<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_419-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 419 Helmst. (Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2010"/>
            <!--<date type="digitised" when=""/>-->
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
<!--<ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/419-helmst/start.htm"/>-->
<!--<ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/419-helmst/thumbs/00001.jpg"/>-->
                </pubPlace>
            <!--<idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/419-helmst0</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil II</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2019-08-20">Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt</change>
            <change who="schassan" when="2015-09-04">Normdaten ergänzt bzw. korrigiert.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_419-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0419">Cod. Guelf. 419 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0454">454</idno>
                    </altIdentifier>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Manuscripta Mediaevalia Objektnummer</collection>
                        <idno>32412269,T</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Theologische Sammelhandschrift</title>
                    <origPlace>Südostniedersachsen</origPlace>
                    <origDate notBefore="1456" notAfter="1458">1456–1458</origDate>
                </head>
                <msContents>
                    <textLang mainLang="la"/>
                    <msItem n="1">
                        <locus from="1r" to="48v">1ra–48vb</locus>
                        <author ref="#Thomas_a_Kempis">Thomas a Kempis</author>
                        <title>De imitatione Christi<note> cum Exercitatorio Henrici de Calcar</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">Liber de ymitacione Ihesu Christi</rubric>
                        <msItem>
                            <locus from="1r">1ra</locus>
                            <title type="sub">Capitula libri I</title>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="1r" to="10r">1ra–10ra</locus>
                            <title type="sub">Liber I</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit tractatus perutilis de imitacione domini nostri Jesu Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Io_8,12">Qui sequitur me <gap reason="omitted"/>
                                </ref> dicit dominus sunt verba Christi quibus admonemur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">non neglegas teipsum tantumque proficias quantumque tibi ipsi vim intuleris</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber primus de Imitacione Christi</finalRubric>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="10r">10ra</locus>
                            <title type="sub">Capitula libri II</title>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="10r" to="14r">10ra–14rb</locus>
                            <author ref="#Henricus_de_Calcar">Henricus de Calcar</author>
                            <title>Exercitatorium monachale</title>
                            <incipit xml:lang="la">Volens purgari a peccatis et graciam impetrare et indulgenciam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">viriliter igitur age et confortaberis. Ama deum et amaberis ab eo in eternum</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit exercitatorium monachale sive Carthusiense</finalRubric>
                            <filiation>Zu Text und Literatur vgl. bei Cod. Guelf. 369 Helmst., <locus from="227r" to="231r">227rb–231rb</locus>.</filiation>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="14r">14rb</locus>
                            <title type="sub">Capitula libri III</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt capitula libri sequentis scilicet tercii</rubric>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="14v" to="19r">14va–19rb</locus>
                            <title type="sub">Liber III (sc. II)</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Lc_17,21">Regnum dei inter nos <gap reason="omitted"/>
                                </ref> dicit dominus converte te ex toto corde</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">per multas tribulaciones oportet nos intrare in regnum celorum</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt ammoniciones ad interna trahentes</finalRubric>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="19r" to="19v">19rb–va</locus>
                            <title type="sub">Capitula libri IV</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt capitula libri quarti de imitacione Jesu Christi</rubric>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="20r" to="40v">20ra–40va</locus>
                            <title type="sub">Liber IV (sc. III)</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit liber quartus de imitacione Jesu Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ps_84,9">Audiam quid loquatur in me deus</ref> qui dominum in se loquentem audit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">graciam tuam dirige per viam pacis ad patriam perpetue claritatis. Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber quartus</finalRubric>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="40v">40va</locus>
                            <title type="sub">Capitula libri V</title>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="40v" to="48v">40va–48vb</locus>
                            <title type="sub">Liber V (sc. IV)</title>
                            <rubric xml:lang="la">Verbum Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Mt_11,28">Venite ad me omnes</ref>
                            </incipit>
                            <explicit xml:lang="la">non essent mirabilia nec ineffabilia dicenda deo gracias Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <note>Alle vorangestellten Kapitelverzeichnisse entsprechen weitgehend dem Druck. </note>
                        <filiation>Die vorliegende Ergänzung der "Imitatio Christi" durch Heinrich Eghers Text findet sich häufig in Codices aus reformierten Klöstern, z. B. in den zu dieser Hs. textidentischen Bänden <ref type="mss" cRef="953-helmst">Cod. Guelf. 953 Helmst.</ref>, 1r–71v (<rs type="corporate" ref="#Heiningen_Augustiner-Chorfrauenstift">Augustiner-Chorfrauenstift Heiningen</rs>) und <ref type="mss" cRef="42-1-aug-4f">Cod. Guelf. 42.1 Aug. 4°</ref>, 1r–101v (<rs type="corporate" ref="#Helmstedt_Zisterzienserkloster_Mariental">Zisterzienserkloster Mariental</rs>). Leicht abweichende Textfassung der fünf Bücher in <ref type="mss" cRef="896-helmst">Cod. Guelf. 896 Helmst.</ref>, 1r–117r (<rs type="corporate" ref="#Hildesheim_Fraterhaus_Lüchtenhof">Hildesheim, Fraterhaus Lüchtenhof</rs>) und <ref type="mss" cRef="808-helmst">Cod. Guelf. 808 Helmst.</ref>, 1r–107r (<rs type="corporate" ref="#Clus_Benediktinerkloster">Benediktinerkloster Clus</rs>). Zu Textausgabe und weiteren Hss. vgl. <ref type="mss" cRef="369-helmst">Cod. Guelf. 369 Helmst.</ref>, 184ra–192ra. </filiation>
                        <note>Vgl. dazu
                     <bibl>
                                <abbr>Pohl <hi rend="normal">Opera</hi>
                                </abbr> 1, 351f. (Sigle H1);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Axters</abbr>, 90 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Emery <hi rend="normal">Prolegomena</hi>
                                </abbr> 612 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>K. Schnabel</author>, <hi rend="font-style:italic">"Liber sanctae Mariae virginis in Bordesholm..."</hi>. Geschichte einer holsteinischen Stiftsbibliothek, Wiesbaden 2018 (Wolfenbütteler Mittelalter-Studien 33), 157 (Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="2">
                        <locus from="48v" to="75v">48vb–75va</locus>
                        <author ref="#Thomas_a_Kempis">Thomas a Kempis</author>
                        <title>Soliloquium animae</title>
                        <msItem>
                            <locus from="48v" to="49r">48vb–49ra</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Prologus in Soliloquium anime</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Consolacionis gracia aliquas sentencias devotas in unum coacervavi libellum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ad qualemcumque loquar consolacionis graciam</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="49r" to="49r">49ra–b</locus>
                            <title type="sub">Capitula</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit Soliloquium anime</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">De desiderio anime querentis deum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De reddendis graciis pro acceptis beneficiis</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="49r" to="75v">49rb–75va</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Verbum Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ps_72,28">Michi autem adherere deo bonum est</ref>. O breve et dulce verbum deum amplectens</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sancta trinitas equalis una deitas ante omnia secula et nunc et in perpetuum. Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit soliloquium anime</finalRubric>
                        </msItem>
                        <filiation>Auch in den textidentischen Hss. (vgl. oben) <ref type="mss" cRef="953-helmst">Cod. Guelf. 953 Helmst.</ref>, 71v–107r und <ref type="mss" cRef="42-1-aug-4f">42.1 Aug. 4°</ref>, 101v–157v; leicht abweichend in <ref type="mss" cRef="896-helmst">Cod. Guelf. 896 Helmst.</ref>, 117r–177v und <ref type="mss" cRef="808-helmst">808 Helmst.</ref>, 107r–170r. Auszüge in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 79v–84r. </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Pohl <hi rend="normal">Opera</hi>
                                </abbr> 1, 189–346 (mit dieser Hs.).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Petrus Trudonensis</abbr>, 202–211 Nr. 138, hier 203 Nr. 138.5;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>U. Bodemann-Kornhaas</author>, Die kleineren Werke des Thomas von Kempen. Eine Liste der handschriftlichen Überlieferung, in: Ons geestelijk erf 76 (2002), 116–154, hier 131 Nr. 3 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="3">
                        <locus from="75v" to="79r">75va–79ra</locus>
                        <title>Sermo contra fornicatores occultos notoriosque</title>
                        <incipit xml:lang="la">Delectatur anima mea carissime domine in eo quod domino vias vestras dirigente ambulare vos non dubitem in timore eius</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">gloriam et honorem dicens domino nostro Jesu Christo cum patre et spiritu sancto vero deo trino et uno in secula benedicto Amen</explicit>
                        <note>Der erste Teil (<locus from="75v" to="77r">75va–77rb</locus>) auch in der aus dem <rs type="corporate" ref="#Bursfelde_Benediktinerkloster">Benediktinerkloster Bursfelde</rs> stammenden Hs. <ref type="altMs">Trier, Bistumsarchiv, Abt. 95 Nr. 38</ref>, 274v–276v, der zweite Teil dort angekündigt, aber nicht ausgeführt; vgl. <bibl>
                                <abbr>Freckmann <hi rend="normal">Bursfelde</hi>
                                </abbr>, 143.</bibl> Der ungedruckte Text zitiert zahlreiche Autoritäten des geistlichen Rechts. – <locus from="79r">79rb</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="4">
                        <locus from="79v" to="81r">79va–81rb</locus>
                        <title>Casus XLII quibus non licet communicari</title>
