<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_190-helmst_tei-msDesc_Merzbacher">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung des Cod. Guelf. 190 Helmst. (Dieter Merzbacher: Katalog der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften. T. 1: Cod. Guelf. 1 bis 276 Helmst. Beschrieben von Helmar Härtel, Christian Heitzmann, Dieter Merzbacher, Bertram Lesser. Wiesbaden: Harrassowitz, 2012. S. 239-241.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Katalogisiert durch </resp>
                    <name type="person">Dieter Merzbacher</name>
                </respStmt>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Torsten Schaßan</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date when="2014-12-19" type="issued">19.12.2014</date>
            <!--<date when="" type="digitised"></date>-->
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace><!--<ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/190-helmst/start.htm"/>--><!--<ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/190-helmst/thumbs/00001.jpg"/>--></pubPlace>
            <!--<idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/190-helmst1</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neukatalogisiert durch <name type="person">Dieter Merzbacher</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil I</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2020-04-17">Lizenzangaben korrigiert</change>
            <change who="schassan" when="2015-09-04">Normdaten ergänzt oder korrigiert.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:lang="de" xml:id="mss_190-helmst_tei-msDesc_Merzbacher">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0190">Cod. Guelf. 190 Helmst.</idno>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Ars rhetorica. Antonius Haneron. Hieronymus. Seneca. Pius II papa. Johannes Andreae. Vitalis Blesensis. Cicero. Albertus de Orlamünde</title>
                    <origDate notBefore="1491" notAfter="1492">1491/1492</origDate>
                </head>
                <msContents>
                    <msItem>
                        <locus from="1r" to="25v">1r–25v</locus>
                        <title>Ars rhetorica, praecepta</title>
                        <incipit>Si quis id operis diligens excurator inspiciat hoc mente secum facile cogitabit</incipit>
                        <explicit>accomodari oportere</explicit> Entspricht dem Beginn von Jacobus Publicius: Oratoriae artis epitomata. Druck: <bibl>
                            <abbr>GW</abbr> M36435.</bibl>
                        <quote>Tribus enim hanc oracione consequi <gap/>
                        </quote> (<locus from="3r">3r</locus>) <quote>Sequuntur regule et precepta quibus oracio ornate confici poterunt <gap/>
                        </quote> (<locus from="24v">24v</locus>) <quote rend="dottedBegin">Sequitur de exordiis <gap/> - <gap/> post marci quarto kalendas februarias pro february Et tunc demum huius opusculi i</quote>. Dazu <bibl>
                            <abbr>Markowski</abbr> 246.</bibl>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="26r" to="33v">26r–33v</locus>
                        <author ref="#antonius_haneron">Antonius Haneron</author>
                        <title>De epistolis brevibus edendis</title>
                        <rubric>Anthonius Hamron <sic>Lavaniensis</sic> studii doctor ducis Burgundie Philippi orator mirificus de epistolis oratorie conficiendis incipit feliciter</rubric> Prooemium: <quote>Si male utile erit preceptor optime <gap/>
                        </quote> Text: <incipit>Parcium epistole latine</incipit>
                        <explicit>Superest per pauca adde que ad eloquenciam spectant equidem suas saepe nitere rethoricas colores <gap/>
                        </explicit> Text bricht ab. Druck: <bibl>
                            <abbr>GW</abbr>
                            <ref type="gw" cRef="12127">12127</ref>, 12128.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>
                                <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 434f.;</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>CALMA</abbr> 1, 378–380 (Nr. 4);</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Markowski</abbr> 242.</bibl>
                        <bibl>Vgl. <author>N. Valois</author>, De arte scribendi epistolas apud Gallicos medii aevi scriptores rhetoresque, Paris 1880, repr. New York 1964, 87–95.</bibl>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="34r">34r</locus>
                        <author ref="#hieronymus_sophronius_eusebius">Hieronymus</author>
                        <title>De Seneca</title>
                        <rubric>Iheronymus de Seneca in libro de viris illustribus</rubric>
                        <quote>Lucius Annius Seneca Corduensis philosophus <sic>fontini</sic> stoici discipulus patruus Lucani poete <gap/> a Nerone interfectus est.</quote> Druck: <bibl>
                            <abbr>PL</abbr> 23, 629.</bibl> Hier Zusatz (Zeile 12): <incipit>Ipse enim Nero quadam die respiciens Senecam</incipit>
                        <explicit>hunc autem librum in senectute sua conscripsit</explicit>
