<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_299-1-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 299.1 Helmst. (Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil II: Cod. Guelf. 277 bis 370 Helmst. Mit einem Anhang: Die mittelalterlichen Handschriften und Fragmente der Ehemaligen Universitätsbibliothek Helmstedt, beschrieben von Bertram Lesser. Wiesbaden 2022.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName key="DFG">Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2008"/>
                <date type="digitised" when="2019-05-02"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/299-1-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/299-1-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
            <!--<idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/299-1-helmst5</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil II</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2019-08-20">Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt.</change>
            <change who="schassan" when="2015-09-04">Normdaten ergänzt bzw. korrigiert.</change>
            <change who="lesser" when="2023-01-15">Überarbeitung abgeschlossen; gleicher Stand wie im gedruckten Katalog.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_299-1-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0299-0001">Cod. Guelf. 299.1 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0332">332</idno>
                    </altIdentifier>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Manuscripta Mediaevalia Objektnummer</collection>
                        <idno>32412164,T</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Johannes de Cervo iunior. Gregorius Heimburg. Theodorus de Lellis. Nicolaus Tempelfeld. Pius II papa</title>
                    <note type="caption">Papier — 45 Bl. — 30 x 21,5 cm — Süddeutschland — 15. Jh.</note>
                </head>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p>Aus zwei Teilen zusammengesetzt: I <locus from="1r" to="2v">1r–2v</locus>, II <locus from="3r" to="45v">3r–45v</locus>. </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="45">45 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="30">30</height>
                                    <width unit="cm" quantity="21.5">21,5</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>45</quote>. </foliation>
                            <condition>
                                <p>Bl. <locus from="1">1</locus> und <locus from="2">2</locus> lose, restauriert. </p>
                            </condition>
                        </supportDesc>
                    </objectDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="false" notBefore="1763" notAfter="1785">
                            <p>Halbledereinband des 18. Jh., Pappdeckel wie bei <ref type="mss" cRef="277-helmst">Cod. Guelf. 277 Helmst.</ref> mit dunkelbraun marmoriertem Kiebitzpapier kaschiert, aus der Werkstatt des Buchbinders <rs type="person" ref="#wirck_anton_friedrich">Anton Friedrich Wirck</rs> in Helmstedt.</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <acquisition>
                        <p>Beide Teile wurden mit der übrigen Bibliothek des Matthias Flacius Illyricus am <date>20.4.1597</date> von Herzog Heinrich Julius von Braunschweig-Lüneburg erworben, 1614 im Gesamtkatalog der Wolfenbütteler Hofbibliothek von Liborius Otho nicht eindeutig identifizierbar, vermutlich unter den <quote xml:lang="la">Manuscripta absque titulo</quote> (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00312">p. 310</ref> [307]) subsumiert. <date>1618</date> aus Wolfenbüttel in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt; <date>1644</date> in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00008">1v</ref>) als <quote xml:lang="la">Expiatio erroris Cardinalis Cusani scripta in castris ad Viennam anno 1461. Vorn bis auf das 132. blatt defect. Cusanus contra quendam Georgium et Bohemos, cum miscellis aliis</quote> unter den <quote xml:lang="la">Theologici <supplied>MSS<hi rend="sup">ti</hi>
                                </supplied> in folio</quote> nachgewiesen, auf dem <locus from="VS">VS</locus> die entsprechende Helmstedter Signatur <quote>T. Fol. 9.</quote> Nach der Neubindung im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-51">BA III, 51</ref>) unter Nr. <quote>58</quote> beschrieben. Die Tatsache, dass erst hier <quote xml:lang="la">Joannis de Cervo legum professoris epistola ad Gregorium XII antistitem Romanum, scripta Brixine anno 400 septimo Martini episcopi</quote> an erster Stelle genannt ist, legt den Schluss nahe, dass die beiden Einzelbl. des ersten Handschriftenteils zwischen 1644 und 1797 an ihren gegenwärtigen Platz im Codex gelangten. Ob sie zunächst aus diesem oder einem anderen Band der flacianischen Bibliothek stammten, kann nicht mehr festgestellt werden.</p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil II: Cod. Guelf. 277 bis 370 Helmst. Mit einem Anhang: Die mittelalterlichen Handschriften und Fragmente der Ehemaligen Universitätsbibliothek Helmstedt, beschrieben von Bertram Lesser. Wiesbaden 2022.</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 332.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Waitz/Holder-Egger</abbr>, 418.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Bollbuck</abbr>, 96, 134, 199.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart xml:id="_299-1-helmst_I">
                    <msIdentifier>
                        <idno>I</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Süddeutschland</origPlace>
                        <origDate notBefore="1401" notAfter="1425">15. Jh., 1. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="1r" to="2v">1r–2v</locus>
                            <author ref="#johannes_de_cervo_iunior">Johannes de Cervo iunior</author>
                            <title>Epistula ad Gregorium XII papam<note> (<rs type="place" ref="#brixen">Brixen</rs>, <date>11.11.1407</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Domino Gregorio XII antistiti Romano secundum vota universalitatis humane cessuro</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sepe tibi relatum quod scribo sancte pater arbitror pluriesque expressum a pluribus qui in id summam ingenii sui coegerant</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Saepe tibi relatum quod scribo sancte pater arbitror pluriesque expressum a pluribus</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">valeatis si quid in te boni spem est lapsamque precor erigat famam</explicit>
                            <colophon xml:lang="la">Brixine <date when="1407-11-11">anno CCCCVII<hi rend="sup">o</hi> Martini episcopi</date>. Humilis catholice ecclesie zelator <w>Jo<supplied>hannes</supplied>
