<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_446-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 446 Helmst. (Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2009"/>
            <!--<date type="digitised" when=""/>-->
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
<!--<ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/446-helmst/start.htm"/>-->
<!--<ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/446-helmst/thumbs/00001.jpg"/>-->
                </pubPlace>
            <!--<idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/446-helmst6</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil II</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2019-08-20">Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt</change>
            <change who="schassan" when="2015-09-04">Normdaten ergänzt bzw. korrigiert.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_446-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0446">Cod. Guelf. 446 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0481">481</idno>
                    </altIdentifier>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Manuscripta Mediaevalia Objektnummer</collection>
                        <idno>32412319,T</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>De significationibus diversis verborum aequivocorum. Vocabularius brevilogus. Liber ordinis rerum. Glossarium Graeco-Latinum</title>
                    <origPlace>
                        <placeName type="settlement">Northeim</placeName>, Benediktinerkloster St. Blasius</origPlace>
                    <origDate notBefore="1441" notAfter="1460">15. Jh., Mitte</origDate>
                </head>
                <msContents>
                    <textLang mainLang="la"/>
                    <msItem n="1">
                        <locus from="Ir">Ir </locus>
                        <note>Titelvermerk von einer Hand des 17. Jh. (wie in <ref type="mss" cRef="400-helmst">Cod. Guelf. 400 Helmst.</ref>) : <quote xml:lang="la">Brevilogus manuscriptus.</quote> – <locus from="Iv">Iv</locus> leer.
                  </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="2">
                        <locusGrp>
                            <locus from="1r" to="11v">1ra–11vb</locus>
                            <locus from="239r" to="242v">239ra–242va</locus>
                        </locusGrp>
                        <title>De significationibus diversis verborum aequivocorum<note> (redactio prolixior)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">A. Nomen. Prima est litera ut a est litera. Secundo est terminacio finalis ut domina terminatur in a. Tercio est litera et terminacio simul ut ago</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term xml:lang="la">A. Nomen. Prima est littera ut a est littera. Secundo est terminatio finalis ut domina terminatur in a. Tertio est littera et terminatio simul ut ago</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">Zelo. Primo significat excellenter diligere <gap reason="omitted"/> Secundo id est videre <gap reason="omitted"/> Tercio imitare Psalmus <ref type="biblical" cRef="Ps_36,1">Noli emulari in malignantibus neque zelaveris facientes iniquitatem</ref>
                        </explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Et sic est finis equivocorum de libello <rs type="person" ref="#johannes_de_garlandia">Johannis de Garlandrya</rs> prosayce collectorum compendiose additis exemplis etc</finalRubric>
                        <note>Durch eine Bindefehler ist der erste Teil des Textes (11vb expl.: <quote xml:lang="la">Pater. Primo significat <gap reason="omitted"/> Quinto racione dignitatis ut abbas est pater monachorum. Sexto principium originis Iob <ref type="biblical" cRef="Iob_17,14">putredini dixi pater meus</ref> etc. <gap reason="lacuna"/>
                            </quote>) vom zugehörigen Schluss des Textes getrennt (239ra inc.: <quote xml:lang="la">
                                <gap reason="lacuna"/> Septimo pater significat principium generacionis ut romulus pater romanorum. Octavo racione adhesionis ut pater filii adoptivi <gap/>
                            </quote>). Es handelt sich dabei nach Aussage der Schlussrubrik um ein alphabetisch geordnetes Exzerpt aus dem anonymen Prosakommentar zum "Liber aequivocorum" des Johannes de Garlandia, vgl. <ref type="mss" cRef="604-helmst">Cod. Guelf. 604 Helmst.</ref>, 152r–219v mit Ausgaben und Literatur. Dabei werden alle Bedeutungen der gleichlautenden Wörter aufgezählt und mit Hilfe von meist biblischen Beispielen illustriert. </note>
                        <filiation>Eine um die biblischen Beispiele und einige Lemmata gekürzte Fassung auch in <ref type="mss" cRef="457-helmst">Cod. Guelf. 457 Helmst.</ref>, 142vb–144vb (Textverlust); <ref type="mss" cRef="692-helmst">692 Helmst.</ref>, 153ra–161va. </filiation>
                        <note>Ungedruckt. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bursill-Hall<hi rend="normal">Census</hi>
                                </abbr>, 280 Nr. 310.3 (diese Hs.);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Walther I</abbr> 5;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>F. Munari</author>, Handschriften der mittellateinischen Schultexte "Synonyma" und "Equivoca", in: Mittellateinisches Jahrbuch 30/2 (1995), 185–196 (195 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note>Das in den gen. Publikationen für den vorliegenden Text zitierte Versinitium (<hi rend="font-style:italic">A cado dic cecidi sed dic a cedo cecidi</hi>) existiert nicht.</note>
                        <index indexName="nasa">
