


[Edition Lindsay III, lxv.] Ⅹ Ⅼ Ⅱ De stillaꝶ intervallis


[Edition Lindsay III, lxvi.] Ⅹ Ⅼ Ⅲ De circulari numero [s'llaꝶ]
|44r|


[Edition Lindsay III, lxvii.] Ⅹ Ⅼ ⅢⅠ De stellis planetis


[Edition Lindsay III, lxviii.] Ⅹ Ⅼ Ⅴ De praecede̅tia et ante
gratatione stillaꝶ


[Edition Lindsay III, lxix.] Ⅹ Ⅼ Ⅵ De remotione et re
||
trogratatione stillaꝶ


[Edition Lindsay III, lxx.] Ⅹ Ⅼ Ⅱ. De status stillarum


[Edition Lindsay III, lxxi.] Ⅹ Ⅼ Ⅷ De nominib͘ stillaꝶ quib͘
ex causis nomina acce
perunt

|44v|
||

|45r|
||

|45v|
||

|46r|
||

|46v|


Expilcit liber ⅢⅠ


INCPT LIBER QUINTO


De legib̾
De auctorib̾ legum
De legib̾ divinis et humᷓnis
Ⅲ Ⅰ Quod differunt inter se ius ini leges et mores
et more
Quid sit ius naturae
Quid sit ius gentium
Quid sit ius civile
Quid sit ius militiae
ⅨⅠ Quid sit ius puplicum
Quid sit ius quiritum
Quid sit lex
Quid scit plebeium
ⅩⅢ Quid sit senatus consultum
ⅩⅢⅠ Quid constitutio et edictum
ⅩⅤ Quid responsa prudentium

ⅩⅥ De legib̾ consolarib̾ et tribunicis

ⅩⅦDe lege satura
||
ⅩⅧDe legib̾ rudib̾
ⅩⅧⅠDe privilegiis
ⅩⅩQuid possit lex
ⅩⅪQua re facta est lex
ⅩⅫQualis debeat fieri lex
ⅩⅩⅢDe causis
ⅩⅩⅢⅠDe testib̾
ⅩⅩⅤ De strumentib̾ legalib̾
ⅩⅩⅥ De rebus
ⅩⅩⅢ De criminib̾ in lege conscriptis
ⅩⅩⅢ De poenis in legib̾ constitutis ·


[Edition Lindsay V, i.] Ⅰ De legibus
|47r|


[Edition Lindsay V, ii.] Omnes enim leges aut divinae sunt

||


[Edition Lindsay V, ii., 2] Fas est lex divina

Omnes autem ius legib̾ et morib̾ constat
[Edition Lindsay V, iii.]


[Edition Lindsay V, iv.] Ⅲ Ⅰ
|47v|


[Edition Lindsay V, v.] Ius naturae cibile est quod quisq̲


[Edition Lindsay V, vi.] Ius gentium est sedium occupatio


Ius militare est belli inferendi
||


Ⅷ Ius


Ⅷ Ⅰ Ius





Ⅹ Ⅲ Con


Ⅹ ⅢⅠ


Ⅹ Ⅴ
|48r|


Ⅹ Ⅵ Satura


Ⅹ Ⅶ Rodia


Ⅹ Ⅷ Privilegia


Ⅹ ⅧⅠ Omnes
||


Ⅹ Ⅹ Factae


Ⅹ Ⅺ Erit


Ⅹ Ⅻ De causis ·


Ⅹ ⅩⅢ De testibus


Ⅹ ⅪⅢⅠ De instrumentis legalib͘
|48v|
||

|49r|
||

|49v|
||


Ⅹ ⅪⅤ De hereditatib͘
|50r|
||

|50v|
||
· q̲̅ · Ⅵ
|51r|


Ⅹ ⅪⅥ De criminib͘ in lege
conscriptis
||
q⁛ Ⅵ '
|51v|
||

|52r|


Ⅹ ⅪⅦ De poenis in legib͘
constitutis
||

|52v|
||

|53r|
||

|53v|
||


Explicit liber Ⅴ ·


Incipit liber· sixtus


Ⅰ De medicina
De nomine eius
De inventorib; eius
ⅢⅠ De trib; heresib; medicoꝵ
De ⅢⅠ humorib; corporib;
De acutis morbis
De cronicis morbis
De morbis qui in sup̠ficiae cutis videntur
De remediis et medicaminib; ·
De libris medicinalib;
De instrumentis medicor+
De odorib; et unguentis
ⅫⅠ De medicina·

|54r|


Ⅰ De medicina


Medicina est vel corporis vel tuetur vel res
taurat salutem cuius materia versa
tur in morbis et vulnerib; ad hanc itaq̠
p̠tinent non ea tantum quae ars
eor+ exibet qui propriae medici nominan
tur : sed etiam cibi et potus· tigmen
et tegumen    defensio Rdeniq̠ omnes atq̠
munitio qua sanum corpus adversus
externos ictos casusq̠ servatur·


Ⅱ De nomine eius


Nomen autem medicinae a modo id est
temperamento inpositum aestimatur
ut non satis sed paulatim adhibe
atur · nam in multo contristatur
mediocriter autem gaudet· Unde
et qui pigmenta et antidota satis
vel assiduae biberint vexantur
inmoderatio enim omnes non salutem
sed pericolum effert·


Ⅲ De inventoribus eius


Medicinae autem artis auctor aut
inventor aput grecos p̠hibetur
apollo hanc filius eius scolapius lau
de et opere ampliavit· Sed post
||
quam fulminis ict (sic!) ascolapius interit
interdicta fertur medendi cura
et ars simul cum auctore defecit
Latuitq̠ p̠ annos· pene· quingentos
usq̠ ad tempus arcaxersis regis p̠sar+
Tunc eam revocavit in lucem ipocratis asclepio patre genitur in insola coo·


ⅢⅠ De trib˙ heresib˙ medicor+


Hi itaq̠ tres viri totidem hereses invene
runt
Primam metodicam inventa est· ab appol
linae quae remedia sectatur ex (sic!) carmina
Secunda empirica· id est experimentis
sima · inventa est ascolapio· quae
non indicor+ signis· sed solis constat
experimentis
Tertia logica id est rationalis· inventa
ab ipocrade    iste enim discussis
aetatum vel agritudinum artis
curam rationabiliter p̠scrutatus est
p̠ quam causas infirmitatum ratione ad
hibita p̠scrutetur     Enpirici enim
experientiam solam sectantur
Logici experientiae rationem adiungunt
Metodici    nec elementor+ rationem observant
|54v|
Nec tempora nec aetates· nec cau
sas sed solus morbor+ substantias·


Ⅴ De ⅢⅠ humorib⁹
corporis


Sanitas est integritas corporis et
temperantia naturae· ex calido et
humido quod est sanguis Unde et
sanitas dicta est    quasi sanguinis
status·
Morbi generali vocabolo omnes passiones
corporis continentur Quod inde veteres
morbum nominaverunt· Ut ipsa ap
pellatione mortis vim quod ex eo nas
citur demonstrarent
Inter sanitatem autem et morbum
media est curatio· quae nisi morbo
congruat non p̠ducit ad sanitatē
Morbi omnes ex quattuor nascuntur
humorib; id est ex sanguine et felle
melancolia· et flegmate
Sicut autem ⅢⅠ sunt elimenta: sic et
ⅢⅠ humores et unusquisq̠ humor
suum elementum imitatur·
Sanguis aerem·
Colera ignem
||
Melancolia terram
Flegma aquum· et sunt ⅢⅠ humores
sicut ⅢⅠ elementa quod conservant corpora
nostra
Sanguis ex greca etymologia vocabol+ sumpsit
qui vigetet sustinet et vivit
Colera greci vocaverunt quod unius diei spatio
terminetur· Unde et colera id est felli
cola nominata est    hec fellis effusio greci enim fel coleri dicunt
Melancolia dicta eo quod sit· ex nigri sanguis
fece admixta et habundantia fellis·
greci enim melan nigr+ vocant· fel autem
coleri appellunt·
Sanguis latine vocatur quod suavis sit· Unde et homines quib; dominatur sanguis· dulces
et blandi sunt
Flegma autem dixerunt quod sit frigida
greci enim rigorem fegmonem appellunt
Ex his ⅢⅠ humoribus seguntur sani ex ipsis
laeduntur infirmi    Dum enim amplius ex
tra cursum naturae creverint aegritudinis
faciunt
Ex sangui ne autem et felle agutae passiones
nascuntur quas greci oxea vocant
|55r|
Ex flegmate vero· et melancolia
veteres causae procedunt· quas
greci cronian vocant·


Ⅵ De acutis moribus


Oxea est agutus morbus· quae aut
cito transit aut celerius interfecit
Ut pleoresis (sic!) frenesis    Oxi enim
agutum aput grecos et velocem
significat·
Cronia est prolixus corporis morbus qui
multis temporib; remoratur· Ut po
dagricis (sic!) · Cronon enim aput grecos
tempus dicitur    Quaedam autem
passiones expropriis causis nomen
acceperunt·
Febris a fervore dicta est enim ab
habundantia caloris
Frenesis appellata ab inpedimento
mentis· greci enim mentem· frenas
vocant    seu quod dentib; infrendant
Nam frendere est dentes concutere
est autem p̠turbatio cum exagita
/tione et dementia· ex colerica Ⅵ
effecta·
Cardia vocabol+ a corde sumsit
||
cum (sic!) ex aliquo timore aut dolore· afficitur
cor enim greci cardian vocant· est enim
cordis passio· cum formidabili metu·
Laetargia a sommo vocata· est oppressio
cerebri cum oblivione et somno iugi·
veluti stertentis
Sinacis    a continentia sps̄ et praefogatione
dicta greci enim sinacis continere
dicunt    Qui enim hoc vitio laborant
dolore faucium praefogantur
Fleugmon est fervor stomachi cum ex
tensione · atq̠ dolore· quae cum ceperit (sic!)
fieri· et febris consequitur· Unde
et dicta est flegmone· apo flegi·
id est inflammans· sic enim sentitur
et inde nomen accepit
Fleoresis est dolor lateris agutus cum
febre· et sputo sanguinolento· latus
enim grece pleora dicitur Unde et
pleorica passio nomen accepit
Peripleumonia est· palmonis vitium
cum dolore vaehementi· et suspirio
greci enim pulmonem pleumon vocant
Unde et egritudo dicta est·
Apoplixia est subita effusio sanguinis
|55v|
qua suffogati interiunt    dicta autem
apoplexia quod ex loetali p̠cusso
repentinus casus fiat· greci enim p̠
cussionem apoplexin vocant
Spasmus latine contractio subita
partium aut nervor+ cum dolore
vehementi quam passionem a cor
de nominata dixerunt qui in nobis
principatum vigoris habet· fit autē
duob; modis aut ex repletione
Titanus maior est contractio nervor+
a cervice addorsum
Telum lateris dolor est    dictum au
tem ita a medicis quod dolore
corpus transverberit quasi gladius·
Ilius (sic!) dolor intestinor+ · Unde et ilia
dicta sunt    greci enim ilea sub
volvere dicitur    quod ne intestinae
prae dolore involvant    Hi· et tur
minus dicitur· ab intestinar+
turmento
Ydrofoba id est quae (sic!) metus· greci
enim ydro aquam· fobis timorem
dicunt Unde et latini hunc morbū
||
ab aq̠ metu    lympphaticum vocant    
fit autem ex canis rapidi morsu· aut ex
aeris fuma (sic!) in terra proiecta quam si homo
vel bestia tetegerit aut dementia repletur
aut in raviae vertitur·
Carbunculus dictus quod in ortau suo· rubens sit
ut ignis· postea niger ut carbo extinctus
Pestilentia est contagium quod dum unum ad
praehinderit · celeriter ad plures transit
gignitur enim ex corrupto aere· et in vis
cerib; penetrando innititur· hoc etsi pler+q̠
p̠ aereas potestates fiat· tamen sine
arbitrio omni potentis dı̄ omnino non fit
Dicta autem pestilentia quasi p̠astulentia (sic!)
quod velut incendium depascat· Ut toto
discendit corpore pestis· [
Verg. Aen. 5, 683] ideo et contagiū
a continendo· quia quemquem tetigerit polluit
Ipsa et inguina ab inguinum p̠cussione ·
Eadem et lues a leve et lucta vocata
quae tantum aguta est· Ut non habeat
spatium temporis quo aut vita speretur
aut mors sed repentinus languor simul
cum morte venet·


Ⅶ De cronicis morbis


Cronia est prolixus morbus· qui multis temporib; remoratur
|56r|
Ut podagrisis Cronon enim aput
grecos tempus dicitur
Cephalia ex causa vocabol+ habet
capitis enim passio est·
Scothomia· ab accedente nomen
sumpsit· Quod repentinus tenebras
ingerat oculis cum vertigine capetis
Vertigo autem est quotienscumq̠ · ven
tus consurgit· et terram incircuitu
mittit    sic et in vertice hominis
arteriae et venae ventositatem
ex resolata humectatione gignent
ex in oculis gir+ faciunt· Unde et
vertico nuncapata est·
Epilemsia vocabol+ sumpsit quod men
tem appendens    pariter etiam cor
pus possedeat· greci enim apensionē
epilemsiam appellunt· fit autem
ex melancolico humore quotiens
exuberaverit et ad cerebr+ · conver
sus fuerit hec passio caduca voca
tur Eo quod cadens eger spasmos
patitur    hos etiam vulgus luna
ticos vocant· quod p̠ lunae cursu
comitetur Eos insania demonū
||
Item et larvatici    Ipse est et morb;
    comitialis id est maior
et diutinus (sic!) · quo caduci tenentur
cui tanta vis est    Ut homo valens
concidat spumetq̠
Comitialis autem dictus quod aput gen
tiles     cum comitior+ die cuiquam
accedisset    comitia demitte
batur     Erat autem aput romanos
comitialis dies sollemnis in Kalen
dis ianuariis·
Mania ab insania vel furore vocata
nam greci furorem maniem appellant
sive ab iniquitate quam greci manie
vocaverunt    sive a divinatione quia
divinare grece manim dicitur
Melancolia dita est· a nigro felle
greci enim nigr+ melan vocant· fel
autem· coleri appellant
Epilemsi autem infantasia fit melan
colia in ratione    Mania in memoria
Tipi· sunt frigidae· febres· qui ab
usive tipi appelluntur cibu ab
herba quae in aqua nascitur·
latinae forma atq̠ status dicitur
|56v|
est enim accessionum vel recessio
num revolutio p̠ statuta tempor+
intervalla·
Reuma grece latinae eruptio sive
fluor appellatur
Catarras est fluor reumae iugis ex
narib; qui dum ad faucis
    venerit brancus vocatur
Dum ad toracem vel palmonem
tisis dicitur
Coriza est quotiens infusio capitis in
ossa venerit narium· Et provocati
onem fecerit cum sternutatione
Unde et coriza nomen accepit
Brancus est praefogatio faucium
a frigido humore greci enim gut
tur brancon dicunt· circa quem fau
ces sunt quas nos corrupte brancias
dicimus
Raucido amputatio vocis hec et
arteriasis vocatur eo quod vocem
raucam et clausam reddat· ab
arteriar+ iniuria
Surpirium nomen sumpsit quia inspi
rationis d[i]fficultas est quam
||
greci dissonam vocant id est praefogatio
nem
Peripleomenia a pulmonib; nomen accepit
est enim pulmonis tumor cum spuma
r+ sanguinear+ effusione
Emoptois· emissio sanguinis pector+ unde
et nomen sumpsit Emat· enim· sanguis dicit͗
Tisis est ulceratio et Tumor in pulmonib
qui in iuvenib; facilius venire solet· tisis
autem aput grecos dicta· quod sit con
summatio totius corporis
Tussis grece ab altitudine vocatur quod
a profundo pectoris veniat    cuius contra
ria est superius in faucib; ubi uva· titillat
Apostuma    a collectione nomen accepit
Nam collectiones greci apostumus vocant·
Enpiis dicta· ab apostuma intrinsecus vel
latere vel in stomacho· Cum dolore et
febrib; · et tussim et habundantib; spumis
et putrulentis·
Ypaticus morbus    Elecoris passione nomen
accepit· greci enim iecor ipaten vocant·
Lienosis· ab splene vocabol+ sumpsit· greci
enim splen· lien dicunt
Ydropis nomen sumpsit ab aquoso humore cutis*
|57r|
Nam est humor subcutaneus cum in
flammatione turgente et anelito fedido
Nefresis a remum (sic!) dolore nomen accepit
Renes enim greci nefretin dicunt· [Paralesis dicta a corporis inpensatione, facta] ex
multa in frigidatione aut in toto cor
pore aut in parte·
Cacexia nomen sumpsit a corporis ha
bitu cacexian enim malam vexati
onem greci vocaverunt· fit autem
hec passio intemperantia agrotantis
vel curatione mala medicaminis
aut post aegritudinem danda (sic!) resumptio
AEtrofia nomen accepit·a dimi
natione corporis    nam greci nutrinem
ti cessatione· Antrophian dicunt
est enim tenuitas corporis ex causis
latentib; et paulatim convaliscentib; Sarcian est sup̠fluum carnis incremen
tum quo ultra modum· corpora
saginantur    greci enim carnem sargian vocant·
Sciasis vocata a parte corporis
quam vexat· Nam vertebror+ ossa
quor+ summitur ilior+ initium
terminatur· greci ascia vocant
||
fit autem de flegma·quotiens discinderit
in recta ossa· et efficitur glutinatio
Podam (sic!) greci a retentione pedum dicunt
nominatum· et a ferali dolore· siquidem
omne quod inmite fuerit abusive
agrestae vocamus·
Artiticus morb; ab articolor+ passione
vocabol+ sumpsit·
Cauculus petra est quae viscica fit
unde et nomen accepit· gignitur
autem ex materia flegmatica
Stranguiria dicta est· quod stringat
orinar+ difficultatem
Satiriasis iugem desiderium· veneris cum ex
tensione naturalium locor+ dicta passio
a satyris
Diarria iugis veneris (sic!) cursus sine vomitu·
Dissenteria divisio continuationis id est
ulceratio intestini· dis enim divisio est
enteria intestina· fit autem antece
dente fluore· quem greci
diassam vocant
Lienteria dicta est¶ quod cibum tam
quam p̠ lineam intestinae nullis
obsesantibus (sic!) faciat prolabi·
|57v|
Colica passio est nomen sumpsit ab in
testino quem greci colum· appelant
Ragadiae dicuntur eo quod fissurae
sint rugis collectae· circa orificium
hec et emorroidę a sanguinis fluore
dictae greci enim sanguinem
emat dicunt·


