<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_550-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 550 Helmst. (geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil IV: Cod. Guelf. 462 bis 615 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName key="DFG">Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2019-03-12"/>
                <date type="digitised" when="2022-02-22"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/550-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/550-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
				<!--<idno type="URN">urn:nbn:de:</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil IV</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc> 
		<!--
			<revisionDesc>
				<change who="" date=""></change>
			</revisionDesc>
		-->
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_550-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0550">Cod. Guelf. 550 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0598">598</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Theologische Sammelhandschrift</title>
                    <origPlace>
                        <placeName type="settlement">Magdeburg</placeName>, Franziskanerkloster</origPlace>
                    <origDate notBefore="1436" notAfter="1465">15. Jh., Mitte</origDate>
                </head>
                <msContents>
                    <textLang mainLang="la" otherLangs="gml"/>
                    <msItem n="1">
                        <locus from="1r">1r</locus>
                        <title>Tituli sermonum de sanctis</title>
                        <incipit xml:lang="la">De sancto Andrea: Quid sit spiritualiter ambulari de nobilitate vocacionis ex Giliberto</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>De sancto Andrea: Quid sit spiritualiter ambulari de nobilitate vocationis ex Giliberto</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">De multiplici iudicio rubrica. Feria tercia pasche: Stetit iste etc. rubrica</explicit>
                        <note>Die Quelle der Predigtthemata ist unbekannt. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="2">
                        <locus from="1v">1v</locus>
                        <author ref="#Nicolaus_Lakmann">Nicolaus Lakmann</author>
                        <title>Epistula ad Johannem Rumelant guardianum Magdeburgensem OFM<note> (<rs type="place" ref="#luebeck">Lübeck</rs>, <date>5.6.1473</date>)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">Litera pro licencia ad citandum delictores et eciam infestatores</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Universis venerabilibus viris presentem inspecturis innotescit quod ego frater Nicolaus Lakeman sacre theologie professor fratrumque minorum provincie Saxonie minister et servus vigore privilegiorum nostro ordini a sede apostolica graciose indultorum plenariam licenciam liberamque facultatem tenore presencium do et concedo</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Universis venerabilibus viris praesentem inspecturis innotescit quod ego frater Nicolaus Lakeman sacrae theologiae professor fratrumque minorum provinciae Saxoniae minister et servus vigore privilegiorum nostro ordini a sede apostolica gratiose indultorum plenariam licentiam liberamque facultatem tenore praesentium do et concedo</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">fidem et testimonium presentis seriem sigillo officii mei duxi sigillandum. Datum Lubek anno dominice incarnacionis 1473 profesto pentecostis tempore nostri capituli generalis ibidem celebrati</explicit>
                        <note>Von späterer Hand auf der leeren Versoseite des ehemaligen Vorsatzbl. nachgetragen, ungedruckt. Vgl. zum Verf. <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Barfüßerschule</hi>
                                </abbr>, 26–30 und 64–68;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 304 Nr. 58 u.ö.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 5, 487–489 (488 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Honemann <hi rend="normal">Schrifttum</hi>
                                </abbr>, 697f. (698 Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="3">
                        <locus from="2r" to="64v">2r–64v</locus>
                        <title>Tractatus contra Iudaeos</title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="2r">2r</locus>
                            <title type="sub">Prologus</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quoniam sancte ecclesie fides est bonorum spiritualium fundamentum teste apostolo qui dicit eam esse rerum sperandarum substanciam</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Quoniam sanctae ecclesiae fides est bonorum spiritualium fundamentum teste apostolo qui dicit eam esse rerum sperandarum substantiam</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">itaque contra errores designatos secundum ordinem propositum disputandum est</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="2r" to="64v">2r–64v</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Universalis demonstracio katholice veritatis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Igitur circa sancte trinitatis maiestatem iudeorum periculosissimus error est quod scilicet eam non colunt nec eciam credunt insuper et blasphemant</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Igitur circa sanctae trinitatis maiestatem iudaeorum periculosissimus error est quod scilicet eam non colunt nec etiam credunt insuper et blasphemant</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quia hec generacio usque in finem non peribit. Et sic est finis illius operis pro quo deus gloriosus sit benedictus in secula seculorum Amen Amen Amen</explicit>
                        </msItem>
                        <note>
                            <locus from="14r" to="14v">14r–v</locus> ohne Textverlust freigelassen. Der Text umfasst wie in der fast gleichzeitigen Magdeburger Parallelüberlieferung <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. Magdeb. 71</ref>, 2ra–52vb (<bibl>
                                <abbr>Berlin 4,1</abbr>, 177</bibl>) und deren Abschrift <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. Magdeb. 110</ref>, 212ra–268ra (<bibl>
                                <abbr>Berlin 4,2</abbr>, 88</bibl>) Prolog und 49 Kapitel (die nachträgliche marginale Kapitelzählung ist fehlerhaft). Ungedruckt. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Steinschneider <hi rend="normal">Miszellen</hi>
                                </abbr>, 59 Nr. 5.</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – Unter dem Text von der Hand des Johannes Rumelant die Bibelstellen Rm 5,5 und Eph 3,16–17. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="4">
                        <locus from="65r" to="68r">65r–68r</locus>