                                </w> de Cervo inter legum professores minimus</colophon>
                            <note>Bislang ältester Überlieferungsträger dieses Textes; beim Verfasser handelt es sich um den mittleren der drei gleichnamigen Kölner Juristen.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl xml:id="opac_023180803">
                                    <author>H. Heimpel</author>, Scheltrede eines Professors des Bürgerlichen Rechts, des Kölner doctor legum Johannes "vam Hirtze" an Papst Gregor XII. (Brixen, am 11. November 1407), in: Festschrift für Franz Wieacker zum 70. Geburtstag, hrsg. von <editor>O. Behrends</editor> u. a., Göttingen 1978, 254–260, hier 252–260 (mit dieser Hs.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schulte</abbr> 2, 381 Nr. 216;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Heimpel <hi rend="normal">Vener</hi>
                                    </abbr>, 443, 1044.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Glocke, zwischen zwei Bindedrähten, ohne Beizeichen, Klöppel mit Wellenband verbunden</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE2730-PO-40490">DE2730-PO-40490</ref>
                                        </bibl> (<date>1409</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">2 Bl. </measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="30">30</height>
                                        <width unit="cm" quantity="21.5">21,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>I (2). </collation>
                                <condition>Die beiden Bl. liegen lose im Codex. </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="51 53" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="26">26</height>
                                            <width unit="cm" quantity="19">17–19</width>
                                        </dimensions>, 
						einspaltig, 51–53 Zeilen. </p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda caprust" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Bastarda, eine Hand, Capitalis rustica als Auszeichnungsschrift. <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Auszeichnungsschrift</term>
                                            <index>
                                                <term>Capitalis rustica</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <p>Die beiden Blätter gehörten vermutlich zu einem umfangreicheren Codex, der im ersten Viertel des 15. Jh. im süddeutschen Raum entstanden sein dürfte.</p>
                        </origin>
                    </history>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_299-1-helmst_II">
                    <msIdentifier>
                        <idno>II</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Nürnberg</placeName>, Benediktinerkloster St. Ägidien</origPlace>
                        <origDate notBefore="1451" notAfter="1475">15. Jh., 3. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="3r" to="9v">3r–9v</locus>
                            <author ref="#gregorius_heimburg">Gregorius Heimburg</author>
                            <title>Invectiva in Nicolaum de Cusa</title>
                            <incipit xml:lang="la">Cancer Cusa Nicolae qui te Cardinalem Brixinensem vocas cur non prodis in palestram qui te grecum et latinum gloriaris cur non palam pergis ad certamen literarum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Cancer Cusa Nicolae qui te Cardinalem Brixinensem vocas cur non prodis in palaestram qui te graecum et latinum gloriaris cur non palam pergis ad certamen litterarum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">prosperaberis domino propitiante. Datum in felicibus castris militaribus obsidionis Wienne Austrie apud sanctum Marcum qua via ducit in Ungariam <date when="1461-08-13">idibus Augusti Anno etc. LXI<hi rend="sup">o</hi>
                                </date>
                            </explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Hec sit expiatio erroris Cardinalis Cusani</finalRubric>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Goldast</abbr> 2, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01646">1626</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01653">1631</ref>;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_192035312">Rerum Germanicarum Scriptores varii…, Bd. 2, hrsg. von <editor>M. Freher</editor> und <editor>B. G. Struve</editor>, Straßburg 1717, 255–265;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_166118052">Thomas Ebendorfer, Chronica pontificum Romanorum, hrsg. von <editor>H. Zimmermann</editor>, München 1994 (<abbr>MGH SS <hi rend="normal">rer. Germ. N.S.</hi>
                                    </abbr> 16), <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._N._S._16_S._515">515</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._N._S._16_S._537">537</ref> (abweichend).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl xml:id="opac_129516422">
                                    <author>A. Jäger</author>, Regesten und urkundliche Daten über das Verhältniss des Cardinals Nicolaus von Cusa, als Bischof von Brixen, zum Herzoge Sigmund von Österreich und zu dem Lande Tirol von 1461 bis 1464, in: Archiv für Kunde österreichischer Geschichts-Quellen 7 (1851), 173–186, hier 178;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_138593981">
                                    <author>A. Jäger</author>, Der Streit des Cardinals Nicolaus von Cusa mit dem Herzoge Sigmund von Österreich als Grafen von Tirol. Ein Bruchstück aus den Kämpfen der weltlichen und kirchlichen Gewalt nach dem Concilium von Basel, Bd. 2., Innsbruck 1861, 235f.;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_052475913">
                                    <author>P. Joachimsohn</author>, Gregor Heimburg, Bamberg 1891, ND Aalen 1983, 226–228;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 5, 398;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 2040;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 629–643, hier 638 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_032425902">
                                    <author>M. Watanabe</author>, Duke Sigmund and Gregor Heimburg, in: Festschrift Nikolaus Grass, Bd. 1: Abendländische und deutsche Rechtsgeschichte, Geschichte und Recht der Kirche, Geschichte und Recht Österreichs, hrsg. von <editor>L. Carlen</editor> und <editor>F. Steinegger</editor>, Innsbruck, München 1974, 559–573, hier 567;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_024884871">
                                    <author>H. Zimmermann</author>, Der Cancer Cusa und sein Gegner Gregorius-Errorius. Der Streit des Nikolaus Cusanus mit Gregor Heimburg bei Thomas Ebendorfer, in: Österreichisches Archiv für Kirchengeschichte 34 (1983/84), 10–28; ND in: Ders., Im Bann des Mittelalters. Ausgewählte Beiträge zur Kirchen- und Rechtsgeschichte, hrsg. von <editor>I. Eberl</editor> und <editor>H.-H. Kortüm</editor>, Sigmaringen 1986, 133–151;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 449f. Nr. 11.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="10r" to="15v">10r–15v</locus>