Ⅷ De morbis qui in
sup̠ficiae ecutis (sic!)
videntur


Alopicia est capillor+ fluor circum
scriptis pelis fulvis aeris qualitatem
habentib; Vocata· hoc nomine a si
militudine animalis vulpiculae
quam greci alopiciam vocant·
Parotidae sunt duritiae vel collectiones
quae ex febrib; aut ex alio aliquo nas
cuntur in aurium vicinitate
Unde et parotide appellantur· ota
enim grece auricula dicitur
Lentico est vestigia macular+ parvo
la in rotunditate formata· ab
speciae    lenculae dicta·
Erisipila est quam latini sacr+ ignem
appelant id est exigrando
||
p̠ antifrasin· siquidem in sup̠ficiae rubore
flammeo cutes rubescunt· tunc motu
rubore quasi ab igne vicina invaduntur loca
ita ut etiam febris excitetur
Serpedo est rubor cutis cum cum pustular+
extantia· et nomen sumpsit a serpendo
eo quod serpiat membra·
Impedico (sic!) est sicca scabies prominens a cor
pore cum asperitate et rotūditate forme
hanc vulgus sarmam appellat
Prorigo    vocata est a p̠urendo
et ardendo·
Ordeolus· est parvissima ac· ac (sic!) purulenta
collectio in pilis palpebrium constituta
in medio lata et ex utroq̠ conducta ordei
granum similis· Unde et nomen accepit
Nictalmos est passio q̠ p̠ diem visib; patentib;
ocolis denegatur: et nocturnis inruentib;
tenebris redibitur    aut versa vice
ut pleriq̠ volunt die redditur nocte negatur
Verrucae aliud sunt satiriasis aliud verrucae
singulatim sunt satiriasis vero una fortior
et circa ipsa plures inveniuntur
Scabies et lepra utraq̠ passio asperitas cutis
cum pruritu et sqamatione· sed scabies tenuis asperitas·
|58r|
et squamatio est hinc deniq̠ nomen ac
cepit quae ita veluti purgamenta
amittat Nam scabies quasi
squamies
Lepra asperitas cutis squamosa
lipidae herbae similis· Unde et
nomen sumpsit· cuius color
nunc in nigridine vertitur· nunc
in albore nunc in rabore·
In corpore hominis ita lepra dinus
citur     si varietatem inter sanas
cutis partes diversas color ap
pareat · aut si ita se ubiq̠ dif
fundat Ut omnia unius colorisEin -m zu -ris verändert?
quamvis adulteri faciat
Elefantiacus morbus dicitur· ex simi
litudine elefantia· cuius naturali
ter dura pellis et aspera nomen
morbo in hominib; dedit· quam
corporis sup̠ficiem facit elefan
tor+ cuti    sive quia ingens passio
est· sicut animal ipsum ex quo diri
vatum dicit (sic!) nomen·
Hicteris greci appellant cuius
dam animalis nomine quod sit
||
coloris fellei hunc morbum latini
arcuatum dicunt a similitudine
caelestis arcus Auriconem (sic!) vero varro
appellare ait a colore auri·
Regium autem morbum inde estimant dic
tum · quod vino bono et regali cibis· facilius·
curetur
Cancer a similitudine maritimi animalis
vocatum vulnus sicut medici dicunt nullis
medicamentis sanabile At ergo
praecidi solet a corpore membr+ Ubi
nascitur· Ut aliquantū diutius vivat
tamen inde mortem quamlibet tardius
adfuturam·
Furunculus est tumor in acutum surgens
dicitur quod fervet quasi fervunculus
unde et grece antrax dicitur quod
sit ignitus·
Oscido est qua infantum· ora exulcerantur
dicta ex languore oscitantium
Frenusculi ulcera circa rictum oris
similia his q̠ fiunt iumentis aspe
ritate frenor+ ·
Vulnus putrido ipsa vulnus quod ferro
fit quasi vim et ulcus quod dolet (sic!)
|58v|
quasi olcus· Unde et ulcera Ustula (sic!) est
in sup̠ficiae corporis turgida· Veluti col
lectio
Papula est parvissima cutis erectio
circumscripta cum rabore et ideo
papula quasi pupula·
Sanies dicta quia ex sanguine nascitur
excitato enim calore vulneris sanguis
in saniem vertitur Nam sanies non
fit in quocumq̠ loco· nisi ubi san
guis advenerit· quia omne quod
putriscit    nisi calidum et humidū feret (sic!)     quod est sanguis putrefieri
non potest    sanies autem et tabes
sibi differunt    Fluere enim saniē vivor+ est· tabe mortuorum
Cicatrix est obductio vulneris natura
lem colorem partib; servans dicta
quod obducet vulnera atq̠ obcecat

ⅨⅠ De remedus et me
dicaminibus


Medicinae curatio sp̠nenda non est
meminimus enim· et esaiam
ezehiae languenti· aliquid medi
cinale mandasse· et paulus apostolus
||
timotheo modicum vinum prode [e]sse d[ixit]
Curatio autem morbor+ trib; generib; constat
farmacia quam latinae medicamina vocant
Cyrurgia quam latini manuum operationem
appellant
Dietum quam latini regulam nuncapant est
enim observatio legis et vitae    Sunt [autem]
omnes curationes species Ⅲ
Primum genus dieticum
Secundum farmacentium
Tertium cyrurgicum
Dieta est observatio legis acutae
Farmaci est medicamentor+ curatio
Cyrurgia medicamentor+ Bei Lindsay: ferramentorum. incisio Nam ferro
exciduntur quae medicamentor+ non
senserint disciplinam
Omnes autem curatio aut ex contrario fit
Ut frigido calido· Vel humido sicca
sicut et in homine sup̠via sanari non potest
nisi humilitate sanetur
Ex similib; vero sicut ligamentum Vulneri rotun
do rotundum: Vel oblongo oblongum
adponitur ligatura enim ipsa non ea
dem embris (sic!) et vulnerib; omnib; sed
similis simili coaptatur ⅦButzmann liest GI
|59r|
quae duo etiam ipsa adiuteria nomi
nib; suis sinificant Nam antidotum
latine ex contrario datum dicitur· con
traria enim contrariis medicinae cu
rantur     At contra ex simili ut pigra
quae interpretatur amara quia gus
tus tus (sic!) est amarus est ex convenienti
enim nomen accepit· quia amaritudo
morbi· amaritudine solvi solet
Omnia autem medicamenta ex pro
priis causis habet vocabula·
Gera enim dicta quasi divina
Artiriaga quod apta sit gutturis
meata et tumores fauciunt· et arti
riar+ liniat
Tyriaca est antitodum serpentinum
quo venena pelluntur· Ut pestes
peste solvantur·
Catartia grece latini purgatoria di
cuntur ·
Catapotia eo quod modicum putetur
seu ingluttiatur· Dimuron· a suco more nomen sum
sit ex quo vinum conficitur sicut di
acodion · qui ex codia id est ex papa
vere fit· sicut diaspromaton quia ex
similib; conponitur·
||
Electuarium vocatum eo quod molle sorbeatur
Trociscus est dicus quia in modum rotulae
deformatur trocus enim grece rotu dicitur
Collyria latinam sonat quod vitia ocolor+
detergant
Epithima eo quod sup̠ponatur aliis adiu
toriis praecedentib;
Cataplasma    eo quod inductio sola sit
Inolastr+ eo quod inducatur·
Malagma quod sine igne maceretur et
conprehindatur·
Enema grece latine relaxatio dicitur
Pessaria dicta quod intus inleciantur
antiquior autem medicina· herbis tan
tum et sucis erat· talis est in medendi
usus cepit· deinde ferro· et ceteris medi
camentis
Medicinam iumentor+     cyron quidam
grecus invenit inde dimidiam par
tem homo dimidiam equus· dictus
autem cyron· apo to cyriae id est
quia cyrurgus fuit· dicitur appellatus
redicos (sic!) dies medici vovant quib; credo
ex iudicio infirmitatis hoc nomen in
positum est quod quasi iudicent ho
minem et sententias sua aut puniant
aut liberent

|59v|
Ⅹ De libris medicinalib˙


Aforismus est sermo brevis integrum sen
sum propositae rei scribens
Prognostica praevisio aegritudinum
Vocata a praenuscen·do· oportit enim
medicum· et praeterita agnus
cere et praesentia scire et futu
ra praevidere
Dinamedia potestas herbarum
id est vis et possibilitas nam in her
barum cura vis ipsa dinamis
dicitur· Unde et dinamedia
nuncapatur Ubi eor+ medicinae
scribuntur
Butanicum herbar+ dicitur quod ibi herbae notentur·


Ⅺ De instrumentis medicor+


Enciridion dictum quod manu adstrin
gatur dum plurima contineat fer
ramenta · Chiron enim grece
manus dicitur
Fleothomum ab incisione vovatum
Nam incisio grecee thomum dicitur·
Similaria Angistrum
Spatumile cura (sic!) q̠ a latinis a simili
||
tudine cocurbite· a suspirio ventosa·
        vocatur· Deniq̠ anima spiritu
p̠ ignicolum dehinc prociso corpori sup̠posita
omne quod intra cutem vel altius aestuat· sive humo
rem sive sanguinem evocat in sup̠ficiae
Clistere
Pila    a pisendi seminib; id est terendis hinc et pig
menta eo quod in pila et pilo aguntur· quasi
    pilimenta· Est autem pila vas con
cavum · et medicor+ usui aptum in quo pro
priae tisane fieri pigmenta concidi solent
Varro autem refert pilumnium quendam
in italia fuisse qui pisendi praefuit artis
Unde pilumni et pistores    ab hoc igitur
pilum et pila inventa est quis far
pisetur et ex eius nomine ita appellata
Pilum autem unde contunditur quod
in pila mittitur·
Mortarium quod ibi iam semina in pulvere
redacta et mortua conterantur·
Conticula est in qua circumducta colyria
resolvuntur Erit enim lenis· nam aspera
frangi potius quam resolvi collyrium facit


Ⅻ De odoribus et unguentis


Odor vocatus ab aere· thimiama lin
gua greca vocatur quod fit odorabile·
|60r|
Nam thimimum dicitur flos qui odorem
refert:
Incensum dictum quia igne consumitur
dum offertur·
Tetraidos· formulae incensi in longi
tudine porrectae quae fiunt ex ⅢⅠ
pigmentis· ⅢⅠ enim grece tetraidos
furmula dicitur·
Stacten est incensum quod ex pressura
manat dictum a grecis πα㏁α το
σταζε
hinc στακτε· id est
obtritum·
Mirobolanam quia fit ex glande odorata
de quo oratius et presse tuis ba
lanus capillis [
Hor. C. 3, 29, 4]
Oleum est purum Nulliq̠ rei admix
tum Unguentum vero est omne
quod ex commune oleo confectum
aliar+ specierum commixtione
    augetur odoris iocunditatē
sumens et longius reddens· Un
guenta autem et q̠dam dicuntur
a locis Ut telinum cuius iulius cesar
meminit dicens     Corpusq̠ suavi
telino Unguemus [unbekannt] hoc conficebatur
tela q̠ est una ex cicladib; insulis ||
sunt et q̠ ab inventor+ nomine
Ut amaracenum    Nam quidam tra
dunt regium quendam puer+ amaracum
nomine cumplura unguentor+ genera
ferentem casu prolapsum esse et maiorem
ex commixtione odorem creasse Unde nunc
optima unguenta· Amaracina dicuntur
Sunt autem ex genere flor+     Item alia
que materiae suae qualitate dicuntur
Ut rosaceum a rosa
Cyprinum a flore quaepropriae et propriae (sic!)
materiae odorem referunt
Ex his q̠dam simplicia unguenta sunt· quae
ex una tantum speciem existant· Unde et
sui nominis referunt odoratum Ut
anetinum: est enim· sincer+ ex oleo et
anetum tantum
Composita autem sunt quae plurib; ad
mixti fiunt Unde et nominis sui odorem
non habent quia obtinentib; aliis q̠ ad
miscentur incertum odorem ducunt
Cirutum clasticum· martiatum·


ⅩⅢ De medicina


Queritur a quib;dam quare inter ceteras
liberales disciplinas medicinae ars
non contineatur Propterea quia illę
singolores contine[nt] causas
|60v|
ista vero omnium·
Nam et grammaticam medicus scire
debet    Ut intellegere vel exponere
possit quae legit
Similiter et rethoricam· Ut veraci
b, argumentis valeat definire q̠
tractat
Necnon et dialecticam· propter infir
mitatum causas· ratione adhibi
ta p̠scrutandas adq̠ curandas·
Sic et arithmeticam· propter nu
mer+ horar+ · in accessionib; et peri
odis dier+
Non aliter et geometricam· propter
qualitates regionum vel locor+
situs in quib; doceat quid quisq̠
observare debeat
Porro musica incognita illi non erit
nam multa sunt q̠ in aegris hominib;
p̠ hanc displinam (sic!) facta leguntur
Sicut de david legitur    qui ab spi
ritu inmundo saulem arte mo
dolationis eripuit
Asclepiades quoq̠ medicus: frenitici
quendam p̠ symphoniam pristinae
sanitati restituit
||
Postremam et astronomiam notam habet
p̠ quam contempletur rationem astror+ et
mutationem tempor+
Nam sicut ait quidam medicor+ cum ipsorum
qualitatib; et nostra corpora commutantur
Hinc est quod medicina secunda philosophia
dicitur    Utraq̠ enim disciplina totum homi
nem sibi vindicat· Nam sicut p̠ illam
animam ita p̠ ista corpus curantur·


Explicit de medicina
LIBER : SEXTUS :

INCIPIT
De temporibus li̅b̅ : Ⅶ


De cronicae vocabolo
De momentis et horis
De diebus
ⅢⅠ De nocte
De ebdomata
De mensib̾
De solisticiis et aequinoctiis
De temporib̾ anni
De annis
De olympiadib̾ et lustris et iubeleis
|61r|
De saeculis et aetatibus
De discriptione temporum


De cronicae vocabulo


||


Ⅲ De diebus
|61v|
||

|62r|

||


Ⅲ Ⅰ De nocte
|62v|
||


Ⅴ De ebdomata


Ⅵ De mensibus
|63r|
||

|63v|


Ⅶ De solisticiis et aequinoctiis
||


Ⅷ De temporibus anni
|64r|


ⅧⅠ De annis
||


Ⅹ De lympiadibus (sic!) et lustris et iubeleis
|64v|
||


Ⅺ De saeculis et aetatib͘
|65r|


Ⅻ De discriptione tempo
||

Secunda aetas mundi
|65v|

Tertia aetas saeculi
||

Quarta aetas saeculi
|66r|

Quinta aetas saeculi
||

|66v|

Sexta aetas
||
ⅧButzmann liest GII
|67r|
||


Explicit liber septimus


IN̅C̅LIBER · OCTAVUS :· ❦
A
AMEN
E
N

|67v|
D e sci̅s scripturis
D e novo et veteri testamento
D e scriptorib̾ et vocabolis sacroꝵ
libroꝵ
ⅢⅠ D e bibliothecis
D e interpraetib̾
Q ui primum romᷓm libros adduxerunt
Q ui aput nos bibliotheces invene
runt instituerunt ·
Q ui multa scripserunt
ⅧⅠ D e generibus opuscolorum
D e caeris · cartis · et pergamentis
D e libris conficiendis et illoꝵ voca
bulis
D e canonib̾ evangelioꝵ
ⅩⅢ D e canonib̾ conciliorum
ⅩⅢⅠ D e ciclo pascali ·
ⅩⅤ D e reliquis festivitatibus
ⅩⅥ D e officiis


Ⅰ VETUS TESTAMENTUM
||

|68r|
||

|68v|


Ⅲ De scriptoribs et
vocabulis sacroꝶ
librorum
||

|69r|
||

|69v|
||

|70r|
||

|70v|
||

|71r|
||


Ⅲ Ⅰ De bibliothecis
|71v|
||


Ⅴ N


Ⅵ Qui primu̅ roma̅ libros adduxerunt
|72r|


Ⅶ A
||


Ⅷ D


Ⅷ Ⅰ De generibus opus coloru̅
|72v|
||

|73r|


Ⅹ De caeris
||


Ⅺ De chartis
|73v|


Ⅹ Ⅻ De pergamenis
||


Ⅹ Ⅲ
De libris : conficiendis
|74r|
||

|74v|


(sic!) De canonibus evangelioꝶ
||

ⅧⅠButzmann liest GIII
|75r|


[Ⅹ]Ⅲ (sic!) De canonibus · concilioꝶ
||

|75v|
||


Ⅹ Ⅲ Ⅰ (sic!) De ciclo pascali:
|76r|
||

|76v|
||

|77r|
||


Ⅹ Ⅴ (sic!) De reliquis festivitatibs
|77v|
||

|78r|
||


Ⅹ Ⅵ (sic!) De officiis
|78v|
||

|79r|
||

|79v|
||

|80r|
||

|80v|
||

|81r|
||

|81v|
||
q · ·Ⅹ ·
|82r|
||

|82v|


Explicit · liber · octa
bus ·:

Incipit liber
: nonus :

||
De do̅
De filio di̅
De spu̅ sco̅
De eadem trinitate
ⅢⅠ De Angelis
De hominib̾ qui quodam praesagio nomen
Dacceperunt
D
De patriarchis
De prophetis
ⅧⅠ De apostolis
De reliquis in evangelio nominib̾
D
De martirib̾
De clericis
ⅩⅢ De ceteris fidelium nominib̾
ⅩⅢⅠ De eccꝲ et sinagoga
ⅩⅤ De religione et fide
ⅩⅥ De herese et scismate
ⅩⅦ De heserib̾ iodeorum
ⅩⅧ De heserib̾ xpiᷓnorum
ⅩⅧⅠ D (sic!)