                        <incipit xml:lang="la">Ex quo <ref type="medieval" cRef="D.43_c.4">non est mundus a sanguine subiectorum qui consilium dei eis non annunciat ut <w>d<supplied>ecret</supplied>i</w> XLIII <w>di<supplied>stinctione</supplied>
                                </w> 'Ephesiis Paulus dicit'</ref>
                        </incipit>
                        <explicit xml:lang="la">quilibet christianus futuro festo digne potest communicari si coram Jesu Christo voluerit salvari nunc et eternaliter</explicit>
                        <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit in <ref type="altMs">Hamburg, SUB, Cod. Jacobi 13</ref>, 69v–72r (<bibl>
                                <abbr>Hamburg 4</abbr>, 165</bibl>).</filiation>
                        <note>Ungedruckt.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="5">
                        <locus from="81v" to="82v">81va–82vb</locus>
                        <author ref="#ps-augustinus_aurelius">Ps.-Augustinus</author>
                        <title>Meditatio de angustiis</title>
                        <rubric xml:lang="la">Meditacio beati Augustini <supplied>corr. ex: Bernardi</supplied> de angustiis. Augustinus</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">O quam angustie erunt undique vie reprobis in die iudicii</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">ut sis pacificus et dei filius et sic eris homo bonus iustus et rectus</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Benedictus sit deus in secula seculorum Amen</finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="altMs">Greifswald, BGM, 1587</ref>, 40rb–41va, vgl. <bibl>
                                <abbr>Greifswald</abbr>, 167.</bibl>
                        </filiation>
                        <note>Ungedruckt, dazu <bibl>
                                <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 491 (diese Hs.).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="6">
                        <locus from="83r">83ra</locus>
                        <title>Casus XIII quibus abbatibus licet dispensare</title>
                        <incipit xml:lang="la">Abbates inter non modicos ecclesie dei reputantur et ideo in pluribus casibus <gap reason="omitted"/> eis est licitum dispensare</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">ut manumittantur et ad clerum promoveantur <ref type="medieval" cRef="D.54_c.4">decreto LIIII 'Qui ex famulis'</ref> etc</explicit>
                        <note>Eine Zusammenstellung diverser Dispensrechte aus den Texten des Corpus iuris canonici. – <locus from="83r" to="84v">83rb–84vb</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="6">
                        <locus from="85r" to="108v">85ra–108vb</locus>
                        <author ref="#Gerardus_de_Vliederhoven">Gerardus de Vliederhoven</author>
                        <title>Cordiale quattuor novissimorum</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit precordiale quatuor novissimorum</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Sir_7,40">Memorare novissima tua <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. Sicut dicit beatus Augustinus libro suarum meditacionum: Plus vitanda est sola peccati feditas</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">Ach utinam saperent et intelligerent ac novissima providerent</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit Cordiale novissimorum Anno domini M<hi rend="sup">o</hi> CCCC<hi rend="sup">o</hi> LVI<hi rend="sup">o</hi>
                        </finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="161-helmst">Cod. Guelf. 161 Helmst.</ref>, 179vb–202vb; <ref type="mss" cRef="422-helmst">422 Helmst.</ref>, 148ra–167va; <ref type="mss" cRef="448-helmst">448 Helmst.</ref>, 206ra–232ra; <ref type="mss" cRef="589-helmst">589 Helmst.</ref>, 1r–45r; <ref type="mss" cRef="668-helmst">668 Helmst.</ref>, 205r–237r; <ref type="mss" cRef="44-3-aug-2f">44.3 Aug. 2°</ref>, 224ra–253vb; <ref type="mss" cRef="50-2-aug-2f">50.2 Aug. 2°</ref>, 221ra–238vb; <ref type="mss" cRef="82-10-aug-2f">82.10 Aug. 2°</ref>, 170r–187r; <ref type="mss" cRef="13-1-aug-4f">13.1 Aug. 4°</ref>,133r–188v; <ref type="mss" cRef="42-1-aug-4f">42.1 Aug. 4°</ref>, 157v–213r; <ref type="mss" cRef="207-2-extrav">207.2 Extrav.</ref>, 1r–34r; <ref type="mss" cRef="658-1-novi">658.1 Novi</ref>, 105r–164v; <ref type="mss" cRef="89-weiss">89 Weiss.</ref>, 145r–172r.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Ausgaben</head>
                            <bibl>
                                <abbr>RETM</abbr> G1630-10/5–245;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>VD16</abbr>
                                <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+G+1440">G1440</ref>–<ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+G+1442">G1442</ref>, <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+H+455">H 455</ref>, <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+ZV+6528">ZV 6528</ref>.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 3057;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 236;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Madre</abbr>, 329;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 2, 1217–1221;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_152848258">
                                <author>M. Dusch</author>, De veer utersten. Das Cordiale de quatuor novissimis von Gerhard von Vliederhoven in mittelniederdeutscher Überlieferung, Köln, Wien, 1975 (Niederdeutsche Studien 20), 56* Nr. 165 Hs. genannt;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 4, 302f. Nr. 1.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="7">
                        <locus from="109r" to="113v">109ra–113va</locus>
                        <title>Speculum amatorum mundi</title>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Eph_5,15">Videte quomodo caute ambuletis <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. Apostolus Paulus conscius consiliorum dei sciens quod infinite sunt delicie</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">cum sanctis et electis eorum meritis et precibus possideat. Quod nobis prestare dignetur qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat per infinita secula seculorum Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="804-helmst">Cod. Guelf. 804 Helmst.</ref>, 74r–85r; <ref type="mss" cRef="1-7-8-aug-2f">1.7.8 Aug. 2°</ref>, 261r–262v; <ref type="mss" cRef="83-17-aug-2f">83.17 Aug. 2°</ref>, 190rb–194va; <ref type="mss" cRef="20-9-aug-4f">20.9 Aug. 4°</ref>, 139ra–146rb; <ref type="mss" cRef="207-2-extrav">207.2 Extrav.</ref>, 34v–41v.</filiation>
                        <note>Der reich überlieferte Text wird verschiedenen Autoren (Bernardus Senensis, Dionysius Cartusianus, Henricus de Langenstein, Nicolaus de Dinkelspuhel u. a.) zugeschrieben. Der Text der Hs. weicht am Schluss vom Druck ab. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl xml:id="opac_616748647">Sancti Bernardini Senensis ordinis Seraphici Minorum Opera omnia…, Bd. 3, Lyon 1650, 474–477 (verb. Neuaufl. Venedig 1745, 437–440);</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_068513615">Doctoris Ecstatici D. Dionysii Cartusiani Opera omnia…, Bd. 39, Montreuil 1910 (Opera minora 7), 485–495.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 6443;</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_381761770">
                                <author>D. Pacetti</author>, De sancti Bernardini Senensis operibus ratio criticae editionis, Quaracchi 1947 (Commissio operibus S. Bernardini Senensis edendis praeposita 1), 95f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Schneyer</abbr> 1, 735 Nr. 246 (T60, Zuschreibung an Conradus de Brundelsheim);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 489;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Madre</abbr>, 297;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Little</abbr>, 271;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Werke</hi>
                                </abbr>, 87 Nr. 125;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Tatarzyński</abbr>, 70 Nr. 1;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Emery <hi rend="normal">Prolegomena</hi>
                                </abbr>, 149, 584–588 (588 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_715776576">
                                <author>K. Emery Jr.</author>, Lovers of the world and lovers of God and neighbor. Spiritual commonplaces and the problem of authorship in the fifteenth century, in: <hi rend="font-style:italic">Amo te, sacer ordo Carthusiensis</hi>. Jan De Grauwe, passionné de l'Ordre des Chartreux, hrsg. von <editor>F Hendrickx</editor> und <editor>T. Gaens</editor> unter Mitarbeit von <editor>F. Timmermans</editor>, Leuven 2012 (Miscellanea Neerlandica 38 = Studia Cartusiana 1), 237–280 (271 Nr. 95 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="8">
                        <locus from="113v" to="124v">113va–124vb</locus>
                        <author ref="#johannes_hoffmann">Johannes Hoffmann</author>
                        <title>Sermo in exequiis domini Friderici I principis electoralis Saxoniae</title>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Lc_8,5">Cecidit</ref>. Sic loquitur salvator evangelice de sacro semine verbi domini <gap reason="omitted"/> de divo transitu incliti principis nostri domini Frederici quondam preclarissimi</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">qui cecidit a vita temporali in vitam erigat sempiternam quam sibi et nobis omnibus summus princeps conferre dignetur unus et trinus omnipotens deus benedictus in secula Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in dem sehr nahestehenden, entweder von dieser Hs. oder einer gemeinsamen Vorlage kopierten <ref type="mss" cRef="207-2-extrav">Cod. Guelf. 207.2 Extrav.</ref>, 34v–41v; außerdem <ref type="altMs">Leipzig, UB, Ms 865</ref>, 252r–262r
                     <ptr type="purl" target="http://www.manuscripta-mediaevalia.de/hs/projekt-Leipzig-pdfs/Ms 865.pdf"/>.</filiation>
                        <note>Der im Text angesprochene Fürst <quote xml:lang="la">Fredericus</quote>, dessen Titel <locus from="120r">fol. 120ra</locus> genannt werden (<quote xml:lang="la">princeps noster inclitus dux Saxonie imperii sacri Romani archimarscalcus Saxonie <sic>palantinus</sic> lantgravius Thuringie Misnensis marchio</quote>), ist <rs type="person" ref="#Friedrich_iv_Markgraf_ von_Meißen">Markgraf Friedrich IV von Meißen</rs> (1369–1428), gen. "der Streitbare", seit <date>1423</date> erster Kurfürst von Sachsen aus dem wettinischen Haus. Da die Leipziger Handschrift einen <quote xml:lang="la">episcopus M.</quote> als Autor der Predigt nennt, deren Inhalt und Struktur fundierte theologische Bildung verraten, dürfte als Verfasser der an den Universitäten <rs type="corporate" ref="#Prag_Universität">Prag</rs> und <rs type="corporate" ref="#Leipzig_Universität">Leipzig</rs> ausgebildete Jurist und Theologe Johannes Hoffmann, <date>1427–1451</date> Bischof von Meißen, in Frage kommen; vgl. zu ihm <bibl>
                                <author>F. Machilek</author>, Johann Hoffmann aus Schweidnitz und die Hussiten, in: Archiv für Schlesische Kirchengeschichte 26 (1968), 96–123.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="9">
                        <locus from="125r" to="140r">125ra–140ra</locus>
                        <author ref="#ps-thomas_de_aquino">Ps.-Thomas de Aquino</author>
