<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_423-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 423 Helmst. (Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2010"/>
            <!--<date type="digitised" when=""/>-->
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
<!--<ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/423-helmst/start.htm"/>-->
<!--<ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/423-helmst/thumbs/00001.jpg"/>-->
                </pubPlace>
            <!--<idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/423-helmst2</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil II</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2019-08-20">Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt</change>
            <change who="schassan" when="2015-09-04">Normdaten ergänzt bzw. korrigiert.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_423-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0423">Cod. Guelf. 423 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0458">458</idno>
                    </altIdentifier>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Manuscripta Mediaevalia Objektnummer</collection>
                        <idno>32412273,T</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Philippus Cancellarius. Versus de VII vitiis. De VII vitiis capitalibus. Sermones</title>
                    <origPlace>Nordfrankreich</origPlace>
                    <origPlace>
                        <placeName type="settlement">Goslar</placeName>, Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg</origPlace>
                    <origDate notBefore="1001" notAfter="1500">11.–15. Jh.</origDate>
                </head>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="perg">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Pergament</material>
                                </p>
                                <p>Der Codex (Teil I, <locus from="1r" to="89v">1ra–89vb</locus> und <locus from="91r" to="100v">91ra–100vb</locus>) wurde bei der Neubindung durch ein palimpsestiertes Bifolium ergänzt, das um die letzte Lage gebunden wurde (Teil II: oberer Text, Teil III: unterer Text, <locus from="90r" to="90v">90r–v</locus> und <locus from="101r" to="101v">101r–v</locus>). </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="101">101 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="28">28</height>
                                    <width unit="cm" quantity="21.5">21,5</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1–101</quote>.</foliation>
                            <collation>
                                <formula>2 V (20). V–1 (29). 6 V (89). VI (101).</formula> Nach der ersten und vor der letzten Lage Reste des mitgehefteten, verlorenen vorderen und hinteren Vorsatzes. </collation>
                        </supportDesc>
                    </objectDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1251" notAfter="1300">
                            <p>Spätromanischer Einband mit starken Eichenholzdeckeln und unverziertem Schweinslederbezug, der die Deckel nicht mehr vollständig bedeckt (vorn noch ca. 7 cm, hinten noch ca. 16–18 cm breit). Drei Doppelbünde. Zwei Riemenschließen mit einfachen rechteckigen Fensterlagern. VS und HS verloren, teilweise Abklatsch mit Wortfragmenten erkennbar.</p>
                        </binding>
                        <binding contemporary="false" notBefore="1401" notAfter="1500">
                            <p>Unter Verwendung der originalen Holzdeckel im 15. Jh. neu gebunden, auf dem Bezug des <locus from="VD">VD</locus> von unten nach oben laufende Aufschrift (<term type="script">jüngere gotische Kursive</term>, <date>15. Jh.</date>): <quote xml:lang="la">Exposicio totius psalterii et incipit: Exurge psalterium et citara</quote>. Außerdem auf dem <locus from="VD">VD</locus> beschädigtes <material>Papierschild</material> (<measure type="dimensions">11 × 5 cm</measure>) mit Titel und Signatur: <quote xml:lang="la">Exposicio psalterii Montis sancti <w>Georg<supplied>ii</supplied>
                                    </w> B. XXII</quote>.</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <provenance>
                        <p>Der Codex gelangte zu einem unbekannten Zeitpunkt ins <rs type="corporate" role="owner_previous" ref="#goslar_stift_augustiner-chorherren_georgenberg">Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg bei Goslar</rs>, Besitzvermerk <locus from="85r">85ra</locus>, Kopfsteg (<date>15. Jh.</date>): <quote xml:lang="la">Iste liber pertinet sancto Georgio prope Goslariam</quote>. Dort wurde das zusätzliche Bifolium eingebunden. Den zwischenzeitlich aus der Konventsbibliothek entwendeten Codex kaufte Propst <rs type="person" ref="#Wilhelmus_de_Ahusen">Wilhelmus de Ahusen</rs> zurück, s. <locus from="94r">94r</locus>, Kopfsteg: <quote xml:lang="la">Hunc librum de liberaria nostra furatum Wylhelmus prepositus pro II fertonibus Brunswicensibus a domino <rs type="person" role="owner_previous" ref="#Johannes_Stadwech">Johanne Stadwech</rs> redemit <date when="1450-07-22">anno domini M CCCC L Marie Magdalene</date>
                            </quote>, vgl. das analoge Schicksal von <ref type="mss" cRef="291-helmst">Cod. Guelf. 291 Helmst.</ref>, dort auch zu Wilhelm von Ahusen.</p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Der Codex wurde 1603 mit der übrigen Konventsbibliothek in die Wolfenbütteler Hofbibliothek transportiert; <date>1614</date> in deren Gesamtkatalog von Liborius Otho (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00173">p. 171 [166]</ref>) unter den <quote xml:lang="la">Libri Exegetici Bibliorum in folio</quote> als <quote xml:lang="la">Psalterium in membranis explicatum in folio manuscriptum</quote> mit der Signatur <quote>K 19</quote> nachgewiesen. <date>1618</date> in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt; <date>1644</date> in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00024">7v</ref>) als <quote xml:lang="la">Expositio Psalterii in membrana</quote> unter den <quote xml:lang="la">Theologici <supplied>MSS<hi rend="sup">ti</hi>