                            <author ref="#theodorus_de_lellis">Theodorus de Lellis</author>
                            <title>Replica contra Gregorium Heimburg</title>
                            <incipit xml:lang="la">Oblatrantem te Gregori et adversus Cristum dominum ore sacrilego et impiis vocibus obstrepentem Pius pontifex maximus iure contempsit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Oblatrantem te Gregori et adversus Christum dominum ore sacrilego et impiis vocibus obstrepentem Pius pontifex maximus iure contempsit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">apostolica auctoritate dampnatus nunquam ab anathematis vinculis exeundus etc</explicit>
                            <filiation>Incipit und Explicit identisch mit <ref type="altMs">Augsburg, SSB, 2° Cod. 185</ref>, 215r–226v (<bibl>
                                    <abbr>Augsburg SSB 3</abbr>, 134</bibl>). </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Goldast</abbr> 2, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01617">1595</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01626">1604</ref>;</bibl>
                                <bibl>Rerum Germanicarum Scriptores varii…, Bd. 2 (s. oben), 214–228;</bibl>
                                <bibl xml:id="gbv_239416279">Defensorium obedientiae apostolicae et alia documenta, edited and translated by <editor>H. A. Oberman</editor>, <editor>D. E. Zerfoss</editor> and <editor>W. J. Courtenay</editor>, Cambridge/Mass. 1968, 282–347 (mit engl. Übers.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 4, 154;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 14710;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 184–186;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Joachimsohn</author> (s. oben), 228f.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="16r" to="17v">16r–17v</locus>
                            <author ref="#gregorius_heimburg">Gregorius Heimburg</author>
                            <title>Appellatio contra excommunicationem<note> (<date>Januar 1461</date>)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Vis consilii expers mole ruit sua vim temperatam in sublime provehit deus</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Vis consilii expers mole ruit sua vim temperatam in sublime provehit deus</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">prout iuris publici racio poscit salvo iure addendi omnibusque remediis moribus et legibus introductis</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Flacius <hi rend="normal">Antilogia papae</hi>
                                    </abbr>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10207652/image_618">588</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10207652/image_636">606</ref> (editio princeps nach dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Goldast</abbr> 2, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01614">1592</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01617">1595</ref>;</bibl>
                                <bibl>Rerum Germanicarum Scriptores varii…, Bd. 2 (s. oben), 211–214;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_196937973">
                                    <abbr>MGH SS <hi rend="normal">rer. Germ. N.S.</hi>
                                    </abbr> 13, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._N._S._13_S._516">516</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._N._S._13_S._524">524</ref> (abweichend).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 24642;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 629–643, hier 637 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 175;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 173f., 184;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Watanabe</author> (s. oben), 569 (Anm. 61 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_020695608">
                                    <author>R. Kemper</author>, Gregor Heimburgs Manifest in der Auseinandersetzung mit Pius II., Mannheim 1984 (Sodalitas litteraria Rhenana, Denk-Schriften 1);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 448f. Nr. 2<hi rend="sup">5</hi>.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="17v" to="22r">17v–22r</locus>
                            <author ref="#nicolaus_tempelfeld_de_brega">Nicolaus Tempelfeld de Brega</author>
                            <title>Tractatus contra Georgium de Podiebrad assertum regem Bohemiae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Ordo nature et racionis exigit quod ubi magna ymminent pericula <sic>cautela</sic> adhibende sunt habundanciores</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Ordo naturae et rationis exigit quod ubi magna imminent pericula cautelae adhibendae sunt habundantiores</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">constanter autem pugnantibus martirii palmam et glorie coronam prestabit. Quam omnibus concedere dignetur pater et filius et spiritus sanctus unus deus per secula benedictus Amen</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_139730605">
                                    <author>M. Jordan</author>, Das Königthum Georg’s von Podĕbrad. Ein Beitrag zur Geschichte der Entwicklung des Staates gegenüber der katholischen Kirche, Leipzig 1861, 372–388 Nr. I.G.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 15056;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 11, 1507–1512, hier 1510 Nr. 2;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 11, 116f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>G. Roth</author>, "Wider die Anfechtungen der Ketzer". Nikolaus Tempelfelds Traktat <hi rend="font-style:italic">Ordo nature et racionis</hi> in der Übersetzung durch Peter Eschenloer. Edition und Erläuterungen, in: Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 69 (2020), 209–254 (216 Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="22r" to="25v">22r–25v</locus>
                            <author ref="#nicolaus_tempelfeld_de_brega">Nicolaus Tempelfeld de Brega</author>