                            <term type="title">Commentum in librum aequivocorum Johannis de Garlandia (Ausz.)</term>
                        </index>
                    </msItem>
                    <msItem n="3">
                        <locus from="12r" to="238r">12ra–238ra</locus>
                        <title>Vocabularius brevilogus<note> (redactio recentior)</note>
                        </title>
                        <title>Vocabularius brevilogus<note> (redactio recentior)</note>
                        </title>
                        <index indexName="nasa">
                            <term>Vocabularius brevilogus</term>
                            <index>
                                <term>redactio recentior</term>
                            </index>
                        </index>
                        <index indexName="nasa">
                            <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                            <index>
                                <term>Glossen</term>
                                <index>
                                    <term>Interlinearglossen</term>
                                </index>
                            </index>
                        </index>
                        <index indexName="nasa">
                            <term>Schreibsprachen</term>
                            <index>
                                <term>Lemmata</term>
                                <index>
                                    <term>Mittelniederdeutsch</term>
                                </index>
                            </index>
                        </index>
                        <index indexName="nasa">
                            <term>Deutsche Texte</term>
                            <index>
                                <term>Glossen</term>
                            </index>
                        </index>
                        <index indexName="nasa">
                            <term>Deutsche Texte</term>
                            <index>
                                <term>Interpretamente</term>
                            </index>
                        </index>
                        <msItem>
                            <locus from="12r">12ra–b</locus>
                            <title type="sub">Prologus totius operis</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ier_1,6">A a a domine nescio loqui</ref> licet illud verbum propheticum ab ipso propheta alio fine sit enarratum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ier_1,6">A a a domine</ref> licet illud verbum propheticum ab ipso propheta alio fine sit enarratum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">non michi ex toto sed a quibus recipio imputabitur ita tamen ut pre omnibus et super omnia Ihesus Christus Marie filius benedicatur in seculo seculorum Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="12v">12va</locus>
                            <title type="sub">Prologus nominum</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quoniam quidem presens collectio arti deservit grammatice que secundum quosdam in literam et sillabam et in oracionem dividitur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quoniam quidem praesens collectio arti deservit grammaticae quae secundum quosdam in litteram et syllabam et in orationem dividitur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">triplici alphabeto specialiter prosequendo scilicet nominum verborum ac parcium indeclinabilium</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="12v" to="198r">12va–198rb</locus>
                            <title type="sub">Nomina</title>
                            <incipit xml:lang="la">Alef prima litera hebreorum vel hebraici alphabeti est et interpretatur doctrina <gap reason="omitted"/> Alpha vero grecorum est prima litera <gap reason="omitted"/> A vero <gap reason="omitted"/> Aaron <gap reason="omitted"/> Ab</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Aleph prima littera hebraeorum vel hebraici alphabeti est et interpretatur doctrina <gap reason="omitted"/> Alpha vero graecorum est prima littera</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Zosimus -a -um idem est quod zoticus scilicet vitalis vivorum vel vividus et dicitur a zoen quod est vita. Vitam inquam eternam nobis concedat qui sine fine vivit et regnat Amen</explicit>
                            <note>Prolog und Textbeginn folgen ohne erkennbaren Übergang aufeinander; die Gliederungsinitiale findet sich erst auf Bl. 12vb beim Lemma "Aaron". </note>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="198v">198va</locus>
                            <title type="sub">Prologus verborum</title>
                            <incipit xml:lang="la">Postquam determinatum est de nominibus quoad eorum significaciones nec non interpretaciones restat nunc dei iuvamine recitare de verbis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Postquam determinatum est de nominibus quoad eorum significationes necnon interpretationes restat nunc dei iuvamine recitare de verbis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">genus et coniugacio verbi cognoscitur facilius ipsum significatum et <sic>in flectio</sic> per tempora reperitur</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="198v" to="232v">198va–232vb</locus>
                            <title type="sub">Verba</title>
