Sermones
Pergament — 152 Bl. — 31 × 20 cm — Riddagshausen (Braunschweig) — 14. Jh.
Lagen: 8 V (81!). 2 IV (97). V (107). IV+2 (117). 3 V (147). III (153). Bleistiftfoliierung (19. Jh.), dabei folgt 56 auf 54. Ab 51v römische Zählung der Sermones als Kolumnentitel, einsetzend mit xix bis lvi. Titel der Sermones und Kolumnentitel für Rubrikatoren am Fußsteg vermerkt, vielfach beschnitten, zuweilen dort am rechten Rand auch Kustoden für Folgeblätter. Reklamanten. Schriftraum: 20,5 × 13,5 cm, 28–30 Zeilen, zweispaltig. Textualis, ein Schreiber. Rubriziert. Zwei- bis vierzeilige, zumeist gespaltene rote (12ra) Lombarden.
Holzdeckel mit Schweinsleder überzogen. Einzelstempel Löwe: s003004. Rosette sechsblättrig: s007409. Rollenstempel Flechtwerk: r000610. Aus der Braunschweiger Werkstatt "Webmuster-Meister" ( w000338). Zwei Schließen, die obere ohne Bügel. Spuren von 2 × 5 Schonernägeln.
Fragment (VS): Pergament. 14. Jh. Textualis. Alphabetisches Register zum Corpus iuris canonici. Rubriziert, quer am linken Rand später eingetragene Notizen in Bastarda.
Abbas in Riddaghes (Zisterzienserkloster Riddagshausen bei Braunschweig) et totus conventus dederunt hunc librum monialibus in Brunceshusen (Kloster Brunshausen OSB bei Gandersheim) et est tercium librum (VS); dazu , 18. – Seit 1573 in der Bibliotheca Julia in Wolfenbüttel. 1618 in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt. Auf dem VS alte Helmstedter Signatur: T. 235.
Nr. 289. — 81. — 12, 617. — 113 und 124.
1ra-b Inhaltsverzeichnis. i Induite vos … römisch gezählt i-liii. Blatt um ein Drittel längs beschnitten (Textverlust).
1va–4vb ›[I]ncipit generalis [ex]hortatio et [v]alde utilis‹. [In] duite vos armaturam dei … [Eph 6,11] [Hec m]ilicia est fratres [karissimi] ta hominis super …
4vb–7ra ›Item exhortacio‹. Non habemus hic manentem civitatem [Hbr 13,14] … Cum multa cottidie in humane fragilitatis condicione … 8, 426 Nr. 2 (Anonymus).
7ra–12ra ›Sermo ad sacerdotes‹. Dicit dominus per Ieremiam prophetam: Preparamini contra Babilonem … [Ier 50,14] Non paratis iaculis quia domino peccavit …
12rb–15va : Sermo. ›Item sermo ad sacerdotes‹. Labia sacerdotis custodiunt scientiam … [Mal 2,7] … Audite fratres karissimi quantum thesaurus dominus … Druck: PL 147, 229A-231C (Auctor incertus). 2, 156 Nr. 72.
15va–22rb : Registrum Epistolarum I, 24. Auszug. ›Sermo ad sacerdotes‹. Valde pertimesco ne commissa mihi plebs … — … immoderatius excrescant. Druck: CC SL 140, 22–31 (Z. 21–340). 1714.
22va–25rb : Sermo. ›Item sermo ad sacerdotes‹. Fecit deus duo magna luminaria … [Gn 1,16] Videamus quid in luminaribus … Druck: PL 147, 234D-236D (Auctor incertus) und 171, 924B-926C (Hildebertus Cenomanensis: Sermones de diversis 44). 8, 14 Nr. 10. bzw. bei Einsatz des hsl. Textes mit dem zweiten Satz ebd. 2, 155 Nr. 72.
25rb-vb . ›Sermo ad divites‹. Discipuli autem esurientes et ceperunt … [Mt 12,1] Noluit in presenti dominus … 3, 883 Nr. 89.
25vb–26rb ›Item de divitibus‹. Preterea fratres karissimi est aliud de divitibus quod peius est …
26rb-va ›Item aliud‹. Est et aliud contrarium genus hominum qui libenter dant … Gleiches Initium in München, BSB, clm 4636, 120v.
26va–28va : Deflorationes sanctorum patrum. Lib. II, Auszug. ›Item‹. Nec solum raptores insaniunt in pauperes Christi sed eciam in ecclesias dei … 28rb, Z. 8 von unten bis Ende: Cogitate igitur fratres … — … ad regales nuptias iuvante domino nostro Ihesu Christo. Amen. Druck: PL 157, 1250C-D.
28va–36rb : Sermones. ›Item exhortacio‹. Convertimini et agite [Ez 18,30] … (28vb) Audite fratres karissimi quanta patientia … (31vb) Arborem fici habebat [Lc 13,6] … (32ra) Dominus et redemptor noster fratres … (34va) ›Item exhortatio bona‹. Audite verbum domini [Os 4,1] … (34va) Osee propheta fratres karissimi cum deum iratum … 2, 155 Nr. 59, 65 und 60.