                        <title>De beatitudine</title>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Ps_83,5">Beati qui habitant <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. Domus dei est eterna beatitudo quam naturaliter omnis homo desiderat</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">crescere de hora in horam ut manifestetur habundancia glorie tue per infinita secula seculorum Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="1112-helmst">1112 Helmst.</ref>, 2r–28v.</filiation>
                        <note>In marg. mehrfach Anmerkungen und Zusätze von anderer Hand.</note>
                        <listBibl>
                            <head>Drucke</head>
                            <bibl>
                                <ptr target="http://www.corpusthomisticum.org/xtb.html"/>
                                <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                </abbr> 7, 709–714;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_021600821">
                                <author>J. Brecht</author>, Die pseudothomasischen Opuscula "De divinis moribus" und "De beatitudine". Texte und Untersuchungen zu mittelhochdeutschen und mittelniederländischen Übertragungen, München 1973 (<abbr>MTU</abbr> 40), 63–104.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr> 1, 100 Nr. 14eb;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Little</abbr>, 29;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Grabmann</abbr>, 398.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="10">
                        <locus from="140r" to="149v">140rb–149va</locus>
                        <author ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                        <title>Tractatus de interiori domo<note> (recensio brevis)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">Consciencia in qua perpetua anima est mansura edificanda</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">Illud sepe cogita si vis omnes malas cogniciones a corde tuo repellere etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber de consciencia beati Bernhardi abbatis et cetera</finalRubric>
                        <filiation>Die hier vorliegende Fassung ist gekürzt und weicht ebenso wie die Gliederung in 16 Kapitel vielfach vom Druck ab; der Prolog fehlt. Sie wurde über die Windesheimer Klosterreformbewegung verbreitet und ist außerdem textidentisch überliefert in <ref type="mss" cRef="1138-helmst">Cod. Guelf. 1138 Helmst.</ref>, 35r–54v; <ref type="mss" cRef="18-6-aug-4f">18.6 Aug. 4°</ref>, 205r–214v; <ref type="mss" cRef="50-6-aug-4f">50.6 Aug. 4°</ref>, 83r–89v (<rs type="corporate" ref="#Utrecht_Augustiner-Chorherrenstift">Augustiner-Chorherrenstift Utrecht</rs>); <ref type="mss" cRef="269-extrav">269 Extrav.</ref>, 16v–32r (<rs type="corporate" ref="#helmstedt_marienberg_augustiner-chorfrauenstift">Augustiner-Chorfrauenstift Marienberg</rs>). Abweichende Fassungen dagegen in <ref type="mss" cRef="1112-helmst">Cod. Guelf. 1112 Helmst.</ref>, 77r–119v (<rs type="corporate" ref="#clus_benediktinerkloster">Benediktinerkloster Clus</rs>); <ref type="mss" cRef="18-7-aug-4f">18.7 Aug. 4°</ref>, 177v–187v (13-Kapitel-Fassung<!--freundl. Hinweis von Fr. Elias Dietz, Abbey of Gethsemane, Trappist/KY-->); <ref type="mss" cRef="188-gud-lat">188 Gud. lat.</ref>, 13rb–41rb.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 184, 507–552, hier 509A–532B (Auszüge aus cap. 1–22).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Janauschek</abbr>, X Nr. 107;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 1787 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Pour revaloriser Migne</hi>
                                </abbr>, 71;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 754–762, hier 758;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 3089;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Sicard <hi rend="normal">Iter victorinum</hi>
                                </abbr>, 503–524 (ohne Kenntnis dieser Hs.).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="11">
                        <locus from="149v" to="167v">149va–167va</locus>
                        <author ref="#Thomas_de_Aquino">Thomas de Aquino</author>
                        <title>Collationes de X praeceptis</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit liber de decem preceptis editus a fratre Thoma de Aquino ordinis predicatorum. Capitulum primum de multiplici lege et necessarium fuit homini ut datetur lex amoris differens a lege timoris</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Tria sunt homini necessaria ad salutem videlicet sciencia credendorum</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">non concupisces et cetera non desiderabis etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit tractatus de decem preceptis editus a fratre Thoma deo laus</finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="44-24-aug-2f">44.24 Aug. 2°</ref>, 332va–345va.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition (zuletzt)</head>
                            <bibl xml:id="opac_555941930">S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici opuscula theologica, Bd 2: De re spirituali, hrsg. von <editor>R. M. Spiazzi</editor>, Turin, Rom <hi rend="sup">2</hi>1972, 245–271.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr> 1, 98 Nr. 14dc;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Grabmann</abbr>, 316–318;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 6071 (Hs. genannt) und Suppl.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="12">
                        <locus from="167v" to="176r">167vb–176ra</locus>
                        <author ref="#Thomas_de_Aquino">Thomas de Aquino</author>
                        <title>Opusculum de articulis fidei et ecclesiae sacramentis</title>
                        <incipit xml:lang="la">Postulat a me vestra dilectio ut de articulis fidei et ecclesie sacramentis aliqua vobis compendiose pro memoriali transcriberem</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="I_Cor_15,44">surget corpus spirituale</ref> ad quam gloriam nos perducat pater et filius et spiritus sanctus Amen</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Anno domini M<hi rend="sup">o</hi> CCCC<hi rend="sup">o</hi> LVI<hi rend="sup">o</hi>
                        </finalRubric>
                        <filiation>Zu Text und Parallelüberlieferung vgl. <ref type="mss" cRef="382-helmst">Cod. Guelf. 382 Helmst.</ref>, 241r–245v. </filiation>
                        <note> – <locus from="176r" to="176v">176rb–vb</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="13">
                        <locus from="177r" to="190r">177ra–190ra</locus>
                        <author ref="#Matthaeus_de_Cracovia">Matthaeus de Cracovia</author>
                        <title>De puritate conscientiae</title>
                        <rubric xml:lang="la">Libellus de mundo corde et pura consciencia magistri Mathei de Cracovia</rubric>
                        <msItem>
                            <locus from="177r">177ra</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quoniam fundamentum et ianua virtutum omnisque gracie</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">pre ceteris mortalibus principaliter est timendum</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="177r" to="190r">177ra–190ra</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <incipit xml:lang="la">Est igitur primo videndum quod confessio debet esse pura</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et saciabor cum apparuerit gloria tua. Ad quam nos perducat <sic>ipsi</sic> deus qui vivit et regnat etc</explicit>
                        </msItem>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit libellus de mundo corde et pura consciencia editus a magistro Matheo de Cracovia sacre <sic>theoloye</sic> professore studii Pragensis</finalRubric>
                        <note>Häufig Thomas von Aquin oder Bonaventura zugeschrieben.</note>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="213-helmst">Cod. Guelf. 213 Helmst.</ref>, 67va–79ra; <ref type="mss" cRef="712-helmst">712 Helmst.</ref>, 307r–321r; <ref type="mss" cRef="804-helmst">804 Helmst.</ref>, 3r–48r; <ref type="mss" cRef="19-26-6-aug-4f">19.26.6 Aug. 4°</ref>, 227r–246r.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl xml:id="gbv_577518011">Mateusz z Krakowa, Opuscula theologica, hrsg. von <editor>W. Seńko</editor> und <editor>A. L. Szafrański</editor>, Warszawa 1974 (Textus et studia historiam theologiae in Polonia excultae spectantia 2,1), 248–292 (241 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <ptr target="http://www.corpusthomisticum.org/xtb.html"/>
                                <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                </abbr>, 577–582.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Tříška <hi rend="normal">Činnost</hi>
                                </abbr>, 119f. Nr. 1 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 4945;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 6, 172–182, hier 176f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 114f. Nr. 92;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Tatarzyński</abbr>, 71 Nr. 2;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_512668582">
                                <author>M. Nuding</author>, Matthäus von Krakau, Theologe, Politiker, Kirchenreformer in Krakau, Prag und Heidelberg zur Zeit des Großen Abendländischen Schismas, Tübingen 2007 (Spätmittelalter und Reformation N.R. 38), 31–33, 255.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="14">
                        <locus from="190r" to="201r">190rb–201ra</locus>
                        <author ref="#Matthaeus_de_Cracovia">Matthaeus de Cracovia</author>
                        <title>Dialogus rationis et conscientiae de crebra communione</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit dyalogus seu tractatus de altercacione racionis et consciencie de sacramento altaris scilicet de celebracione vel communione</rubric>
                        <msItem>
                            <locus from="190r" to="190v">190rb–va</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <incipit xml:lang="la">Multorum tam clericorum quam laicorum querela est non modica</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quid sit agendum videlicet accedendum vel abstinendum</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="190v" to="201r">190va–201ra</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Racio</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Aggrediatur igitur racio conscienciam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">pro viatico est nobis corpus domini nostri Ihesu Christi qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat deus per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit dialogus consciencie et racionis de sacramento altaris scilicet de celebracione vel communione traditus per venerabilem magistrum Matheum de Cracovia professorem sacre <sic>theoloye</sic> solempnis studii Pragensis</finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>, 109ra–116ra; <ref type="mss" cRef="160-helmst">160 Helmst.</ref>, 187rb–196ra; <ref type="mss" cRef="602-helmst">602 Helmst.</ref>, 21r–40r; <ref type="mss" cRef="615-helmst">615 Helmst.</ref>, 141ra–150r; <ref type="mss" cRef="712-helmst">712 Helmst.</ref>, 293r–307r; <ref type="mss" cRef="38-7-aug-2f">38.7 Aug. 2°</ref>, 291ra–302ra; <ref type="mss" cRef="18-6-aug-4f">18.6 Aug. 4°</ref>, 245r–263r; <ref type="mss" cRef="20-14-aug-4f">20.14 Aug. 4°</ref>, 44r–60r; <ref type="mss" cRef="35-1-aug-4f">35.1 Aug. 4°</ref>, 27r–52v. Einen Auszug vgl. in <ref type="mss" cRef="708-helmst">Cod. Guelf. 708 Helmst.</ref>, 196v–197r.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>GW</abbr>
                                <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M21753.htm">M21753</ref>;</bibl>