                        <title>Tractatulus de XII contemplationibus</title>
                        <incipit xml:lang="la">Secundum beatum Augustinum de trinitate duo sunt processus scilicet unus eternus et alter temporalis idcirco circa primam processionem insistendo</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Secundum beatum Augustinum de trinitate duo sunt processus scilicet unus aeternus et alter temporalis idcirco circa primam processionem insistendo</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">spiritus sanctus sufficit ad beatitudinem nostram in presencia sicut pater et filius ad quam nos etc</explicit>
                        <note>Unter dem Text folgender rubrizierter Vermerk von Schreiberhand: <quote xml:lang="la">In hac sacra die Petrus tria milia hominum ad fidem convertit et eciam baptizavit ut legitur de conse. di. 4 proprie</quote>. Darunter Io 3,8. Der Text ist nicht, wie bislang angenommen, eine Augustinus-Exzerptsammlung (vgl. <bibl>
                                <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 450</bibl>), sondern ein in dieser Form bislang nur hier nachgewiesener fortlaufender Traktat. – <locus from="68v" to="74v">68v–74v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="5">
                        <locus from="75r" to="116v">75r–116v</locus>
                        <title>Tractatus de missione et privilegiis spiritus sancti</title>
                        <incipit xml:lang="la">Circa missionem spiritus sancti advertendum quod illa effusio non est unius persone sed pater effundit et filius et seipsum spiritus sanctus effundit diversa tamen racione</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Circa missionem spiritus sancti advertendum quod illa effusio non est unius personae sed pater effundit et filius et seipsum spiritus sanctus effundit diversa tamen ratione</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">quia vicistis malignum scilicet mundum dyabolum et carnem. Hanc ergo perfectam victoriam nobis ille concedat qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum Amen etc</explicit>
                        <note>Bislang nur hier nachgewiesen und ungedruckt. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="6">
                        <locus from="116v">116v</locus>
                        <title>'Glossarium Abstractum'<note> (partim)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="gml">Abstractum Affgetogen gevriet entcledet affghescheyden. Accedens thovael des wesendes thoghane</incipit>
                        <explicit xml:lang="gml">Actualissimus de aldersulfwerkenste <gap/>
                            <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                        <note>Der von Johannes Rumeland nachgetragene Text umfasst nur 29 Lemmata des Buchstabens A.</note>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="459-helmst">Cod. Guelf. 459 Helmst.</ref>, 138va–142ra; <ref type="mss" cRef="710-helmst">710 Helmst.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/710-helmst/start.htm?image=00271">134ra</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/mss/710-helmst/start.htm?image=00277">137rb</ref>; ein weiteres Fragment in <ref type="mss" cRef="96-weiss">96 Weiss.</ref>, 137v. Teilweise auch in <ref type="altMs">Hannover, StB, Ms. Mag. 2</ref>, 10v–11v (<bibl>
                                <abbr>Hannover SB</abbr>, 27</bibl>).</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck (u.a.)</head>
                            <bibl>Vocabularius Latino-Silesiacus (XIV. XV. sec.), in: Altdeutsche Neujahrsblätter für 1874. Mittel- und niederdeutsche Dialektproben, hrsg. von <editor>A. Birlinger</editor> und <editor>W. Crecelius</editor>, Wiesbaden 1874, Sp. 53–74 (Abdruck), 105–110 (Apparat);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>W. Stammler</author>, Mittelniederdeutsches Lesebuch, Hamburg 1921, 47–49 und 138 (nach der Hs. aus Hannover).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note>Die in <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 21</bibl>, angekündigte kritische Ausgabe des Textes ist bislang nicht erschienen. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Grubmüller</abbr>, 49–52;</bibl>
                            <bibl xml:id="opac_479592489">
                                <author>L. de Man</author>, Middeleeuwse systematische glossaria, Brüssel 1964 (Lexicographica 1), 11 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 20–22;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Honemann <hi rend="normal">Überlieferung</hi>
                                </abbr>, 125 Nr. 102 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – <locus from="117r" to="122v">117r–122v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="7">
                        <locus from="123r" to="134r">123r–134r</locus>
                        <title>Tractatus de virtutibus monasticis</title>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="I_Cor_9,24">Nescitis quod hii qui in stadio currunt omnes quidem currunt</ref>. Quia sacro attestante canone <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.19">nemo militans deo implicat se secularibus negociis ut 23 q. 8 'Reprehensibile': Christi militum proprium est servire deo</ref>
                        </incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>
                                <ref type="biblical" cRef="I_Cor_9,24">Nescitis quod hii qui in stadio currunt omnes quidem currunt</ref>. Quia sacro attestante canone <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.19">nemo militans deo implicat se saecularibus negotiis ut 23 q. 8 'Reprehensibile': Christi militum proprium est servire deo</ref>
                            </term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">bene divicias fundit sine spe redeundi patet igitur propositum quomodo elemosina multa iuvat et non unum. Per communis discrecio et cautela notatur etc. et tamen <gap/>
                            <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                        <note>Der von zwei Händen geschriebene Traktat ist ungedruckt und in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen; ob der grammatisch inkorrekte Textschluss komplett ist, kann hier nicht entschieden werden. Der zweite Schreiber hat in marg. jeweils die zitierten Autoritäten ausgeworfen. – <locus from="134v">134v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="8">
                        <locus from="135r" to="149v">135ra–149va</locus>
                        <author ref="#johannes_friburgensis">Johannes Friburgensis</author>