36rb–38ra ›De timore domini‹. Inicium sapientie timor domini [Ecl 1,16] Timor est inicium et porta per quam itur ad deum …
38ra–40vb . ›De sacerdotibus‹. Sacerdotes nescientes dominum nec officium suum … 5, 220 Nr. 6.
40vb–45vb . ›De victoria Abrahe‹. Quatuor reges adversus [Ps 53,3] … (41ra) Huius prophetiae misterium exposituri altius … 2, 506 Nr. 172.
45vb–47vb . ›Item de sacerdotibus‹. Designavit dominus Ihesus et alios septuaginta [Lc 10,1] … (48ra) Elegit fratres carissimi … 2, 154 Nr. 54.
47vb–49ra . ›In dedicacione ecclesie‹. Facta sunt encenia Iherosolimis [Io 10,22] … Fratres karissimi, edificavit Salomon templum … — … scriptum est enim. Abiit dominus sabbato per sata [Mt 12,1] Bricht ab. Druck: PL 171, 731f. (Hildeberti Cenomanensis Sermo LXXXII). 2, 154 Nr. 47.
49ra–50ra : Commentatio in Cantica Canticorum ex Bernardo contexta. Auszug. ›De tribus statibus amoris‹. Tres sunt status amoris dei in anima christiana … Druck: PL 184, 407C-410D.
50ra-va ›De obediencia‹. Obediencia est clavis David patibulum altare eneum …
50vb–51vb ›De verbo domini‹. Verbum autem domini cottidie in ore gestamus … Darin 51rb, Z. 5 von unten - 51va, Z. 12: PL 177, 675C (Auctor incertus [Hugo de sancto Victore?]).
51vb–54ra ›Item sermo‹. Facite plaustrum novum [I Sm 6,7] … Quod ubi factum est vacce trahebant …
54ra–58va ›In palmis‹. Discipuli cum domino appropinquante Iherusalem … [Mt 21,1; Mc 11,1]. (54rb) Pax illa quam Iherusalem que visio pacis interpretatur …
58va–61rb ›Item ad Sacerdotes‹. In divina creationis altitudine …
61rb–65rb ›De prologo psalterii sermo‹. Beatus vir … [Ps 1,1] Beatus qui ingreditur in sancta et multo beatior qui ingreditur in sancta sanctorum …
65rb–67ra ›De gradibus‹. Constituit descensorios gradus homo iste in sacra pagina …
67ra–71rb , De conflictu duorum regum. (Parabola II). ›De conflictu regum Iherusalem et Babilonie‹. Inter Babilonem et Iherusalem nulla est pax … Druck: Sancti Bernardi opera, ed. , und , Bd. 6/2, Rom 1972, 267–273.
71rb–74ra ›De Seon rege Amorreorum‹. Israhel festinans in terram promissionis promisit inimicos suos ad Seon regem Amorreorum dicens … [Nm 21,21] Israhel interpretatur vir …
74ra–77rb : De Ecclesia quae captiva erat in Aegypto. (Parabola IV). ›De orto sponsi‹. Dilectus meus descendit in ortum suum … [Ct 6,1] Ortus iste sponsi est fidelium congregatio de quorum hodie sollempnitate agitur … Druck: Sancti Bernardi opera (wie bei 67ra), 277–281, Anfang und Schluss abweichend.
77rb–81rb : De filio regis. (Parabola I). ›De conflictu viciorum et virtutum‹. Rex dives et potens deus omnipotens filium sibi fecit hominem … Druck: Sancti Bernardi opera (wie bei 67ra), 261–267. Vgl. 2, 806 Nr. 31. (Hugo de sancto Victore).
81rb–88va ›De throno Salomonis‹. Salomon fecit sibi thronum [III Rg 10,18] … Non solum Salomon verum eciam David qui Salomonem precessit …
88va–97rb : Sermones. ›De filiis Israel‹. Dominus eduxit filios Israhel de Egipto … Res hec gesta fratres carissimi magnum nostri profectus insinuat sacramentum … (90vb) ›De Samuele‹. Ait Samuel [III Rg 7,5] … Samuel bonos … (95ra) En lectulum Salomonis … [Ct 3,7] Salomon qui pacificus … 5, 220 Nr. 7. 8 und 14.
97rb–100rb ›Exhortacio‹. Hodie, karissimi, si vocem domini audieritis … [Hbr 3,15]. Sed aperite aures vestras interiores …
100rb–104ra ›De timore‹. Deum time [Ecl 12,13] … (100va) Hec duo sunt ligna quibus erectis infigimus gradus …
104ra–108va : Sermones. ›De misterio crucis‹. Facta erat quedam inimicicia inter deum et hominem … 2, 162 Nr. 41. Abweichender Schluss. (106rb) ›De penitentibus‹. Audiam quid loquitur … [Ps 84,9] David regum summus et propheta eximius … Ebd. Nr. 40 bzw. 788 Nr. 28 (Hugo de s. Victore).