                                </supplied> in folio</quote> nachgewiesen; im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>164</quote> aufgeführt.</p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schönemann</abbr>, 77 Nr. 8.8.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 458.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Krämer</abbr>, 300.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schevel</abbr>, 91, 119, 123, 161, 222, 229, 305–307, 332, 346, 353f., 357, 371f., 374, 493, 495 und 498.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart xml:id="_423-helmst-I">
                    <msIdentifier>
                        <idno>I</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Nordfrankreich</origPlace>
                        <origDate notBefore="1251" notAfter="1275">13. Jh., 3. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locusGrp>
                                <locus from="1r" to="91r">1ra–91ra</locus>
                                <locus from="101r" to="101v">101r–v</locus>
                            </locusGrp>
                            <author ref="#Philippus_Cancellarius">Philippus Cancellarius</author>
                            <title>Sermones in Psalterium<note> cum quibusdam sermonibus aliunde adscitis</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ps_56,9">Exurge psalterium et cithara</ref>. Proverbiis XI<hi rend="sup">o</hi> dicitur: <ref type="biblical" cRef="Prv_11,27">Bene consurgit diluculo qui inquirit bona</ref>. Que sunt bona nisi intelligere quid sit psalterium</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">cantica in fine <ref type="biblical" cRef="Ct_8,13">qui habitas in hortis</ref> etc. Amen</explicit>
                            <note>Insgesamt 301 Sermones. Nach <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 4, 848–868</bibl>, sind mit Initium und Explicit nachweisbar: Nr. 392–396, 398, 397, 399–414, 416–438, 441–451, 454–456, 458–482, 485–508, 510, 509, 511–515, 517, 516, 518–520, 522–537, 539–559, 561–580, 582, 581, 583–602, 604–611, 613–635, 637–638, 640–667, 669–670, 672, 674, 676–678, 680–681, 683–687, 691, 636, 693–695, 697, 700–705, 708–723. Auf dem Seitensteg und im Interkolumnium sind die zitierten Bibelstellen ausgeworfen, außerdem Sermo 1–125 (<locus from="1r" to="41v">1ra–41va</locus>) jeweils durch Buchstaben gegliedert. Auf dem Fußsteg von der gleichen Hand eine mehrfach fehlerhafte Zählung der Sermones: <quote>I–CCCI</quote>, zuweilen Schlagworte zum Inhalt. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_393499944">Philippus de Greve: In Psalterium Davidicum 330 sermones, Paris 1523.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note>Literatur: 
                        <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 6952</bibl> (Hs. genannt);
                        <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 4, 848–868 Nr. 390–723.</bibl> – Hinzugefügt sind folgende, in dieser Form nicht näher identifizierbare Stücke: </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="21r">21ra</locus>
                                <quote type="rubric" xml:lang="la">In dedicacione</quote>
                                <note> (C11). </note>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Mt_21,13">Domus mea domus orationis <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Per prima quinque verba intelligitur status iustorum per sequentia verba status peccatorum</incipit>
                        <!--explicit xml:lang="la">que fuit pulcra facie nimis et decora aspectu quere inter passiones</explicit-->
                                <note>Direkt anschließend der Beginn einer nicht weiter abgeschriebenen Predigt: <quote xml:lang="la">Orto captus est dominus quia in hunc ortum dominus venisset <gap reason="omitted"/>. Hoc est clericorum ortus in quo</quote>
                                    <gap reason="cancelled"/> (Text bricht ab). </note>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="21r">21rb</locus>
                                <quote type="rubric" xml:lang="la">In ascensione domini</quote>
                                <note> (T36). </note>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Act_1,11">Viri galilei <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Verba que premisimus duo angeli pretulerunt qui albis vestibus induti fuerunt quibus designantur duo testamenta vetus scilicet et novum</incipit>
                        <!--explicit xml:lang="la">ardentes inde aberrabunt</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="21v" to="21v">21va–b</locus>
                                <title type="sub">Sermo in exaltatione s. Crucis (S66)</title>
                                <rubric xml:lang="la">Tema in exaltacione sancte crucis ad prelatos de diversis regionibus</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Gn_49,3">Ruben primogenitus <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Et <ref type="biblical" cRef="Apc_6,5">cum aperuisset agnus sigillum tertium</ref> audivi tertium animal id est predicatorem aliquem dicentem id est exponentem ad futuram utilitatem ecclesie</incipit>
                        <!--explicit xml:lang="la">Christus autem Jesus nos adiuvet ut has portas ipso adiuvante evadamus. Qui vivit et regnat deus Amen</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locusGrp>