                            <bibl>Mateusz z Krakowa Opuscula (s. oben), 367–409 (362 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_527955930">
                                <author>H. Beifuss</author>, Der Dialogus rationis et conscientiae des Matthäus von Krakau. Geistesgeschichtliche Einordnung, Interpretation und Textausgabe, Universität Leipzig, Habil.-Schr. 2007, Leipzig 2007, 500–571 (Synopse deutsch-lateinisch).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Tříška <hi rend="normal">Činnost</hi>
                                </abbr>, 118f. Nr. 1 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 3136 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 6, 172–182, hier 177f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr> 7, 514;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Tatarzyński</abbr>, 71 Nr. 3;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Nuding</author> Matthäus von Krakau (s. oben), 33–42, 255;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Cardelle de Hartmann</abbr>, 681–684 Nr. R75A.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="15">
                        <locus from="201r" to="209r">201ra–209rb</locus>
                        <author ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                        <title>Meditationes piissimae de cognitione humanae conditionis</title>
                        <incipit xml:lang="la">Multi multa sciunt sed se ipsos nesciunt</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">et quanto amplius deum amabit tanto propius videbit etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt meditaciones beati Bernhardi Clare Vallis abbatis deo gracias</finalRubric>
                        <note>Das abschließende Kapitel 15 fehlt.</note>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="217-helmst">Cod. Guelf. 217 Helmst.</ref>, 1ra–17va (ergänzt); <ref type="mss" cRef="237-helmst">237 Helmst.</ref>, 107va–115vb; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 17vb–25vb; <ref type="mss" cRef="353-helmst">353 Helmst.</ref>, 77va–88ra; <ref type="mss" cRef="608-helmst">608 Helmst.</ref>, 170r–180v (unvollständig); <ref type="mss" cRef="615-helmst">615 Helmst.</ref>, 9v–21v; <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 365r–383r und 389r–398r; <ref type="mss" cRef="953-helmst">953 Helmst.</ref>, 161r–181v; <ref type="mss" cRef="1108-helmst">1108 Helmst.</ref>, 4v–22r (unvollständig) und 84r–101v; <ref type="mss" cRef="1138-helmst">1138 Helmst.</ref>, 97r–132v; <ref type="mss" cRef="83-2-aug-2f">83.2 Aug. 2°</ref>, 246ra–254rb; <ref type="mss" cRef="83-5-aug-2f">83.5 Aug. 2°</ref>, 196rb–207ra; <ref type="mss" cRef="18-7-aug-4f">18.7 Aug. 4°</ref>, 155r–177r; <ref type="mss" cRef="18-8-aug-4f">18.8 Aug. 4°</ref>, 86ra–89vb (unvollständig); <ref type="mss" cRef="29-2-aug-4f">29.2 Aug. 4°</ref>, 56v–61v (unvollständig); <ref type="mss" cRef="50-6-aug-4f">50.6 Aug. 4°</ref>, 89v–99r; <ref type="mss" cRef="188-gud-lat">188 Gud. lat.</ref>, 2ra–13rb; <ref type="mss" cRef="17-noviss-12f">17 Noviss. 12°</ref>, 140r–162v.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 184, 485A–508B, hier bis 506A.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 3126;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Pour revaloriser Migne</hi>
                                </abbr>, 71;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 754-762, hier 758;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Janauschek</abbr>, VII Nr. 47;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>R. Bultot</author>, Les "Meditationes" Pseudo-Bernardines sur la connaissance de la condition humaine, in: Sacris Erudiri 15 (1964), 256–291; 16 (1965), 425–427;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Sicard <hi rend="normal">Iter victorinum</hi>
                                </abbr>, 483–499 (497 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="16">
                        <locus from="209r" to="212v">209rb–212va</locus>
                        <author ref="#Henricus_Totting_de_Oyta">Henricus Totting de Oyta</author>
                        <title>Solutiones quarundam quaestionum ad dominum Rudolphum<note> (Notabilia IV, series solutionum mutata)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">Reverende domine Rudolfe questio vestra prima est quomodo intelligendum sit quod in persona domini nostri Ihesu Christi est verus deus et homo</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">convenit dicere cum apostolo ubi supra. Sed neque me ipsum iudico <ref type="biblical" cRef="I_Cor_4,4">qui autem iudicat me dominus est</ref>
                        </explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Sic finitur determinacio Magistri Hinrici de Hassia videlicet quomodo deus sit ubique et non humanitas Christi. Item de predestinacione breve notabile. De modo vincendi seipsum et de cogitacione quando sit peccatum et quando non</finalRubric>
                        <filiation>Enthält die vier Notabilia in der Reihenfolge III–I–IV–II. In gleicher Abfolge mit identischem Incipit und Explicit auch in <ref type="altMs">Eichstätt, UB, Cod. st 450</ref>, 283v–287r (<bibl>
                                <abbr>Eichstätt 2</abbr>, 261f.</bibl>); <ref type="altMs">Halle, ULB, Qu. Cod. 86</ref>, 126v–129r (<bibl>
                                <abbr>Halle</abbr>, 78</bibl>); <ref type="altMs">Mainz, StB, Hs. I 62</ref>, 42ra–45vb (<bibl>
                                <abbr>Mainz 1</abbr>, 125</bibl>). </filiation>
                        <note>Ungedruckt.</note>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Roth</abbr>, 117 Nr. 7;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Lang <hi rend="normal">Heinrich Totting</hi>
                                </abbr>, 104–108 (106 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Hohmann</abbr>, 405 Nr. 45;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 1610;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 11, 1542–1556, hier 1553;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 5, 532 Nr. 38 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="17">
                        <locus from="212v" to="212v">212va–b</locus>
                        <title>Expositio allegorica currus ignei Eliae</title>
                        <incipit xml:lang="la">Si precepta digne servaveris ad ethereum thalamum curru igneo traheris</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">de istis cantoribus dicit Ovidius quod tres fuerunt sirenes etc</explicit>
                        <note>Nachgetragen, in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. Die Dreizahl der Sirenen ist zwar aus der Antike bekannt, wird aber bei Ovid selbst (Ov. met. 5,552–563) nicht explizit erwähnt.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="18">
                        <locus from="213r" to="233r">213ra–233rb</locus>
                        <author ref="#bertholdus_norimbergensis">Bertholdus Norimbergensis</author>
                        <title>Horologium devotionis circa vitam Christi</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit horologium devocionis valde devotum</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Quoniam secundum beatum Gregorium omnis Christi actio nostra est instructio</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">per te domine Ihesu <sic>invitari</sic>. Quod michi domine Ihesu prestare digneris qui cum patre et spiritu sancto vivis et regnas Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 1r–57r (<rs type="corporate" ref="#Heiningen_Augustiner-Chorfrauenstift">Augustiner-Chorfrauenstift Heiningen</rs>, Text sehr nahestehend); <ref type="mss" cRef="62-3-aug-4f">62.3 Aug. 4°</ref>, 1r–90v; sowie im handschriftlichen, separat foliierten Teil des vermutlich aus dem <rs type="corporate" ref="#Helmstedt_Augustiner-Chorfrauenstift_Marienberg">Augustiner-Chorfrauenstift Marienberg</rs> stammenden Mischbandes <ref type="inkunabeln" cRef="697-24-theol">697.24 Theol.</ref>, 63r–119v.</filiation>
                        <note>Die Identität des Autors mit Bertholdus Friburgensis, dem Verfasser der "Rechtssumme", ist nicht gesichert. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>GW</abbr>
                                <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/BERTHOL.htm">4172–4177</ref> (<ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW04176.htm">4176</ref> vergl.).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 801f. und 11, 245;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Kaeppeli</abbr> 671.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="19">
                        <locus from="233r" to="236r">233rb–236rb</locus>
                        <author ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                        <title>De meditatione passionis Christi per VII diei horas libellus</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit tractatulus beati Bernardi de contemplacione dominice passionis secundum septem horas diei</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Ps_118,164">Sepcies in die <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. Rogasti me ut aliquem modum contemplandi in passione domini nostri demonstrarem tibi</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">et sedebis ibi iuxta eum ad monumentum eius scilicet domini nostri Ihesu Christi</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="708-helmst">Cod. Guelf. 708 Helmst.</ref>, 205r–211r; <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 57r–66r (textidentisch); <ref type="mss" cRef="50-2-aug-2f">50.2 Aug. 2°</ref>, 87vb–92ra.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 94, 561C–568C.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Janauschek</abbr>, VII Nr. 36;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 409;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Pour revaloriser Migne</hi>
                                </abbr>, 53;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 155f. Nr. 161;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 754–762, hier 759;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 3084.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="20">
                        <locus from="236v">236va</locus>
                        <author ref="#Thomas_a_Kempis">Thomas a Kempis</author>
                        <title>De imitatione Christi<note> (cap. IV,8)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">De plena oblacione Christi in cruce in propria resignacione. Vox dilecti. Laus semper Christo</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Sicut ego me ipsum expansis in cruce manibus et nudo corpore</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">offer te ipsum michi cum omnibus affectibus tuis</explicit>
                        <filiation>Mit identischer Rubrik an den vorhergehenden Text angehängt in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 66r–v.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Pohl <hi rend="normal">Opera</hi>
                                </abbr> 2, 112f.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="21">
                        <locus from="236v" to="237v">236va–237vb</locus>
                        <title>Sermo de meditatione passionis Christi</title>
                        <rubric xml:lang="la">Sequitur sermo de passione domini nostri Ihesu Christi</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Phil_2,15">Hoc sentite <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. In verbo proposito apostolus proponit nobis domini passionem et incitat animum nostrum ad sibi compaciendum</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">auxiliante ipso sponso ecclesie domino nostro Ihesu Christo qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat etc</explicit>