                            <title>Tractatus utrum liceat electo in regem Bohemiae dare oboedientiam<note> (versio mutata abbreviataque)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Ad questionem qua queritur utrum salva consciencia in regno Bohemie heresi et scismate infecto dari possit obediencia regi eiusdem condicionis electo sit hec prima assercio: Necessarium est hominem deo placere volentem caute videre</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Ad quaestionem qua quaeritur utrum salva conscientia in regno Bohemiae haeresi et schismate infecto dari possit oboedientia regi eiusdem conditionis electo sit hec prima assertio: Necessarium est hominem deo placere volentem caute videre</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">electio illa est nulla tam ex parte electi quam eligencium quam eciam modi eligendi ut dictum est. Ita eciam nulla est subsecuta coronacio et confirmacio</explicit>
                            <note>Soweit dies anhand der völlig unzureichenden Editionssituation zu erkennen ist, liegt hier eine stark abbreviierte Fassung des sehr umfangreichen antihussitischen Traktats vor. Der Bearbeiter eliminierte alle Passagen, die konkrete historische bzw. archivalische Quellen verarbeiten und exzerpierte nur jene Teile des Textes, die allgemeine Argumente bzw. Sätze aus dem römischen bzw. kanonischen Recht bieten und den Text damit über die konkrete Entstehungssituation hinaus benutzbar machen. Der Auszug enthält daher nur 20 der insgesamt 26 Assertiones – assertio I–VI in der Hs. entsprechen inhaltlich, aber nicht wörtlich den assertiones I–VI im Original, die historisch-narrativen assertiones VII–XII fehlen ersatzlos, so dass die assertiones VII–XX in der Hs. inhaltlich den assertiones XIII–XXVI des Originals entsprechen. Die conclusio responsiva und der gesamte anschließende historische Abschnitt, der etwa die Hälfte des Originals ausmacht, wurden dagegen vollständig weggelassen. Das hier zitierte Explicit des Exzerpts fehlt in der Ausgabe völlig.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (nach der Breslauer Hs., stark gekürzt)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>J. Loserth</abbr>, Die Denkschrift des Breslauer Domherrn Nikolaus Tempelfeld von Brieg über die Wahl Georgs von Podiebrad zum König von Böhmen. Ein Beitrag zur Hussitengeschichte des Johannes Cochlaeus, in: Archiv für österreichische Geschichte 61 (1880),  89–187, der stark gekürzte Text auf 133–187.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 11, 1507–1512, hier 1510f. Nr. 3;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 11, 116f.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="25v" to="28r">25v–28r</locus>
                            <title>Invectiva contra Sigismundum ducem Austriae<note> (<date>Frühjahr/Sommer 1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Hiis papalibus respondet illud Gregorii. Center <supplied>sic, recte: Cancer</supplied> cusa Nicolae</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Citatus es Sigismunde ex Austrie principibus tamquam suspectus de heresi et non recte senciens de articulo militantis ecclesie</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Citatus es Sigismunde ex Austriae principibus tamquam suspectus de haeresi et non recte sentiens de articulo militantis ecclesiae</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">viri sunt facito ne dicta plaga correptus infamis peccator moriaris etc. et tantum de illo</explicit>
                            <note>Stammt aus der Umgebung des Kardinals Nicolaus de Cusa. Ungedruckt, vgl. </note>
                            <listBibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 178;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit 2 (s. oben), 233f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Joachimsohn</author> (s. oben), 224–226.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Documenta</term>
                                    <index>
                                        <term>Invectiva contra Sigismundum ducem Austriae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="28r" to="29r">28r–29r</locus>
                            <title>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis I ad collegium cardinalium Romanae ecclesiae<note> (<rs type="place" ref="#brixen">Brixen</rs>, <date>14.7.1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Epistola prima capituli Brixinensis ad cetum cardinalium</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Reverendissimis in Christo patribus ac dominis sancte Romane ecclesie cardinalibus <gap reason="omitted"/> et honorem cum omni veneracione pro salute. Reverendissimi patres et domini clementissimi et si dominus Ihesus Cristus nascentis ecclesie sue policiam sub regimine monarchico fundarit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Reverendissimis in Christo patribus ac dominis sanctae Romanae ecclesiae cardinalibus <gap reason="omitted"/> et honorem cum omni veneratione pro salute. Reverendissimi patres et domini clementissimi et si dominus Iesus Cristus nascentis ecclesiae sue politiam sub regimine monarchico fundarit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ac confirmet quomodo in clemenciam aut severitatem si qua subest mitigare valeatis. Datum Brixine</explicit>
                            <note>Ungedruckt, vgl. </note>
                            <listBibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 180f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 272f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Joachimsohn</author> (s. oben), 238 (Exzerpt gedr. in Anm. 5).</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Documenta</term>
                                    <index>
                                        <term>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis I ad collegium cardinalium Romanae ecclesiae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="8">
                            <locus from="29r" to="29v">29r–v</locus>
                            <title>Littera introductoria ad sequentes epistulas</title>
                            <rubric xml:lang="la">Zedula includenda litteris sequentibus capituli</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Reverendissimi patres appellamus a processibus et comminacionibus severissimis reverendissimi patris domini Sancti Marci apostolici commissarii</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Reverendissimi patres appellamus a processibus et comminationibus severissimis reverendissimi patris domini Sancti Marci apostolici commissarii</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et de personis causidicis sub debitis honorariis provideatur</explicit>
                            <note>Ungedruckt.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Documenta</term>
                                    <index>
                                        <term>Littera introductoria ad sequentes epistulas</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="29v">29v</locus>