                        <bibl>
                            <abbr>BHM</abbr> 2, 456.</bibl> Folgt: <title>Epitaphium Senecae</title>
                        <bibl>
                            <abbr>Walther I</abbr> 3960.</bibl>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="34v" to="88r">34v–88r</locus>
                        <author ref="#seneca_lucius_annaeus_philosophus">Lucius Annaeus Seneca</author>
                        <title>Epistolae ad Lucilium</title> Episteln 1–88, Ep. 53 nach 37, Ep. 58 nach 82, häufig gekürzt. </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="88v" to="89v">88v–89v</locus>
                        <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa (Aeneas Sylvius Piccolomini)</author>
                        <title>Epistola ad Antonium nepotem</title> (Basel, Mitte November 1442): <quote>Eneas Silveus poeta nepoti suo Anthonio salutem.</quote>
                        <incipit>Retulit mihi pater tuus te dum puer </incipit>
                        <explicit>nec cum hodie possis bene vivere cras dicas incipiam. Vale</explicit> Druck: <author>R. Wolkan</author>, Der Briefwechsel des Eneas Silvius Piccolomini, Abt. 1, Bd. 1, Wien 1909 (Fontes rerum Austriacarum 2,61), 112–114 (Nr. 37). </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="89v" to="90v">89v–90v</locus>
                        <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa (Aeneas Sylvius Piccolomini)</author>
                        <title>Epistola ad Ladislaum Ungariae et Bohemiae regem</title>
                        <quote>Epistola Enee Silvii de illuminati intellectus nobilitate ad Ladislaum Ungarie et Bohemie regem conscripta.</quote>
                        <incipit>Ad institucionem mentis festinat oratio in qua re persuadere volumus nihil esse quod homines in terra </incipit>
                        <explicit>et adiecit ne multa huiuscemodi agas que me penitet egisse</explicit> Druck: <author>R. Wolkan</author> (siehe oben), Abt. 2, Wien 1912 (Fontes rerum Austriacarum 2,67), 115–117 (Nr. 40).<msItem>
                            <locus from="91r" to="93v">91r–93v</locus>
                            <note>leer.</note>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="94r" to="102v">94r–102v</locus>
                        <author ref="#johannes_andreae">Johannes Andreae</author>
                        <title>Lectura arboris consanguinitatis, affinitatis et cognationis spiritualis et legalis</title>
                        <quote>Circa lecturam arboris diversis olim <gap/>
                        </quote> (<locus from="96r">96r</locus>) Zeichnung: <quote>Arbor consangunitatis</quote>. (<locus from="97v">97v</locus>) <quote rend="dottedBegin">in qua universi fideles et presertim studentes continuo perseverent per gratiam eius qui est benedictus in secula seculorum. Amen.</quote> (<locus from="98r">98r</locus>) Zeichnung<quote>: Arbor affinitatis anno 1491</quote>. (<locus from="98v">98v</locus>) <rubric>Ad arborem cognacionis spiritualis</rubric>
                        <quote>Circa lecturam arboris cognacionis spiritualis iuxta modum et formam tradicionis egregii doctoris Johannis Andree <gap/>
                        </quote> (<locus from="99r">99r</locus>) <gap/> - <quote>ad sensum videre peteris.</quote> (<locus>99rv</locus>) Diagramm zu Verwandtschaftsgraden. (<locus from="100r">100r–v</locus>) <rubric>Ad arborem cognacionis legalis</rubric>
                        <incipit>Circa lectura arboris cognacionis legalis</incipit>
                        <explicit>est tantum de cognacione legali</explicit> (<locus from="100v" to="102v">100v–102v</locus>) Diagramm zu Verwandtschaftsgraden. Druck: GW 1702–1706; <bibl>
                            <abbr>Friedberg</abbr> 1, 1427–1436.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Stintzing</abbr>,149–166;</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schulte</abbr> 2, 215f.</bibl>
                        <msItem>
                            <locus from="103r" to="103v">103r–v</locus>
                            <note>leer.</note>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="104r" to="115r">104r–115r</locus>
                        <author ref="#vitalis_blesensis">Vitalis Blesensis</author>
                        <title>Geta</title>
                        <quote>Poete dicti sunt inde quia cum primum homines <gap/> Vita Plauti. Plautus poeta <sic>Romicus</sic> Tulii discipulus Rome claruit <gap/>
                        </quote> (<locus from="104v">104v</locus>) <rubric>Plauti comedia in minori Amphitrione incipit: Argumentum</rubric>
                        <quote>Grecorum studia nimium diuque secutus</quote>
                        <gap/> (<locus from="115r">115r</locus>) <gap/>
                        <sic>θελωσ</sic> (vgl. <author>D. Wuttke</author>, Telos als Explicit, in: Das Verhältnis der Humanisten zum Buch, hrsg. von <editor>F. Krafft</editor> und <editor>D. Wuttke</editor>, Boppard 1977 <supplied>Kommission für Humanismusforschung, Mitteilungen 4</supplied>, 47–62; <author>L. Reynhout</author>, Formules Latines de Colophons, Turnhout 2006 <supplied>Bibliologia 25</supplied>, 295–302).