                        <filiation>Textidentisch in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 74v–77v; außerdem in <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. qu. 311</ref>, 206v–210v (<bibl>
                                <abbr>Berlin 1,2</abbr>, 94</bibl>); <ref type="altMs">Weimar, HAAB, Oct 52</ref>, 194r–197r (<bibl>
                                <abbr>Weimar 1</abbr>, 281</bibl>). </filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="22">
                        <locus from="237v" to="238v">237vb–238va</locus>
                        <title>Auctoritates de passione Christi</title>
                        <rubric xml:lang="la">Sequitur informacio de passione Christi preter illas dictas <sic>in mediate</sic>. Bernhardus</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Quicumque recordatur passionem Christi ex toto corde talis spiritualiter manducat corpus Christi</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">nichil ita elevat ad contemplacionem sicut meditacio dominice passionis</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt devote meditaciones dominice passionis</finalRubric>
                        <note>Eine fortlaufende Stellensammlung zur Passion Christi; die Namen der zitierten Autoritäten sind in marg. ausgeworfen. </note>
                        <filiation>Textidentisch in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 77v–79v; mit identischem Incipit außerdem noch in <ref type="altMs">Weimar, HAAB, Oct 52</ref>, 197r–198r (<bibl>
                                <abbr>Weimar 1</abbr>, 281</bibl>) nachgewiesen. </filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="23">
                        <locus from="238v">238va</locus>
                        <author ref="#Ludolphus_de_Saxonia">Ludolphus de Saxonia</author>
                        <title>Vita Jesu Christi<note> (cap. 1,17,11)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">
                            <w>Cris<supplied>ostomus</supplied>
                            </w>
                        </rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Quid enim prodest ei quem sordidant mores generacio clara</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">sanctitati sui generis non respondent amittunt generis dignitatem. Hec Crisostomus</explicit>
                        <note>Zu Text und Parallelüberlieferung vgl. <ref type="mss" cRef="359-helmst">Cod. Guelf. 359 Helmst.</ref>, 164ra–183vb. Druck: <bibl>
                                <abbr>Ludolphus <hi rend="normal">Vita Christi</hi>
                                </abbr>, 1, 150.</bibl> Von anderer Hand nachgetragen. – <locus from="238v">238vb</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="24">
                        <locus from="239r" to="243r">239ra–243ra</locus>
                        <author ref="#Jacobus_de_Voragine">Jacobus de Voragine</author>
                        <title>Legenda aurea<note> (Prologus et cap. 1)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">In nomine domini Amen</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Universum tempus presentis vite in quatuor distinguitur</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">dilacionem patitur sed omnia <ref type="biblical" cRef="I_Cor_15,51">in momento et in ictu oculi</ref> peragamur</explicit>
                        <filiation>Zu Text und Parallelüberlieferung vgl. <ref type="mss" cRef="289-helmst">Cod. Guelf. 289 Helmst.</ref>, 1ra-250vb.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Maggioni LA</abbr>, 3–23.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="25">
                        <locus from="243r" to="244v">243ra–244va</locus>
                        <title>Passio sanctae Apolloniae</title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancta <sic>Appollonia</sic>
                        </rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Tempore Juliani imperatoris fuit quidam vir nobilis in urbe Romana de genere senatorum nomine Appollonius</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">sanctus autem Policarpus corpus beate Appollonie tulit et corpus iuxta patrem suum Appollonium sepelivit honorifice etc</explicit>
                        <filiation>Weitgehend wie in <ref type="mss" cRef="388-helmst">Cod. Guelf. 388 Helmst.</ref>, 1ra–vb, dazu <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 643.</bibl>
                        </filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="26">
                        <locus from="244v" to="245v">244va–245va</locus>
                        <title>Epitome vitae sancti Henrici II imperatoris</title>
                        <incipit xml:lang="la">Babenberch deposicio sancti Hinrici Imperatoris huius nominis secundi hic Hildensem a puero nutritus</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">in Babenberch in ecclesia apostolorum Petri et Pauli honorifice sepultus ubi postmodum multis miraculorum virtutibus est glorificatus a domino qui vivit deus semper</explicit>
                        <note>Bislang unbekannte, vermutlich im Hildesheimer Raum angefertigte Epitome der Viten <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 3811</bibl> und 3812, dazu: <bibl xml:id="opac_306472910">Die Vita sancti Heinrici regis et confessoris und ihre Bearbeitung durch den Bamberger Diakon Adelbert, hrsg. von <editor>M. Stumpf</editor>, Hannover 1999 (<abbr>MGH SS <hi rend="normal">rer. Germ.</hi>
                                </abbr> 69), <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._69_S._165">165</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._69_S._172">172</ref> (<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._69_S._166">166</ref> Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="27">
                        <locus from="245v" to="246r">245va–246ra</locus>
                        <title>Compendium vitae sancti Bernwardi</title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancto Bernardo</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Hildensem civitate Saxonie natali sancti Berwardi episcopi et confessoris. Hic sanctus claris ortus natalibus fuit ex familia scilicet Palentini comitis Saxonie</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">administrante pontificatum Hildensemensis ecclesie Bernone venerabili episcopo a quo idem sanctus translatus est</explicit>
                        <note>Dazu <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 1261.</bibl>
                        </note>
                        <filiation>Die Hss. ist die bislang in der Forschung vergeblich gesuchte Vorlage für die Ausgabe von <rs type="person" ref="#leibniz_gottfried_wilhelm">Gottfried Wilhelm Leibniz</rs> (<bibl>
                                <abbr>Leibniz <hi rend="normal">Scriptores</hi>
                                </abbr> 1, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/gn-4f-1572-1b/start.htm?image=00529">481f.</ref> Nr. XXXIII</bibl>), der im März 1704 eine im Initium fehlerhafte Abschrift des Textes von <rs type="person" ref="#hardt_hermann_von_der">Hermann von der Hardt</rs> von der Universität Helmstedt erhielt. Vgl. dazu <bibl>
                                <abbr>Eckert</abbr>, 37f., 117;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>M. Giese</author>, Das von Gottfried Wilhelm Leibniz veröffentlichte "Compendium vitae sancti Bernwardi", in: Niedersächsisches Jahrbuch für Landesgeschichte 79 (2007), 187–205, bes. 190–192 mit Literatur, 207–205 kritische Neuedition nach der abweichenden Parallelüberlieferung;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Leibniz <hi rend="normal">Briefwechsel XXIII</hi>
                                </abbr>, 125 Nr. 91 (Hs. genannt).</bibl> Eine abweichende Fassung in <ref type="mss" cRef="893-helmst">Cod. Guelf. 893 Helmst.</ref>, 123r–v. </filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="28">
                        <locus from="246r" to="247v">246ra–247va</locus>
                        <title>Translatio sancti Auctoris Brunsvicum<note> (recensio brevis)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancto Auctore</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Vetera patrum tradicione cognovimus quod Ghertrudis filia Ecberti marchionis Saxonie relicta comitis Hinrici de Northem</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">sancti brachium defertur eger ex eo cum fide benedicitur pristineque  sospicitate redditur etc</explicit>
                        <note>Vgl. dazu 
                     <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 748.</bibl> Abdruck von Leibniz nach dieser Hs. (<bibl>
                                <abbr>Leibniz <hi rend="normal">Scriptores</hi>
                                </abbr> 1, <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/gn-4f-1572-1b/start.htm?image=00749">701</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/drucke/gn-4f-1572-1b/start.htm?image=00751">703</ref> Nr. XLII</bibl>); vgl. <bibl>
                                <author>E. Winheller</author> Die Lebensbeschreibungen der vorkarolingischen Bischöfe von Trier, Bonn 1935 (Rheinisches Archiv 27), 159–167 (159 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>K. Nass</author>, Der Auctorkult in Braunschweig und seine Vorläufer im früheren Mittelalter, in: Niedersächsisches Jahrbuch für Landesgeschichte 62 (1990), 153–207, hier 167f. (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Leibniz <hi rend="normal">Briefwechsel XXIII</hi>
                                </abbr>, 170f. Nr. 119 (Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                        <filiation>Die Langfassung mit Prolog in <ref type="mss" cRef="1049-helmst">Cod. Guelf. 1049 Helmst.</ref>, 1r–16r; , eine noch weiter gekürzte Fassung in <ref type="mss" cRef="324-helmst">Cod. Guelf. 324 Helmst.</ref>, 163ra–va. </filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="29">
                        <locus from="247v" to="248r">247va–248rb</locus>
                        <title>Epitome vitae sancti Ludovici IX regis Francorum</title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancto Lodewico rege Francorum</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Sanctus Lodewicus patre suo christianissimo rege Francorum defuncto puer sancte indolis</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">summo cum honore conditum est ubi crebrius choruscat miraculis gloriosis etc</explicit>
                        <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit in <ref type="altMs">Basel, UB, B IX 19</ref>, 185ra–vb (<bibl>
                                <abbr>Basel 2</abbr>, 311</bibl>).</filiation>
                        <note>Epitome von <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 5043</bibl>, vgl. <bibl>
                                <abbr>BHL <hi rend="normal">Inédits</hi>
                                </abbr>, 357.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="30">
                        <locus from="248r" to="248v">248rb–248vb</locus>
                        <title>Epitome vitae sancti Wenceslai ducis Bohemiae</title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancto Wenslao</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Wentzlaus de provincia Bohemie ex genere principum ortus</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">multa miracula ad ipsius laudem et gloriam operatur etc</explicit>
                        <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit in <ref type="altMs">Basel, UB, B IX 19</ref>, 204ra–b (<bibl>
                                <abbr>Basel 2</abbr>, 311</bibl>).</filiation>