Ⅰ DE DOⅠ
Beatus HIERONYMUS · VIR ERODIDISsim̾
et multaꝵ linguaꝵ peritus · hebreoꝵ
|83r|
||

|83v|
||

|84r|
||

|84v|
||

|85r|

||


Ⅱ De filio · di̅
|85v|
||

|86r|
||

|86v|
||

|87r|
||


Ⅲ De spu̅ sco̅
|87v|
||

|88r|
||

|88v|
||

|89r|
||
-->
|89v|


[Edition Lindsay VII, v.] (sic!) De angelis
Angeli grece vocantur: hebraice molooth (sic!)
||
Latine vero nuntii interpretᷓntur: Ab eo quod dmi
volontatem populis nuntient
Angeloꝵ autem vocaboꝲ · officii nomen est non naturae semp̲ enim sps̅ sunt
sed cum mittuntur vocantur ᷓngeli
Quib̾ ideo pictoꝵ licentia pinnas faciunt ut celerem eoꝵ in []
discursu significent sicut et iuxta fabolas po[etaꝵ]
venti pinnas habere dicuntur: propter velocita[tem]
Unde et scriptura sacra dicit :
Qui ambulat sup̲ pinnas ventoꝵ:
Nove autem esse ordines angeloꝵ : sacra scriptura testatur
Id est ·
Angeli
Archangeli
Troni
Dominationes · Virtutes · Principatus,
Potestates
Cherubin
Et syraphin ·
Quoꝵ officioꝵ vocabola cur it distincta sint
interpretᷓndum exsequuimur
Angeli vero vocantur propter quod de caelis ad
adnuntiᷓndum hominib̾ mittuntur
Angelos enim grece latine nuntius dicitur
[Edition Lindsay VII, v, 6.] Archᷓngeli summi nuntii interpretantur · qui enim
parva vel minima adnuntiant angeli ·
Qui vero summa archᷓngeli nuncupᷓntur

Ⅺ⁛

|90r|
[Edition Lindsay VIII, viii, 3b.] Quaꝵ prima de p̲sis fuit ·
secunda libisa
Tertia de delfica: in templo delfi: apolli
nis genita quae ante troiana bella
vaticinata est cuius plurimos versos
operi suo




||


[Edition Lindsay VIII, ix.] Ⅲ Ⅰ (sic!) De magicae invenventore (sic!)
|90v|
||

|91r|
||

|91v|
||

|92r|
||


[Edition Lindsay VIII, x.] (sic!) De paganis
|92v|


[Edition Lindsay VIII, xi.] (sic!) De diis gentium
||
Quos pagᷓni deos asserunt homines olim

Liber a libertate fuerunt etiᷓm et quida̅ viri
|93r|
fortes aut urbium conditores q̾b̾
||

|93v|
||

|94r|
||

|94v|
||

|95r|
||

|95v|
||

|96r|
||

|96v|
||

|97r|
||

|97v|
||

[Edition Lindsay VIII, xi, 66.] Quod se aput (sic!) eᷓm iactᷓnt · praecipitur inq̾unt ut q̾ terrᷓm colunt
ne sedeᷓnt semp̲ enim esse quod agᷓnt
Cymbaloꝵ autem aereoꝵ sonitus ferra
mentoꝵ crepitus in colendo agro
Sed ideo aere colebant priusquᷓm ferrum esset inventum | qⅩⅤ |

|98r|
[Edition Lindsay VII, v, 9.] Quidam autem archᷓngeloꝵ
||

|98v|
||

|99r|


(sic!) De hominibus · qui quodam prae
sagio nomina acciperunt

[Edition Lindsay VII, vi.] ||

|99v|
||

|100r|
||

|100v|
||

|101r|
||
Iohel
|101v|
||

|102r|
||


(sic!) De patriarchis
|102v|
||

Iuda
|103r|
||


(sic!) De phrophetis
|103v|
||

|104r|
||

|104v|
||

|105r|


ⅧⅠ (sic!) De apostolis d
||

|105v|
||
/ q ̲ ̅ Ⅻ /
|106r|
||


#x2169; (sic!) De reliquis in evangelio nominibus Q ⁛ ⅫⅠ ̾
|106v|


#x216A; (sic!) De martyribus
||


#x216B; (sic!) De clericis
|107r|
||

|107v|
||

|108r|
||


#x2169;Ⅲ (sic!) De monachis
|108v|


#x2169;ⅢⅠ (sic!) De ceteris fidelibus
||


[Edition Lindsay VIII, i.] #x2169;Ⅴ (sic!) De ecclesia · et synagoga
|109r|
||


[Edition Lindsay VIII, ii.] #x2169;Ⅵ (sic!) De religione · et · fide
|109v|
||


[Edition Lindsay VIII, iii.] #x2169;Ⅶ (sic!) De heresi et scisma
|110r|

Heriticoꝵ autem dogma ut facile possint
causas eoꝵ vel nomina demonstrare
oportuit


|116r|


[Edition Lindsay VIII, iv.] De heresibus · iudaeorum
IUDAEI · confessores interpretᷓntur · multi
enim ex his sequitur confessio quos ᷓn
tea p̲fidia possedebat
EBrei trᷓnsitores dicuntur · qui nomine
admonentur · ut de peiorib̾ ad meliora
trᷓnseant · et pristinos errores relinquᷓnt
Pharisei et saducei inter se contrarii sunt
nᷓm pharisei ex hebreo in latino · interpretᷓntur
divisio eo quod traditoꝵ et observati
onem quas illi deuteresis vocant iusti
tiam preferunt unde et divisi vocantur
ᷓ popolo quasi p̲ iustitiam ·
Saducei interpretᷓntur iusti · vindicant enim sibi
quod non sunt · corporis resurrectionem ne
gant · et ᷓnimᷓm interire cum corpore predi
cant · hi quinq̲ tantum libro legis recipiunt
prophetaꝵ vaticinia respuunt
Efnei dicunt ipsum esse xpm̅ · quod qui
docuit illos omnem abstinentiam ·
Masbonei dicunt ipsum esse xpm̅ · qui docuiT
illos in omni re sabbatizare · genistae
dicti eo quod de genere abrahae esse se glo
riantur . nᷓm cum in babyllonia
venisset populus di̅ pleriq̲ relinquentes uxores
suas babyllonicis mulierib̾ adheresunt ·
||
Quidam autem israheliticis tantum coniugis
contenti vel ex eis geniti dum reversi essent de babyl
lonia : diviserunt se ab omni populo · et adsump
serunt sibi hoc nomen iactantiae meristae
Meristae appellati · eo quod se separent ·
Scripturas non credentes omnib̾ prophetis
dicentes aliis spiritib̾ illos prophetasse
meris enim grece.
Samaritae dicti quod legem solam custodiᷓnt
non prophetas non recipiunt ·
Imerobaptistae eo quod cotidiae vestimenta
sua et corpora labent ❦


[Edition Lindsay VIII, v.] De heresibus · xr̅ianorum
|116v|
||

|117r|
||

|117v|
||

|118r|
||

|118v|
||

|119r|
||

|119v|


Explicit · etymolologi
ARUM LIBER ' NONUS ·

INCIP̅
liber · decimus


De philosophis gentium
De poetis
De magis
ⅢⅠ De sybillis
De paganiis
De diis gentium
De linguis gentium
Cu ius modi lingua ds̅ in principium sit locutus
vel in futuro ·
ⅧⅠ De gentium vocabolis
||
De regnis militiaq̲ vocabolis
De civivus ·
De adfinitatib̾ et gratibus
ⅩⅢ De coniugiis
ⅩⅢⅠ De reliquis nominib̾
ⅩⅤ De agnatis et cognatis ·


Ⅰ De philosohpis gentium
|120r|
||

|120v|
||

|121r|


Ⅱ De poetis
||

|121v|
||


De Sibillis
Ⅲ S
ibyllae generaliter dicuntur omnes feminae vates lingua
Decem autem sybyllis a doctissimis auctorib̾ fuisse traduntur q ⅫⅡ
|122r|
[Edition Lindsay VIII, xi, 67.] Eᷓndem vestᷓm et ignem esse p̲hibent quᷓm terram
ignem habere non dubiu̅ est Ut ex : ethna
||

|122v|
||

|123r|
||

|123v|
||


[Edition Lindsay IX, i.] Ⅶ De linguis gentium
|124r|
||

|124v|


[Edition Lindsay IX, i, 11.] Ⅷ Cuius modi lingua locu
tus est ds̅ in princincipio
mundi dum diceret fia (sic!) lux
||


|125r|


[Edition LIndsay IX, ii.] ⅧⅠ De gentibus et vocabolis forum
||

|125v|
||

|126r|
||

|126v|
||

|127r|
||

|127v|
||

|128r|
||

|128v|
||

|129r|
||

|129v|
||
q ⅩⅥButzmann liest XG
|130r|
||

|130v|
||

|131r|
||

|131v|
||

|132r|
||


[Edition Lindsay IX, iii.] Ⅹ De regnis mlitiaeque (sic!) vocabulis
|132v|
||

|133r|
||

|133v|
||

|134r|
||

|134v|
||

|135r|
||

|135v|


[Edition Lindsay IX, iv.] Ⅺ De civibus
||

|136r|
||

|136v|
||

|137r|
||

|137v|


[Edition Lindsay IX, v.] Ⅻ De adfinitatibus et gratib͘
||
q ⅩⅦButzmann liest XGI
|138r|
||

|138v|
||

|139r|


[Edition Lindsay IX, vi.] ⅩⅢ De agnatis · et cognatis
||

|139v|
||

|140r|
||

|140v|
||


























|141r|
QUORUM FIGURAE
HAEC ESSE DEbent
|141v|
Hec consanguinitas dum se pau
latim propaginum ordinibus dirimens
usq̲ ad ultimum gradum subtraxe
rit et propinquitas esse desi
erit · eam rursus lex matrimo
nii vincoꝲ repetit · et quodam
modo revocat fugientem
Ideo autem us̲ ad sextu̅ generis gra
dum consanguinitas constitu
ta est ut sicut



ⅩⅢⅠ De coniugiis ·
||

|142r|
||

|142v|
||

|143r|


[Edition Lindsay X, 1] ORigo quorundam nominum : id est un
de veniant non pene omnib̾ patet pro
inde quaedam noscendi gratia
huius operi interiecimus ·
[Edition Lindsay X, 1b] ⅩⅤ De quibusdam vocabolis
hominum
||

[Edition Lindsay X, 2 (A)] AEROS
|143v|
||

|144r|
||

[Edition Lindsay X, 22 (B)] Beatus dictus quasi bene
|144v|
||

Clarus · a caelo quod splendeat
|145r|
||

|145v|
||
ⅩⅧButzmann liest XGII
|146r|
Dn̅s per dirivationem dictus
||
ⅩⅧⅠ
|146v|

Eloquens · fusus eloquio ·
||

|147r|

Fecindus dictus quia facile fari pissit
||

|147v|
||

|148r|

Gloriosus a frequentia claritatis
||

Humilis · quasi humo adclinis
|148v|

Ingeniosus
||

|149r|
||

|149v|
||

|150r|

Katholicus universalis
Luculentus
||

|150v|

Misericors
||

|151r|
||

|151v|

Nobilis
||

|152r|
ORtodoxus RECTE GLORIAE
Prudens QUASI PORRO VIDENS
||

|152v|
||

|153r|
||

Questus RECTE GLORIAE
|153v|
Religiosus
||

Sapiens dictus A SAPORE ⅩⅧⅠ
|154r|
||

|154v|
||

|155r|

Tutor
||

|155v|
Vir a virtute
||

|156r|


Incipit liber unde
cimus ysidori


De homine et partib̾ eius
Deaetatib̾ homini
De portentis
ⅢⅠ De trᷓnsformatis
De pecorib̾ et iumentis
De besteis
De minutis animalibus
De serpentib̾
ⅤⅢⅠ De vermib̾
De piscib̾
De avib̾
De minutis volatilibus ·
||
EXPLICIUN CAPITOLA


[Edition Lindsay XI, i.] Ⅰ De homine et partibus
eius

|156v|
||

|157r|
||

|157v|
||

|158r|
||

|158v|
||

|159r|
||

|159v|
||

|160r|
quae vero dextra levaq̲ sunt pinnulae
a fabaꝵ (sic!) similitudine medium autem
interfinium
Os dictum quia p̲ ipsum quasi ostium
et cibos intus mittimus














||






















|160v|
ARteriae sive q̾a p̲ eas a pulmone aer
hoc est sp̅s fertur seu q̾a artis et angustis
meatib̾ spm̅spiritum vitalem teneant unde vocis sonos
emittunt qui soni uno modo sonarent
nisi linguae motus distantias vocis efficeret
Tolis gallica lingua dicuntur · quas
vulgo p̲ diminutionem tusilas vocant
quae in faucibus turguiscere (sic!) solent
Mentum dictum dictum (sic!) quod inde mᷓndibo
lae oriantur vel quia ibi iunguntur
mentus
Gurguli a gutture nomen trahit · cuius
meatus ad os et nares p̲tendit habens
viam qua vox ad linguam transmittut
ut possit uerba conlidere unde et garri
re dicimus
Rumen proximus gurgulioni quo cibus
et potio devoratur hinc bestiae quae
cibum revocant ac remandunt
ruminare dicuntur
||
Sublinguum operculum gurgulionis
quasi parva lingua · quod foramen
linguae recludit operitve
Collum dictum quia sit rigidum · et heret (sic!) ut columna
baiolans caput et sustentans quasi capitolium
cuius anterior pars guila vocatur posterior cervix
Cervix autem vocata quia eam partem cerebꝵ
ad medullam spine dirigitur quasi cerebri via
Veteres autem plurali tantum numero cervices
dicebant prius orrtensius cervicem singulariter dixit
cervix autem numero singulari membꝵ ipsum significat
nam plurariter (sic!) contumaciam sepe demonstrat
Cicero in verrinis: "pratorem tu accusses frange
re cervices[
Cic.Verr. 6, 110]
Umeri dicti quasi armi a distinctione hominis
a pecoribus (sic!) mutis ut hi humeros illi armos
habere dicantur nᷓm propriae armi quati[u]pedum sunt
Ola summi humeri · pars posterior
Brachia a fortitudine nominatabari enim
grece grave et forte significatur In brachiis
enim thori lacertoꝵ sunt et insigne muscoloꝵ
rubor (sic!) existit
|161r|[Handwechsel] ||
||

|161v|
||
ⅩⅩ
|162r|
||

|162v|
||

|163r|
||

|163v|
||

|164r|

ΕΠΙΤΩΟΙΝ greci vocant
||

|164v|
||

|165r|
||










+quod ad hominem et ad partes attinet corporis ex
parte dictum est Nunc aetates eius
coniungum


[Edition Lindsay XI, ii.] Ⅱ De aetatibus hominum

|165v|
||

|166r|
||

|166v|
||

|167r|
||

|167v|
||


[Edition Lindsay XI, iii.] Ⅲ De portentis

|168r|
||

|168v|
||

|169r|
||

|169v|
||
ⅩⅪ-->
|170r|


[Edition Lindsay XI, iv.] ⅢⅠ (sic!) De transformatis

||








Capitola huius in libro
SUPERIORE · CONTINENTUR
Explicit liber undecimus


INCIPIT · LIBER · DUODECIMUS


[Edition Lindsay XII, i.] Ⅰ De pecodibus et iumentis


|170v|
||

|171r|
||

|171v|
||

|172r|
||

|172v|
||

|173r|
||

|173v|
||


[Edition Lindsay XII, ii.] (sic!) De besteis


|174r|
||

|174v|
||

|175r|
||

|175v|
||

|176r|
||


[Edition Lindsay XII, iii.] (sic!) De minutis · animantibus


|176v|
||

|177r|


[Edition Lindsay XII, iv.] (sic!) De serpentibus

||

|177v|
||
ⅩⅫ
|178r|
||

|178v|
||

|179r|
||

|179v|
||

|180r|
||

|180v|
||


[Edition Lindsay XII, v.] ⅧⅠ (sic!) De vermibus


|181r|
||

|181v|


Vermes carniu̅

||

|182r|


[Edition Lindsay XII, vi.] (sic!) De piscibus

||

|182v|
||

Coettae dicta ΤΟΚΗΤΟΣΚΑΙΤΑΚΗΤΕ
|183r|
||

|183v|
||

|184r|
||


|184v|
||

|185r|
||

|185v|
||
ⅩⅫⅠ
|186r|
||

|186v|
||


[Edition Lindsay XII, vii.] (sic!) De avivus

|187r|
||

|187v|
||

|188r|
||

|188v|
||

|189r|
||

|189v|

Ulula avis · ΩΙΠΟΤΟΙΟΥΟΥΖ

||

|190r|
||

|190v|
||

|191r|
||

|191v|
||

|192r|
||


(sic!) De minutis volatilibus


|192v|
||

|193r|

Etymologiarum
ISYDORI LIBER DUODECI
mus explicit ·

Incipit
TERTIUSDECIMUS EIUSÐM

||


De mundo
De athomis
De elementis
ⅢⅠ De caelo
De aere et nuve
De tonitruo
De fulminibus
De arcu et nuvium effectib̾
ⅧⅠ De ventis
De aquaꝵ diversitate et mari
De fluminibus
De diluiis


IN HOC VERO LIBELLO quasi in quodam
brevi tabella quasdam caeli causas situsq̲
terraꝵ et maris ispatia adnotavimus
ut in modico lector ea p̲currat et conpen
diosa brevitate etymologias eorum causas
q̲ cognuscat


De mundo

|193v|
||


Ⅱ De athomis

ⅩⅫⅡ
|194r|


Ⅲ De elementis

||
vocaboꝲ acceperunt hanc ΥΛΕΝ latini
ΙΣΤΟΙΧΙΑ nuncupᷓnt eo quod sibi societatis