                            <incipit xml:lang="la">Abarceo, -es, -ere id est prohibeo vel constringo s. a. Abdico <gap reason="omitted"/> Abdo</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Abarceo, -es, -ere id est prohibeo vel constringo s. a. Abdico <gap reason="omitted"/> Abdo</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Uxorare <gap reason="omitted"/> Velare <gap reason="omitted"/> Zelator id est amator scilicet 'eyn lyef haber' et est prime coniugacionis activi generis. Zimare 'sueren' scilicet pastam facere. Inde venit Azimus quod patuit in nominario</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="233r">233ra</locus>
                            <title type="sub">Prologus indeclinabilium</title>
                            <incipit xml:lang="la">Expeditis dei gracia exposicionibus necnon interpretacionibus vocabulorum et dictionum parcium declinabilium duplici alphabeto nunc dei clemencia restat tractare de exposicionibus parcium indeclinabilium</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Expeditis dei gratia expositionibus necnon interpretationibus vocabulorum dictionum partium declinabilium duplici alphabeto nunc dei clementia restat tractare de expositionibus partium indeclinabilium</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quantum igitur ad primum dicam de illa preposicione</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="233r" to="238r">233ra–238rb</locus>
                            <title type="sub">Indeclinabilia</title>
                            <incipit xml:lang="la">A unde idem est quod sine 'van' preposicio eciam est interiectio exclamantis <gap reason="omitted"/> Absque <gap reason="omitted"/> Aborsum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">A unde idem est quod sine 'van' praepositio etiam est interiectio exclamantis <gap reason="omitted"/> Absque id est sine. Aborsum id est ab alia parte</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Utpute id est certe vel videlicet. Utrumque <gap reason="omitted"/> Utinam <gap reason="omitted"/> ergo finis est deus unus in essencia trinus in personis cui sit laus et gloria necnon sue intemerate virgini Marie matri sue benedicte necnon toti curie celesti per infinita secula seculorum Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Et sic est finis huius libelli. Brevilogus nomine libellus dicitur iste etc. etc. etc. etc</finalRubric>
                        </msItem>
                        <textLang mainLang="la" otherLangs="gml">Zahlreiche niederdeutsche Interpretamente, durch Rubriken hervorgehoben. </textLang>
                        <filiation>Die Hs. gehört zur jüngeren Fassung des "Vocabularius brevilogus"; zum Text und zur Parallelüberlieferung vgl. bei <ref type="mss" cRef="371-helmst">Cod. Guelf. 371 Helmst.</ref>, 1ra–284vb. </filiation>
                        <note> – <locus from="238v" to="238v">238va–vb</locus> leer. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="4">
                        <locus from="239r" to="242v">239ra–242va</locus>
                        <title>De significationibus diversis verborum aequivocorum<note> (redactio prolixior, pars finalis)</note>
                        </title>
                        <note>Siehe oben, <locus from="1r" to="11v">1ra–11vb</locus>. – <locus from="242v">242vb</locus> leer. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="5">
                        <locus from="243r" to="261v">243ra–262ra</locus>
                        <title>Liber ordinis rerum<note> (Esse-Essencia-Glossar, redactio aucta)</note>
                        </title>
                        <msItem>
                            <locus from="243r" to="261r">243ra–261rc</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <incipit xml:lang="la">Res ens dingk. Substancia substantie. Esse essencia wesen. Deus god. Natura natur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Res ens dingk. Substancia substantie. Esse essencia wesen. Deus god. Natura natur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Vituperativa. Proch prochpudor pfoch. Vach rach. Metuitiva. At at <sic>tattat tattat tattat</sic>. Multa sunt hiis similia ut acclamativa pastorum et vectorum ad bestias que tamen raro vel nusquam reperiuntur in ydeomate latino ergo et sic est finis</explicit>
                            <note>Der Text enthält 250 durchgezählte Lemmata mit thematischer Gliederung. </note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="808-novi">Cod. Guelf. 808 Novi</ref>, 227ra–264vb (Kapitel 1–170).</filiation>
                        </msItem>
                        <msItem>
                            <locus from="261r" to="262r">261rc–262ra</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Registrum illius vocabularii</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">1 Res dingk. 2 Patriarcha</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">245 Et atque. 246 Vel aut. 247 In super. 248 Ab de</explicit>
                        </msItem>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl xml:id="opac_479592489">
                                <author>L. de Man</author>, Middeleeuwse systematische glossaria, Brüssel 1964 (Lexicographica 1), 114–264 (mit dieser Hs.);</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_038152045">Liber ordinis rerum (Esse-Essencia-Glossar), hrsg. von <editor>P. Schmitt</editor>, Bd. 1: Einleitung, Text, Tübingen 1983 (Texte und Textgeschichte 5,1), 1–753 (mit dieser Hs., LXVII–LXVIII genannt, Sigle Wo1).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 5, 765–767;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_027578313">