                        <note>Vgl. <bibl>
                                <abbr>BHL <hi rend="normal">Inédits</hi>
                                </abbr>, 379.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="31">
                        <locus from="248v" to="249v">248vb–249va</locus>
                        <title>Epitome vitae sancti Praeiecti</title>
                        <rubric xml:lang="la">Preiectus</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Preiectus Arvernensis episcopus hunc cum mater Elegia gestans in utero</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">et memoriam eorum exaltans monasterium virorum in predicto loco <sic>Vulfico</sic> constituit</explicit>
                        <filiation>Vgl. zum Text die Parallelüberlieferung in <ref type="mss" cRef="324-helmst">Cod. Guelf. 324 Helmst.</ref>, 96vb–97rb. Der verderbte Ortsname im Explicit ist <quote xml:lang="la">Volovicus</quote> (<rs type="place" ref="#volvic">Volvic</rs>).</filiation>
                    </msItem>
                    <msItem n="32">
                        <locus from="249v" to="250r">249va–250rb</locus>
                        <title>Epitome vitae sanctae Aldegundis</title>
                        <rubric xml:lang="la">Aldegundis</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <w>
                                <supplied>M</supplied>albodio</w> monasterio sancte Aldegundis virginis</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">privilegiata signis et virtutibus illibata transivit ad celos etc</explicit>
                        <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit in <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. Magdeb. 26</ref>, 181ra–vb (<bibl>
                                <abbr>Berlin 4,1</abbr>, 91</bibl>); <ref type="altMs">Lüneburg, RB, Ms. Theol. 2° 36</ref>, 245va–246rb (<bibl>
                                <abbr>Lüneburg 2</abbr>, 73</bibl>)</filiation>
                        <note>Vgl. <bibl>
                                <abbr>BHL <hi rend="normal">Inédits</hi>
                                </abbr>, 166.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="33">
                        <locus from="250r" to="251r">250rb–251ra</locus>
                        <title>De sancto Gangolfo</title>
                        <rubric xml:lang="la">Gangulphus</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Gangulphus martir alto sanguine ortus in Burgundia et a parentibus sacris literis imbutus</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">Pipinus rex experiri veritatem fecit et sic de muliere viderunt sicut audierunt etc</explicit>
                        <filiation>Mit identischem Incipit in <ref type="altMs">Basel, UB, B IX 19</ref>, 108vb–109ra (<bibl>
                                <abbr>Basel 2</abbr>, 307f.</bibl>).</filiation>
                        <note>Epitome von <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 3328;</bibl> vgl. <bibl>
                                <abbr>BHL <hi rend="normal">Inédits</hi>
                                </abbr>, 188.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="34">
                        <locus from="251r" to="252r">251ra–252ra</locus>
                        <title>Passio sanctorum Felicis et Adaucti</title>
                        <incipit xml:lang="la">Apud Nolam Campanie natale beati Felicis presbiteri. Fuerunt duo fratres nomine et opere felices</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">perrexit ad dominum circa annos domini trecentos</explicit>
                        <note>
                            <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 2882</bibl>, Incipit modifiziert nach dem Martyrologium von <rs type="person" ref="#Ado_Viennensis">Ado Viennensis</rs> (<bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 123, 214B</bibl>).</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="35">
                        <locus from="252r" to="253r">252ra–253rb</locus>
                        <title>Passio sancti Marcelli papae</title>
                        <rubric xml:lang="la">De sancto Marcello</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Tempore quo Maximianus Augustus rediens de partibus Affrice ad urbem Romanam volens placere <sic>Dyoclesiano</sic> Augusto</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">in cimiterio Priscille via Sabaria non longe ab urbe miliario tercio et requievit in pace Amen</explicit>
                        <note>Dazu 
                     <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 5234.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="36">
                        <locus from="253r" to="253v">253rb–vb</locus>
                        <title>Passio sanctae Priscae</title>
                        <incipit xml:lang="la">Claudius imperator Decio cesari succedens quia erat ydolorum cultor</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">fabricata est ecclesia. Passa est autem beata Prisca virgo et martir gloriosa circa annos domini ducentos septuaginta duos</explicit>
                        <filiation>Vgl. <ref type="altMs">Basel, UB, B IX 19</ref>, 38vb–39rb (<bibl>
                                <abbr>Basel 2</abbr>, 303</bibl>), hier Incipit und Explicit ergänzt.</filiation>
                        <listBibl>
                            <bibl>
                                <abbr>BHL <hi rend="normal">Inédits</hi>
                                </abbr>, 370.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="37">
                        <locus from="253v" to="255r">253vb–255rb</locus>
                        <title>Transitus sancti Epiphanii</title>
                        <rubric xml:lang="la">Epiphanius</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Beatus Epiphanius dissolucionis sue tempus spiritu longe ante prenoscens</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">Hesperie imperium administrante cuius corpus tempore Ottonis imperatoris a venerabili episcopo Othwino cum corpore sancte Speciose Hildensem est translatum ad laudem Ihesu Christi domini nostri cui soli debetur honor et imperium in secula seculorum Amen</explicit>
                        <note>Das Explicit mit dem Verweis auf die hier fehlende Translatio weicht vom Druck ab.</note>
                        <filiation>Eine Epitome vgl. in <ref type="mss" cRef="324-helmst">Cod. Guelf. 324 Helmst.</ref>, 94ra–b.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 2572;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>M. Giese</author>, Der Transitus sancti Epiphanii und die Translatio sancti Epiphanii. Neue Handschriftenfunde, in: <abbr>DA</abbr> 64 (2008), 519–546.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="38">
                        <locus from="255v" to="270v">255va–270vb</locus>
                        <author ref="#turpinus_remensis">Turpinus Remensis</author>
                        <title>Historia Karoli Magni et Rotholandi<note> (redactio D)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">Historia Karoli regis christianissimi</rubric>
                        <msItem>
                            <locus from="255v" to="255v">255va–b</locus>
                            <title type="sub">Capitula</title>
                            <incipit xml:lang="la">Epistola beati Turpini ad Leoprandum I. Historia famosissimi Karoli Magni quomodo tellurem Hispanicam et Galecianam a potestate Sarracenorum liberavit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De consilio quod apud beatum Dionisium Karolus adunavit XXXI. De morte Karoli XXXII</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="255v" to="256r">255vb–256ra</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit epistola beati Turpini archiepiscopi ad Leoprandum c. I</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Turpinus dei gracia archiepiscopus Remensis ac sedulus Karoli Magni imperatoris in Hispania consocius</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">istud ab ea discordasse vivas et valeas et domino placeas Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="256r" to="270v">256ra–270vb</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit historia famosissimi Karoli Magni quomodo tellurem Hispanicam et Galecianam a potestate Sarracenorum liberavit II</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Gloriosissimus namque Christi apostolus Jacobus cum aliis apostolis et dominicis discipulis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Karolus eripitur et in celesti regno subsidiis sanctorum quorum edificat basilicas collocatur Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt gesta Karoli Magni</finalRubric>
                            <note>Danach folgen Schlussverse: <quote xml:lang="la">
                                    <lg type="distichon">
                                        <l>Qui legis hoc carmen Turpino posce iuvamen</l>
                                        <l>ut pietate dei subveniatur ei</l>
                                    </lg>
                                </quote> (<bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 15514</bibl>, Hs. genannt).</note>
                        </msItem>
                        <colophon xml:lang="la">Explicit Epistola Turpini archiepiscopi ad Leoprandum finitus copiando <date when="1458-04-01">Anno domini M<hi rend="sup">o</hi> CCCC<hi rend="sup">o</hi> LVIII<hi rend="sup">o</hi> in vigilia pasche</date> hora quasi prima per manus Ludolfi est completum etc. <note>
                                <bibl>
                                    <abbr>Colophons</abbr> 12667</bibl>
                            </note>
                        </colophon>
                        <note>Gehört zur Textgruppe D. Die Kapitel 3 (Namen der spanischen Städte), 32 (die in der Aachener Pfalz dargestellten Künste) und 34 (Rolandswunder) fehlen, die Schlussverse direkt an das vorletzte Kapitel angehängt. In den vorliegenden jüngeren Ausgaben wurde die Hs. nicht berücksichtigt. Ob die editio princeps von 1566 (s. unten), die dem Text der Hs. völlig entspricht, auch auf diesem Codex basiert – so bei <bibl>
                                <author>A. Hämel</author>, Aus der Geschichte der Pseudo-Turpin-Forschung, in Romanische Forschungen 57 (1943), 229–245 (230f., 244 Hs. genannt) angegeben –, ist nicht sicher nachweisbar.</bibl>
                        </note>
                        <filiation>Der Text vollständig  in <ref type="mss" cRef="927-helmst">Cod. Guelf. 927 Helmst.</ref>, 1r–30r; die Kapitel 1, 2, 19, 20 (erste Hälfte) auch in <ref type="mss" cRef="75-8-aug-2f">Cod. Guelf. 75.8 Aug. 2°</ref>, 371ra–372ra.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Editionen</head>
                            <bibl xml:id="opac_164214615">
                                <editor>S. Schardius</editor>, Germanicarum rerum quatuor celebriores vetustioresque Chronographi…, Frankfurt/M. 1566 (<bibl>
                                    <abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+S+2277">S 2277</ref>
                                </bibl>), Bl. 1r–13r;</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_192366408">Historia Karoli Magni et Rotholandi ou Chronique du Pseudo-Turpin. Textes revus et publ. d’après 49 manuscr. par <editor>C. Meredith-Jones</editor>, Paris 1936, ND Genève 1972, 87–239;</bibl>