ⅢⅠ De caelo

|194v|

dicitur ΑΟΠΟΤΥΑΣΤΑΤ id est
quale est caeꝲ [Edition Lindsay XIII, v.] Aether locus est
in quo sidera sunt et significat
||

|195r|

[Edition Lindsay XIII, vi.] Tertia habitatio ista caeli circuloꝵ distincta
||


|195v|

||
[Edition LIndsay XIII, vii.] Ⅴ De aere et nube


secutus · aer dictus ΑΠΟΤΟΙΡΣΙΝ
||


[Edition Lindsay XIII, viii.] Ⅵ De tonitruo


[Edition Lindsay XIII, ix.] Ⅶ De fulminibus

|196r|


[Edition Lindsay XIII, x.] Ⅷ De arcu et nuvium
effectibus

||

|196v|
||

|197r|


[Edition Lindsay XIII, xi.] Ⅷ Ⅰ De ventis

||

|197v|
||

|198r|


Ⅰ De aquis
Ⅱ De diversitate aquarum
Ⅲ De maris nomine
ⅢⅠ De oceano
Ⅴ De mediterrᷓneo mari
Ⅵ De senib̾ maris
||
Ⅶ De aestib̾ et fretis
Ⅷ De lacis et stagnis
ⅧⅠ De avisu et reliq̾s aquarum nominib̾
Ⅹ De fluminib̾
Ⅺ De diluviis


[Edition Lindsay XIII, xii.] Ⅰ De aquis
|198v|


[Edition Lindsay XIII, xiii.] Ⅱ De diversitate aquarum
||

|199r|
||


[Edition Lindsay XIII, xiv.] Ⅲ De mari
|199v|


[Edition Lindsay XIII, xv.] Ⅲ Ⅰ De oceano
||


[Edition LIndsay XIII, xvi.] Ⅴ De mediterraneo mari
|200r|
||

|200v|


[Edition Lindsay XIII, xvii.] Ⅵ De senibus maris
||


[Edition Lindsay XIII, xviii.] Ⅶ De aestibus et fretis
|201r|
||


[Edition Lindsay XIII, xix.] Ⅷ De i (sic!)acis · et stagnis ·


|201v|

||
||
ⅩⅫⅢ
|202r|


[Edition Lindsay XIII, xx.] Ⅷ Ⅰ De avisu

||



[Edition Lindsay XIII, xxi.] Ⅹ De fluminibus


|202v|

||
||

ΝΙΛΗΥΑΟΝ · nᷓm ᷓntea nilus latine · melo
|203r|
||

|203v|
||

|204r|
||

|204v|


[Edition Lindsay XIII, xxii.] Ⅺ De diluviis

||



Explicit · libe (sic!) Ⅹ Ⅲ Ⅰ


INCIPIT · QUARTUSDECINYS

|205r|
Ⅰ De terra
De orbe
De asia et partib̾ eius
ⅢⅠ De europa et partib̾ eius
De libia et eius partib̾
De insolis et promontoriis
De promontoriis
Demontib̾ ceterisq̲ terrae vocabolis
ⅤⅢⅠ De inferiorib̾


[Edition Lindsay XIV, i.] Ⅰ Terra est

||



[Edition Lindsay XIV, iii.] Ⅱ De orbe


|205v|

||


[Edition Lindsay XIV, iii.] Ⅲ De asia

||



PARADISUS est locus in orientis partibus constitutus
|206r|
||

|206v|
||

|207r|
||

|207v|
||

|208r|
||

|208v|
||

|209r|
||

|209v|


[Edition Lindsay XIV, iv.] ⅢⅠ De europa

||


ⅩⅩⅥButzmann liest XXG
|210r|
||

|210v|
Inde macedonia Inde acaia ·
et duae in mari cretae et ciclades
Illyricus autem generaliter omne graecia
ᷓppellatur
Dalmatia a delmi maxima eiusdem pro(vinciae civitate)
traxisse nomen aestimatur
Adhaeret autem ab oriente macedoniae
A septentrione misiae
Ab occasu austria terminatur
A meridie vero adriatico sinu clauditur
Epirus apyrro achillis filio cogno
minata cuius pars aonia quae
ante molisia dicta est a moloso filio
pyrri quem de andromacam habuit
Sed postquam occisus est pyrrus ·
orestis insidiuis andromacam ·
elenus suscepit et tenuit quae regnu̅·
privigni q̾ successerat patri a molosia
dicta est par Epyri quam ele
nus postea a fratre aone · q̾em
in venatu p̲ ignorᷓntiᷓm dicitur occi
disse aoniᷓm nominavit quasi
ad solacium fratris extincti
Elladas dicta a rege ellᷓna
||
deo calionis (sic!) et pyrri filio a quo et prius
graeci Ellenius nuncupati sunt Ipsa est et
Attica terra atte prius dicta
Nᷓm grᷓnus quidᷓm graeciae indigena fuit ex
cuius filia attis nomine · attica terra
vocata haec inter macedoniᷓm et
aculum mediᷓm iacet
Archadia a septentrionali partib coniuncta
Ipsa est et vera graecia ubi fuit athenas
+civitas mater liberalium litteraꝵ
et philosopho nutrix
Qua nihil habuit graecia clarius atq̲ nobi
lius In ea est et maradonius cᷓmpus
opinionem quonda̅ · proelii cruentissimus
Elladas autem duae sunt p rovinciae
beria et peloponensis (sic!)
Betia autem dicta hac ex causa
Dum catmus agenoris filius europᷓm soro
rem ad iuberat tᷓm (sic!) ex praecepto genitoris
quererit nec repperiret patris iram for
midans confirmato ᷓnimo elegit exilium
Nᷓm bobis (sic!) forte conspecta secutus ves
tigia ᷓmplexus est sedem ubi illa
recubaberat secq̲ locum de nomine
bobis (sic!)" boetiam nominavit
|211r|
ub (sic!) et thebas urbem construxit
qua (sic!) olim civilia bella detonuerunt
et ubi nati sunt apollo et hercules · ma
ior ille thebᷓnus eadem est eonia
vocata a fonte quodam ᷓpollini et
musis consecrato qui in eᷓm boetiᷓm est
Peloponensis secunda pars elladis
a pelope regenata atq̲ atque vocata
Thessalia a thesalo rege cognominata
quae ad meridiᷓnam plagam · mace
doniae coniuncta est cuius a tergo pa
ria est mulTa in thesalia flumina
et oppida inter quas praecipua the
salonica ibi est mons parnasus
quondam apolleni (sic!) consecratus
thesalia patria archellis et origo
lapidaꝵ fuit de q̾b̾ fertur quod
hi primum equos frenis domuerunt
unde et centauri dicti sunt
In thesalia primum soledi aurei fac
ti sunt domᷓndoꝵ equoꝵ usu primū
ripp̲tus est
Macedonia in exordio ab emathio
rege aemathia nomen erat
||
Sed macedo deocalionis maternus
nepus postquᷓm ibi accepit principatum
mutavit vocaboꝲ macedoniᷓmq̲
a suo nomine dixit est autem confinis
ab oriente egeo mari · A meridiae achaiae
Ab occasu dalmatiae Ȧḃ septentrione
misiae patria alexᷓndri magni et regio
aureis venis argentiq̲ opima Lapidem
quem peᷓnetem vocant ista gignit
Mons olympus in ea est qui excellenti ver
tice tᷓntus atollitur ut in cacumine
eius nec nuues (sic!) nec venti sentiᷓntur
Achaia ab ageo rege et urbe et provincia
appellata Hec pene insola est nᷓm
abs (sic!) septentrionali parte qua macedoniae
iungitur undiq̲ septa est mari Ab
oriente enim habet myrteo mari
Ab euro greco A meridiae ionium
Ab africo et occasu cassiopas insulas
A sola septentrionali parte macedoniae
vel attice terrae adiungitur huius
caput est urbs corinthus grecae decus
Inachus est achaiae fluvius
Archadias in acha est ut platᷓni folium
inter ionium et egeum mari posita
|211v| qua qua̅ eam
quᷓm archas iovis et chalisto filius
pelasgis inde ditionem redactis
ex suo nomine archadia nuncu
pavit
Ipsa est et sicionia a sicione rege a quo et regnum
sicionioꝵ est dictum
Habet archadia fluuium magnum
herimᷓnthum abeston quoq̲ lapi
dem qui semel accensus numquᷓm +
|extinguitur
Candidissimi etiᷓm meruli ibi nascuntur
Lacedemonia
Pannonia Ab alpib̾ apinninis
est nuncupata quib̾ ab italia
secernitur regio uiꝶ fortis et
solo laeta Duobus satis acrib̾
fluviis dravo savoq̲ vallata
Coniungitur autem cum nurico · et
retia habens ab oriente misiᷓm
ab euro histriᷓm Ab africo vero
alpis apinninus
Habent ab occasu galliᷓm belgicaı
A septentrione danuvii fontem
vel limitem q̾ germᷓniᷓm galliᷓmq̲
secernit
||
Striᷓm Ister ᷓmnis vocavit ·     qui eius ter
ram influit Ipse est et danuvius
habet autem histria a septentrione pᷓnnoniᷓ
Italia olim a grecis populis occupata magna
grecia nuncupata (sic!) est Deinde a regis nomine
saturnia mox et latium dicta
Eo quod idem saturnus a iovem sedib>̾ suis pul
sus ibi latuerit
Postremo ab italo siculoꝵsiculorum rege ibi regnᷓnte Italia nuncupata est
Cuius situs longitudine ꝵmplius quᷓm latidudine (sic!)
A circio in euꝵ extenditur ᷓ meridiae tyrrino mᷓre
Ab aq̾lone atriatico clauditur
Ab occiduo alpium iugis finitur
Terra autem hominib̾ et reb̾ pulchrerima
Soli fertilitate: pabuli ubertate gratis
sima habet lacus benacum · avernum ·
atque lucrinum
Fluvius eridᷓnum et tiberim · et tepentes fonties
baias      gignit gemmas sertiten
lygurium et corallium
Boa quoq̲ serpentem lincem ferᷓm · et ·
diomedias aves
Italia autem et ispᷓnia idcirco isperiae
dictae quod greci vespero stella navicent
et in italia et in ispᷓnia
|212r| anima tua specialit qua me
quae ac (sic!) ratione discernuntur
Aut enim hisperiam solᷓm dicis et signi
ficas itali hispaniᷓm quae in occi
dentis est fine
Tuscia pars italiae · Umbria
vero pars tusciae
Tuscia autem a frequentia sacroꝵ
et turis vocata ΑΠΟΖΓΙΣΙΖΙΝ
Umbria vero historiae narrᷓnt eo quod
tempore aquose cladis imbribus
sup̲fuerit et ob hoc umbria grece
cognominata Est enim in iugis apinni (sic!)
montis in parte italiae iuxta
meridiae
Etruria pars italia dict (sic!) quod eius fines
tenebᷓntur usq̲ ad ripᷓm tiberis quasi
ΑΙΤΕΡΟΣΟΡΟΙ Nᷓm altero signifi
cat alteꝵ · sory · finis vocatur
Romae enim finis> (sic!) ᷓntea unᷓm t ᷓntum tiberis
rip ᷓm tenebant Alii etruriᷓm dictᷓm
ab etrusco principe putant
Idem et tyrrenea a tirrino
libii fratre qui ex sorte cum po
puli parte de meonia venit ad italia
||anima
Hec est et tuscia Sed tuscia dicere
non debemus quia numquam legimus
Tuscia autem a frequentia turis et sacrificii
dicta ΑΡΟΕΟΥΕΥΣΕ Illic et aruspicina
dicunt esse repp̲tamreppertam (sic!)·
Apulia
Campania ·
Gallia A candore populi nuncupata est
gala enim grece lac dicitur · Montes
enim et rigor caeli ab ea parte solis ar
dorem excludunt quo fit ut candor
corpoꝵ non coloretur
Hᷓnc ab oriente alpium iuga tuentur
Ab occasu oceᷓnus includit
A meridiae praerupta perinei
A septentrione reni fluenta · atq̲ germᷓnia
cuius initium belgica finis aquitᷓniae est
Regio gleba uberi ac pabolosa et ad usum
ᷓnimᷓntium ᷓpta fluminib̾ quoq̲ et fontib̾
inrigua p̲fusa duob̾ magnis · reno et ·
rodano òuvius
Belges autem civitas est galliae a qua be[lgi]ca
dicta
Cisalpina quia circa alperis
|212v|
Transalpina id est trᷓn (sic!) alpes contra septentrione
Retia vero quod sit iuxta renum
Aquitᷓnia autem ab obliq̾s aq̾s
ligeris òuminis appellata · ex
plurima parte terminus eius est eᷓm
q̲ pene in orbe gingit Ispᷓnia · prius
ab hibero ᷓmne hiberia nuncupata
postea ab ispalo hispᷓnia cogno
minata est
Ipsa est et vera hisperia a vespero stilla (sic!)
occidentali dicta Sita est
autem inter africam et galliᷓm
A septentrione pirineis montib̾ clau
sa · A reliq̾s partib̾ undiq̾ mari
conclusa salubritate caeli ae
quales · omnium frugum generib̾
secunda gemmaꝵ metallo
ꝵq̲ copiis didissima Interòuunt
eᷓm òumina magna · beties
mineus· hiberus et tacus ·
auꝵ trahens ut pactolus
Habet provincias sex terraco
nensem carthaginensem· lusi
tᷓniᷓm galliciam · beticam
||
et trans freta in regione africae
tingitᷓniam
Duae sunt autem hispᷓnia · ceterior q̲ in
septentrionis plaga a perineo usq̲ ad car
thaginem porregitur ulterior q̲ in meridiae
A celtiberis usq̲ ad gaditᷓnum fretum ex
tenditur ceterior autem et ulterior
dicta quasi cetra et ultra
Sed cetra quia circa terras ultra
vel quod ultima vel quod non sit post
hanc nulla (sic!) hoc est alia terra