                                <author>R. Jansen-Sieben</author>, Repertorium van de Middelnederlandse Artes-Literatuur, Utrecht 1989, 480 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Handschriftencensus</abbr> Nr. <ref target="http://www.handschriftencensus.de/6709">6709</ref>.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="6">
                        <locus from="262r" to="262v">262ra–vb</locus>
                        <title>Glossarium Graeco-Latinum</title>
                        <incipit xml:lang="la">Αbba in greco idem est quod pater in latino inde abbas et sic pater monachorum</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term xml:lang="la">Αbba in graeco idem est quod pater in latino inde abbas et sic pater monachorum</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">Xenon peregrinus. Inde xenia munuscula peregrinorum. Zeron siccum. Inde zerophagia id est siccorum ciborum attinencia. Zimon fermentum. Inde azimus id est panis sine fermento</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Et sic est finis</finalRubric>
                        <filiation>Zur Parallelüberlieferung vgl. <bibl>Liber ordinis rerum (siehe oben), XX, XXXVII.</bibl>
                        </filiation>
                        <note>Ungedruckt. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Goetz</abbr>, 102 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                </msContents>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p>Wasserzeichen: <watermark>Traube mit zweikonturigem Stiel</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE3285-PO-129037">DE3285-PO-129037</ref>
                                    </bibl>, <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="NL0360-PO-129157">NL0360-PO-129157</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1443</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE3285-PO-129051">DE3285-PO-129051</ref>
                                    </bibl> (<date>1445</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2040-PO-129163">DE2040-PO-129163</ref>
                                    </bibl> (<date>1441</date>, weitere Typen nicht nachweisbar). <watermark>Traube mit einkonturigem Stiel</watermark>: nicht nachweisbar. <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber  Stern</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="NL0360-PO-75838">NL0360-PO-75838</ref>
                                    </bibl> (<date>1437</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-75919">DE1335-PO-75919</ref>
                                    </bibl>, <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE6255-PO-76963">DE6255-PO-76963</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1443</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE6300-PO-75977">DE6300-PO-75977</ref>
                                    </bibl> (<date>1439</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE7575-PO-76221">DE7575-PO-76221</ref>
                                    </bibl> (<date>1441</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="FR8040-PO-76887">FR8040-PO-76887</ref>
                                    </bibl> (<date>1435</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE6255-PO-76980">DE6255-PO-76980</ref>
                                    </bibl> (<date>1444</date>, weiterer Typ nicht nachweisbar). </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="263">263 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="28.5">28,5</height>
                                    <width unit="cm" quantity="20.5">20,5</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Tintenfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>262</quote>, erstes Bl. ungez. </foliation>
                            <collation>
                                <formula>VI (11)! V (21). VII (35). V (45). VII (59). 3 VI (95). VI–1 (106). 13 VI (262).</formula>
                            </collation>
                        </supportDesc>
                        <layoutDesc>
                            <layout columns="2 3" writtenLines="44 66" ruledLines="0">
                                <p>
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="24">21–24</height>
                                        <width unit="cm" quantity="16">15–16</width>
                                    </dimensions>, zweispaltig (Spalten unregelmäßig 6–7 cm breit), <locus from="243r" to="261v">243r–261v</locus> dreispaltig, je nach Hand 44–66 Zeilen. </p>
                            </layout>
                        </layoutDesc>
                    </objectDesc>
                    <handDesc hands="3">
                        <summary>Drei Hände, </summary>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 1 (jüngere gotische Kursive): <locus from="1r" to="11v">1ra–11vb</locus> und <locus from="239r" to="242v">239ra–242va</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 2 (Bastarda, teils mit, teils ohne Schlaufen, unregelmäßig wirkend): <locus from="12r" to="238r">12ra–238ra</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 3 (jüngere gotische Kursive): <locus from="243r" to="262v">243ra–vb</locus>. </p>
                        </handNote>
                    </handDesc>
                    <decoDesc>
                        <decoNote type="rubric">
                            <p>Rubriziert, <locus from="1r" to="11v">1ra–11vb</locus>, <locus from="239r" to="258r">239ra–258rc</locus> einfache rote Lombarden.</p>
                        </decoNote>
                        <decoNote type="initial">
                            <p>