                  <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>Der "Geta" des Vitalis von Blois, ed. <editor>A. Paeske</editor>, Köln 1976, 198–282, 65f. (Hs. genannt).</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Walther I</abbr> 7272.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Zur Überlieferung</head>
                            <bibl>vgl. <author>R. Avesani</author>, Quattro miscellanee medioevali e umanistiche: contributo alla tradizione del Geta degli auctores octo dei libri minores e di altra letteratura scolastica medioevale, Rom 1967 (Note e discussioni erudite 11), 86 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>W. Schmidt</author>, Untersuchungen zum ‚Geta' des Vitalis Blesensis, Ratingen 1975 (Beihefte zum Mittellateinischen Jahrbuch 14).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note>Zu Vers 182 (<locus from="108r">108r</locus> Zeile 10: <quote>Omnia mors delet, omnia morte cadunt</quote>) werden im Kommentar aufgeführt: <bibl>
                                <abbr>Walther II</abbr> 362163, 22006, 15194, 7188a, 8166, 32091, 8036, 17565, 25817a, 25818</bibl> (= <bibl>
                                <abbr>Walther I</abbr> 5244</bibl>), 7231.</note>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="116r" to="125r">116r–125r</locus>
                        <author ref="#cicero_marcus_tullius">Marcus Tullius Cicero</author>
                        <title>Paradoxa Stoicorum</title> Griechische Termini in lat. Umschrift. </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="125v">125v</locus>
                        <author ref="#cicero_marcus_tullius">Marcus Tullius Cicero</author>
                        <title>Somnium Scipionis</title> Text bricht ab: <quote rend="dottedBegin">que mihi ex imagine eius quam ex ipso</quote>
                        <supplied>Cicero, De re publica 6,9f.</supplied>.<msItem>
                            <locus from="126r">126r</locus>
                            <note>leer.</note>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem>
                        <locus from="126v" to="154r">126v–154r</locus>
                        <author ref="#albertus_de_orlamuende">Albertus de Orlamünde</author>
                        <title>Philosophia pauperum</title> Pars II (De caelo et mundo), III (De elementis) und IV (De anima). Mit Randglossen. <rubric>Tractatus secundus Alberti in libros de celo et mundo Arestotilis introductorius</rubric>
                        <quote>Quia dictum est de corpore mobili <gap/>
                        </quote> (<locus from="139v">139v</locus>) <quote rend="dottedBegin">et hec de elementis ad presens dicta sufficiant.</quote> (<locus from="140r">140r</locus>) <incipit>Iste est tractatus quartus et ultimus Alberti correspondens libris de anima <gap/> Sicut dicit Damascenus</incipit>
                        <explicit>qua bonum eligitur gracia assistere et malum gracia de <sic>existente</sic>
                        </explicit> Ohne Prolog. Druck: verglichen mit <bibl>GW 713 (Bl. b iiii r - g iiii r).</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kaeppeli</abbr> 112+Add.;</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Thorndike/Kibre</abbr> 901, 1143;</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>CALMA</abbr> 1, 133f.;</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Markowski</abbr> 196, 202.</bibl>
                    </msItem>
                </msContents>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p n="objectDesc">Wasserzeichen: Tête de boeuf <bibl>
                                        <abbr>Briquet</abbr> IV 14573</bibl> (1487), <bibl>
                                        <abbr>Likhachev</abbr> II 238 Nr. 2692 und 2693</bibl> (1480s), Ochsenkopf <bibl>