                        <title>Confessionale seu tractatus de instructione confessorum<note> (partim)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">Cum aliquis petit suam confessionem audire quam antea nunquam audivisti in foro confessionis seu cuius status tibi ignotus est consulo ut in principio queras</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Cum aliquis petit suam confessionem audire quam antea nunquam audivisti in foro confessionis seu cuius status tibi ignotus est consulo ut in principio quaeras</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">si autem occulta dicas penitenti quod ore proprio confiteatur superiori secreta etc. etc</explicit>
                        <note>Der Prolog fehlt; der Text ist am Schluss unvollständig ausgeführt und bricht etwa in der Mitte des vorletzten Kapitels ab. </note>
                        <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="19-26-5-aug-4f">Cod. Guelf. 19.26.5 Aug. 4°</ref>, 112ra–134vb. </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>GW M13586, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00039680/image_5">a Ir</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00039680/image_84">e VIIIv</ref>, hier <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00039680/image_6">a Iv</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00039680/image_76">e IIIIv</ref>.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Schulte</abbr> 2, 422f. Nr. 101.7.8;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Kaeppeli</abbr> 2346;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 5755 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 605–611, hier 608.</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – <locus from="149v" to="150v">149vb–150v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="9">
                        <locus from="151r" to="155r">151r–155r</locus>
                        <title>Sententia facultatis theologicae universitatis Erfordensis super dubiis Henrici Toke de cruoribus in Wilsnack</title>
                        <incipit xml:lang="la">Super dubiis circa sacramentum quod dicitur esse in Wilsnack et sacer sanguis sive cruor appellatur per inferius annotatis consulta facultas theologica studii Erfordensis per ordinem ut sequitur post titulos ad ea respondere decrevit</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Super dubiis circa sacramentum quod dicitur esse in Wilsnack et sacer sanguis sive cruor appellatur per inferius annotatis consulta facultas theologica studii Erfordensis per ordinem ut sequitur post titulos ad ea respondere decrevit</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">attentis multorum valencium virorum inquisitorum iuvante deo facilius invenire. Hec summarie videntur magistris <sic>theoloice</sic> facultatis studii Erffordensis quorumcumque meliori ac pleniori iudicio semper salvo</explicit>
                        <filiation>Vollständig auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>, 160vb–164vb; <ref type="mss" cRef="876-helmst">876 Helmst.</ref>, 57r–61r (unvollständig weitgehend textidentisch mit dem vorigen, reicht bis 162rb); <ref type="mss" cRef="680-helmst">680 Helmst.</ref>, 216v–222v.</filiation>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 217–224 und 300f. (Abdruck der 14 Fragen dt. und lat.);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 57 mit Anm. 19 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 148–150;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 57f. und 102f. Nr. 10 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 222 Nr. 8 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 10, 1171–1178</bibl> (1174 Hs. genannt). </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="10">
                        <locus from="155r" to="159r">155r–159r</locus>
                        <author ref="#Johannes_Kannemann">Johannes Kannemann</author>
                        <title>Declarationes super quaestionibus magistri Henrici Toke contra locum Wilsnacensem</title>
                        <rubric xml:lang="la">Sequuntur declaraciones magistri Johannis Kanneman super questionibus magistri Henrici Tacken contra locum Wilsnacensem</rubric>
                        <incipit>Utrum sacramentum nullam in se habens alienam transmutacionis formam iam quasi vetustate consumptum debeat diucius servari et totaliter permitti perire de seipso</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Utrum sacramentum nullam in se habens alienam transmutationis formam iam quasi vetustate consumptum debeat diutius servari et totaliter permitti perire de seipso</term>
                        </index>
                        <explicit>quia aliqui sunt criminosi aliqui sunt falsi quare etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Et sic patent determinaciones doctoris egregii magistri Johannis Kanneman contra oblatos articulos magistri Hinrici Tacken de cruore sacro in Wilsnak</finalRubric>
                        <note>Unter dem Text folgender Vermerk zur Entstehung: <quote xml:lang="la">Has responsiones satis improvise in spacio unius diei naturalis de mandato dominorum ambasiatorum illustrissimi domini et principis domini Frederici marchionis Brandenburgensis ego frater Johannes Canneman humilis sacre theolgie magister ordinis minorum collegi et visor, ut premissum est, ita ambasiatori domini archiepiscopi Magdeburgensis premissas questiones offerenti ad deliberandum respondi et ad responsa defendenda me obtuli determinacione ecclesie semper salva. Acta sunt hec anno domini <date when="1446-09-11">1446 dominica infra octavam nativitatis virginis gloriose</date> in Borg oppido Brandenburgensis dyocesis dominii vero Magdeburgensis.</quote>
                        </note>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>,  170vb–174rb; nur der Textbeginn in <ref type="mss" cRef="680-helmst">Cod. Guelf. 680 Helmst.</ref>, 229v. </filiation>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text und zum Autor <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 214f. und 248–250;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>L. Oliger</author>, Johannes Kannemann, ein deutscher Franziskaner aus dem 15. Jahrhundert, in: Franziskanische Studien 5 (1918) 39–67, hier 48f. und 66f. Nr. 8 (jeweils Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 57 mit Anm. 17 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Barfüßerschule</hi>
                                </abbr>, 23f., 53f. und 64–68;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 469 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 303f. Nr. 55;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>C. Zika</author>, Hosts, processions and pilgrimages: Controlling the sacred in fifteenth-century Germany, in: Past and Present 118 (1988), 25–64, hier 56f. (57 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 58 und 111 Nr. 25 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 234f. Nr. 27 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 983–986, hier 983f.; 10, 1171–1178</bibl> (Hs. genannt); <bibl xml:id="opac_354977709">