                            <title>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis ad Pium II papam<note> (<rs type="place" ref="#brixen">Brixen</rs>, <date>15.6.1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Epistola domino Sanctissimo a capitulo Brixinensi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sanctissime etc. primus in Christo pater dominus et pontifex noster Cardinalis Brixinensis literis ad nos datis quibus asseruit se mandato Sanctitatis vestre id facere poposcit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Sanctissime etc. primus in Christo pater dominus et pontifex noster Cardinalis Brixinensis litteris ad nos datis quibus asseruit se mandato Sanctitatis vestrae id facere poposcit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">exorabilem dignetur efficere. Datum Brixine die XV Junii MCCCCLXII</explicit>
                            <note>Ungedruckt. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Documenta</term>
                                    <index>
                                        <term>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis ad Pium II papam</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="29v" to="31v">29v–31v</locus>
                            <title>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis II ad collegium cardinalium Romanae ecclesiae<note> (<rs type="place" ref="#brixen">Brixen</rs>, <date>15.7.1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Epistola secunda a Capitulo Brixinensi Cetui cardinalium missa</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Iam pridem Reverendissimis patribus vestris scripsisse meminimus excusaciones atque ut bona fiducia remur expugnaciones</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Iam pridem Reverendissimis patribus vestris scripsisse meminimus excusationes atque ut bona fiducia remur expugnationes</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ventum posse lentescere nisi vestrarum <w>r<supplied>everendissimi</supplied>
                                </w>
                                <w>p<supplied>atres</supplied>
                                </w> hortatu liquescat. Quas deus servare dignetur</explicit>
                            <note>Ungedruckt.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Documenta</term>
                                    <index>
                                        <term>Epistula capituli ecclesiae Brixinensis II ad collegium cardinalium Romanae ecclesiae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="11">
                            <locus from="31v" to="32r">31v–32r</locus>
                            <author ref="#louis_xii_france_roi">Ludovicus XII Franciae rex</author>
                            <title>Epistula ad Pium II papam<note> (<rs type="place" ref="#tours">Tours</rs>, <date>27.11.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Obediencia regis Francie cum renunciacione Pragmatice sanctionis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Ludwicus dei gracia Francorum rex tibi serenissimo ac beatissimo patri nostro Pio pape II obedienciam filialem et plenos devocionis affectus. Deum solum scientes esse cuius providencia bene consulitur rebus humanis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Ludowicus dei gratia Francorum rex tibi serenissimo ac beatissimo patri nostro Pio papae II oboedientiam filialem et plenos devotionis affectus. Deum solum scientes esse cuius providentia bene consulitur rebus humanis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">eosque qui tibi contumaces fuerint pro tuo iussu comprimemus et refrenabimus. Datum etc</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_145981878">Aeneae Sylvii Piccolominei (Pontificis Pii II.) opera quae extant omnia…, Basileae 1571 (<abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+P+3094">P 3094</ref>), 863.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="12">
                            <locus from="32r" to="32v">32r–v</locus>
                            <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa</author>
                            <title>Oratio in occursu capitis sancti Andreae habita<note>  (<date>12.4.1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Oratio Pii pape secundi in prato extra urbem in <sic>sugistro</sic> ad hoc preparato ad suscipiendum caput sancti Andree apostoli 12. Aprilis Anno 62 astante senatu cardinalium prelatorumque magna corona</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Advenisti tandem o sacratissimum sancti apostoli caput Thurcorum tua te sede furor expulit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Advenisti tandem o sacratissimum sancti apostoli caput Turcorum tua te sede furor expulit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et ad naciones barbaras que Christum dominum inhonorant. Amen</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_146031369">
                                    <author>J. D. Mansi</author>, Pii II pontificis maximi olim Aeneae Sylvii Piccolominei Senensis Orationes Politicae …, Bd. 2, Lucca 1757, 146f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>H. Holstein</author>, Die Begrüssungsrede des Papstes Pius II. bei der Ankunft des Hauptes des h. Andreas in Rom am 12. April 1462, in: Zeitschrift für vergleichende Litteraturgeschichte und Renaissance-Litteratur NF 2 (1889), 364f.;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_038145421">Pii II. commentarii rerum memorabilium que temporibus suis contigerunt, hrsg. von <editor>A. van Heck</editor>, Bd. 2, Città del Vaticano 1984 (Studi e testi 313), 472f. (leicht geänderter Wortlaut).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 837;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>C. Barsanti</author>, In memoria del reliquiario del Sacro Capo dell’apostolo Andrea, in: Enea Silvio Piccolomini: Pius secundus, poeta laureatus, pontifex maximus, hrsg. von <editor>M. Sodi</editor>, Rom 2007, 319–340;</bibl>
                                <bibl>Orations "Advenisti tandem / Si loqui possent" of Pope Pius II (12–13 April 1462, Rome). Edited and translated by <editor>M. von Cotta-Schönberg</editor>. Final edition, 1st version. (Orations of Enea Silvio Piccolomini/Pope Pius II; 67–68), <ref target="https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01234345/document">Online-Ausgabe 2019</ref>, 26–32 (mit dieser Hs., 14 und 22 genannt, Sigle X).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="13">
                            <locus from="32v">32v</locus>
                            <title>Oratio oratoris Romani in occursu capitis Sancti Andreae habita</title>
                            <rubric xml:lang="la">Oracio oratoris romani ad papam de eodem</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Si urbem legum honestatisque matrem Romam quasi sponsam ornatam viro suo hac hora conspexisti pontifex maxime mirari dignum non est</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Si urbem legum honestatisque matrem Romam quasi sponsam ornatam viro suo hac hora conspexisti pontifex maxime mirari dignum non est</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quando placuit <sic>pulcerrima</sic> alia oracione quamvis brevi perstringerim</explicit>