(sic!) De libia


Libia dicta quod inde lips òat hoc est
africus Alii aiunt epanum iovis filium
qui memfin in aegipto in aegipto (sic!) condedit
ex cassiota (sic!) uxore procreasse filiam
libiᷓm quae postea in africar regnum possedit
cuius ex nomine terra libiᷓ est appellata
Africa autem nominata q̾dam existi
mᷓnt quasi abrigᷓm (sic!) quod sit ap̲ta
caelo vel soli et sine horrore frigoris
Alii dicunt africam appellari ab
uno ex posteris abrahae de cethura
qui vocatus est afer de quo supra meminimus
|213r|
Incipit autem a finib̾ aegypti p̲
gens iuxta meridiem · p̲ aethopium
usq̲ athlantem montem
A septentrionali vero parte mediter
rᷓneo mari coniuncta clauditur
et in gadidano freto finitur
Habens provinicas libiᷓm cirinensem
pentapolimtripolimbezazium
carthaginemnumediam· mau
retᷓniᷓm sitifensem mauretᷓniᷓm
tingitᷓniᷓm circa solis ardorem
ethiopiᷓm
Libiᷓm cyrinenses in partes africae
prima est a cirine urbe metropoli
quae est in eius finib̾ nuncupata
Ab oriente aegiptus est Ab occidente
sertes maiores et trochoditae a sep
tentrione mare libicum a meridiae aethi
opiᷓm · et barbaroꝵ variae nationes
et solitudines inaccessebiles quae
etiam baseliscos serpentes creant
Pentapolis grega (sic!) lingua a q̾nq̲
urbib̾ nuncupata id est berinicae
ceutria apolloniaptholomais
||
ex quib̾ ptholomais et berenice
a regionib̾ (sic!) nominatae sunt
Est autem pentapolis libyae cyrinensi
adiuncta et eius finib̾ deputata
Tripolitᷓnᷓm quoq̲ provinciam greci lingua
sua signant de numero trium magnaꝵ
urbiumoesa ·briete· leptis
Hec habet ab oriente sirtes maiores
et trochoditas A septentrione mare
atriaticum Ab occasu bezacium
a meridiae getulos et garᷓmᷓntas
usq̲ ad oceᷓnum ethiopicum p̲tendentes
Bizacena regio ex duob̾ nobilissimis
oppidis nomen sortita est ex q̾b̾ unus
adrometus vocatur hec sub tripuli est
late (sic!) passuum CC milium vel
ᷓmplius secunda oleis et glevis
ita pinguis ut iacta ibi semina incremen
ta pene centisimi fruges nascantur
Zeogis ubi carthaco (sic!) magna Ipsa est
et vera africa· inter bezacium et
numidia sita a septenrioni mari
sicolo iuncta et a meridiae usq̲
ad getuloꝵ> regionem porrecta
|213v|
cuiu proximas quoq̲ frugi
fera sunt ulterior autem
besteis et serpentib̾ plenaatq̲
onagris magnis in deserto vacan
tibus
Getulia africe pars medi
terrᷓnea est
Numidiᷓm ab incolis passim va
cᷓntib̾ sic vocata quod
nullᷓm certᷓm haberem sedem
Nᷓm linguae eoꝵ incertae sedes
et vagae numidiae dicuntur
Incipit autem a òumine ᷓmsica
in zeugitᷓnum limitem finit
habens ab ortu syrtes minores
A septentrione mare quod intendit
sardiniam Ab occasu mau
retᷓniᷓm sitifensem A meridiae
aethiopum gentes regio campis prae
pinguis ubi autem silvestris est
feras educat ubi iugi>ardua (sic!)
equos et onagros procreat
Eximio etiᷓm marmore praedicatur
||
quod numidicum dicitur
Habet autem urbes praecipuas
oponi regium et susicadam
Mauretᷓnia vocata a colore popoloꝵ
greci enim nigrum nigꝵ mauron dicunt
vocᷓnt Sicut enim gallia a cᷓndore
corporis ita mauritᷓnia ᷓ nigrore
nomen sortita estCuius prima pro
vincia mauretᷓnia sitifensis
quae sitifi habuit oppidum a quo
vocaboꝲ traxisse regio p̲hibetur
Mauretᷓnia vero cesariensis coloniae
caesariae civitas fuit et nomen provinciae
pro ea datum ut reliqua
Igitur provinciae sibi coniunctae ab oriente
Numidiᷓm habent A septentrione mare
magnum Ab occasu òumen malvam
A meridiae montem astrixin qui discernit
inter secundas terras et arenas iacentes
usq̲ ad oceᷓnum
Mauretᷓnia tingitᷓnia a tingi metropoli
tᷓna huius provinciae civitate vocata est
|214r|
Hec ultima africae exurgit ᷓmontib̾
septem haben (sic!) ab occidente (sic!)
flumen malvam a septrione (sic!)
fretum gaditᷓnum ab occiduo
oceᷓnum athlaticum (sic!) ᷓmeridiae
gaulaꝲ gentes usq̲ ad oceᷓnum his
perium p̲errᷓntes Regio gignens ferᷓs
simias dracones et struciones (sic!)
olim etiᷓm et elephᷓntes plena fuit
quo sola nunc india parturit
Garᷓmᷓntis regionis caput garᷓma
oppidum fuit est autem inter
cirinensem ethiopiᷓm ubi est fons
q̾ frigit calore diei et calet frico
re noctis
Ethiopia dicta a colore popolo
rum (sic!) quos solis vicinitas torret
Deniq̲ vim sideris prodit hominum
color est enim ibi iugis aestus
Nᷓm q̾dq̾d eius est sub meridiᷓno car
dine est Circa occiduo autem
montuosa est Arenosa in medio
Ad orientalem vero plagᷓm deserta
||
Cuius situs ab occido athlᷓntis montis
ab oriente usq̲ ad aegipti fines porregitur (sic!)
A meridiae oceᷓno a septentrione nilo
flumine clauditur
Plurimas habens gentes diverso
vultu et monſtruosa specie horribilis
feraꝵ quoq̲ et serpentium referta est
multitudine
Illic quippe Ricerota (sic!) bistea (sic!)
Et camelopardus basiliscus
dracones ingentes ex quoꝵ ce
rebro gemmae extrahuntur.
Iacinthus quoquoq̲ et crisoprasius ibi
repperiuntur (sic!)
Duae sunt autem ethiopiae una circa ortum solis
Altera circa ocasum (sic!) in mauretᷓnia
Extra tres autem partes orbis
quarta pars trᷓns oceᷓnum interior est
in meridiae quae solis ardore
nobis incognita est
In cuius finib̾ fabosae (sic!) ᷓntipodas habi
tare dicuntur proximo autem his
pᷓniae mauretᷓnia est
|214v|
Deinde numidia inde regio char
thaginiensis post que getuliᷓm
accipimus post eam ethiopiᷓm
Inde loca usta (sic!) solis ardorib̾
Sciendum sanae quod quaedam
provinciae primum de nomine
autoris (sic!) postea a provincia
gentis nomen est factum
Nᷓm ab italo italia et rursus
ab italia itali et sic · utimur
ipso nomine gentis quomodo fuit
ipsum nomen auctores Appel
latae sunt nomen provinciae · ex
quo accedit ex uno nominari
et civitatem · et regionem et gentem·
Provinciae autem ex causa vocabo
lum acceperunt· principatus
namq̲ gentium· qui ad reges alios
p̲tinebat· cum in ius suum romᷓni
vincendo redigerint (sic!) procul positas
nationes provincias appellave
runt
Patria autem vocata: quod com
cune sit omnium[,] qui in ea
nati sunt
||
Terra autem significari ·     ut praedi
ximus [(13,3,1)] elementum
Terras vero singulas partes ut africa
italia eadem et loca·     Nᷓm loca
et terrae spatia in orbe terraꝵ
multas continent provincias
Sicut in corpore locus est pars una mul
tas in se continens membra sicut et
domus multa in se habens cobicula (sic!)
Sic terras et loca dicuntur terraꝵ spatia
quaꝵ partes sunt provinciae Sicut in asia
prigia in gallia retia in hispᷓnia rboetia
Nam asia locus est provincia asiae prigia
troia regio prigiae Ilium civitas troiae
Item regiones partes sunt provincia>am>ꝵ quas
vulgus conventus vocant Sicut in prigia
troia sicut in ispᷓnia cᷓntabria
A rectorib̾ autem regio nuncupata est cuius
partes terretoria sunt
Terretorium autem vocatum quasi tauritoriu̅
tritum bubus et aratro
Antiqui enim sulco ducto et possessionum
et terretorium limites signabant ❦


[Edition Lindsay XIV, vi.] (sic!) De insolis et promo̅͘
toriis

|215r|
INsolae dictae quod in salo sint
id est in mari ex his quoq̲ notis
simae et maxime quas plurimi
veteꝵ sollerti studio indicaverunt (sic!)
notᷓndae sunt
Brittᷓnia oceᷓni insola interfuso
mari toto orbe divisa avoca
bolo suae gentis cognominata
hec adversa galliaꝵ parte· ad
prospectum hispᷓniae sita est·    
circuitus eius quadragies octies
LX̅ milia·     multa et magna òu
mina in ea fontes callidi metal
loꝵ larga et varia copia :
ggagates lapis ibi plurimum et
margaritae
Tanathos insola oceani freto
galliae a brittania aestuario tenuis (sic!) sepera
ta frumentaris campis et gleva
uberi
dict (sic!) autem ᷓnathos ᷓ morte serpentum
quos dum ipsa nesciat · asportata
inde terra quo gentium vecta est
sit . ᷓnguis ilico perimet.
||
Thile ultima insola oceᷓni in septentrionale
occidentalem placam ultra brittᷓniam
a sole nomen habens quia in ea aestivum
solistitiumum · sol facit et nullus ultra eam
dies est unde et pigꝵ et concretum est
eius mare
Orcades insolae oceᷓni intra brittᷓniᷓm
positae nomeꝵ XXXIII quaꝵ XX
desertae sunt XIII coluntur
Scottia eadem et hibernia proxima brit
tᷓnniae insola spatio terraꝵ ᷓngustior
sed situ fecundior
haec ab africo in borea porregitur
cuius partes priores hiberiam · et cᷓnta
bricum oceᷓnum extendunt (sic!) unde et
hibernia dicta
Scottia autem quod ab scottoꝵ gentib̾ colitur appellata
illic nullus (sic!) ᷓngius avis rara
Gades insola in fine beticae provinciae
sita quae derimet eoropᷓm ab africa
in qua herculis colomnae usentur (sic!)
et unde tyrrini mare faucib̾ oceᷓni
aestus inmittitur
Est autem continentib̾ terram CXX passib̾ divisa
|215v|
Quᷓm tyria rubro profecti mare
occupᷓntes in lingua sua · gadas
id est septam nominaverunt
Eo quod circumsepta sit mari·
Nascitur in ea arbor similis pal
mae cuius comis infectum· vitꝵ
ceraunium gemmam reddit
Fortunataꝵ insolae vocabolo suo
significant omnia ferre bona· qua
si felices et beatae fructuum
ubertate Sua enim aptae na
tura pretiosaꝵ poma · silva
ꝵ parturiunt Fortuitis vitibus
iuga collium vestiuntur· Ad
herbaꝵ vice (sic!) messis· et holus· vul
go est unde gentilium error
et saecurium (sic!) carmina poetarum
propter solis fecunditatem eas
dem esse paradisum pota
verunt ·
Sitae sunt autem in oceᷓno contra
levam mauretᷓniae occiduo pro
ximae inter se iniecto (sic!)·
mari discretae
||
Gorgodes insolae oceᷓni obversae pro
montorio quod vocatur speraceros (sic!)
quas incoluerunt gorgunae feminae
Aleti p̲nicitate hirsuto et aspero cor
pore et ex his insulae cognominatae
Distᷓnt autem a continenti terra · bidui
navicatione
Speridum insulae vocatae A civitate hispe
ridae quae fuit in finib̾ mauretᷓniae
Sunt enim ultra gorgades sitae sub athlᷓn
te monte litus in intimis maris sinus
In quaꝵ ortu (sic!) fingunt fabulae draconem
p̲vigilem aureᷓm (sic!) alam servᷓntem fertur
enim ibi hie mari estuarium · adeo sinuosis
laterib̾ tortuosum ut visentib̾ procul
lapsus ᷓnguis imitetur
Crisae · et argirae insulae in indico oceᷓno
sitae adeo secundae cupiᷓ metalloꝵ ut
pleriq̲ eas aureᷓm sup̲ficim et argenteᷓm
habere crediderint (sic!) unde et vocabola sor
titae sunt·
Tabrobana insula indiae subiacens ad
euꝵ in quo oceᷓnus indicus incipit
putens in longitudine DCCCLXX milib̾ passuum
|216r|
In latitudine DCXX milia stadioꝵ
Scinditur ᷓmne interfluo tota
margaritis repleta et gemmis
Pars eius besteis (sic!) et elefantis
repleta est Partem vero homi
nes tenent
In hac insula dicunt in uno ᷓnno
duas esse aestates · et duas hie
mes et bis florib̾ vernare locu̅͘
atilis insula indiae virens om
ni tempore folia hususq̂ (sic!) oceᷓni
insulae
Item insulae quae ellisponto ·
usq̂ ad gades in mari magno sunt
constitutae
Cyprus insula a civitate cypro
quae in ea est nomen accepit ipsa
est et pafon veneri consecrata
in carpatio mari vicina austro
famosa quondam divitiis et
maxime aeris Ibi enim prima
huius metalli inventio · et utilitas
fuit
Creta grecae pars est iungens
||
contra peloponensem hec primum
a temperiae caeli macaroneson ·
appellata est Deinde creta dicta
a crete quodam indigina quem aiunt
unum creturum fuisse a q̾b̾ iup
piter ibi absconditus est et enutritus
Est autem insula grecae ad ortum
et occasum longissimo tractu porri
genda (sic!) A septentrione greciae aestib̾
Ab austro aegiptiis undis p̂fusa
Fuit autem quondam centum urbib̾
nobilis unde et hecᷓntipoli dicta est
prima etiᷓm remis et sagittis claruit
Prima litteris iura finxit.
Equestres turmas prima docuit
Studium musicum ab ideis dactilis
in ea ceptum Capris copiosa
cervos eget lupos et vulpes aliaq̂
feraꝵ noxia numquᷓm gignit
Serpens nullus ibi nulla noctua
et si inveniatur statim emoritur
Larga est autem vitib̾ et arboribus
Diptᷓmnus herba · in creta nascitur
et alimos q̂ admorsa diurnᷓm fa
mem prohibet
|216v|
Spalangos autem venenatos gignit
Et lapidem qui Ideus duotilus dicitur
Abidos insula in europa sup̂super ellis
pontum posita ᷓngusto et pericu
loso mari separata et abidos
grece dicta quod sit introitus ellis
ponti maris in quo xerxes pontem
ex navib̾ fecit et in greciᷓm trᷓnsiit
Choos insula adiacenscens pro
vinciae atticae In qua
Ipokrates medicus m natus est
quae ut varro testis est arte
lanificii prima in ormcnamento
feminar̾ inclaruit
Ciclades insulae antiq̾tus greci
ae fuerunt quas inde cicladas
autumᷓnt dictas quod licet
spatiis longiorib̾ a delo pro
iectae in orbe tᷓmen circa
delum sitae sint nᷓm urbem (sic!)
ciclon grecelocunturgrece
locuntur quidam vero non
quod in orbe digestae Sed
propter scopolos qui circa eadem sunt
||
dictas putᷓnt cicladas
Hec in ellisponto inter egeum et maleû͘
mare constitutae circumdantur
etiam pelago mirteo Sunt autem numero
LIIIquinquaginta tres tenentes a septentrione in meridiae
milia . d . ab oriente in occasu milia CC
metropolis eaꝵ rodos
Delus insula in medio ciclatum sita
et dicta delus fertur quod post diluviû
quod ogigi temporib;̾ notatur cum orbe̅͘
multis mensib̾ continua nox inumbrassit
Ante omnes terras radiis solis inluminata est
sortita ex eo nomen quod prima mᷓnifes
tata fuisset visib̾ humᷓnis nᷓm deloon
greci mᷓnifestum dicitur (sic!) Ipsa est et
Ortigia Eo quod primum ibi visae sunt
coturnices aves qua (sic!) greci ortigias
vocᷓnt In hᷓnc insola laton enixa est
apollinem · et diᷓnam·
Delus autem et civitas dicitur et insola
Rodos cicladum prima ab oriente · In
qua rosae capitolium (sic!) dicitur esse in
ventum dum ibi civitas fundaretur (sic!)
ex quo et urbs et insula rodos est appellata
|217r|
In hac insula solis colossus fuit
aureus LX cubitoꝵ altitudine
fuerunt alii centum numero in eade̅
insula colosi (sic!) minores
Tenedos una ex cicladib̾ ad septen
trionem sita in qua olim civitas
attenne (sic!) quodam condita est
unde nomen urbis illius vel poti
us insulae fuit Nam tennes
iste infamatus quod cum cum (sic!)
nuberca sua concubuisset et
fugiens hᷓnc insulam vacuᷓm culto
rib̾ obtenuit unde et tenedos
dicta est sic cicero · "Teten ipsum
cuius ex nomine tenedum nomi
natum [
Cic.2 Verr. I,49]
Carpatus una ex cicladib̾ a meridi">e
posita contra aegiptum · a qua
carpatium mare appellatum est
vocatᷓm propter celerem fructuu̅
maturitatem est enim vel aegyp
tum et rodum Ab hac insula
dicuntur et carpasiae naves
magnae et spatiosae ||
Citerea insula una excicladib̾ a parte
occidua sita cuius porperis · ᷓntea
nomen fuit · citerea autem vocata
quod ibi venus sit orta
Icaria insula una det (sic!) cicladib̾ · quae
icaro mari nomen dedit hec inter
sᷓmum et micomnum procurrentibus
saxis in hospitalis est et nullis sinib̾
portuosa·
Dicitur autem Nicarum · cretensem
ibi naufragio interesse et de exitu
hominis inpositum nomen · loco·
NNaxon insula a dionisio dicta quasi
dionaxon quod fertilitate · vitium
vincat ceteras
Est autem a delo XVIIII milia
passuum seperata ex qua olim
iovis fertur adversus titᷓnas fuisse
profectus
Melos ex numero cicladum una ·
omnium insolaꝵ rodundissima
unde et nuncupata historia dicit
ex · iasone natum fuisse · filio· melum
|217v|
et plutum· ex filomelo · pariᷓntᷓm
genitum qui de suo nomine paroon
insulam· et oppidum apidum (sic!) ap
pellavit prius autem minoia
Deinde paros dicta de qua virgilius
̾"niveamq̲ pazen[
Verg.A. 3,126] · gignit enim
marmor candidissimum quod
parium dicunt· mittit et sar
dam lapidem marmorib̾ q̾
dem praestᷓntiorem· inter gem
mas vilissimum
Cion · insula syra lingua appel
latur eo quod ibi mastix gig
nitur Siri enim masticem
icis vocᷓnt·
Samo insula est
in mari egeo ubi natu est iuno
ex qua fuit sybilla samia
et pithacoras samius· a quo
philosophiae nomen inventum est
In hac insula repp̲ta prius ficti
lia vasa · traduntur unde et
vasa samia appellata sunt ̾
Sicilia a sicano rege sicania cognominata est ||
Deinde a sicula itali fratre sicilia·
Prius autem trinagria dicta · propter trea
agra id est promuntoria· pelorum·
pachinum et lium trinagria enim ·
grecum est quod latine triquetra dicitur
quasi in tres quadras divisa
Hec ab italia exiguo freto discreta africi
mare conspectᷓns· terris frugifera auro
habundans (sic!) cavernis tamen et festulis (sic!)
penetrabilis ventisq̲ et sulforis plena unde
et bibia ethne (sic!) montis extᷓnt incendia·
In cuius fretu scylla est et caribdis · quib̾
navigia aut absorbuntur aut conlidutur (sic!)
fuit autem quondam patria ciclopum
et postea nutrix tirᷓnnoꝵ fructum (sic!) fertilis
ac primum terris omnib̾ comissis siminibus
aratro proscissa·
Principem urbium siracusis habet fontem
arethusᷓm et alfeum òuvium "magnoꝵ
generatorem equoꝵ [
cf. Virg. Aen. 3,704] in ea insula primum
est inventa comedia Agaten lapidem ipsa
primum ex agate òumine dedit
Parturit et mare eius corallum :
gignit et sales agrigentinos et igne solubiles crepitᷓntes in aquis ⅩⅩⅦButzmann liest XXG

|218r|
||

|218v|
||


[Edition Lindsay XIV, vii.] Ⅶ De promontoriis

|219r|

nᷓm ΠΑΥΣΕ pingus (sic!) et crassus · austro


[Edition Lindsay XIV, viii.] Ⅷ De montib͘ ceterisque terr[ȩ]
vocavolis

||

|219v|

ΡΥΟΣΗ grece impedus · et orme dicitur
ΑΠΟΤΟΥΡΙΠΤΙΝ
||

|220r|
||

|220v|
||

|221r|


[Edition Lindsay XIV, ix.] ⅧⅠ De inferioribus

||
Itix ΑΠΟΤΟΣΤΡΕΤΟΣ Id est a tristitia dicta
ΑΠΟΤΟΥΓΡΑΡΙΖΙΝ aut quod est verius
ΑΠΟΤΟΠΙΣΤΙΧ id est a tremore frigoris
|221v|


















Explicit liber quartode

CIMUS · ETYMOLOGIAꝶ


Incipit Ⅹ Ⅴ ·

||


De civitatibus
De edificiis puplicis
De habitaculis
ⅢⅠDe ᷓedificiis sacris
De repostoriis
De operariis
De aditibus
De partibus aedificioꝵ
ⅧⅠDe munitionib̾
De tentoriis
De sepulchris
De aedificiis rusticis
ⅩⅢDe agris
ⅩⅢⅠDe finibus agrorum
ⅩⅤDe mensuris agroꝵ
ⅩⅥDe itinerib̾