108va–111ra ›De pennis columbe‹. Quis dabit mihi pennas … [Ps 54,7] Ecce alter Petrus qui periclitantur in mari …
111ra–112va ›De sacerdotibus‹. Quis putas est fidelis servus [Mt 24,45] … (111rb) Hec verba redemptoris magni sunt ponderis … 6, 344 Nr. 21.
112va–115vb ›De compunctione‹. Beati qui lugent … [Mt 5,5] Dulcis et iocunda est ista promissio … 8, 307 Nr. 1. (Anonymus).
115vb–117va : Sermo. ›Dominica In annunciacione‹. Ave inquid angelus ad Mariam [Lc 1,28] O celestis, o nova nectare delibata … 2, 163 Nr. 5. und 9, 376 Nr. 205.
117va–120vb ›De novo cantico‹. Sancti spiritus assit nobis gratia. Cantate domino canticum novum. Vestrum est et ad vos pertinet novum cantare canticum …
120vb–126va ›De misterio dominice oracionis‹. Pater noster … [Mt 6,9] Hec dominica oracio brevis quidem est sed valde subtilis … 8, 309 Nr. 61.
126va–128vb : De tribus filiabus regis. (Parabola V). ›De rege qui habuit tres filias‹. Rex nobilis et potens tres habuit filias … Druck: Sancti Bernardi opera (wie bei 67ra), 282–285.
128vb–131ra : Sermo. ›De ascensione‹. Ascendens Christus in altum captivam … [Eph 4,8] Quod audivimus et vidimus … 2, 157 Nr. 9. und 4, 637 Nr. 9 (Petrus Comestor).
131ra–133va : Sermo LXXXVII. (In dedicatione ecclesie sancti Nicolai. Sermo VI). ›In dedicacione‹. Salomon edificavit templum in Iherusalem septem annis … Druck: PL 171, 748B-752A.
133va–134va : Sermo. ›De tribus professionibus‹. De cunctis hominum generibus, fratres karissimi … 3, 881 Nr. 57.
134va–135va ›Exhortatio satis bona‹. Sicut ex libro sancti prophete Ezechielis audivimus omnium sacrarum scripturarum summam in tribus tantummodo verbis …
135va–136vb ›De disciplina‹. Per multas tribulaciones fratres karissimi … [Act 14,21] Si enim Christum oportuit pati … 8, 731 Nr. 7.
136vb–138rb : Sermo. ›Exhortacio‹. Oportet fratres karissimi ut tota mentis intentione inquirere … 3, 881. Nr. 58 bzw. 8, 731 Nr 8.
138rb–139rb ›Ad divites‹. Verba domini fratres karissimi sunt quia dives difficile intrabit … [Mt 19,23] 8, 711 Nr. 8. (Anonymus).
139rb–140rb : Sermo. ›Exhortacio‹. Venite ad me omnes … [Mt 11,28] Audite fratres karissimi quantum effectum dilectionis 2, 154 Nr. 52.
140rb–141rb : Sermo. ›De elemosina‹. Quanti sit elemosinam facere. Sentenciam domini in ewangelio fratres advertite … 3, 880 Nr. 47.
141rb–142vb , Sermo LIV in Cantica canticorum. Auszug. ›Item. Sermo beati Bernhardi abbatis‹. In veritate didici nil eque efficax esse … Druck: Sancti Bernardi opera, ed. , und , Bd. 2, Rom 1958, 108 Zeile 22 - 111.
142vb–147rb : De coenobiorum institutis. Auszug: Lib. IV, cap. 32–43. ›Exhortacio Pinusii (= Pynuphii) abbatis‹. Nosti frater quod diebus pro foribus excubans hodie sis receptus … Druck: 17, 71–78. 513.
147rb–148vb : Sermo XXXVI. Auszug. ›Magister Petrus Longobardus. De triplici vetustate et triplici novitate‹. Hortatur nos apostolus Paulus dicens: Sicut portavimus ymaginem … [I Cor 15,49] … Druck: PL 171, 529A-530B.
148vb–152vb : Sermo XXXIX in Cantica canticorum. Auszug. ›Sermo beati Bernhardi abbatis‹. Equitatui meo in curribus pharaoni … [Ct 1,8] Ante omnia in his verbis libenter accipimus … Druck: Sancti Bernardi opera (wie bei 141rb), 18–23 (Z. 21).
152vb–153ra : Sermo. ›Hugo de porta et ostio et secreto‹. Maria porta et Christus ostium pater occultum … — … donec consoleris et coroneris. 2, 799 und 8, 226 (Anonymus). – 153rb-v leer.
- Lizenzangaben korrigiert (schassan, 2020-04-17)
- Normdaten ergänzt oder korrigiert. (schassan, 2015-09-04)
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften Teil I.