                                <author>C. Zika</author>, Exorcising our demons. Magic, witchcraft, and visual culture in early modern Europe, Leiden, Boston 2003 (Studies in medieval and reformation thought 91), 188 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>P. Weigel</author>, Ordensreform und Konziliarismus. Der Franziskanerprovinzial Matthias Döring (1427–1461), Frankfurt/M. 2005 (Jenaer Beiträge zur Geschichte 7), 371f. Reg. 97 (Hs. genannt).</bibl> – <locus from="159v" to="161v">159v–161v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="11">
                        <locus from="162r" to="172r">162r–172r</locus>
                        <author ref="#johannes_kannemann">Johannes Kannemann</author>
                        <title>Tractatus de armis christianis</title>
                        <incipit xml:lang="la">Induamur arma lucis Roman. <w>13<supplied>,12</supplied>
                            </w> id est virtutes quamvis canon dicat <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.1">c. 23 q. 8 'De episcopis': Arma episcopi lacrime sunt et oraciones</ref> et <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.21">c. 'Convenior': Arma mea lacrime mee talia sunt munimenta sacerdotis</ref>
                        </incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Induamur arma lucis Roman. <w>13<supplied>,12</supplied>
                                </w> id est virtutes quamvis canon dicat <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.1">c. 23 q. 8 'De episcopis': Arma episcopi lachrimae sunt et orationes</ref> et <ref type="medieval" cRef="C.23_q.8_c.21">c. 'Convenior': Arma mea lachrimae meae talia sunt munimenta sacerdotis</ref>
                            </term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">ad hec supra scripta tenenda ac defendenda determinacione et declaracione universalis ecclesie aut sedis apostolice semper salva. Ego quoque frater Johannes Kanneman ordinis fratrum minorum inter doctores sacre theologie minimus me publice obtuli et iterum atque iterum offero ubicumque iure debito requisitus</explicit>
                        <note>Bislang galt aufgrund der zitierten Nachschrift allein der Text 170v–172r als Werk Kannemanns, der seit dem Katalog Heinemanns mit dem Titel "De libertate confessionem audiendi" bezeichnet wird, vgl. dazu <bibl>
                                <author>Oliger</author> Johannes Kannemann (s. oben), 66f. Nr. 8 (Hs. genannt).</bibl> Wahrscheinlich gehört der Passus jedoch zum vorhergehenden Stück und bildet lediglich dessen letzten Abschnitt. Die Fehldeutung als eigener Text ist zweifellos durch den rot geschriebenen und als Rubrik gedeuteten Abschnittsbeginn motiviert; es handelt sich jedoch nicht um eine Rubrik, sondern, wie sich aus der Gestaltung eindeutig ergibt, um eine Korrektur des Rubrikators, der damit den durch einen Wasserschaden verblassten Text wiederhergestellt hat. Die Untersuchung des Textzusammenhangs und des gesamten Traktatinhalts muss weiterer Forschung vorbehalten bleiben.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="12">
                        <locus from="172r">172r</locus>
                        <title>Formula epistulae de confessionibus audiendis</title>
                        <incipit xml:lang="la">Universis et singulis dominis in Christoque venerabilibus divinorum rectoribus plebanis ac eorum vices gerentibus ubicumque <gap/> frater N fratrum minorum custodie Magdeburgensis custos salutem in domino et graciarum incrementa. Cum iuxta professam a nobis paupertatem velud egentes</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Universis et singulis dominis in Christoque venerabilibus divinorum rectoribus plebanis ac eorum vices gerentibus ubicumque <gap/> frater N fratrum minorum custodiae Magdeburgensis custos salutem in domino et gratiarum incrementa. Cum iuxta professam a nobis paupertatem velut egentes</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">et aliis operibus pietatis eternam retribucioinem recepturi. Valete in Christo Ihesu. Datum N anno domini N officii mei sub sigillo tergotenus appenso</explicit>
                        <note>Das Formular ist von der gleichen Hand wie die Briefe von Nicolaus Lakmann (<locus from="1v">1v</locus> und <locus from="172v">172v</locus> mit <locus from="173v">173v</locus>) nachgetragen; da Absender (ein Kustos der Magdeburger Franziskanerkustodie) und Empfänger jedoch anonymisiert sind, kann mangels weiterer Parallelüberlieferung hier nicht entschieden werden, ob der ungedruckte Text möglicherweise ebenfalls von Lakmann stammt. Dass der Nachtrag auf diesem Bl. geschah, resultiert vermutlich aus der thematischen Nähe zum vorstehenden Text über das Beichte der Mendikanten. Ungedruckt.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="13">
                        <locusGrp>
                            <locus from="172v">172v</locus>
                            <locus from="173v">173v</locus>
                        </locusGrp>
                        <author ref="#Nicolaus_Lakmann">Nicolaus Lakmann</author>
                        <title>Epistula ad quosdam fratres OFM<note> (<rs type="place" ref="#luebeck">Lübeck</rs>, <date>5.6.1473</date>)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">Ihesu Christi deo devotis et sibi sincere dilectis N et N frater Nicolaus Lackman sacre theologie professor fratrumque minorum provincie Saxonie minister et servus salutem et graciarum incrementa sempiterna. Seraphicus pater noster Franciscus celico afflatus flamine nudum se suosque filios nudatis offerens brachiis</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Jesu Christi deo devotis et sibi sincere dilectis N et N frater Nicolaus Lackman sacrae theologiae professor fratrumque minorum provinciae Saxoniae minister et servus salutem et gratiarum incrementa sempiterna. Seraphicus pater noster Franciscus coelico afflatus flamine nudum se suosque filios nudatis offerens brachiis</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">recipio suffragia definitorum in quorum robur testimoniumque premissorum sigillum mei officii presentibus est appensum. Datum Lubek anno dominice incarnacionis 1473 profesto pentecostis tempore nostri capituli generalis ibidem celebrati</explicit>
                        <note>Von späterer Hand auf den leeren Versoseiten der Bll. 172 und 173 nachgetragen (173r ist wegen des durch einen Wasserschaden beschädigten Papiers und der daher durchschlagenden Tinte freigelassen). Der Text beginnt 173v, der Anschluss zum letzten Abschnitt 172v ist durch einen rubrizierten Verweis mit Verweiszeichen (<quote type="rubric" xml:lang="la">+ In folio precedenti</quote>) hergestellt; die korrekte Textreihenfolge lautet daher <locus from="173v">173v</locus> und <locus from="172v">172v</locus>; <locus from="173r">173r</locus> ist leer. Vgl. zum Verf. und zu seinen ungedruckten Briefen die Literatur oben, <locus from="2r">2r</locus>.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="14">