[Edition Lindsay XV, i.] Ⅰ DE CIVITATIBUS


|222r|
||

|222v|
||

|223r|
||

|223v|
||

|224r|
||

|224v|
||

|225r|
||

|225v|
||
ⅩⅩⅧButzmann liest XXGII
|226r|
||


[Edition Lindsay XV, ii.] Ⅱ De ęificiis puplicis


|226v|
||

|227r|
||

|227v|
||

|228r|
||

|228v|
||

|229r|


[Edition Lindsay XV, iii.] Ⅲ De habitaculis

||

|229v|
||

|230r|
||


ⅢⅠ De aedificiis sacris


|231v|
||

|232r|
||


Ⅴ : De repostoriis


|232v|
||


Ⅵ De operariis


|233r|
||


Ⅶ De aditibus


|233v|
||


Ⅷ De partibus aedificio

ⅩⅩⅧⅠButzmann liest XXGIIIⅩⅩ
|234r|
||

|234v|


ⅧⅠ De monitionib͘

||

|235r|


Ⅹ De tentoriis

||


Ⅺ De sepulchris


|235v|


Ⅻ De aedificiis rusticis

||


ⅩⅢ De agris


|236r|
||

|236v|


ⅩⅢⅠ De finib͘ agroꝶ

||


ⅩⅤ De mensuris agrorum


Maiores itaq̲ orbem in partib̾
Partes in provinciis
Provincias in regionibus
Regionib̾ in locis
|237r|
Loca in territoriis
Territoria in agris
Agros in centoriis
Centoria in iugeribus
Iugera in climatibus
Climata in acetus
Acetus in perticas
Perticas in passus
Passus in gradus
Gradus in cubitos
Cubitos in pedes
Pedes in palmos
Palmos in incuias

||

|237v|


Ⅹ Ⅵ De itineribus

||

|238r|

||

Explicit libe (sic!) quintodecimus


INCIPIT · LIBER · Ⅹ Ⅵ


De pulveribus · et gelvis terrae
De glevis ex aq̾s ̾ⅩⅩⅡ De stagno
De lᷓpidib̾ vulgarib̾ ̾ ⅩⅩⅢ De electro
ⅢⅠ De lapidib̾ insigniorib̾ ̾ⅩⅩⅢⅠ De ponderib̾
De marmorib̾ ̾ ⅩⅩⅤ De mensuris
De gemmis ̾ⅩⅩⅥ De signis pondeꝵ
De viridiorib̾ gemmis ̾ EXPLICIUNT
De rubris gemmis ̾ CAPITULA
ⅧⅠ De purpore gemmis ̾
De canditis gemmis ̾
De nigris gemmis ̾
De variis gemmis ̾
ⅩⅢ De christallinis ̾
ⅩⅢⅠ De aureis ̾
ⅩⅤ De vetro ̾
ⅩⅥ De metallis ̾
ⅩⅦ De auro ̾
ⅩⅧ De argento ̾
ⅩⅧⅠ De aere ̾
ⅩⅩ De ferro ̾
ⅩⅩⅠ De plumbo ̾


|238v|


[Edition Lindsay XVI, i.] Ⅰ De pulveribus · et glevis terrae ·

||



|239r|


[Edition Lindsay XVI, ii.] Ⅱ De glevis ex aquis

||



|239v|
||

|240r|


[Edition Lindsay XVI, iii.] ⅢⅠ (sic!) De Lapidibus vulgaribus


gimento navium apo to his ΚΕΡΙΝ
||

|240v|
||


[Edition Lindsay XVI, iv.] ⅢⅠ De lapidibus insignioribus


|241r|

||
||

|241v|
||
ⅩⅩⅩ
|242r|

Lapides quoque
||


[Edition Lindsay XVI, v.] Ⅴ De marmoribus


|242v|

||
||

|243r|
||

Marmora ·
|243v|
||


Ⅵ De gemmis


|244r|

||
ⅩⅡ DE VIRIDIORIBUS GEMmis
Omnium gemmaꝵ virentium
smaragdus principatum habet · cui
veteres tertiam post margaritas
et uniones tribuunt dignitatem
Smaragdus ᷓnimia viriditate vo
catus omne enim satis viride ᷓmaꝵ
dicitur nullis enim gemmis
vel herbis maior huic austeritas
est nᷓm herbas virentes frondes
q̲ exuperat inficiens circa se viri
ditate rep̲cusso aerem











||

|244v|
||

|255r|




















Ⅷ De rubris ge̅mis


||
























|255v|
||


ⅧⅠ De purpureis
|256r|
||


Ⅹ De canditis gemmis
|256v|
||


Ⅺ De nigris gemmis
|257r|
||


Ⅻ De variis
|257v|
||


ⅩⅢ De chr[i]stallinis
|258r|
||

|258v|

[Edition Lindsay XVI, xiv, 1.] Carbuncolus omnium ardentium
||

|259r|
||


[Edition Lindsay XVI, xv.] ⅩⅢⅠ De aureis


|259v|

||
||
ⅩⅩⅪ
|260r|
||


|260v|
||


[Edition Lindsay XVI, xvi.] ⅩⅤ De vitro

||



|261r|


[Edition Lindsay XVI, xvii.] ⅩⅥ De metallis


Metalꝲ dictum grece ΠΑΡΑΤΜΕΤΑΜΟΝ ||


ⅩⅦ De auro
ΑΠΟΥΕΤΡΕΜΕΤΟΙ qui est ΟΝΟΜΙΤΟΤΟΙΕΙΥ
crepitᷓndi ΗΝΑΠΙΑΤΟΥΒ patiin lamina
|261v|
||

|262r|
||


ⅩⅧ De argento
|262v|


ⅩⅧ Ⅰ De aere
||

|263r|
||


ⅩⅩ De ferro
|263v|
||

|264r|


ⅩⅪ De plumbo
||


[Edition Lindsay XVI, xxiii.] ⅩⅫ De stagno


Stagni etymologia ΑΠΟΧΩΡΙΖΟΝ Id est
|264v|


ⅩⅩⅢ De electro
||


ⅩⅩⅢ Ⅰ De ponderibus
|265r|
||

|265v|
||


ⅩⅩⅤ De mensuris
|266r|
||

|266v|
||

|267r|
||


|267v|

||
ⅩⅩⅥ De signis ponderum
Ponderis signa plerisq̲ ignota sunt · et inde
errare (sic!) legentib̾ faciunt Quapropter
formas eoꝵ et caracteres ut · a ve
teribus signata sunt subiciᷓmus
Z Littera significat dimidium obulum

Virgula aequaliter iacens et porrecta simpliciter significat
obolum
Gemina virgula duo oboli sunt

T Latinum significat obolos tres

F Latinum significat obolos quattuor

E Latinum demonstrat obolos quinq̲
Oboli vero sex propterea caracterem
non habent eo quod in [una] dragma
sex veniᷓnt quod est pondus denarii argenti
H [Li]ttera significat seliquas octo
id est tremissem
N Latinum significat nummisma
grecum id est solidum
Virgulae du[a]e ex uno ᷓngulo A leva
||
in dexterᷓm se devidentes significant [drᷓgmam]
quᷓm etiᷓm olcen appellant
N · Latinum adiuncta gᷓmma graeca [significat][semiunciam]"

Γo Gamma autem grecae litterae · o latinum i[n]fine adiunctum significat [semiunciam]

Λ ILauta grecum p̲ medium sui I · latinum ad iectum significat libram"

Κv Cappa grecum circa finem cornu adiu[ncto]V latina signi[ficat]
cyatum
ΚoSi vero · O · latinum habuerit adiunctum eminᷓ[m]
demonstrat quᷓm greci cotilum vocᷓnt
Ξ Grecum si aceperit iunctum E latinᷓ signi
ficat sextarium
ΞSi · O · latinum adiunctum habuerit indicat acitabulum"
quod greci oxifalon vocant
ΜN grecum sup̲posita · N latina significat mi[na]

A latinᷓm in finem habens lautam grecam significat talentum

Λo grecum in dextro brachio superio · O · litera iuncta · cenix est


Explicit · liber ⅩⅥ

Incipit
LIBER · SEPTIMODECIMO

ⅩⅩⅫ
|268r|

||
De auctorib̾ reꝵ rusticᷓnoꝵ
De cultura agroꝵ
De frumentis
ⅢⅠ De liguminibus
De vitib̾
De arborib̾
De propriis nominib̾ arborum
herbis ᷓromaticis sive communib̾
ⅧⅠ oleribus

De odoratis olerib̾
De arborib̾ aromaticis
ⅧⅠ De herbis aromaticis sive communib̾
De olerib̾
De odoratis olerib̾


Ⅰ De auctoribus reꝶ
rusticanorum
||

|268v|


Ⅱ De cultura agroꝶ
||

|269r|


Ⅲ De frumentis
||

|269v|
||

|270r|


ⅢⅠ De leguminibus
||


|270v|

||
Ⅴ De vitibus
||

|271r|
||

|271v|
||

|272r|
||


Ⅵ De arboribus
|272v|
||

|273r|
||

|273v|
||


Ⅶ De propriis nominib͘ arboꝶ

|274r|
||

|274v|
||

|275r|
||

|275v|
||
ⅩⅩⅫⅠ
|276r|
hᷓnc alii nuciclam vocant quasi mi
norem nucem de qua vergilius
͛Cum se nux plurima silvis induit òo
rem [
Verg. G. I,187] ·
cunctis enim arborib͛ prior se flore convestit
et ad inferenda poma arbusta se
quentia praevenit
Avellanae Ab avellano campᷓniae
oppido ubi habundant (sic!) cognomina
tae sunt hec a grecis ponticae ap
pellantur eo quod circa pontico
mare habundant (sic!)
Castaneam latini a greco appellᷓnt
vocabolo hanc enim greci castᷓ
neam vocᷓnt proroter (sic!) quod fruc
tus eius gemini in modum testicoloꝵ
intra follicoꝲ recondidi (sic!) sunt
qui dum eiciunter quasi castrᷓntur
HEc arbor simul ut excisa fuerit
tᷓmquᷓm silva expululare consuevit
Ilex ab electo vocata huius enim ar
boris fructum homines primum
sibi ad victum elegerunt unde et
poeta· Mortales primi ructtabant ||
gutturae glᷓndem.
Prius enim quᷓm frumentis usus essit (sic!)
antiq͛ homines glande vixerunt
Suberies arbor ex qua valedissima (sic!)
cortex natatoria (sic!) extrahitur et ideo
appellata suberies eo quod fructus eius
sues eud edunt porcoꝵ enim sunt
alimenta non hominum et dicta suberies
quasi subedies
Fagus et esculus arbores glᷓndiferae
ideo vocatae creduntur quod haꝵ
fructib͛ olim homines vixerunt
cibumq̅ sumpserunt escamq̅; habuerunt
nᷓm esculus ab esca dicta
facus (sic!) vero a greco vocabolo traxit
fage autem grece comedere dicitur
Xsillicon quᷓm latini corruptae seliquᷓm
vocant ideo a grecis tale nomen accepit
Eo quod ligni eius fructus sit dulcis
Xilo q͛ppe dicunt lignum
Licon dulce huius arboris pumo (sic!)
sucus expressus Agacia a grecis dicitur
Pistacia quod cortex pomi eius nardi
pistici odorem referat
|276v|
Pi_nus Arbor picea ab · agu·
nime folioꝵ vocata pinum
enim ᷓntiq͛ acutum nominabant
Pinum autem aliᷓm pitin aliam
greci peucen vocant · quᷓm nos
piceam dicimus eo quod desudet
picem Nam et specie deferunt (sic!)
In germᷓniae autem insulis huius
arboris lacrimᷓm electꝵ gignit
Gutta enim deòuens rigore
vel tepore in soliditate durescit
et gemmᷓm facit De qualita
te sua et nomen accipiens . Id est suci
num Eo quod sucus sit arboris
Pinus creditur prodesse cunctis
quae sub ea servantur sicut
ficus nocere omnibus
Abies dicta quia prae ceteris ar
borib͛ longe eat et in excelsum
promineat cuius natura exp̲s
est terreni humoris ac proinde
abilis (sic!) atq̲ levis habetur
De qua virgilius et casus visura
marinos[
Verg. G. 2,68] ||
quia ex ea naves fiunt hᷓnc q͛dam gal
licum vocant propter cᷓndorem est autem
sine nodo
Cedrus quᷓm greci cedros vocant quasi
coemenes drios ioron Id est arboris humor
ardentis cuius folia ad cypressi simi
litudinem respondent lignum vero iocun
diorem et diu durᷓns nec a tinea umquᷓm
exterminatur de qua p̲sius :
͛͛Et cedro digna locutus[
Pers. I,42] scilicet propter
durabilem p̲petuitatem unde et in
templis propter diuturnitatem ex hoc
ligno lagunaria fiunt
Huius ligni resina cedria dicitur quae in
conservᷓndis libris adeo est utilis· ut p̲lini
tiperliniti ex ea nec tineas patiᷓntur nec tempore
consenescant nascitur in creta africa
atq̲ syria
Cyparisus grece dicitur quod caput eius
a rotunditate in acumen eregitur
unde et conon vocatur id est arta (sic!) rotun
ditas
Hinc et fructus eius conos quia rotunditas
eius talis est ut conum imitetur
|277r|
unde et conifera cyprissiref type="classical" cRef="Verg_Aen_3,680">Verg. Aen. 3,680di
cuntur Cuius lignum cedro
pene proximᷓm habet virtutem
tempoꝵ quoq̲ travib͛ altum (sic!)
inpenetrabili soliditate
numquᷓm enim oneri cedit
sed ea qua in principio fuerit
firmate p̲durat
Antiqui cypressi rᷓmos prope
rogum constituere solebant
ut odorem cadaverum dum oritur (sic!)
oppremerent iocunditutem odo
ris sui
Iuniperus grece dicta sive quod
ab amplo in angustum finit
ut ignis Sive quod concep
tum diu teneat ignem
adeo ut si prune ex eius cine
re fuerint op̲tae usq̲ ad annu̅
p̲veniant piro enim aput (sic!)
grecis ignis dicitur
Iuniperus autem alia parva
alium magna est
||
Ebenus in india et ethiopia nascitur
qui cesus duriscit in lapidem
cuius lignum nigꝵ est
Et cortix eius ut lauri·
sed indicum macolosum est in par
volis distinctionib͛ albis ac fulvis
ethiopicum vero quod prestᷓntius accipitur
in nullo est maculatum · sed est nigꝵ lene
Est autem mariotheca palus in india unde
ebenum venit : lucᷓnus evenus mareotica[
Luc. 10,117]
inq͛d evenus aut crepundiis inligatur ut in
fantem visui (sic!) nigra non terreant
Platanus A latitudine foliaꝵ dicta vel quia
ipsa arbor patula sit et ᷓmpla · nᷓm
platus greci latum vocant
Expressit huius arboris scriptura et
nomen et formᷓm dicens quasi platᷓnus
dilatatus sum in plateis[Eccles. 24,19]
Est autem tenerissimis foliis ac mollib͛
et · vitium similis
Qercus Sive quernus quod ea so
liti dii gentium querentib͛ responsa
praevenire
Arbor multum ᷓnnosa sicut legitur
|277v|
de quercu mᷓmbre · sub qua habitavit
abraham quae fertur usq̲ ad constantis
regis imperium p̲ multa seaculap̲durasse
Huius fructus galla appellatur
ex q035B;b͛ una agrestis
Honfacitis dicta parva forma sed firmo cor
pore atq̲ nodoso quae medicaminib͛
et incaustis adhibetur
Altera balanis lenis ac levis et nimium
p̲forata lucernaꝵ tᷓntum usibus
necessaria
Fraxinus vocari fertur quod magis
in aspera loca montᷓnaque fraga
nascatur
hinc per dirivationem fraxinus
sicut a monte montanus · De qua
ovidius fraxinus utilis astis[
Ov. Met. 10,93]
Taxus venenata arbor unde et to
xica venena expremuntur Ex hac
arcus parthi et aliae gente (sic!) faciunt
unde et poeta
Istireos taxi torquentur in arcus[Verg. G. 2,448]
istireos autem dicit parthicos ||
Acer colorib͛ impar (sic!)
Robor autem generaliter dicitur
ex omni materia quodquod (sic!) est
firmissimum
Alnus vocatur quod alatur ᷓmni
proximo enim aquae nascitur
nec facile extra undas vivit
hic tenera et mollis quia in umec
to lo (sic!) notritur
Ulmus nomen accepit quod oli
ginosis locis et humidis melius
proficit nam in montanis et
asperis minus leta est
Larex cui hoc nomen a castello
laricino inditum est ex qua ta
bulae tegulis adfixae òa
mᷓm reppellunt neq̲ ex se car
bone ambustae efficiunt
Popolus dicta quod ex eius calce
multitudo nascatur
Cuius genus duplex est
|278r|
Nᷓm altera est alba Altera nigra
Alba autem populus dicta quia folia
eius una parte sunt alba altera
viridia hec ergo bicolor habens qua
si noctis et diei notas quae tempora
orto solis occasuq̲ constant
Generat etiam resinam circa herida
num fluvium vel ut alii memorᷓnt
in finib̾ syriae
Tileum dicunt vocatum eo quod utilis sit
ad usum telorum nitore levitate
iaculᷓndi est enim materiae
levissimae
Salix dicta quod celeriter saliat
hoc est velociter crescat arbor
lenta vitib̾ abilis vinciendis
Cuius seminis hanc dicunt esse naturᷓ
ut si q̾s illud in pucolo (sic!) auserit
liberis careat sed et feminas infe
cundas efficet
Popolus (sic!) autem et salix et tilium
molles materiae sunt et ad sculp
turam aptae
Vimen vocari eo quod vim habeat
||
multa vim habeat multam
viroris Natura enim eius talis est
ut etiam arefacta abluatur et
viriscat Deinde excisa atq̲ in humo fixa
radicib̾ sese ipsa dimergat
Miricae quam latini trᷓmariciam vo
cant ex ᷓmaritudine nominata
gustus enim eius nimis ᷓmarus est
Hec arbor in solitudine et saxoso [imo] nas
citur ex qua etiam arbore malificis
artib̾ mistra id est opdia concitari
dicuntur
Mirtus ᷓ mari dicta eo quod magis
litorea arbor sit Unde et virgilius
̾̾ Litora myrtitis letissima et ᷓman
tes litora mirtae hinc est quod
a grecis mitine dicitur dicitur (sic!)
Medicoꝵ autem libri hanc arborem
ᷓptᷓm scribunt mulieꝵ necessitatib̾
plurimis
Lentiscus quod cespis ipsius lentus sit
et mollis
Nᷓm lentum dicimus quodquod flexibile est
unde et lentum vimen et vites
|278v|
Vergilius et lentae vites
pro flexibiles
Huius fructus oleum desudat
cortex resinᷓm
quae maxtix appellatur
Cuius plurima et melior in chio
insula gignitur
Terebintus Arbor grecum nomen
generant resinam omnium re
sinaꝵ prestᷓntiorem
Rodandaꝵ quod corruptae
vulgo iorᷓndꝵ vocatur
quod sit foliis lauri similis · · flore
ut rosa Arbor venenata inter
ficet enim ᷓnimalia et medetur
serpentem vexationes
Buxus greco nomen est ex
parte a latinis corruptum
pyxus enim ᷓput eos appellatur
Arbor semp̲ virens et levitate
materiae elementoꝵ apicib̾
ᷓpta unde et scriptura
scribit buxum
Erbutum vocaverunt pastores
||
eo quod vice herbae praebeatur
pecorib̾ ubi pascua desunt
Turbiscus quod de uno cispite eius mul
tae virgultae surgunt quasi turba
Arundo dicta stipa quod ex ea sti
pentur tecta hinc et stuppia quod
cito arescat
Hᷓnc veteres cᷓnnᷓm vocaverunt
arundinem postea varro dixit
Sciendum sane quod latinum · canna
de lingua hebrea sumpsit Apud
eos enim calamus canna dicitur
Cicuta autem est quod est inter can
naꝵ nodos dicta autem quod lateat
In indicis stagnis nasci, arundines
calamiq̅ dicuntur ex quoꝵ radicib̾
expressum suavissimum sucus bibent
̾unde et Varro ait · Indica nom (sic!) magna
in arbore crescit arundo illius et
lentis premitur radicib̾ humor
dulcia cui nequeᷓnt suco condere mella
Sabucus mollis et p̲via arbor
Rᷓmnus genus est rubi quᷓm vulgo
senticem ursinᷓm appellant
|279r|
aspeꝵ nimis et spinosum
Sentix dicta a situ quod est
terra inculta in qua sen
tices spineq̲ nascuntur
Maiores autem nostri omnem
arborem spinosam vepres di
cebant quod vi prendant
Oleaster dictus quod sit foliis
olivae similib̅͛ sed latiorib͛
Arbor inculta atq̲ silvestris
amara atq̲ infructuosa
Cui insertus olivae ramus vim mu
tat radicis et vertit eam
in propriᷓm qualitatem
Lacrima oleastri arboris duplex
Alia enim gummi similat (sic!) sine
ullo qualitate morsu
alia ᷓmmoniaci guttᷓm stillati
onem collectam ac remorden
tem
Oliva grece elon dicitur ex
quo latinum tractum est ut oliva
dicatur
Olea autem ipsa arbor est
||
fructus oliva · sucus oleum
Est autem arbor pacis insignis
cuius fructus diversis nominib͛
appellatur
Orcades olivae greca etymo
logia a similitudine testicoloꝵ
vocatae quod greci oros vocᷓnt
Radiolae pro eo quod longe sunt
in modum radiorum
Paviae A pavo insola dictae
unde prius allatae (sic!) sunt
Lighiniae eo quod optimum dent
lumen nᷓm lighnis lumen est
unde et lignum nomen accepit
quia aptum est òᷓmmis et luminib͛
Pausia quᷓm corruptae rustici
pysiᷓm vocant viridi oleo et suavi
apta · et dicta pausia
quod paveatur (sic!) id est tundatur
unde et pavimentum
Syria dicta pro eo quod de syria est
allata (sic!) sive q͛a nigra est
Crustumia idem volimuis di[c]ta
|279v|
eo quod vola (sic!) compleat magni
tudine hoc est mediam mᷓnu
unde et involare dicimus·
quidam volimum gallica lingua
bonum et magnum intelligunt
Colymbades appellatae
Ooleum (sic!) autem ab olea nominatum
nᷓm ut diximus [(62)] olea est arbor
unde derivatio fit oleum Sed quod
ex albis fuerit olivis expressum
vocatur spᷓnum A grecis onfa
cion appellatu̅m
quod autem ex fulvis et nondum ma
turis fuerit expressum viride ap
pellatur
quod vero ex nimium maturis commu
ne dicitur Ex his ad usum vitae
primum est spᷓnum Secundum viri
viride. tertium commune
Amurca olei pars aquosa ab
emergendo dicta id est quod oleo
se mergat et fex (sic!) sit eius
||
hᷓnc greci amarcian vocant ex lati
na lingua trahentes vocaboꝲ
Gummem grecum nomen est hoc enim
illi gummi dicunt
Resinam greci retinam vocant· res enim
grece dicitur quodquod mᷓnat
Est enim lacrima sudore exalata
lignorum ut cerasis lentisci
balsimi (sic!) vel reliquaꝵ arborum
sive virgultorum quae sudare pro
duntur
Sicut et odorata orientis ligna sicut
gutta balsami ac ferulaꝵ velsucinoꝵ
Cuius lacrima duriscit in gemmam
Prima est resina terebentina omnium
praestᷓntior affertur autem ex arabie
patria atq̲ iudaea et syria cybro et
africa ex insolis quoq̲ cicladibus
Secunda est lentiscina· quae mastix vocatur
hec ex chio insula deportatur
Tertia pinalisquaꝵ alia abitina
alia piccina alia liq͛da alia arida
et afferentur ex tyrrena colofonia
unde etiam nomen colofonia resina s+sit
|280r|
Pix grecum nomen est quᷓm
illi pissum vocant
Alii volunt ex pino pice vocari
hec a grecis appellatur
clonia Nos ramale dice
re possumus cuius probabilis
splendens lenis et munda
Creᷓndaꝵ arboꝵ naturaliter
tria sunt genera Aut enim spon
te nascuntur aut ex seminib͛
furtuitu iacentib͛ surgunt
aut ex radicib͛ pululant
Nam cetera usus invenit faven
te natura
Omnia puma latine femini fere sunt
generis exceptis paucis · ut hic
oleaster· hoc siler vergilius
ut molle siler[
Verg. G. 2,12] Item hoc buxu̅
licet et hec buxus dicatur
nam sup̲òuam quidam volunt fa
cere districtionem ut hec buxus
de arbore dicamus buxum vero
de lignumo compositumo