                                <locus from="12r" to="238r">12ra–238rb</locus> am Beginn der Alphabete rote Fleuronnée-Initialen über 6–12 Zeilen in Unzialformen, z. T. mit Schaftaussparungen in verschiedenen Kopfstempelschnittformen. Als Verzierung finden sich (meist schwarzes, seltener auch rotes) Palmetten- und Knospenfleuronnée sowie vegetabile Elemente wie Einzelblätter oder Räder und fächerartige Gebilde aus rotgekernten, schwarz konturierten Stielblättern in den Binnenfeldern und an den Schäften. Hinzu kommen als Konturbegleitung Eierstäbe, Einzelperlen und Reihen gekernter und ungekernter Perlen sowie Fibrillen, dazu vereinzelt Fadenrankenbündel mit Fibrillenbesatz, aber auch kurzgestielte Blüten und Blütenbüschel, Ähren und Knospen sowie gestielte Halbpalmetten und Tütenblätter. Einige wenige Initialen und Lombarden werden von Vögeln oder hundeartige Fabelwesen in schwarzer Umrisszeichnung bewohnt; Caudae und die Buchstabenkörper von I-Initialen sind häufig als Fische gestaltet. <index indexName="nasa">
                                    <term>Buchschmuck</term>
                                    <index>
                                        <term>Initialen</term>
                                        <index>
                                            <term>Fleuronnée-Initiale</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </p>
                        </decoNote>
                        <decoNote>
                            <p>
                                <locus from="12r" to="238r">12ra–238rb</locus> am Beginn der Hauptabschnitte der Alphabete rote Lombarden mit schwarzem Palmetten- und Knospenfleuronnée sowie konturbegeleitenden Perlreihen und Fibrillen. <index indexName="nasa">
                                    <term>Buchschmuck</term>
                                    <index>
                                        <term>Fleuronnéelombarden</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </p>
                        </decoNote>
                    </decoDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1451" notAfter="1500">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband mit ungefärbtem <material>Schweinslederbezug</material>. Streicheisenlinien. Einzelstempel <stamp>Adler, heraldisch, einköpfig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000074">s000074</ref>.</bibl>
                                <stamp>Agnus Dei stehend</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005472">s005472</ref>.</bibl>
                                <stamp>Lilie, Mittelblatt rhombisch, unterer Abschluss nicht lilienförmig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005854">s005854</ref>.</bibl>
                                <stamp>Pelikan mit Jungen</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s003422">s003422</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, ein Blattkranz, fünfblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s006645">s006645</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, ein Blattkranz, sechsblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s008209">s008029</ref>.</bibl> Sämtlich derWerkstatt "Pelikan 50/51" (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000255">w000255</ref>) zugeordnet.</bibl>
                                <stamp>Stern, sechsstrahlig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s008831">s008831</ref>.</bibl> Der Werkstatt "Pelikan 52" (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000979">w000979</ref>
                                </bibl>) zugeschrieben; beide gehören ins Northeimer Blasiuskloster. Vier Doppelbünde, alternierend mit drei einfachen Zierbünden ohne Heftfunktion. Kapital an Kopf und Schwanz mit ungefärbten Lederstreifen umflochten. Zwei Langriemenschließen, Ösen am Rand fein gezähnt und am oberen Ende gespalten, mit Bohrung für Zugriemen. 2 × 4 Schonernägel in Hutform (vgl. <ref type="altMs">Gandersheim, StiB, Hs 255</ref>) sind verloren. Als Mittelbeschlag des <locus from="VD">VD</locus> dient eine mit rotem Pergament unterlegte Messingrosette (∅ 7 cm) in Durchbrucharbeit mit wechselnden Ein- und Sechspässen und zwei konzentrischen Kreisen aus getriebenen Perlen; der Rand ist gewellt mit getriebenen kleinen Buckeln. Im Zentrum zusätzlich ein aus einer quadratischen Platte getriebener Hohlbuckel aufgenagelt. Auf dem <locus from="HD">HD</locus> eine ähnliche, kleinere Rosette (∅ 5,3 cm, nur ein Perlkreis) mit aufgenageltem Mittelbeschlag als getriebener Hohlbuckel auf einer rhombischen, am Rand gekerbten Platte. An den <locus from="12" to="197">Bl. 12–197</locus> und <locus from="198" to="232">Bl. 198–232</locus> 21 bzw. 19 Registerzungen aus <material>Pergament</material>, jeweils mit den Buchstaben des Alphabets in Rot, als Blattweiser. Weitgehend identische Einbandgestaltung und gleiches Beschlagmaterial bei zahlreichen weiteren Bänden aus dem Benediktinerkloster St. Blasius in Northeim, vgl. dazu bei <ref type="mss" cRef="395-helmst">Cod. Guelf. 395 Helmst.</ref>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Kapital, umflochten</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Zierbünde (einfach)</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Schließen</term>
                                        <index>
                                            <term>Langriemenschließen</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Beschläge</term>
                                        <index>
                                            <term>Schonernägel (Hutform, entfernt)</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Beschläge</term>
                                        <index>
                                            <term>Mittelbeschlag (Rosette/Hohlbuckel)</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Blattweiser</term>