                                    <locus from="90r" to="90v">90r–v</locus>
                                    <locus from="101r">101r</locus>
                                </locusGrp>
                                <title>Tabula</title>
                                <note>Siehe unten, Teil II.</note>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="91r" to="94v">91ra–94vb</locus>
                            <title>Versus de VII vitiis cum commento</title>
                            <rubric xml:lang="la">Versus de superbia</rubric>
                            <msItem>
                                <title type="sub">Versus</title>
                                <incipit xml:lang="la">Deicit infatuat condempnat deprimit inflat</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">Nititur invidendum <supplied>
                                        <gap reason="omitted"/> Textlücke</supplied> tria nomen honestum</explicit>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <title type="sub">Commentum</title>
                                <incipit xml:lang="la">Superbia est elatio vitiosa que inferiorem despiciens superioribus et paribus satagit dominari. <ref type="biblical" cRef="Dn_5,20">Daniel: Quoniam elevatus est Nabuchodonosor et spiritus eius obfirmatus est</ref>
                                </incipit>
                                <explicit xml:lang="la">non homo nominandus est qui luxuriosus est scilicet potius brutum animal</explicit>
                            </msItem>
                            <note>Die vielfach überlieferten Versus (<bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 4225;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 1507 und Suppl.</bibl>)
                         werden hier durch einen Kommentar ergänzt, der neben der Bibel u. a. die Definitionen der einzelnen Laster aus der populären "Summa vitiorum" des Ps.-Robertus Grosseteste verarbeitet, vgl. dazu <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Bloomfield</abbr> 5905 und Suppl.;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Kaeppeli</abbr> 2782 und Suppl.;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Sharpe</abbr>, 551 Nr. 1467.127, 596 Nr. 1589.1.</bibl>
                                </listBibl> Einen analogen Aufbau und Textbestand mit abweichendem Explicit weist der Codex <ref type="altMs">Città del Vaticano, BAV, Borgh. 95</ref>, 43r–75v, auf, vgl. <bibl>
                                    <author>A. Maier</author>, Codices Burghesiani Bibliothecae Vaticanae, Città del Vaticano 1952 (Studi e testi 170), 142.</bibl> Ungedruckt.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="95r" to="95v">95ra–va</locus>
                            <title>De VII vitiis capitalibus<note> (versio abbreviata)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Apc_13,1">Vidi bestiam ascendentem <gap reason="omitted"/>
                                </ref>. Verba Johannis in Apocalypsim. Bestia ista est diabolus a vastando sic dicta quasi vastia</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">isti leprosi significati sunt per viros semine ﬂuentes qui eiecebantur extra castra</explicit>
                            <note>Der Text ist eine gekürzte Fassung des bislang nur in der Hs. <ref type="altMs">Oxford, BodL, Laud. misc. 544</ref>, 4va–8ra, anonym überlieferten Traktats über die sieben Todsünden (dort allerdings ohne die Accidia). Edition: <bibl>
                                    <author>R. Quinto</author>, The "Conflictus vitiorum et virtutum" attributed to Stephen Langton, in: Virtue and Ethics in the Twelfth Century, ed. <editor>I. P. Bejczy</editor> and <editor>R. Newhauser</editor>, Leiden, Boston 2005 (Brill’s Studies in Intellectual History 130), 197–267, Text 227–267. Die Hs. enthält den Text cap. 2, Z. 1–25 (Prolog); cap. 3, Z. 2–5, 13–15 und cap. 6, Z. 86–89, 94–97, 90–93 (Superbia); cap. 8, Z. 2–6, 12–13, 16–20 (Invidia); Appendix, Z. 2, 7–24, 42–43 (Ira); cap. 10, Z. 16, 21–22, 18–19, 24–26, 29–30, 36–37, 39–43 (Accidia); cap. 13, Z. 2–4, 7–8, 20–27, 39–42 (mit Apparat; Avaritia); cap. 15, Z. 2–4, 29–32, 43–44, 47–52 (Gastrimargia); cap. 17, Z. 2–22 (Luxuria).</bibl> Vgl. dazu <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 6450 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Sharpe</abbr>, 631 Nr. 1669.47.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="95v" to="100v">95va–100vb</locus>
                            <title>Sermones diversi</title>
                            <note>Im einzelnen sind folgende, zumeist bislang nur hier nachgewiesenen Stücke enthalten; eine liturgische Zuordnung ist nicht möglich: </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="95v" to="95v">95va–b</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Is_19,1">Ascendit dominus super nubem levem et ingredietur</ref> et est dominus venturus in mundum pro humani generis salute plures habuit precones</incipit>
                        <!--explicit>gracilis humilitate flexibilis misericordia et pietate</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="95v">95vb</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Lc_21.28">Respicite et levate <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Dicitur vulgariter quod homo qui subiungitur subiungendo tenet res vehementer</incipit>
                        <!--explicit>dolorem ferri purgantis vulnera</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="95v">95vb</locus>
                                <title type="sub">Sermo anonymus</title>
                                <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 8, 276 Nr. 9.</bibl>
                                </listBibl>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96r" to="96r">96ra–b</locus>