                            <note>Ungedruckt. Die Rede ist im Kontext der Reliquientranslation von 1462 bislang unbekannt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="14">
                            <locus from="32v" to="33r">32v–33r</locus>
                            <title>Oratio ad reditum Pii II papae de Mantua in urbem habita<note> (<date>Jan./Febr. 1460</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Et sequitur Oracio informalis quando papa Pius de Mantua reversus fuit</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Quanta Romane civitati affertur hodierna die beatissime pater leticiam et voluptatem non omni modo quispiam eloqui non posset</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quanta Romanae civitati affertur hodierna die beatissime pater laetitiam et voluptatem</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et imperio quando esse erit sanctitati tue inmortale nomen et gloria sempiterna Amen</explicit>
                            <note>Ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="15">
                            <locus from="33r" to="34v">33r–34v</locus>
                            <author ref="#gregorius_heimburg">Gregorius Heimburg</author>
                            <title>Appellatio Sigismundi ducis Austriae<note> (<date>16.3.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Appellacio Sigismundi contra evocacionem ut respondeat de fide</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sigismundus dei gracia etc. Austrie Stirye Carinthie et Karniole Comesque Tirolis etc. universis iusticie cultoribus fautoribus innocencie ceterisque quos virtus humanitatis ad compassionem oppressorum adhortatur. Notum esse cupimus quod Romanus pontifex non dum saciatus iniuriis suis quibus nos ac subditos nostros afficit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Sigismundus dei gratia etc. Austriae Stiriae Carinthiae et Karniolae Comesque Tirolis etc. universis iustitiae cultoribus fautoribus innocentiae caeterisque quos virtus humanitatis ad compassionem oppressorum adhortatur. Notum esse cupimus quod Romanus pontifex non dum satiatus iniuriis suis quibus nos ac subditos nostros afficit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">laycis Tridentinensis Salczburgensis Curiensis Frisengensis et Augustensis dyocesis testibus ad premissa vocatis etc</explicit>
                            <filiation>Eine Abschrift nach dieser Hs. in den teilweise zur Druckvorbereitung dienenden <quote xml:lang="la">Collectanea Flaciana</quote> in <ref type="mss" cRef="743-8-helmst">Cod. Guelf. 743.8 Helmst.</ref>, 3r–12v. </filiation>
                            <note>Anfang und Schluss weichen vom Druck ab, vgl. dazu das Regest nach einem Notariatsinstrument bei <bibl xml:id="opac_30893136X">
                                    <author>J. Chmel</author>, Regesta chronologico-diplomatica Friderici III. Romanorum imperatoris…, Bd. 1, Wien 1859, Nr. 3860.</bibl>
                            </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Goldast</abbr> 2, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01602">1580</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01605">1583</ref>;</bibl>
                                <bibl>Rerum Germanicarum Scriptores varii…, Bd. 2 (s. oben), 193–197.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 637f. (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 177;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 269–272;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Joachimsohn</author> (s. oben), 215–218;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Watanabe</author> (s. oben), 570;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 448 Nr. 2<hi rend="sup">3</hi>.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="16">
                            <locus from="35r" to="39r">35r–39r</locus>
                            <author ref="#rudolfus_de_ruedesheim">Rudolfus de Rüdesheim</author>
                            <title>Relatio de congregatione principum Moguntiae habita<note> (<rs type="place" ref="#mainz">Mainz</rs>, <date>4.6.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Responsa Oratorum pape de annatis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Primus punctus fuit de annatis ecclesiarum quas prelati dicunt non esse debitas ecclesie Romane nisi vel consuetudine vel pietate quadam ac humanitate prelatorum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Primus punctus fuit de annatis ecclesiarum quas praelati dicunt non esse debitas ecclesiae Romanae nisi vel consuetudine vel pietate quadam ac humanitate praelatorum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">per personas ecclesiasticas et auctoritate apostolica dumtaxat levetur</explicit>
                            <note>Der eigentliche Prozessbericht ist vom Textbeginn durch eine Zwischenrubrik (<locus from="35r">35r</locus>) abgetrennt: <quote type="rubric" xml:lang="la">Processum contra Sigismundum et de decimis et contra Gregorium</quote>.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (umfangreicher)</head>
                                <bibl xml:id="BV010736446">
                                    <author>J. P. Zaun</author>, Rudolf von Rüdesheim, Fürstbischof von Lavant und Breslau, ein Lebensbild aus dem 15. Jahrhundert, Frankfurt/M. 1881, 67–109.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 178;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 221–223;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_434497118">
                                    <author>C. Menzel</author>, Diether von Isenburg, Erzbischof von Mainz 1459–1463. Ein Beitrag zur Geschichte der staatlichen und kirchlichen Reformbestrebungen des 15. Jahrhunderts, Erlangen 1868, 141–149;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Daniels</abbr>, 73 (Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="17">
                            <locus from="39r" to="39v">39r–v</locus>
                            <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa</author>
                            <title>Bulla 'Fundante Christo salvatore'<note> (<rs type="place" ref="#rom">Rom</rs>, <date>29.1.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum dei universis christi fidelibus <sic>pro</sic> provincias Aquilegensis Salczburgensis et Maguntinensis ac Bambergensem diocesim constitutis salutem et apostolicam benedictionem. Fundante Christo salvatore nostro sanctam katholicam et apostolicam ecclesiam</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum dei universis christi fidelibus per provincias Aquilegensis Salzburgensis et Maguntinensis ac Bambergensis diocesin constitutis salutem et apostolicam benedictionem. Fundante Christo salvatore nostro sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">in forma ecclesie consueta concedimus per presentes. Datum Rome apud sanctum Petrum Anno incarnacionis dominice millesimo quadringentesimo sexagesimo quarto kalendas Februarii pontificatus nostri anno tercio</explicit>