||


De
Ⅷ aromaticis
arboribus


Aromata sunt queq̲ òagrᷓntes
odores india vel arabia
mittit sive alie regiones
nomen autem aromata traxisse
videntur sive quod aris impo
sita a divinis invocationibus
apta videantur seu quod sese
aeri inserere ac misceri probᷓntur
nam q͛d est odor nisi aer con
tactus
Tus arbor arabiae inmensa atq̲
ramosa lenissimi corticis rᷓmis
ad aceris qualitatem
Amigdale modum sucum
aromadicum fundens Alium
et masticationem veluti in pul
verem resoluto ut confrangitur
intus pinguae et igni adpositum
facile ardiscens et appella
tur aput nos mascolum Eo quod
sit natura rodundum in modum testicoloꝵ
|280v|
Relicum planum et pene subrosum (sic!)
minus optimum Adulteratur autem
admixta resina sive gummi sed di
nuscitur sua proprietate
Nam tus igni impositum · ardescit
resina fumescit gummem vero liq͛s
cit calefactum
Tus autem a tundendo dictum hoc et li
banum vocatur a monte arabiae
ubi sabaei sunt Nam mons eoꝵ
libᷓnus dicitur ubi tura colliguntur
Myrra Arbor arabiae
altitudinis q͛nq̲ cubitoꝵ · simi
lis spinae quᷓm acᷓntum dicunt
cuius gutta viridis atq̲ ᷓmara
Inde et nomen accepit myrra
Gutta eius sponte mᷓanans praetiosior
est Elicito et corticis vulnere vili
or iudicatur
Sarmentis eius arabes igne fobent
quoꝵ fumo satis noxio nisi ad odore̅
storacis occurrant pleꝵq̲ insa
nabiles morbos contrahunt
Storax arbor arabiae
||
similis mali cedonii cuius virgulae
inter cᷓniculae ortum cavernatim lacri
maem òuunt     Distillatio eius in terram
cadens munda non est sed cum propria
corticis scrobe servatur
Illa autem quae virgis et ramis inheserit
munda est et albida
Dehinc fulva fit solis causa et ipsa sto
rax calamitis pinguis resinosa odoris
iocundi humecta et veluti mellosum
humorem ligorem emittens
Storax autem dicta quod sit gutta
arboris proòuens · et congelatum
greci istiriam guttᷓm dicunt grece au
tem istirax latine storace dicitur
Bidella indiae et arabiae arbor cuius
lacrima melior arabica est enim lucida
subalbida levis pinguis aequaliter
cerea et quae facile molliatur : neq̲ ligno
vel terrae commixta ᷓmara odoris boni
Nam ex india sordida est et nigra et maiori
gleba
Adulteratur autem admixto gummi · quae
non ita ᷓamarificat gusto
|281r|
Mastix Arboris lintis (sic!) gutta est
hec grᷓnum mastix dicta q͛a in
modum grᷓnoꝵ est Melior
autem in chio insula gignitur odo
ris boni cᷓndoris cerae punicae et
splendore gutis pulchrificat
Adulteratur interdum resina
ut turae
Piperis arbor nascitur in india
in latere montis caucasi quod soli
obversum est folia iuniperi similitu
tudine (sic!)
Cuius silvas serpentes custodiunt · sed
incolae regionis illius cum (sic!) maturae
fuerint incendunt et serpentes igne fu
gantur et ex (sic!) inde ex òamma nigꝵ
pip̲ efficitur nᷓm natura piperis alba
est · cuius quidem diversus est fruc
tus Nam quod inmaturum est
pip̲ longum vovatur (sic!) quod incor
ruptum ab igne pip̲ album
quod vero cute rugosa et horrida fu
erit ex calore ignis trahit colorem
et nomen
||
Pip̲ si levis est vetustu̅r est si gravis
novellum
Vitᷓnda est autemmercatoꝵ fraus
Solent enim vetustissimo piperi · humec
to argenti spumᷓm aut plumbum
aspargere ut ponderosum fiat
Aloa in india atq̲ arabia gignitur
Arbor odoris suavissimi ac summi
Deniq̲ lignum · ipsius vice thimiamatu̅
altarib͛ adoletur unde et nomen
traxisse creditur
Cinnᷓmum dictum quod cortex eius
in modum cᷓnna sit rotundus et
gracilis. gignitur autem in indiae
et ethiopiae regionib͛
Frutici brevi duoꝵ tᷓntum cubitoꝵ
Colore subnigro vel cinereo tenuissi
maᷓ virgaꝵ
Nᷓm quod in crassitudine extenditur
dispectui est quod vero gracilius
provenerit eximium quod cum
frangitur visibile expiramentum (sic!)
emittit: ad imaginem nebulae
seu pulveris
|281v|
Amomum vocatum quod veluti
u̅dorem (sic!) cinnᷓmi referat nascitur
in syria et armenia frutex butroꝸ
semen reddens sibi conexum
òore albo veluti violae foliae simil
ib͛ brioniae odore etiam bono som
no suavificat
Cassia nascitur in arabia virga
robusti corticis et purpuerei· foliis
ut piperis Est autem virtutis cin
nᷓmi similis · sed potentia inferior
unde et pro cinnᷓmi vice dupplex (sic!)
eius pundus inmedicamenib͛
tis admiscetur
Calamus Aromaticus a similitu
dine calami usualis vocatur
gignitur in india multis nodis geni
culatus fulvus òagrans (sic!) spr̅
suavitate qui cum frᷓngitur in
multas fit partes scissiles
similans gustum cassiam
cum levi acrimonia remordenti
Balsᷓmi arbor in iudea intra
terminus tᷓntum [vigenti] iugeꝵ erat
||
posteaquᷓm eᷓndem regionem romᷓni
potiti sunt etiam latissimis · collib͛
propagata est
Stirpis similis vitis foliis similis rutae
sed albidiorib͛ semp̲q̲ madentib͛ (sic!)·
Arbor autem balsamum ͛͛ lignum eius
xylobalsamum dicitur
Fructus sive semen carpobalsamum ·
Sucus opobalsamum quod ideo
cum adiectione significᷓntur Eo quod p̲
cussus ferreis vinculis (sic!) cortex ligni p̲ cavernas
eximii odoris gutta distillat
Caverna enim greco sermone ope dicitur cuius
guttᷓm adulterᷓnt admixto cyprino oleo
vel melle sed sincero probatur
a melle · si cum lacte coacolaverit
Ab oleo si instillatum aq̲ aut admixtum
facile fuerit resolutum praeterea et si la
nea vestis ex ipso pollutae non maculantur
Adulteratum opidem neq̲ cum lacte coaculat
et ut oleum in aqua sup̲natat et vestem
maculat
Balsᷓma autem si pura fuerit tᷓntᷓ
vim habent ut si sol incanduerit susterteneri in mᷓnu non possit ⅩⅩⅫⅡ


|282r|

||
Dicta autem spectacula eo quod ho
minib̲ publica ibi prebeatur inspec
tio
||


[Edition Lindsay XVIII, xvii.] Ⅰ Gimnicus ludus est


[Edition Lindsay XVIII, xviii.] Ⅱ Genera gimnicorum


|282v|


[Edition Lindsay XVIII, xix.] Ⅲ Saltus enim


[Edition Lindsay XVIII, xx.] Ⅲ Ⅰ Cursus


[Edition Lindsay XVIII, xxi.] Ⅴ Iactus dictus


[Edition Lindsay XVIII, xxii.] Ⅵ Luctatio


[Edition Lindsay XVIII, xxiii.] Ⅶ Virtus


[Edition Lindsay XVIII, xxiv.] Ⅷ Palestra autem

||



[Edition Lindsay XVIII, xxv.] ⅧⅠ Que latine certamina


[Edition Lindsay XVIII, xxvi.] Ⅹ Agonum genera fuisse


|283r|


De ludo cercensi


De ludis cercensibus
De circo
De ornᷓmento circi
ⅢⅠ De metis
De obolis
De carceribus
De aurigis
De quadrigis
ⅧⅠ De cursu
De equis quib̾ currunt
De septem spatiis
De equitibus
ⅩⅢ De sultoribus
ⅩⅢⅠ De peditib̾
ⅩⅤ De colorib̾ equorum


[Edition Lindsay XVIII, xxvii.] Ⅰ Ludi cercensis sacrorum

||



[Edition Lindsay XVIII, xxviii.] Ⅱ Circus soli prcipali


|283v|

||


[Edition Lindsay XVIII, xxix.] Ⅲ Ornamenta circi


[Edition Lindsay XVIII, xxx.] (sic!) Metarum quippe

||



[Edition Lindsay XVIII, xxxi.] Ⅴ Oboliscum mesferes


[Edition Lindsay XVIII, xxxii.] Ⅵ In circo unde emittu̅tur


|284r|
||


[Edition Lindsay XVIII, xxxiii.] Ⅶ Ars circi aurica et


Ⅷ Erectonius autem qui


Ⅷ Ⅰ Currus a cursu dictus
||


Ⅹ Quadrigae et bigae
|284v|


Ⅺ Septem spatia


Ⅻ Porro equites sin
||


Ⅹ Ⅲ Desultores nomi


Ⅹ Ⅲ Ⅰ Pedites autem


Ⅹ Ⅴ Circa causas quoq̲ ele
|285r|
||


Ⅴ De ludo scenico>


De theatro
De scena
De orcistra
ⅢⅠ De tracoedis
De comedis
De themelicis
De istrionib̾
De mimis
ⅧⅠ De saltatorib̾
Quid quo patrono agatur


[Edition Linday XVIII, xlii.] Ⅰ Theatrum est quo


nutum ΑΠΟΤΕΣΤΕΟΡΙΑΣ
|285v|


[Edition Linday XVIII, xliii.] Ⅱ Scena autem erat


dine domiciliorum
ΕΧΗΝΩΦΗΤΙΑ · appellabᷓntur

||


[Edition Linday XVIII, xliv.] Ⅲ Orcistra autem pul


Ⅲ Ⅰ Officia scenica


[Edition Linday XVIII, xlv.] Tracoedi sunt qui ᷓntiqua gesta atq̲ faci
nora sceleratorum regum luctuosa carminᷓ


[Edition Linday XVIII, xlvi.] Ⅴ Comedi sunt qui va


[Edition Linday XVIII, xlvii.] Ⅵ Temeleci autem


[Edition Linday XVIII, xlviii.] Ⅶ Striones sunt qui

|286r|


[Edition Linday XVIII, xlix.] Ⅷ Mimi sunt greca


[Edition Linday XVIII, l.] Ⅷ Ⅰ Saltatores sunt


[Edition Linday XVIII, li.] Ⅹ Est autem in artib͘ spec

||



Ⅵ De ludo gladiatorio


Ⅰ De ᷓmphitheatro
Ⅱ De ludo equestri
Ⅲ De retiariis
ⅢⅠ De secutorib̾
Ⅴ De laq̲atoribus
Ⅵ De velitibus
Ⅶ De ferali certamine
Ⅷ De hoꝵ execratione ludorum


[Edition Linday XVIII, lii.] Ⅰ Amphitheatru lo


|286v|

||


[Edition Linday XVIII, liii.] Ⅱ Genera gladiatorum


[Edition Linday XVIII, liv.] Ⅲ Re · tiarius ab arma

||



[Edition Linday XVIII, lv.] Ⅲ Ⅰ Secutor ab insequenso


[Edition Linday XVIII, lvi.] Ⅴ Laqueariorum pug


[Edition Linday XVIII, lvii.] Ⅵ Velitum pugna erat


[Edition Linday XVIII, lviii.] Ⅶ Feralis pugna erat


[Edition Linday XVIII, lix.] Ⅷ Hec quippe spectacula


|287r|

||


Ⅵ De alea


De tabula
De pirgis
De calculis
ⅢⅠ De tesseris
De figuris aleae
De vocabolis tesseraꝵ
De iactu tesseraꝵ
De calculorum motu
ⅧⅠ De interdictione aleae
De pila