                                <author ref="#Nicolaus_de_Tornaco">Nicolaus de Tornaco</author>
                                <title type="sub">Sermo de sancto Johanne Baptista (S44)</title>
                                <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 4, 378 Nr. 14.</bibl>
                                </listBibl>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96r">96rb</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_15,26">Cum venerit paraclitus <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Paraclitus idem quod consolator felix. Tristicia que tali consolatore sublevatur sed non datur nisi desolatis</incipit>
                        <!--explicit><ref type="biblical" cRef="Io_14,16">ego rogabo patrem et alium</ref> etc</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96r" to="96v">96rb–va</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Act_2,15">Non sunt hi ebrii <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Duplex est ebrietas corporalis et spiritualis. De corporali dicit Ysaias: <ref type="biblical" cRef="Is_5,11">Ve qui mane surgitis ad ebrietatem sectandam et potandum usque ad vesperam</ref>
                                </incipit>
                        <!--explicit>locis corporis Christi</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96v" to="96v">96va–b</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Gn_27,21">Accede ut tangam <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Jacobus est Christus quem a patre tangi nec alium est quam passioni exponi</incipit>
                        <!--explicit>profecti in virtutibus</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96v">96vb</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_6,44">Nemo potest venire <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Hoc funiculus qui difficile inrumpitur <gap/> fecerat olim funiculum duplicem scilicet in homine cordis et anime</incipit>
                        <!--explicit>prestante domino Jesu Christo</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="96v">96vb</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Gn_37,17">Perrexit Josep <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Joseph qui interpretatur accrescens Christum significat <gap/> quod missum est in terra</incipit>
                        <!--explicit>quod de ipsa consentiendum</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97r">97ra</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_8,6"> Inclinavit se Jesus<gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Bis dicitur inclinasse et scripsisse</incipit>
                        <!--explicit>habundancia temporalium armantur</explicit-->
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97r">97ra</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Apc_21,4">Absterget deus <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. In hoc quod de dicta oracione notat plures esse lacrimas</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97r" to="97r">97ra–b</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Act_12,6">Et custodiebant carcerem <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Et hi erant quatuor quaterniones milites. Primus miles qui peccatorem custodit ne a carcere carnis exeat</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97r">97rb</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="I_Io_5,7">Tres sunt qui testimonium<gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Et hi tres unum sunt per celum intelligitur moraliter anima</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97r" to="97v">97rb–va</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_20,26">Post dies octo <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Prima dies tamquam aurora que pro peccatori tamquam rubicunda oritur ipsum faciens rubere per verecundiam</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97v">97va</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="I_Io_5,4">Omne quod natum <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Sed qualibet generacione natus sis que ex carne es ex deo non es natus</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97v">97va</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Apc_4,6">In medio sedis <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Sedes dicti sunt persone qui in ecclesia  sunt prelati in quibus quiescit deus</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97v" to="97v">97va–b</locus>
                                <quote type="rubric" xml:lang="la">De apostolis</quote>
                                <note> (C2). </note>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Is_60,8">Qui sunt hii <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Licet pauci simus loquimur tam ea quod spiritus sanctus dederit sequentes</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97v">97vb</locus>
                                <quote type="rubric" xml:lang="la">De Thoma</quote>
                                <note> (S8). </note>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Mt_22,20">Cuius est ymago <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Post resurrectionem discipulis suis Thoma absente apparuit deinde dicitur Thome</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="97v" to="98r">97vb–98rb</locus>
                                <title type="sub">Sermo in dominica III adventus (T3)</title>
                                <rubric xml:lang="la">Dominica III</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Phil_4,4">Gaudete in domino <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Sic apostolus alloquitur amicos domini: Non est verum nisi amicorum ad invicem</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="98r" to="98v">98rb–va</locus>