                        <locus from="173v">173v</locus>
                        <title>Excerpta</title>
                        <rubric xml:lang="la">Anima mea liquefacta est</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Richardus primo de trinitate: Nichil procul dubio firmius tenetur quam quod constanti fide apprehenditur</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Richardus primo de trinitate: Nihil procul dubio firmius tenetur quam quod constanti fide apprehenditur</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="">nam tantis signis et prodigiis firmata sunt que non nisi per te fieri possunt</explicit>
                        <note>Weitgehend wörtlich aus: <rs type="person" ref="#Richardus_de_Sancto Victore">Richard. S. Vict.</rs> trin. 1,2, Druck: <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 196, 891C–892A.</bibl> Das Exzerpt wurde von Johannes Rumeland auf dem Kopfsteg des Bl. nachgetragen. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="15">
                        <locus from="174r" to="187v">174r–187v</locus>
                        <author ref="#Johannes_Kannemann">Johannes Kannemann</author>
                        <title>Scutum defensionis</title>
                        <incipit xml:lang="la">Inter alia opera humana altissimum nuncupatur nexu eterni spiritus in profectum communis utilitatis ordinatum</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Inter alia opera humana altissimum nuncupatur nexu aeterni spiritus in profectum communis utilitatis ordinatum</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">et sic patet iste titulus breviter expeditus et per consequens totus iste septenarius numerus in principio promissus ad simplicium instructionem</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit iste tractatus 'Scutum defensionis' intitulatus compilatus per reverendum patrem ac sacre theologie professorem eximium fratrem Johannem Kanneman regentem studii conventus Magdeburgensis Anno domini 1446</finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="680-helmst">Cod. Guelf. 680 Helmst.</ref>, 263r–284r. </filiation>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 210–212 (211 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Lampen</author> Franziskanische Reisefrüchte (s. oben), 304 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Barfüßerschule</hi>
                                </abbr>, 23f. und 53f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Oliger</author> Johannes Kannemann (s. oben), 52f. und 65 Nr. 6 (jeweils Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 213 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 983–986, hier 983f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Weigel</author> Ordensreform und Konziliarismus (s. oben), 218–221 (219 Hs. genannt).</bibl>
                            <locus from="174r">174r</locus> in marg. ein Titelvermerk von einer neuzeitlichen Hand: <quote xml:lang="la">Jo. Kannemanni Scutum defensionis anno 1446</quote>.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="16">
                        <locus from="188r" to="194r">188r–194r</locus>
                        <author ref="#matthias_doering">Matthias Doering</author>
                        <title>Determinatio de sanguine Christi contra Johannem Hus</title>
                        <incipit xml:lang="la">Cum olim in studio Pragensi multarum questionum ventilarentur strepitus pertinaxque pugna opinionum preceps eciam opinionum determinacio odia multa excitasset</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Cum olim in studio Pragensi multarum quaestionum ventilarentur strepitus pertinaxque pugna opinionum praeceps eciam opinionum determinatio odia multa excitasset</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">esse consuevit practicam ad sapientes et potentes remittendo. Ad laudem omnipotentis dei in secula seculorum benedicti Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>, 164va–170vb; <ref type="mss" cRef="680-helmst">680 Helmst.</ref>, 226r–229r; <ref type="mss" cRef="19-6-aug-2f">19.6 Aug. 2° Helmst.</ref>, 85r–87v; nur der zweite Teil in <ref type="mss" cRef="15-8-aug-4f">Cod. Guelf. 15.8 Aug. 4°</ref>, 28r–31v. </filiation>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 201f. und 211–213 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 56 mit Anm. 14 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 81 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 99f. Nr. 8 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 220f. Nr. 6 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Weigel</author> Ordensreform und Konziliarismus (s. oben), 366–368 Reg. 91 und 92 (366 Nr. 91k Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="17">
                        <locus from="194r" to="196v">194r–196v</locus>
                        <author ref="#matthias_doering">Matthias Doering</author>
                        <title>Factum super Wilsnack</title>
                        <incipit xml:lang="la">Cum per unanimem consensum venerabilium dominorum doctorum in faculate theologica Erfordensi regencium actu videlicet N et N etc. placuisse ad requestam magistri Hinrici Taken</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Cum per unanimem consensum venerabilium dominorum doctorum in faculate theologica Erfordensi regencium actu videlicet N et N etc. placuisse ad requestam magistri Hinrici Taken</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">omnibus reformacionibus bene indigentes. Hec per modum conflati dixerim sine preiudicio cuiuscumque aliter sentire volentis etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit tractatus per reverendissimum patrem Mathiam Doring sacre theologie doctorem eximium ac provincie Saxonie ministrum dignissimum ad dei omnipotentis honorem et sanctissimi sacramenti in Wilsnack compilatus Amen</finalRubric>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>, 170vb–176va; <ref type="mss" cRef="680-helmst">680 Helmst.</ref>, 222v–226r. </filiation>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 250;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 57 mit Anm. 20 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 82 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 101 Nr. 9 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 221f. Nr. 7 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Weigel</author> Ordensreform und Konziliarismus (s. oben), 372 Reg. 99 (Nr. 99h Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="18">