                                        <abbr>Piccard</abbr> XVI 231</bibl> (1487–1489). </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount">I, 154, I Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height quantity="32">32</height>
                                    <width quantity="21">21</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <collation>2 VI (24). IV+1 (33). 5 VI (93). V (103). VI (115). V (125). VI (137). VI+5 (154). Tintenfoliierung (19. Jh.). Schriftraum: <dimensions type="written" unit="cm">
                                    <height>21–25</height>
                                    <width>10–22</width>
                                </dimensions>, je nach Text häufig wechselnd. Bastarda. Sämtliche Texte mit Korrekturen bzw. Interlinear- und Marginalglossen. Mehrere Hände. Rubriziert bis <locus from="22r">22r</locus>. Lombarden, <locus from="3r">3r</locus> und <locus from="116r">116r</locus> drei-, <locus from="104v">104v</locus> und <locus from="105r">105r</locus> zweizeilig, <locus from="1r">1r</locus> sechzeilige Initiale S, mit einfachen roten Ranken, am linken und oberen Textrand schwungvolle, gedrehte Blattranken, die in verschiedenartigen Blütenformen auslaufen. Federzeichnungen von Stammbäumen: <locus from="96r">96r</locus> koloriert, gelb, braun, mit vier verschiedenen Blüten, Gesicht in Kreismedaillon, in der Baumspitze Büste eines jungen Mannes in Anlehnung an Amordarstellungen einen Pfeil in der Hand haltend, <locus from="98r">98r</locus> facettiert, jeweils in der Wurzel Schriftband mit der Jahreszahl <quote>1492</quote> bzw. <quote>1491</quote> (zur Ikonographie vgl. <bibl>
                                    <abbr>Schadt</abbr> 338 und 345f. Anm. 224 diese Hs. genannt</bibl>). <locus from="99r" to="102v">99r–102v</locus> genealogische Schemata. <locus>130rv</locus> geometrische Randzeichnungen.</collation>
                        </supportDesc>
                        <layoutDesc>
                            <layout columns="" writtenLines=""/>
                        </layoutDesc>
                    </objectDesc>
                    <decoDesc>
                        <decoNote type=""/>
                    </decoDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding>
                            <p n="bindingDesc">Halblederband aus der Helmstedter Buchbinderwerkstatt von Anton Friedrich Wirck, zwischen 1763 und 1783. Rest eines Vorsatzblattes: <quote>In hoc libro continentur <gap/>
                                </quote>
                            </p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                    <accMat type=""/>
                </physDesc>
                <history>
                    <p>Herkunft: Provenienz nicht näher zu ermitteln. - Die Hs. ist seit der zweiten Hälfte des 17. Jh. in der Universitätsbibliothek Helmstedt nachweisbar; im Helmstedter Handschriftenkatalog von 1644 (Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°, <locus from="30r">30r</locus>) als <quote>Liber rhetoricus. Epistolæ aliquot Senecæ et aliorum. Iohannes Andreas super arboribus consanguinitatis et affinitatis. Plauti Amphitruo. Ciceronis Paradoxa. Alberti in libros Aristotelis de coele et mundo tractatus introductorius, liegt quer über</quote> nachgetragen. <locus from="1r">1r</locus> entsprechende Helmstedter Signatur: <quote>Misc. 60</quote>, unten der ältere Eintrag: <quote>No 3</quote>.</p>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>
                                    <author>Dieter Merzbacher</author>: Katalog der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften. T. 1: Cod. Guelf. 1 bis 276 Helmst. Beschrieben von Helmar Härtel, Christian Heitzmann, Dieter Merzbacher, Bertram Lesser. Wiesbaden: Harrassowitz, 2012. S. 239-241.</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 217.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Markowski</abbr> 282f.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>