                                <title type="sub">Sermo de sancta Maria (S28)</title>
                                <rubric xml:lang="la">De sancta Maria</rubric>
                                <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 9, 642 Nr. 11.</bibl>
                                </listBibl>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="98v">98va</locus>
                                <author ref="#Nicolaus_de_Tornaco">Nicolaus de Tornaco</author>
                                <title type="sub">Sermo in dominica IV post pentecosten (T44)</title>
                                <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 4, 378 Nr. 15.</bibl>
                                </listBibl>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="98v" to="99r">98va–99ra</locus>
                                <title type="sub">Sermo in dominica resurrectionis domini (T28)</title>
                                <rubric xml:lang="la">De pascha</rubric>
                                <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 8, 276 Nr. 6 (Explicit weicht ab).</bibl>
                                </listBibl>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="99r" to="99r">99ra–b</locus>
                                <title type="sub">Sermo de virginibus (C9)</title>
                                <rubric xml:lang="la">De virginibus</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Mt_13,44">Simile est regnum <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Quod in religiosis necessarium sit verbum predicacionis ostenditur</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="99r" to="99v">99rb–va</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Is_52,2">Excutere de pulvere <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Gratis venundati estis et sine argento redimemini. Terreni principes sua solent edicta proponere</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="99v" to="99v">99va–b</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ex_25,40">In exodo: Inspice et fac <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Ad Hebreos: <ref type="biblical" cRef="Hbr_8,5">Cum consummasset tabernacula <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Moyses interpretatur de aqua assumptus et significat hominem iustum qui debet esse sumptus de aquis</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="99v" to="100r">99vb–100ra</locus>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ps_67,29">Manda deus <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Legitur in ecclesiastico: <ref type="biblical" cRef="Sir_48,1">Surrexit Helias quasi ignis <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Verbum Helye quasi facula quia exibat de lingua ignea spiritu sancto inflammata</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="100r" to="100r">100ra–b</locus>
                                <title type="sub">Sermo in dominica resurrectionis domini (T28)</title>
                                <rubric xml:lang="la">De pascha</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_3,16">Sic deus dilexit <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Predicatori et auditori multum nocet cordis duritia et spiritus hebetudo</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="100rbv">100rb</locus>
                                <title type="sub">Sermo de sancta Maria (S28)</title>
                                <rubric xml:lang="la">De sancta Maria</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ex_3,3">Videbam miraculum <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Unde sunt cause cur rubus mansit illesus a flammibus que in beata virgine intelligi debent</incipit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="100r" to="100v">100rb–100vb</locus>
                                <rubric xml:lang="la">De filiis Zebedei</rubric>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Mt_20,22">Potestis bibere calicem <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Legitur in evangelio hodierno quod mater filiorum Zebedei cum duobus filiis accessit ad Jesum</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">et in Ecclesiastico XVIII<hi rend="sup">o</hi>: 
                           <ref type="biblical" cRef="Sir_18,31">Si prestes anime tue concupiscenciam eius</ref> etc</explicit>
                            </msItem>
                            <note>Von <rs type="person" ref="#Nicolaus_de_Tornaco">Nicolaus de Tornaco</rs>, Kanoniker in Tournai, nicht zu verwechseln mit dem Franziskaner <rs type="person" ref="#Nicolaus_de_Gorran">Nicolaus de Gorran</rs> – vgl. zu ihm <listBibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                        </abbr> 1, 296 Nr. 131 d;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <author>R. Quinto</author>, Il codice 434 di Douai, Stefano Langton e Nicola di Tournai, in: Sacris Erudiri 36 (1996), 233–361, hier 292–294,</bibl>
                                </listBibl> – stammen mindestens zwei der hier gesammelten Sermones. Da seine Predigten nur fragmentarisch überliefert sind (<bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 4, 377f.), </bibl> kann nicht nachgewiesen werden, ob er auch als Verfasser der übrigen Texte in Frage kommt.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="99">99 Bl.</measure>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="59 69" ruledLines="59 69">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="25">25</height>
                                            <width unit="cm" quantity="19">19</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (Spalten jeweils 9 cm breit), 59–69 Zeilen. Punkturen z. T. an den Blatträndern sichtbar.