                            <bibl>Der Pseudo-Turpin von Compostela, ed. <editor>A. Hämel</editor>. Aus dem Nachlaß hrsg. von <editor>A. de Mandach</editor>, in: Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse 1965, Heft 1, München 1965, 37–102;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_02106637X">Die Chronik von Karl dem Großen und Roland. Der lateinische Pseudo-Turpin in den Handschriften aus Aachen und Andernach ediert, kommentiert und übersetzt von <editor>H.-W. Klein</editor>, München 1986 (Beiträge zur romanischen Philologie des Mittelalters 13), 28–136;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_193348772">Karolellus atque Pseudo-Turpini Historia Karoli Magni et Rotholandi, hrsg. von <editor>P. G. Schmidt</editor>, Stuttgart und Leipzig 1996 (Text der Hs. weist Merkmale der letzen beiden Ausgaben auf).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>BHL</abbr> 1588</bibl>
                            <bibl>, 1590, 1592;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr> 11, 240–244;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>A. Hämel</author>, Überlieferung und Bedeutung des Liber Sancti Iacobi und des Pseudo-Turpin, in: Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse 1950, Heft 2, München 1950, 1–75;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Ders.</author>, Los Manuscritos Latinos del Falso Turpino, in: Estudios dedicados a Menéndez Pidal, Bd. 4, Madrid 1953, 67–85 (77 Nr. 75 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_028885112">
                                <author>A. de Mandach</author>, La geste de Charlemagne et de Roland, Genève 1961 (Naissance et développement de la chanson de geste en Europe 1), 375 Nr. D85 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="39">
                        <locus from="270v" to="301r">270vb–301rb</locus>
                        <author ref="#gerardus_magnus">Gerardus Magnus</author>
                        <title>Sermo contra focaristas</title>
                        <rubric xml:lang="la">Sermo Gerardi Groten doctoris. De clericis concubinariis sermo ad clerum Traiectensem. Introductio thematis et exposicio eius</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Is_52,11">Recedite recedite <gap reason="omitted"/>
                            </ref>. Patres et domini venerabiles hec exortacio et iussio est principaliter</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">longius et diffusius quam credidissem propter parvulos hec scripsi. In nomine domini qui sit benedictus in secula seculorum. Amen</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Gerardi Groten</finalRubric>
                        <colophon xml:lang="la">Explicit tractatus de clericis concubinariis per manus Ludolphi finitus <date when="1458-05-10">in vigilia domini ascensionis in urbe <rs type="place" ref="#sambleben">Sampleve</rs> Anno M<hi rend="sup">o</hi> CCCC<hi rend="sup">o</hi> LVIII<hi rend="sup">o</hi>
                            </date>
                            <note>
                                <bibl>
                                    <abbr>Colophons</abbr> 12667</bibl>
                            </note>
                        </colophon>
                        <filiation>Zu Text und Parallelüberlieferung vgl. <ref type="mss" cRef="396-helmst">Cod. Guelf. 396 Helmst.</ref>, 60ra–94va.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>CC CM</abbr> 235, 299–464 (mit dieser Hs., 174f. genannt, Sigle Y).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="40">
                        <locus from="301v" to="302v">301va–302vb</locus>
                        <title>De tribus habitaculis</title>
                        <rubric xml:lang="la">Ex libro Aurelii Augustini de triplici habitaculo</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Tria sunt sub omnipotentis dei manu habitacula</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">deum omnipotentem et benignum et misericordem. Cuius honor et gloria et nunc et per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                        <note>Häufig Augustinus oder Bischof Patrick von Dublin zugeschrieben.</note>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 40, 991–998; auch 53, 831–838;</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_249518325">
                                <author>A. Gwynn</author>, The Writings of Bishop Patrick 1074–1084, Dublin 1955 (Scriptores Latini Hiberniae 1), 106–125.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr>, 6082 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 155;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Sharpe</abbr>, 414 Nr. 1158.1;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>BCLL</abbr> 309.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="41">
                        <locus from="303r" to="312r">303ra–312ra</locus>
                        <author ref="#Bonaventura">Bonaventura</author>
                        <title>Soliloquium de quatuor mentalibus exercitiis<note> (recensio mutata breviataque quae 'Occupatio devotorum' codicibus nonnullis inscribitur)</note>
                        </title>
                        <msItem>
                            <locus from="303r" to="303v">303ra–va</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit prologus in libellum qui intitulatur de occupacione devotorum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Iste libellus de diversis dictis sanctorum extractus et collectus potest appellari occupacio devotorum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Iste libellus de diversis dictis sanctorum extractus et collectus potest appellari occupatio devotorum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ad deificam fruicionem et ad tranquillam et securam eterne beatitudinis firmam possessionem Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem n="42">
                            <locus from="303v" to="312r">303va–312ra</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit libellus de occupacione devotorum. Prima distinctio docet animam videre sua interiora et primo quam graciose sit formata per naturam</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">O anima mea converte radium contemplacionis tue ad tua interiora et exteriora</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">O anima mea converte radium contemplationis tuae ad tua interiora et exteriora</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">siciat caro mea donec intrem in gaudium dei mei qui est trinus et unus benedictus in secula seculorum Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <filiation>In dieser Textfassung auch in <ref type="mss" cRef="708-helmst">Cod. Guelf. 708 Helmst.</ref>, 283r–296r (mit zusätzlichem Bernhardzitat am Prologschluss); <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 26v–47r; der Standardtext mit Autornennung und korrektem Titel in <ref type="mss" cRef="1128-helmst">Cod. Guelf. 1128 Helmst.</ref>, 1r–85v (am Schluss Textverlust); mit abweichendem Titel (<quote xml:lang="la">Imago vitae</quote>) oder ohne Titel in <ref type="mss" cRef="602-helmst">Cod. Guelf. 602 Helmst.</ref>, 203v–211v (gekürzt); <ref type="mss" cRef="615-helmst">615 Helmst.</ref>, 31r–56r; <ref type="mss" cRef="1277-helmst">1277 Helmst.</ref>, 52r–115r und 140v–141v; <ref type="mss" cRef="1284-helmst">1284 Helmst.</ref>, 41r–116r; <ref type="mss" cRef="75-3-aug-2f">75.3 Aug. 2°</ref>, 162ra–183rb.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>In dieser Form ungedruckt, Edition des vollständigen Textes</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 8, 28–67 (XXXVIII Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr>, 2, 43 Nr. 305al;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 28 Nr. 23;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 153;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 2150 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Cardelle <hi rend="normal">Dialoge</hi>
                                </abbr>, 393–399 Nr. R27;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 2, 456 Nr. 29.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                </msContents>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="perg_chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p>Papier, die umgehängten Vorsatzbl. Pergament.</p>
                                <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Stern</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="IT8190-PO-76106">IT8190-PO-76106</ref>
                                    </bibl> (<date>1454</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="CH0780-PO-74854">CH0780-PO-74854</ref>, <ref type="wzis" cRef="CH0780-PO-74864">CH0780-PO-74864</ref>, <ref type="wzis" cRef="CH0780-PO-74915">CH0780-PO-74915</ref>
                                    </bibl> (sämtlich <date>1455</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2910-PO-74971">DE2910-PO-74971</ref>
                                    </bibl> (<date>1456</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE8100-PO-76647">DE8100-PO-76647</ref>, <ref type="wzis" cRef="DE8100-PO-76648">DE8100-PO-76648</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1450</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2730-PO-75085">DE2730-PO-75085</ref> (auch in <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE4500-PO-75107">DE4500-PO-75107</ref>
                                        </bibl>, <ref type="wzis" cRef="DE8100-PO-76662">DE8100-PO-76662</ref>, <ref type="wzis" cRef="DE8100-PO-76663">DE8100-PO-76663</ref>
                                    </bibl> (sämtlich <date>1457</date>, sieben weitere Typen nicht nachweisbar). <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Stern, Stange über Kreis im Kopf</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2730-PO-76866">DE2730-PO-76866</ref>, <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-76872">DE1335-PO-76872</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1451</date>). <watermark>Traube mit zweikonturigem Stiel</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2040-PO-129111">DE2040-PO-129111</ref>
                                    </bibl> (<date>1458</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2730-PO-129323">DE2730-PO-129323</ref>
                                    </bibl> (<date>1459</date>, zwei weitere Typen nicht nachweisbar).</p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="312">I, 312, I Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="29">29</height>
                                    <width unit="cm" quantity="20">20</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>312</quote>, vorderes und hinteres Vorsatzbl. ungez.</foliation>
                            <collation>
                                <formula>VI+1 (12). 8 VI (108). VIII (124). VI (136). VII (150). VI (162). VII (176). 4 VI (224). VII (238). 6 VI (310). V–8+1 (312).</formula>
                                <catchwords>
                                    <locus from="1r" to="84v">1r–84v</locus> Kustoden in arabischen Zahlen <hi rend="font-style:italic">1</hi>–<hi rend="font-style:italic">7</hi> auf der letzten Versoseite jeder Lage; <locus from="96v">96v</locus>, <locus from="188v">188v</locus>, <locus from="200v">200v</locus>, <locus from="250v">250v</locus>, <locus from="262v">262v</locus>, <locus from="274v">274v</locus>, <locus from="286v">286v</locus> und <locus from="298v">298v</locus> Reklamanten</catchwords>; <locus from="13r" to="15r">13r–15r</locus> und <locus from="109r" to="116r">109r–116r</locus> Lagensignaturen <quote>1</quote>–<quote>3</quote> und <quote>1</quote>–<quote>8</quote>. Lagenmitte jeweils mit Pergamentfalzen verstärkt. </collation>
                        </supportDesc>
                        <layoutDesc>
                            <layout columns="2" writtenLines="38 58" ruledLines="0">
                                <p>
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="23">21–23</height>
                                        <width unit="cm" quantity="16">14–16</width>