                                        <index>
                                            <term>Registerzungen</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einbände, bemerkenswerte</term>
                                    <index>
                                        <term>gotische Stempeleinbände (Werkstatt nach EBDB)</term>
                                        <index>
                                            <term>Northeim, Benediktinerkloster St. Blasius</term>
                                            <index>
                                                <term>Pelikan 50/51</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einbände, bemerkenswerte</term>
                                    <index>
                                        <term>gotische Stempeleinbände (Werkstatt nach EBDB)</term>
                                        <index>
                                            <term>Northeim, Benediktinerkloster St. Blasius</term>
                                            <index>
                                                <term>Pelikan 52</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Nach Ausweis der Wasserzeichen und Einbandstempel wurde der Codex um die Mitte des 15. Jh. im Benediktinerkloster St. Blasius in Northeim geschrieben. Vermutlich handelt es sich dabei um das <date>1592</date> in <rs type="person" ref="#letzner_johann">Johann Letzners</rs> Northeimer Bücherverzeichnis als <quote xml:lang="la">Vocabularius breviloquus</quote> erwähnte Exemplar (<bibl>
                                <abbr>Herbst <hi rend="normal">Bibliothek Northeim</hi>
                                </abbr>, Sp. 70 Nr. 227).</bibl>
                        </p>
                    </origin>
                    <acquisition>
                        <p>Zusammen mit der übrigen Konventsbibliothek am 3.2.1624 in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt (<bibl>
                                <abbr>Germania Benedictina</abbr>6, 379</bibl>); 1644 in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00073">30r</ref>) als <quote xml:lang="la">Dictionarium latinum. In bretter, weiß</quote> unter den <quote xml:lang="la">Miscellanei in folio</quote> beschrieben, auf dem <locus from="VS">VS</locus> die entsprechende Helmstedter Signatur <quote>M. 57.</quote> Im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>288</quote> aufgeführt. </p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil III: Cod. Guelf. 371 bis 460 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 481.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Lesser <hi rend="normal">Registerknöpfe</hi>
                            </abbr>, 229f.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_446-helmst_1">
                    <msIdentifier>
                        <idno>Spiegel</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1401" notAfter="1500">15. Jh. </origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="gml">Schreibsprache: Mittelniederdeutsch. </textLang>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="VS">VS</locus>
                            <author ref="#birgitta_suecica">Birgitta Suecica</author>
                            <title>Revelaciones caelestes<note> (mnd. Fassung)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="gml">Hir beghynnet das sesde bok Birgitten</rubric>
                            <quote xml:lang="la"> In deme anbeghynne dusses bokes secht de moder godes Birgitten van der schone ores leuen sones vnses leuen heren vnd dat de dar bedrouet weren worden wol ghe trestet we se on anseghen.</quote>
                            <quote type="rubric" xml:lang="la">Dat erste Capittel.</quote>
                            <incipit xml:lang="gml">Maria de moder goddes sede tho sente Birgitten: Ik byn eyn konninghe des hymmels myn sone heft dij leff</incipit>
                            <explicit xml:lang="gml">De duvel stund wu ome de hende bunden weren. To lesten do wart de duvel bras <gap reason="lacuna"/>
                                <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                            <note>Das Fragment enthält den Text lib. VI, 1–3.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck der mnd. Bearbeitung (worin der Beginn von Buch VI fehlt)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW04393.htm">4393</ref>–<ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW04395.htm">4395</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 867–869;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 2, 410f. Nr. 1 (zum lat. Text).</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Deutsche Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Fragmente</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="1">1 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="28">28</height>
                                        <width unit="cm" quantity="20.5">20,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="43" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="20.5">20,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (Spalten ca. 6 cm breit, beschnitten), 43 Zeilen. 
                           </p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Schlaufenlose Bastarda von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden mit Punktverdickungen. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
        <back>
            <div type="bibliography"><!--<p>&bibliographie;</p>--></div>
            <div type="index"><!--<index indexName="nasa"><term></term></index>--></div>
        </back>
    </text>
</TEI>