					</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="2">
                            <handNote script="other" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Regelmäßige, kleine gotische Minuskel mit z. T. fast rectangular wirkende Buchstabenformen, stark abgekürzt, von einer Hand; die Schrift weist sowohl Merkmale der Textualis als auch der Kursive auf.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, am Beginn der einzelnen Sermones einfache rote oder braune Lombarden.</decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <p>Im dritten Viertel des 13. Jh. in Nordfrankreich geschrieben, eine nähere Lokalisierung ist aufgrund der Schriftmerkmale und des spärlichen Buchschmucks nicht möglich.</p>
                        </origin>
                    </history>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_423-helmst-II">
                    <msIdentifier>
                        <idno>II</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Goslar</placeName>, Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg</origPlace>
                        <origDate notBefore="1401" notAfter="1500">15. Jh.</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locusGrp>
                                <locus from="90r" to="90v">90r–v</locus>
                                <locus from="101r">101r</locus>
                            </locusGrp>
                            <title>Tabula</title>
                            <incipit xml:lang="la">Aaron 194 Arguere 11, 94 Avarus 15 Astra 16</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Ysaac 147 Yduma 166 Zelus 132 Zelotes 132</explicit>
                            <note>Im 15. Jh. hinzugefügtes Register zum Psalmenkommentar. Die Zahlenangaben beziehen sich auf die Zählung der Einzelsermones. – <locus from="101v">101v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="leaf">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">2 Bl.</measure>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="5" writtenLines="56 60" ruledLines="0">
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="26">26</height>
                                        <width unit="cm" quantity="18">18</width>
                                    </dimensions>, fünfspaltig, 56–60 Zeilen. 
                        </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <term type="script">Bastarda</term> von einer Hand.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Keinerlei Buchschmuck.</decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <p>Das Register zur Sermonesreihe in Teil I wurde im Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg während des 15. Jh. auf ein palimpsestiertes Bifolium geschrieben.</p>
                        </origin>
                    </history>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_423-helmst-III">
                    <msIdentifier>
                        <idno>III</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Goslar</placeName>, Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg</origPlace>
                        <origDate notBefore="1001" notAfter="1100">11. Jh.</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locusGrp>
                                <locus from="90r" to="90v">90r–v</locus>
                                <locus from="101r" to="101v">101r–v</locus>
                            </locusGrp>
                            <title>Missale</title>
                            <note>Palimpsest: Mit den zur Verfügung stehenden technischen Mitteln ist lesbar <locus from="90v">90v</locus> letzte Zeile: <quote xml:lang="la">Verbum enim tuum per quod facta sunt omnia</quote> (Praefatio, Feria tertia primae hebdomadae quadragesimae), <locus from="101r">101r</locus>: <quote xml:lang="la"> Benedicite aque que super coelos sunt domino benedicite omnes virtutes domini domino</quote> (Dn 3,60, Sabbato primae hebdomadae quadragesimae).</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="leaf">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">2 Bl.</measure>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="29" ruledLines="29">
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="25">25</height>
                                        <width unit="cm" quantity="17">17</width>
                                    </dimensions>, einspaltig, 29 Zeilen. 
                        </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Regelmäßige karolingische Minuskel von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert.</decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <p>Der reskribierte untere Text des Palimpsests stellt das älteste bislang bekannte handschriftliche Zeugnis aus dem Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg dar. Ob das Missale allerdings auch dort geschrieben worden oder von anderswo ins Stift gekommen ist, kann mangels Vergleichsmöglichkeiten nicht endgültig entschieden werden. </p>
                        </origin>
                    </history>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>