                            <note>Ungedruckt, Datierung nach dem calculus Florentinus aufgelöst.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 175;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 180.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="18">
                            <locus from="39v" to="40r">39v–40r</locus>
                            <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa</author>
                            <title>Bulla 'Contra Sathanae'<note> (<rs type="place" ref="#rom">Rom</rs>, <date>23.1.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum dei universis et singulis christi fidelibus salutem et apostolicam benedictionem. Contra sathane adversarii Christi domini et salvatoris nostri indeficientes insidias quas in sua membra tendere non desistit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum dei universis et singulis christi fidelibus salutem et apostolicam benedictionem. Contra sathanae adversarii Christi domini et salvatoris nostri indeficientes insidias quas in sua membra tendere non desistit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">omnibus extitit publicati. Datum Rome apud sanctum Petrum anno dominice incarnacionis millesimo quadringentesimo sexagesimo X kalendas Februarii pontificatus nostri anno tercio</explicit>
                            <note>Datierung nach dem calculus Florentinus aufgelöst. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Goldast</abbr> 2, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01601">1579</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/rg-4f-33-2b/start.htm?image=01602">1580</ref>;</bibl>
                                <bibl>Rerum Germanicarum Scriptores varii…, Bd. 2 (s. oben), 191–193.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Regesten (s. oben), 176;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Jäger</author> Streit (s. oben), 174–176.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="19">
                            <locus from="40r" to="41r">40r–41r</locus>
                            <author ref="#georgius_bohemiae_rex">Georgius Podiebrad Bohemiae rex</author>
                            <title>Responsio contra revocationem compactatorum per Pium II papam factam<note> (<date>1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Sequitur responsum perfidi regis Bohemie</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Vos Bohemi scitis quod <sic>apud</sic> papam cum consilio vestro oratores misimus qui nunc reversi responsum quale obtinuerunt et quid enim accidit expedit ut quasi <sic>presencia</sic> audiatis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Vos Bohemi scitis quod ad papam cum consilio vestro oratores misimus qui nunc reversi responsum quale obtinuerunt et quid enim accidit expedit ut quasi praesentes audiatis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">rex in eos magnam violenciam commisisset quam ostendere non audebat propter plurimorum absenciam etc</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_140287507">
                                    <author>F. Palacký</author>, Urkundliche Beiträge zur Geschichte Böhmens und seiner Nachbarländer im Zeitalter Georg’s von Podiebrad (1450–1471), Wien 1860 (Fontes Rerum Austriacarum, Abt. 2: Diplomata et Acta 20), 275–278 Nr. 281.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="20">
                            <locus from="41r" to="42v">41r–42v</locus>
                            <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa</author>
                            <title>Responsio data oratoribus regis Bohemiae de compactatis et illorum haeresi<note> (<date>31.3.1462</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Responsio sanctissimi domini pape Pii secundi ad Bohemos Anno etc. LXII</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Superioribus diebus cum audivissemus vos oratores carissimi filii nostri regis Bohemie illustris quamvis aliquam ex tempore diximus responsionem</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Superioribus diebus cum audivissemus vos oratores carissimi filii nostri regis Bohemiae illustris quamvis aliquam ex tempore diximus responsionem</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">eritisque in hoc seculo felices in alio beati prestante domino nostro Ihesu Christo cui est honor et imperium per infinita secula seculorum. Amen</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <author>Mansi</author> Pii Orationes Politicae (s. oben), 93–100;</bibl>
                                <bibl>Oration "Superioribus diebus" of Pope Pius II (31 March 1462, Rome). Edited and translated by <editor>M. von Cotta-Schönberg</editor>. Final edition, 1st version. (Orations of Enea Silvio Piccolomini/Pope Pius II; 66), <ref target="https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01230088/document">Online-Ausgabe 2019</ref>, 31–69 (mit dieser Hs., 24 und 28 genannt, Sigle X).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 22779.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="21">
                            <locus from="42v" to="43v">42v–43v</locus>
                            <author ref="#diether_mainz_erzbischof">Dietericus archiepiscopus Maguntinensis</author>
                            <title>Appellatio in causa annatae<note> (<rs type="place" ref="#nuernberg">Nürnberg</rs>, <date>Februar 1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Appellacio domini Maguntini</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Coram etc. dicimus et proponimus quod si forte consuetudo introduxit aut fortasse pietas et humanitas prelatorum admisit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Coram etc. dicimus et proponimus quod si forte consuetudo introduxit aut fortasse pietas et humanitas praelatorum admisit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">appellacionem presentem insinuabimus et prosequemur tempore oportuno cum facultas dabitur salvo iure addendi etc</explicit>
                            <filiation>Eine Abschrift nach dieser Hs. in den teilweise zur Druckvorbereitung dienenden <quote xml:lang="la">Collectanea Flaciana</quote> in <ref type="mss" cRef="743-8-helmst">Cod. Guelf. 743.8 Helmst.</ref>, 13r–16v. </filiation>
                            <note>Häufig Gregor Heimburg zugeschrieben, dessen Autorschaft aber nicht sicher beweisbar ist. 