[Edition Lindsay XVIII, lx.] Ⅰ Alea id est lusus tabulae

||



[Edition Lindsay XVIII, lxi.] Ⅱ Pyrgus dictus


[Edition Lindsay XVIII, lxii.] Ⅲ Calculi vocati


[Edition Lindsay XVIII, lxiii.] ⅢⅠ Tessere vocatae


[Edition Lindsay XVIII, lxiv.] Ⅴ Quidam autem


|287v|

||


[Edition Lindsay XVIII, lxv.] Ⅵ Iactus quisque


[Edition Lindsay XVIII, lxvi.] Ⅶ Iactus tessarum


[Edition Lindsay XVIII, lxvii.] Ⅷ calculi partim

||



[Edition Lindsay XVIII, lxviii.] ⅧⅠ Ab hac arte fraus


[Edition Lindsay XVIII, lxix.] Ⅹ Pila propie dicitur


|288r|
Explicit liber Ⅹ Ⅷ


INCIPIT LIBER ⅩⅧⅠ


Ⅰ De navibus
De navium partib̾ et armᷓmentis capitula
De fabrorum fornaci
Ⅲ Ⅰ De fabricis parietum capitola dece
De instrumentis aedificiorum
De lanificiis capitula quattuor decim


[Edition Lindsay XIX, i.] Ⅰ De navibus

||



|288v|
||


Cassis dicta est ex greco vocabolo
ΑΠΟΤΟΝΚΑΑΟΝ Id est lignis
|289r|
||


[Edition Lindsay XIX, ii.] Ⅱ De partibus navium et
armamentis

|289v|
||
Lage 35
|290r|

||


[Edition Lindsay XIX, iii.] (sic!) De velis

III


|290v|


[Edition Lindsay XIX, iv.] (sic!)De funibus

||



|291r|


[Edition Lindsay XIX, v.] ⅢⅠ (sic!)De retiebus

||



[Edition Lindsay XIX, vi.] (sic!)De fabrorum fornace


|291v|

||
||

|292r|


[Edition Lindsay XIX, vii.] Ⅶ De instrumentis
fabrorum

||



ⅢⅠ (sic!) De fabricis parietum
De dispositione
De constructione
ⅢⅠ De venustate
De laq̲ariis
De crustis
De litostrotos
De plastis
|292v|
ⅧⅠ De pictura
De colorib̾


[Edition Lindsay XIX, viii.] Ⅰ In fabricis parietum


[Edition Lindsay XIX, ix.] Ⅱ De dispositione

||


[Edition Lindsay XIX, x.] (sic!) De constructione


|293r|

||
||

|293v|
||

|294r|
||

|294v|


[Edition Lindsay XIX, xi.] ⅢⅠ De venustate aedi
ficiorum


[Edition Lindsay XIX, xii.] Ⅴ De laqueariis

||



[Edition Lindsay XIX, xiii.] Ⅵ De crustis


[Edition Lindsay XIX, xiv.] Ⅶ De lithostrotis


[Edition Lindsay XIX, xv.] Ⅷ De plastis


|295r|

||


[Edition Lindsay XIX, xvi.] ⅧⅠ De pictura

||



[Edition Lindsay XIX, xvii.] Ⅹ De coloribus


|295v|

||
||

|296r|
||

|296v|
||

|297r|


[Edition Lindsay XIX, xviii.] (sic!) De instrumentis ędifi
ciorum

||



|297v|


[Edition Lindsay XIX, xix.] De lignariis

||


Lage 36
|298r|
||

|298v|


De laneficiis


De inventione laneficii
De veste sacerdotali in lege
De nominib̾ vestium ceterarum
ⅢⅠ De vestib̾ quarundam gentium
De palleis virorum
De palleis fiminarum
De stratu et reliq̾sq̲ in usu habentur
De colorib̾ vestium
ⅧⅠ De lanis
De instrumentis vestium
||
De ornᷓmentis
De anolis
ⅩⅢ De cinculis
ⅩⅢⅠ De calciamentis


Ⅵ De lanificus · et inventio
ne lanificiis


[Edition Lindsay XIX, xx.] Minervᷓm quᷓndam gentiles multis ingeniis


|299r|


[Edition Lindsay XIX, xxi.] Ⅱ De veste sacerdota
li in lege

||



[Edition Lindsay XIX, xxii.] Ⅲ De diversitate nominibus
vestimentorum


|299v|

||
||

|300r|
||

|300v|
||

|301r|
||


[Edition Lindsay XIX, xxiii.] Ⅲ Ⅰ De proprio quarun
dam gentium ha
bitu


|301v|

||
||

|302r|
||


[Edition Lindsay XIX, xxiv.] Ⅴ De palleis virorum


|302v|

||
||

|303r|
||


[Edition Lindsay XIX, xxv.] Ⅵ De pallieis feminaru̅


|303v|

||

dicta ΑΠΤΥΠΑΑΑΙΝ Id est
||


[Edition Lindsay XIX, xxvi.] Ⅶ De stratu et reliquis vestib͘
q̲ in usu habentur


|304r|

||
||

|304v|


[Edition Lindsay XIX, xxvii.] Ⅷ De lanis

||


Lage 37
|305r|


[Edition Lindsay XIX, xxviii.] ⅧⅠ De coloib͘ vestium

||



|305v|


[Edition Lindsay XIX, xxix.] Ⅹ De instrumentis
vestium

||



|306r|


[Edition LIndsay XIX, xxx.] Ⅺ De ornamentis

||



|306v|

[Edition Lindsay XIX, xxxi.] />Ornᷓmenta capitis fiminarum
||

|307r|
||

|307v|
||


[Edition Lindsay XIX, xxxii.] Ⅻ De anulis


|308r|

||
||

|308v|


[Edition Lindsay XIX, xxxiii.] ⅩⅢ De cingulis

||



|309r|

||


[Edition Lindsay XIX, xxxiv.] ⅩⅢⅠ De calciamentis


|309v|

||
||

|310r|


Explicit li̅b ⅩⅧⅠ
ETYMOLOGIARUM


Inc̅p̅ ⅩⅩ


DE MENSIS · ET ESCIS
De potu
De vasis escariis
Ⅲ Ⅰ De vasis potatoriis
De vasis vinariis
De vasis oleariis
De vasis coq̾nariis
De vasis repostoriis
Ⅷ Ⅰ De vasis luminariorum
De lectis et sellis
De vehiculis
De reliq̾s q̲ in usu habentur
De instrumentis rusticis
De instrumentis ortorum
De instrumentis equorum

||


[Edition Lindsay XX, i.] PRIMUS DETALUS


ΑΠΟΕΟΥΟΥ
|310v|

[Edition Lindsay XX, ii.] Cibus dictus quia capitur ore
||

|311r|
||

|311v|
||

[Edition Lindsay XX, ii, 20.] · Ⅰ · Carnes dictae Lage 38
|312r|
||

|312v|
||

|313r|

titolus est ΠΕΡΣΙΕ in quo


[Edition Lindsay XX, iii.] Ⅱ De potu

||



|313v|
||

|314r|
||

|314v|
||


[Edition Lindsay XX, iv.] Ⅲ De vasis escariis


|315r|

||
||

|315v|

ΑΠΟΦΡΑΙΣΚΙΝ id est quod
||

|316r|


[Edition Lindsay XX, v.] Ⅲ Ⅰ De vasis potatoriis

||


Fiebᷓnt autem primum a conexionib̾
virgultorum unde et dictae craterae
Apotocratin id est quod se invicem teneᷓnt
Calices et Calati et Scalae
pucoloꝵ genera ᷓntea ex ligno facta
inde et vocata greci enim omne
lignum cala dicebant


Ⅴ De vasis vinariis
|316v|
Eno enim vinum est de quo est
illud " vertitur enosfori fundus
sententia nobis
Laguena et Sicula greca no
mina sunt inflexa ex parte
ut fierent latina · illi enim
laginos laguena illi
sicile nos seculam dicimus
Cantarus

Ydria genus vasis aquatilis
p̲ dirivationem vocata S-cata
Ydros enim greci aquam dicunt
Situla quod sitientib̾ apta sit
ad bibendum quod vas greci
||
cadum vocant
|317r|


[Edition Lindsay XX, vii.] Ⅵ De vasis oleariis

||


Pixides . vascula unguentaria
ex buxo facta · nᷓm quod nos
buxum greci pixum vocant


[Edition Lindsay XX, viii.] Ⅶ De vasis coquinariis


Omnia vasa coquendi causa parata
cocula dicuntur "plautus ·
" aeneis coculis mihi excocta est omnes
misericordia
|317v|


[Edition Lindsay XX, ix.] Ⅷ De vasis repostoriis

||



Gaza enim lingua p̲saꝵ thesaurum
philacion grece custodia interpretatur
Mozicia quasi modicia unde et
modium · Z · pro · D · sicut
solent Itali dicere· OZIE : pro odie
[Edition Lindsay XX, ix, 5.] Saccus a sago dictus quod eo consutu efficiatur quasi sagus

Lage 39
|318r|
||


[Edition Lindsay XVII, ix.] ⅧⅠ De herbis aro
maticis sive com
munibus

||

|318v|
||

|319r|
||

|319v|
||

|320r|
||

|320v|
||

|321r|
||

|321v|
||

|322r|
||

|322v|
||

|323r|
||

|323v|
||

|324r|
||


[Edition Lindsay XVII, x.] Ⅹ De holeribus


|324v|
||

|325r|
||

|325v|
||


[Edition Lindsay XVII, xi.] Ⅺ De odoratis oleribus

·RE· Lage 40
|326r|
||

|326v|

Explicit liber
SEPTIMUSDECIMO


Incipit liber
OCTAVODECIMUS


Ⅰ De bellis et trium
phis

DE INSTRUME̅TIS BELLICIS
De spectacolis
Ⅲ Ⅰ De ludo cercensi
De ludo scenico
De ludo gladiatorio
De alea
De pila

||


[Edition Lindsay XVIII, i.] Ⅰ De bellis


|327r|

||
||

|327v|
||


[Edition Lindsay XVIII, ii.] (sic!) De triumphis


|328r|

||

ΑΠΟΤΟΥΙΤΟΝΕΥΝ hoc est
||

|328v|
||


|329r|

||
De instrumentis bellicis


De signis
De bucinis
De armis
ⅢⅠ De gladiis
De astis
De sagittis
De faretris
De fundis
De ariete
De clypeis
De loricis
De galeis


[Edition Lindsay XVIII, iii.] Ⅰ De instrumentis bellicis


Signa bellorum dicuntur quod ex his ||

|329v|


[Edition Lindsay XVIII, iv.] Ⅱ Bucina est

||

|330r|


[Edition Lindsay XVIII, v.] Ⅲ Arma generaliter om


[Edition Lindsay XVIII, vi.] ⅢⅠ Gladius generaliter

||



|330v|
||


[Edition Lindsay XVIII, vii.] Ⅴ Hasta est contus


|331r|

||
||

|331v|

etymologiam ΑΙΤΟΤΟΥΤΗΟΦΕΝ


[Edition Lindsay XVIII, viii.] Ⅵ Sagitta a sacaci (sic!) ictu, id est veloci voca
||


[Edition Lindsay XVIII, ix.] Ⅶ Faretra


|332r|

||


[Edition Lindsay XVIII, x.] Ⅷ Funda dicta


[Edition Lindsay XVIII, xi.] ⅧⅠ Arieti nomen

||



[Edition Lindsay XVIII, xii.] Ⅹ Clipeus scutus maior dictus ab eo quod
subducat ΑΠΟΤΟΙΚΑΕΠΤΙΝ
|332v|
||


[Edition Lindsay XVIII, xiii.] Ⅺ Lurica vocata eo quod luris careat


[Edition Lindsay XVIII, xiv.] Ⅻ Capis de lamine Galea de corio
|333r|


[Edition Lindsay XVIII, xv.] Ⅹ Ⅲ Forus est exercenda

||



|333v|
||


[Edition Lindsay XVIII. xvi.] De spectaculis


De ludo gimnico
De generib̾ gimnicorum
De saltu
ⅢⅠ De cursu
De iactu
De virtute
De luctatione
De palestra
ⅧⅠ De agone
De generib̾ agonum

ⅩLage 41

|334r|

||
Marsuppium sacculum num
moꝵnummorum quem greci marsuppa
appellunt
Que (sic!)dam enim greca nomina in lati
num paulo inflectuntur propter
romᷓnum eloquium
[Edition Lindsay XX, ix, 6.] Sitarciae nautaꝵ sunt ab eo quod
consutae sunt
Involo (sic!)crum dictum quod aliquid
in se teneat involutum
Fiscus sacculus est publicus
unde et fiscellae et fiscinae di
cuntur
hinc habent exactores et in eo
mittunt debitum puplicum
quod redditur regib̾
Fiscum (sic!) autem primae positionis est
Di (sic!)rivativum fiscina
Diminutium fiscella
Canistꝵ fissis cᷓnnis contexitur
unde et nuncupatum alιi grecum
adserunt cistella a custis ex
canna vel ligno q̾b̾ contexitur
nominata
||
Cofinus est vas ex virgultis (sic!) aptum mundare
ster[co]ra et terram portare
De quo dicit psalmista pro israhel (sic!)
"Mᷓnus eius in cofino servierunt[
Psalmi 81,7]
Dictus autem cofinus quasi covus quasi
cavus
Corves dicti quod curvatis virgis con
texuntur
Sporta vel quod ab sparto fieri
solet vel quod exportet aliquid


[Edition Lindsay XX, x.] Ⅷ Ⅰ De vasis luminariorum


" Varro autem focos ait dictos quod
foveant ignes Nᷓm ignis ipsa flamma est
|334v|
ut p̲sius dispositae pinguem
nebulam vomuere lucernae
Cereus p̲ dirivatione ad cera
nomen habet ex qua formatur
de quo quidam · : hic tibi noc
"turnos prestabo cereus ignis
"subducta luce altera lux
tibi sum
||

|335r|
Pyra est quod in modum arae
ex lignis construi solet ut ardeat
pyro enim ignis dicitur Sed pyra
est ipsa lignoꝵ congeries cum non
dum ardet rogas
||

farus dicunt nꝵm fos lux foros visio
dicitur Unde et lucifer grece fos
forus appellatur


[Edition Lindsay XX, xi.] Ⅹ De lectis et sellis


Cama est brevis et circa terra greci enim
cami brevem dicunt
|335v|

Lectice sive plutei lecti de
quo rutirius rufus de vita sua
" prima inq̾d contra consuetudine
imperatorum ipse pro lectis lec
ticis utebatur
Feretꝵ dicitur Eo quod in eo
mortui deferꝵntur et est grecum
nomen nꝵm feretron dicitur
ΑΠΟΕΟΥΕΡΕΣΙΝ id est
ad ferendo nᷓm latine capo
lus dicitur
||

Sic plautus ait capularis cenis
id est vicinus capulo
Scapillum autem suppetaneum dicitur
nᷓm quod dicunt greci ippodion
latini scabillum dixerunt
Alii suppetaneum quod sub pedib̾ sit
Sedis singulari nomero proprie
regni est quod grece thronus dicitur
|336r|
||


[Edition Lindsay XX, xii.] Ⅺ De vehiculis


vergilius pilentis mollib͘
oratius plures calonres atq̲ caballi pascendi
|336v|
ducenda pretorita


[Edition Lindsay XX, xiii.] Ⅻ De reliqua quae
in usu habentur

||



|337r|

||
[Lindsay XX, xiv] ⅩⅢ De instrumentis
rusticis


Vomer dictus quod vi humum
eruat seu ab evomendo terrᷓm
de quo lucretius
" Uncus aratri ferreus occulto de
crescit vomeri sumitq̲ p̲ detri
menta fulgorem
Aratꝵ ab arᷓndo terrᷓm vocatum
quasi araterium
Buris est curvamentum aratri
dictum quasi bordra quod sit
in similitudinem caude bobis
||
unde est illud " pax me certa ducis
placitus curavit in usus agrigulae
nunc sum militis ᷓnte fui
|337v|

Cylindrus lapis est teretos om modum
colomnae qui a volubilitate nomen
accepit de quo vergilius
" Area cum primis ingenti aequanda
cylindro et vertenda manu
||

Sisclum quasi siscolum a culando oleo dictu̅͘
vel quasi fiscella olei


[Lindsay XX, xv.] ⅩⅢ Ⅰ De instrumentis ortorum


Rota dicta quod quasi ruat Est enim
machina de qua e flumine aqua ex
trahitur · Lucretius " in fluvio ver
sare rotas atq̲ austra videmus
Austra autem id est rota ab auri
endo aquam dicta


[Edition Lindsay XX, xvi.] ⅩⅤ [Lindsay XX, xv] De instrumentis
equorum


|338r|

||
||

Caracter est ferꝵ caloratum quo
notae pecorib̾ inuruntur
caracter autem grece . latine
forma dicitur
|338v|
Cauterium dictum quasi cauturium quid est [bene St fa:us]
quod urat et provideat sit in eum
severaq̲ cautio ut dum videtur
cuius sit Avaritia refrenetur manus habent [gr η palpabunt]
Quod interdum pro signo interdum
pro cura adhibetur ut vis
morbi ignis ardore siccetur fuit homo at bus


EXPLICIT : LIBER : fuit homo
THYMOLOGIAꝶ :
DO̅ : GRATIAS : :
AMEN : SEMPER :
ROGO : UT QUI LE
GERIT : ORIT :
PRO SCRIPTORE :
SIMUL : ET PECCATORE :
||

|339r|
|339v| [Lage 42]
Transkribiert von Stefanie Gehrke Fabian Schwabe Torsten Schassan