                        <locus from="197r">197r</locus>
                        <author ref="#henricus_toke">Henricus Toke</author>
                        <title>Dubia XIV circa sacramentum quod dicitur esse in WIlsnack</title>
                        <incipit xml:lang="la">Queritur primo utrum sacramentum nullam in se habens alienam transmutacionis formam iam vetustate quasi consumptum debeat diucius servari</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Quaeritur primo utrum sacramentum nullam in se habens alienam transmutationis formam iam vetustate quasi consumptum debeat diutius servari</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">puniri debeat de preteritis et qualiter caveri debeat in futurum</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="18-32-aug-4f">Cod. Guelf. 18.32 Aug. 4°</ref>, 318r–v.</filiation>
                        <note>Die Dubia sind in marg. mit arabischen Ziffern gez. Druck: <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 300f. Nr. III.</bibl> Vgl. dazu <bibl>
                                <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 289–292 (291 ohne diese Hs.);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 56f. mit Anm. 17 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 116 Nr. 35 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 241 Nr. 37 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Hölzel <hi rend="normal">Heinrich Toke</hi>
                                </abbr>, 22 Nr. 29;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 9, 964–971, hier 969;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 5, 521 Nr. 15.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="19">
                        <locus from="197v">197v</locus>
                        <title>Dicta ex libro Proverbiorum</title>
                        <note>Jeweils mit Stellenangabe von Johannes Rumeland untereinander gereiht die vier Schriftzitate Prv 15,13; 17,22; 15,29 und 16,8. Darunter die Rubrik: <quote type="rubric" xml:lang="la">Frater Johannes Rumelant lector Borgensis Anno domini 1451.</quote>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="20">
                        <locus from="197v">197v</locus>
                        <title>Rezepte</title>
                        <note>Untereinander aufgelistet vier mnd. Rezepte: </note>
                        <msItem rend="break">
                            <rubric xml:lang="la">Contra <sic>ydroposim</sic>
                            </rubric>
                            <incipit xml:lang="gml">Bivoten wortelen grotenettelen wortelen venkel wortelen Alandes wortelen Czitelozen legge yn nige byr</incipit>
                            <explicit xml:lang="gml">vnnd drink dan wan du wild wedder dat water</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <rubric xml:lang="la">Item</rubric>
                            <incipit xml:lang="gml">Swerdeln worteln vnde peper vnde sud dat mit wine</incipit>
                            <explicit xml:lang="gml">dring dat avend vnnd morgen</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <rubric xml:lang="la">Item</rubric>
                            <incipit xml:lang="gml">Cerwar ingeber lorbern pariskorn galgan de quolibet eyn quentin dat pulvere</incipit>
                            <explicit xml:lang="gml">vnnd dring dat avend vnnd morgen</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <incipit xml:lang="gml">Sindersteyn byuoten crued vnde worteln dar schal men mede baden</incipit>
                            <explicit xml:lang="gml">vnnd striken sik dar mede</explicit>
                        </msItem>
                        <note>Ungedruckt, in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="21">
                        <locus from="198r" to="235v">198r–235v</locus>
                        <author ref="#Eberhardus_Waltmannus">Eberhardus Waltmannus</author>
                        <title>Clarificatorium de cruoribus in Wilsnack duabus epistulis auctum</title>
                        <note>Der Gesamttext besteht aus folgenden Abschnitten: </note>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="198r">198r</locus>
                            <title>Prologus</title>
                            <incipit xml:lang="la">De adoracione quantum concernit communis populi concursum ad cruores et ymagines quid veritatis et quid erroris sit cogor quantum ex tenuitate mee facultatis potero aliquam epistolam clarificare</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>De adoratione quantum concernit communis populi concursum ad cruores et imagines quid veritatis et quid erroris sit cogor quantum ex tenuitate meae facultatis potero aliquam epistulam clarificare</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">unde ex eadem caritate in hiis in quibus michi credere non presumpsi ut informarer pretacto venerabili patre scribere hanc subsequentem epistolam decrevi</explicit>
                            <note>Ungedruckt; darüber ein Titelvermerk von einer neuzeitlichen Hand: <quote xml:lang="la">De cruore in Wilsnack Epp. Everhardi Praep. Magdebg. et Jo. Capistrani</quote>.</note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="198r" to="199r">198r–199r</locus>
                            <author ref="#eberhardus_waltmannus">Eberhardus Waltmannus</author>
                            <title>Epistula ad Johannem de Capestrano de cruoribus in Wilsnack<note> (<rs type="place" ref="#magdeburg">Magdeburg</rs>, <date>16.10.1452</date>)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Illuminato et magne devocionis patri Johanni de Capistrano vicario generali ordinis fratrum minorum de observancia per Ytaliam meo patri amantissimo. Cordialem affectum in Christo Ihesu proficiendi cum oracionibus vestris devotis mi pater amantissime cogor zelo debiti cultus ad desiderium a vestra devotissima paternitate informari</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Illuminato et magnae devotionis patri Johanni de Capistrano vicario generali ordinis fratrum minorum de observantia per Italiam meo patri amantissimo cordialem affectum in Christo Jesu proficiendi cum orationibus vestris devotis mi pater amantissime. Cogor zelo debiti cultus ad desiderium a vestra devotissima paternitate informari</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ad dei laudem et nostram salutem quam nobis prestat qui eternaliter regnat. Scripta ipso die Galli et Lulli confessorum anno domini 1452 sub nostro prepositure secreto etc</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Everhardus prepositus sum fratrum servitor monasterii beate Marie virginis Magdeburgensis ordinis Premonstratensis vester indignus filius</finalRubric>