                                    </dimensions>, zweispaltig (Spalten je nach Hand zwischen 6 und 7 cm breit), je nach Hand 38–58 Zeilen, Blind- und Tintenliniierung.</p>
                            </layout>
                        </layoutDesc>
                    </objectDesc>
                    <handDesc hands="8">
                        <summary>
                            <term type="script">Bastarda</term> in unterschiedlicher Ausführung von acht Händen, </summary>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 1: <locus from="1r" to="75v">1ra–75va</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 2: <locus from="85r" to="124v">85ra–124vb</locus>, identisch mit <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>, 180ra–210vb; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 3: <locus from="125r" to="167v">125ra–167va</locus>, identisch mit <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>, 211ra–237ra; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 4: <locus from="167v" to="176r">167vb–176ra</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 5: <locus from="177r" to="212v">177ra–212va</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 6: <locus from="213r" to="238v">213ra–238va</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote scribeRef="#ludolfus" script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 7, Schreiber Ludolfus: <locus from="239r" to="312r">239ra–312ra</locus>, auch in <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>, 1ra–178vb; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 8: Nachträge <locus from="75v" to="83r">75va–83ra</locus>, <locus from="212v" to="212v">212va–b</locus> und <locus from="238v">238va</locus>, identisch mit <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>, 237rb–239rb.</p>
                        </handNote>
                    </handDesc>
                    <decoDesc>
                        <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden.</decoNote>
                    </decoDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1451" notAfter="1500">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband mit dunkelbraunem <material>Lederüberzug</material>, berieben, beschädigt. Einzelstempel <stamp>Agnus Dei, ohne Kelch, stehend</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005622">s005622</ref>.</bibl>
                                <stamp>Blattwerk</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000667">s000667</ref>.</bibl>
                                <stamp>Hirsch, liegend</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005262">s005262</ref>.</bibl>
                                <stamp>Schrift, Devise mit Bildmotiv</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s008457">s008457</ref>.</bibl> Die Stempel werden der <rs type="corporate" ref="#werkstatt_webmuster-meister">Werkstatt "Webmuster-Meister"</rs> in Braunschweig (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000338">w000338</ref>)</bibl> zugeschrieben. Vier Doppelbünde. Zwei Riemenschließen verloren, Stiftlager in gespaltener, vogelkopfartiger Form sowie Gegenbleche mit Riemenresten erhalten. Auf VD und HD jeweils zwei umgreifende Eckbeschläge und je vier Schonernägel in Plattenform, sämtlich aus <material>Messing</material>. Auf dem <locus from="VD">VD</locus> Titelschild (<measure type="dimensions">8,5 × 5,3 cm</measure>, <material>Papier</material>, Aufschrift in <term type="script">Textualis</term>): <quote xml:lang="la">De Imitacione Christi. Soliloquium anime. Precordiale novissimorum cum multis aliis tractatibus</quote>. Insgesamt 17 rotgefärbte Registerzungen aus <material>Pergament</material> oder <material>Leder</material> als Blattweiser.</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Der Codex wurde zusammen mit seiner identisch ausgestatteten Schwesterhandschrift <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref> (vgl. dort) 1456–1458 im südöstlichen Niedersachsen geschrieben. Auffallend sind die sehr weitgehenden inhaltlichen Übereinstimmungen der 213ra–238va tradierten Texte mit dem Inhalt des nur wenig jüngeren <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>; inwiefern diese auf eine direkte gegenseitige Abhängigkeit oder eine gemeinsame Vorlage zurückzuführen sind, kann hier nicht entschieden werden. Ebensowenig ist bekannt, ob der als Besitzer genannte <rs type="person" role="owner_previous" ref="#Johannes_de_Wenthusen">Johannes de Wenthusen</rs> (<rs type="place" ref="#wendhausen">Wendhausen</rs>, heute Gemeinde Lehre bei Braunschweig) auch zu den Schreibern des Codex gehörte. </p>
                    </origin>
                    <provenance>
                        <p>Später schenkte er die Hs. dem <rs type="corporate" role="owner_previous" ref="#dorstadt_stift_augustiner-chorfrauen">Augustiner-Chorfrauenstift Dorstadt</rs>, Besitzvermerk <locus from="Iv">Iv</locus>: <quote xml:lang="la">Iste liber pertinet sanctissime ac individue trinitati in Dorstad quem dedit Johannes de Wenthusen presbiter pro salute anime sue.</quote>
                        </p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Seit dem <date>12.4.1572</date> mit den übrigen Dorstädter Codices in der Wolfenbütteler Hofbibliothek; Eingangsvermerk <locus from="Ir">Ir</locus>: <quote xml:lang="de">Den 12. Aprilis Anno <w>
                                    <supplied>15</supplied>72</w> auß Dorstadt In Wolfenbüttel Einkommen.</quote> Eine ausführliche Beschreibung von Liborius Otho im Gesamtkatalog von 1614 (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00215">p. 213 [208]</ref>) unter Nr. <quote>F 7</quote> der <quote xml:lang="la">Patres in folio et quarto</quote>. <date>1618</date> nach Helmstedt überführt; <date>1644</date> im Katalog der Helmstedter Universitätsbibliothek (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00030">10v</ref>–
                     <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00033">11r</ref>) unter den <quote xml:lang="la">Theologici <supplied>MSS<hi rend="sup">ti</hi>
                                </supplied> in folio</quote> sehr detailliert beschrieben; weniger ausführlich im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>244</quote>.</p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 454.</bibl>
                        <bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Härtel <hi rend="normal">Untersuchungen</hi>
                                </abbr>, 26.</bibl>
                            <abbr>Krämer</abbr>, 169.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Tatarzyński</abbr>, 70f.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kurz 5/2</abbr>, 511.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Ohainski <hi rend="normal">Arnold von Dorstadt</hi>
                            </abbr>, 36.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schnabel <hi rend="normal">Bücherlegate</hi>
                            </abbr>, 143.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Niedersächsisches Klosterbuch</abbr> 1, 356.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schnabel <hi rend="normal">Zeugnis</hi>
                            </abbr>, 142.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Lesser <hi rend="normal">Bücherverbreitung</hi>
                            </abbr>, 346–348.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Sicard <hi rend="normal">Iter victorinum</hi>
                            </abbr>, 497.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_419-helmst_1">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VS und HS</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1301" notAfter="1400"> 14. Jh.</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locusGrp>
                                <locus from="VS">VS</locus>
                                <locus from="HS">HS</locus>
                            </locusGrp>
                            <title>Textus grammaticus cum commento</title>
                            <note>Nicht genauer identifizierbar. </note>
                            <filiation>Aus dem gleichen Band wie die Spiegelfragmente in <ref type="mss" cRef="440-helmst">Cod. Guelf. 440 Helmst.</ref>
                            </filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="6">3 Doppelbl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="29">28,5–29</height>
                                        <width unit="cm" quantity="19.5">19,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Die Doppelbl. sind vorn längs und hinten quer geteilt und entsprechend eingeklebt. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="56" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="22">22</height>
                                            <width unit="cm" quantity="18">18</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (jede Spalte ca. 8 cm breit), noch max. 56 Zeilen (beschnitten).
                           </p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="cursantic textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Ältere gotische Kursive von einer Hand, dazu schlichte Textualis als Auszeichnungsschrift der kommentierten Lemmata. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_419-helmst_2">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VS</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Norddeutschland</origPlace>
                        <origDate notBefore="1241" notAfter="1260"> 13. Jh., Mitte</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="VS">VS</locus>
                            <title>Breviarium<note> (Proprium de tempore, pars hiemalis)</note>
                            </title>
                            <note>Das Fragment enthält (meist nicht vollständig) die Responsorien <bibl>
                                    <abbr>CAO</abbr>
                                    <ref target="http://cantusindex.org/id/006411">6411</ref>, <ref target="http://cantusindex.org/id/004455">4455</ref>, <ref target="http://cantusindex.org/id/007470">7470</ref>, <ref target="http://cantusindex.org/id/007718">7718</ref> mit Versikel <ref target="http://cantusindex.org/id/007718a">7718a</ref> und <ref target="http://cantusindex.org/id/007755">7755</ref> mit Versikel <ref target="http://cantusindex.org/id/007755a">7755a</ref>
                                </bibl>, und Lesungen (Is 52,1–3; Leo I papa: Sermo XXI, Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 54, 190</bibl>) in II et III nocturno in festo nativitatis domini.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="person" ref="#leo_i_papa">Leo I papa</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sermo XXI (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">1 Doppelbl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="20">20</height>
                                        <width unit="cm" quantity="29">29</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Von dem Doppelbl. wurde allein der obere Teil verwendet. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="15" ruledLines="15">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="11">11</height>
                                            <width unit="cm" quantity="15">15</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (jede Spalte ca. 7 cm breit), noch max. 15 tintenliniierte Zeilen erhalten (beschnitten). 
                           </p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Frühe Textualis von einer Hand, Gesangsteile in kleinerer Schrift abgesetzt. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <musicNotation>Über den Textzeilen der Gesänge linienlose adiastematische, sog. "frühdeutsche" Neumen (<bibl>
                                <abbr>Corbin</abbr>, 3.59–66</bibl>). </musicNotation>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>