                     </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_021484880">
                                    <author>A. Erler</author>, Mittelalterliche Rechtsgutachten zur Mainzer Stiftsfehde 1459–1463, Wiesbaden 1964 (Schriften der Wissenschaftlichen Gesellschaft an der Johann-Wolfgang-Goethe-Universität Frankfurt/Main. Geisteswissenschaftliche Reihe 4), 271–274 Nr. 3.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 638f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Joachimsohn</author> (s. oben), 210;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Menzel</author> (s. oben), 29f. (dort Anm. 26 Textverbesserungen, die in der Ausgabe fehlen), 104–109.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="22">
                            <locus from="42v" to="45r">42v–45r</locus>
                            <author ref="#pius_ii_papa">Pius II papa</author>
                            <title>Bulla 'In apostolicae sedis specula'<note> (<date>21.8.1461</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Privacio domini Dietheri de Eysenberg archiepiscopi Maguntinensis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum etc. In apostolice sedis specula divino consilio constitutis duo inter alia precipua sunt que diligentissime a nobis inspici curarique debent</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Pius episcopus servus servorum etc. In apostolicae sedis specula divino consilio constitutis duo inter alia praecipua sunt quae diligentissime a nobis inspici curarique debent</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">sed ipsum tamquam <sic>morbida</sic> pecudem et pestilentem bestiam ubique devitent. Nulli ergo etc</explicit>
                            <note>Corroborationsformel und Datumszeile fehlen. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_247432040">
                                    <author>J. Müller</author>, Des Heil. Römischen Reichs, Teutscher Nation, Reichs Tags Theatrum, wie selbiges, unter Keijser Friedrichs V. allerhöchsten Regierung, von Anno MCCCCXL. bis MCCCCXCIII. gestanden…, Bd. 2, Jena 1713, 31–35, hier bis 34;</bibl>
                                <bibl>Defensorium obedientiae apostolicae et alia documenta (s. oben), 228–247.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>Menzel</author> (s. oben), 152–158.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="45v">45v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber Blume</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6405-PO-68907">DE6405-PO-68907</ref>
                                        </bibl> (<date>1461</date>, zwei weitere Typen nicht nachweisbar). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume, darunter Beizeichen – Marke aus Schaft, zwei Kreuzsprossen und Dreieck</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="AT3800-PO-66187">AT3800-PO-66187</ref>
                                        </bibl> (<date>1462</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-66427">DE1335-PO-66427</ref>
                                        </bibl> (<date>1466</date>, weiterer Typ nicht nachweisbar). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="43">43 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="30">30</height>
                                        <width unit="cm" quantity="21.5">21,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <foliation>Zeitgenössische Tintenfoliierung <quote>132–174</quote> von der gleichen Hand wie in <ref type="mss" cRef="279-helmst">Cod. Guelf. 277 Helmst.</ref> und <ref type="mss" cRef="279-helmst">279 Helmst.</ref> (s. dort). </foliation>
                                <collation>V+1 (13). V (23). VI+1 (36). III+3 (45). </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="40 56" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="23.5">23,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="15">15</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 40–56 Zeilen. </p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="3">
                            <summary>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Schriftarten</term>
                                    <index>
                                        <term>Gotische Schriften</term>
                                        <index>
                                            <term>Bastarda</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>Bastarda von drei Händen, </summary>
                            <handNote script="bastarda">
                                <p> Hand 1: <locus from="3r" to="9v">3r–9v</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda">
                                <p>Hand 2: <locus from="10r" to="12v">10r–12v</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda">
                                <p>Hand 3: <locus from="13r" to="45v">13r–45r</locus>. 
<!--Die als Auszeichnungsschrift verwendete <term type="script">Bastarda</term> weist bereits Merkmale der späteren <term type="script">Fraktur</term> auf. -->
                                </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>Rubriziert, rote Lombarden.</p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <p>Die ursprünglich weit umfangreichere Handschrift dürfte nach Ausweis der Wasserzeichen im dritten Viertel des 15. Jh. im Nürnberger Benediktinerkloster St. Ägidien entstanden sein, zu dessen Bibliotheksusancen die charakteristische Foliierung des Faszikels gehört. Im Bibliothekskatalog des Hauses war zudem im Sammelband C 33 folgendes enthalten, das zum Inhalt des Codex passt: <quote xml:lang="la">Appellaciones et invectiones doctoris Heymburg contra papam Pium secundum et Cardinalem Cusanum episcopum Brigsiensem 'Cancer Cusa'. Diversa acta inter Gorsicum hereticum et regnum Bohemorum nec non summum pontificem propter heresim 'Anno Domini'</quote> (<bibl>
                                    <abbr>MBK</abbr> 3/3, 461</bibl>).</p>
                        </origin>
                        <provenance>
                            <p>Der Faszikel dürfte demnach im Sommer 1554 zusammen mit <ref type="mss" cRef="277-helmst">Cod. Guelf. 277 Helmst.</ref> und <ref type="mss" cRef="279-helmst">279 Helmst.</ref> (vgl. dort) in den Besitz von <rs type="person" role="owner_previous" ref="#flacius_matthias">Matthias Flacius Illyricus</rs> gelangt sein; ob er ihn selbst aus dem ursprünglichen Überlieferungskontext gelöst hat, ist nicht mehr festzustellen. Er versah den Codex auf fol. <locus from="6r" to="7r">6r–7r</locus>, <locus from="12v">12v</locus>, <locus from="14v">14v</locus>, <locus from="15v">15v</locus>, <locus from="39r">39r</locus> und <locus from="44v">44v</locus> mit den für ihn charakteristischen Rötelstift-Anstreichungen. Einige Texte wurden 1555 in den "Antilogia papae" erstmals nach dieser Hs. gedruckt, vgl. auch <ref type="mss" cRef="367-helmst">Cod. Guelf. 367 Helmst.</ref>
                            </p>
                        </provenance>
                    </history>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>