                            <filiation>Vollständig auch in <ref type="mss" cRef="42-3-aug-2f">Cod. Guelf. 42.3 Aug. 2°</ref>, 227r–228r; zu Beginn und Schluss gekürzt in <ref type="mss" cRef="153-helmst">Cod. Guelf. 153 Helmst.</ref>, 287rb–288ra. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Klapper <hi rend="normal">Johannes Hagen</hi>
                                    </abbr> 2, 118f. Nr. 83.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note>Vgl. dazu <bibl>
                                    <abbr>Breest</abbr>, 259–261 ;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                    </abbr>, 59 mit Anm. 34 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak</abbr>, 119 Nr. 39 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                    </abbr>, 244 Nr. 41 (Hs. genannt).</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="199r" to="209r">199r–209r</locus>
                            <author ref="#Johannes_de_Capestrano">Johannes de Capestrano</author>
                            <title>Epistula ad Eberhardum Waltmannum de cruoribus in Wilsnack<note> (<rs type="place" ref="#leipzig">Leipzig</rs>, <date>6.11.1452</date>)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Responsio reverendi patris Johannis de Capistrano ordinis minorum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Veram in utroque sentenciam in summa veritate peropto pater amande non sophistice non capciose vel fraudulenter et subdole sed pure ac simpliciter sicut decet religiosos katholicos et devotos</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Veram in utroque sententiam in summa veritate peropto pater amande non sophistice non captiose vel fraudulenter et subdole sed pure ac simpliciter sicut decet religiosos catholicos et devotos</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et omni passione deposita me vos diligente caritatis amore diligite corde puro. Explicit anno domini 1452 die sexta mensis Novembris festinantissime pluribus ordinis negociis prepeditus</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Frater Johannes de Capistrano</finalRubric>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="42-3-aug-2f">Cod. Guelf. 42.3 Aug. 2°</ref>, 228r–236r; <ref type="mss" cRef="81-9-aug-2f">81.9 Aug. 2°</ref>, 188r–194v; nur der Textschluss außerdem in <ref type="mss" cRef="876-helmst">Cod. Guelf. 876 Helmst.</ref>, 62r.</filiation>
                            <note>Ungedruckt. Literatur: <bibl>
                                    <abbr>Breest</abbr>, 262–266;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Chiappini</abbr> 26, 61 Nr. 104;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                    </abbr>, 59 mit Anm. 35 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak</abbr>, 62f. und 110 Nr. 24 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                    </abbr>, 231 Nr. 23 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>C. W. Bynum</author>, Wonderful blood. Theology and practice in late medieval northern Germany and beyond, Philadelphia, Pa. 2007 (The Middle ages series), 276, 308f. und 330 (jeweils Hs. genannt).</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="209v" to="235v">209v–235v</locus>
                            <author ref="#Eberhardus_Waltmannus">Eberhardus Waltmannus</author>
                            <title>Textus clarificatorii de cruoribus in Wilsnack</title>
                            <incipit xml:lang="la">Qua epistola a venerabili patre pretacto suscepta et perlecta et nuncio meo 14 diebus in Liptzk retento venit venerabilis dominus Paulus prepositus monasterii sancti Mauricii in Hallis ordinis canonicorum regularium tamquam missus a pretacto patre</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Qua epistola a venerabili patre praetacto suscepta et perlecta et nuncio meo 14 diebus in Liptzk retento venit venerabilis dominus Paulus praepositus monasterii sancti Mauritii in Hallis ordinis canonicorum regularium tamquam missus a praetacto patre</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et sic patet epistolam cum declaracione pro lectori non exorbitare</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Hic est finis clarificatorii verius obnubilatorii ut lucide claret ex correctorio sequenti</finalRubric>
                            <filiation>Die Schlussrubrik bewertet Waltmanns Dokument aus der Sicht der für Wilsnack eingestellten Franziskaner. Neben dieser vollständigen Fassung findet sich eine bislang in der Forschung unbekannte, nach der Überlieferung vermutlich im Raum um Braunschweig und Magdeburg, dem Heimat- und Wirkungsort Waltmanns, angefertigte Kurzfassung des Textes in <ref type="mss" cRef="876-helmst">Cod. Guelf. 876 Helmst.</ref>, 62r–72v (am Schluss Blattverlust); <ref type="mss" cRef="42-3-aug-2f">42.3 Aug. 2°</ref>, 236r–243r (aus dem <rs type="corporate" ref="#Braunschweig_Kollegiatstift_St._Blasius">Braunschweiger Kollegiatstift St. Blasius</rs>); <ref type="mss" cRef="35-1-aug-2f">35.1 Aug. 2°</ref>, 260vb–266rb (aus dem Braunschweiger Zisterzienserkloster Riddagshausen) und in <ref type="mss" cRef="18-32-aug-4f">Cod. Guelf. 18.32 Aug. 4°</ref>, 308r–317v. Über den Urheber dieser Fassung ist nichts bekannt; die vier Abschriften sind untereinander textidentisch und wurden wohl von der gleichen Vorlage kopiert. </filiation>
                            <note>Zu Eberhard Waltmann – aus Braunschweig, ab 1430 Artes- und Theologiestudium in Erfurt, seit 1440 Domprediger in Magdeburg, 1447–1479 Propst des Magdeburger Prämonstratenserstifts Unser Lieben Frauen – und dem Clarificatorium vgl. <bibl>
                                    <abbr>Breest</abbr>, 266–270 (267 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                    </abbr>, 59 mit Anm. 36 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Wentz/Schwineköper</abbr>, 536;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 195f. und 421 Nr. 197;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak</abbr>, 63 und 120 Nr. 41 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                    </abbr>, 245 Nr. 43 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schwinges/Wriedt</abbr>, 45 Nr. 74.10;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Acta Cusana</abbr> 2, 260f. Nr. 2916 und 2917 (jeweils Hs. genannt).</bibl> Über dem Text ein Titelvermerk von einer neuzeitlichen Hand: <quote xml:lang="la">Everhardi praep. Magdeb. clarificatorius</quote>.</note>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem n="22">
                        <locus from="236r" to="242v">236r–242v</locus>
                        <author ref="#matthias_doering">Matthias Doering</author>
                        <title>Correctorium clarificatorii Eberhardi</title>
                        <incipit xml:lang="la">Inter monstra in orbe nata a beato Ieronimo usque ad Vigilancium dormitancium et a beato Augustino usque ad risum <sic>Soroastes</sic> monstruosum commemorata pauca vel nulla bonum pretendisse reperiuntur</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Inter monstra in orbe nata a beato Hieronymo usque ad Vigilantium dormitantium et a beato Augustino usque ad risum Soroastres monstruosum commemorata pauca vel nulla bonum praetendisse reperiuntur</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">et dandum frenum tam inaudite presumpcioni ad laudem domini in secula seculorum Amen</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Explicit revocacio clarificatorii vel melius nebulatorii domini Everhardi etc.</finalRubric>
                        <note>Vgl. zum ungedruckten Text und zur Verfasserfrage <bibl>
                                <abbr>Breest</abbr>, 270–272 (270 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                </abbr>, 59 mit Anm. 37 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Zika</author> Hosts, processions and pilgrimages (s. oben), 53f. (54 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak</abbr>, 121 Nr. 43 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                </abbr>, 246 Nr. 45 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 10, 1171–1178</bibl> (Hs. genannt); <bibl>
                                <author>Zika</author> Exorcising our demons (s. oben), 185 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Weigel</author> Ordensreform und Konziliarismus (s. oben), 392–394 Reg. 118 (392 Nr. 118b Hs. genannt).</bibl> Über dem Text ein Titelvermerk von einer neuzeitlichen Hand (wie oben): <quote xml:lang="la">Refutatio praecedentis clarificatorii</quote>.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="23">
                        <locus from="243r" to="247v">243r–247v</locus>
                        <author ref="#matthias_doering">Matthias Doering</author>
                        <title>Informatio de regula fratrum minorum</title>
                        <incipit xml:lang="la">Circa statuta fratrum minorum nonnulla ambigua oriuntur que indaginem requirunt doctorum</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Circa statuta fratrum minorum nonnulla ambigua oriuntur que indaginem requirunt doctorum</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">quia ille ordinaciones cunctis orthodoxis indubitative fidem facere debent et semper facere consueverunt et sic est finis</explicit>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <author>L. Oliger</author>, Matthias Dörings Gutachten über die Franziskanerregel (1451) und observantistische Gegenschrift, in: Franziskanische Studien 9 (1922), 203–236, hier 211–223;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Weigel</author> Ordensreform und Konziliarismus (s. oben), 377–389 Reg. 112, Text 378–385 (mit dieser Hs., 378 Nr. 112d genannt, Sigle W<hi rend="sup">5</hi>), zum Text ebd., 189–238, bes. 189–193.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr>, 59;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>P. Weigel</author>, Landesherren und Observanzbewegung. Zum Reformverständnis des sächsischen Provinzialministers Matthias Döring (1427-1461), in: Könige, Landesherren und Bettelorden. Konflikt und Kooperation in West- und Mitteleuropa bis zur Frühen Neuzeit, hrsg. von <editor>D. Berg</editor>, Werl 1998 (Saxonia Franciscana 10), 361–390, hier 374–388 (376 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – <locus from="248r" to="248v">248r–v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="24">
                        <locus from="249r" to="324v">249r–324v</locus>
                        <author ref="#johannes_peckham">Johannes Peckham</author>
                        <title>Tractatus pauperis contra insipientem novellarum haeresum confictorem</title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="249r" to="249v">249r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Prologus in librum de perfectione ewangelica</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ier_9,1">Quis dabit capiti meo aquam <gap/>
                                </ref>. Consideranti michi dierum istarum maliciam et presencia preteritis comparanti lucideque cernenti ad hoc declinasse</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>
                                    <ref type="biblical" cRef="Ier_9,1">Quis dabit capiti meo aquam <gap/>
                                    </ref>. Consideranti mihi dierum istarum malitiam et praesentia praeteritis comparanti lucideque cernenti ad hoc declinasse</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ut mendacii sui commentum videatur esse de serie veritatis. Capitula opusculi sequentis sunt hec: Primum de perfectione ewangelica in generali <gap/> 16<hi rend="sup">o</hi> per quas personas debeant finalia pericula evenire</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit prologus</finalRubric>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="249v" to="324v">249v–324v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit liber de perfectione ewangelica</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Perfectus omnis erit si sit sicut magister eius Luce <w>6<supplied>,40</supplied>.</w> Magister plane Christus dignus imitacionem exemplum et regula perfectionis universe sed quia ipse deus in nonnullis se proposuit ad imitandum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Perfectus omnis erit si sit sicut magister eius Lucae <w>6<supplied>,40</supplied>.</w> Magister plane Christus dignus imitatione exemplum et regula perfectionis universae sed quia ipse deus in nonnullis se proposuit ad imitandum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ipso prestante omnium triumphatore qui cum patre et spiritu sancto regnat celesti et eterno imperio Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit tractatus pauperis contra insipientem novellarum heresum confictorem circa ewangelicam perfectionem.</finalRubric>
                            <quote type="colophon" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Explicit hic liber sit scriptor crimine liber</l>
                                    <l>Scriptoris munus sit deus trinus et unus. Amen</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <note> (vgl. <bibl>
                                    <abbr>Colophons</abbr> 21008 und 21009</bibl> ohne den Pentamenter). Darunter durchgestrichen: <quote xml:lang="la">Infundite vinum et date michi bibere.</quote>
                            </note>
                        </msItem>
                        <note>
                            <locus from="261r" to="261v">261r–v</locus> ohne Textverlust freigelassen. Eine vollständige kritische Ausgabe des Textes fehlt bislang; zu den an verschiedenen Stellen erschienenen Drucken der einzelnen Kapitel vgl. <bibl>
                                <abbr>RETM</abbr> I3730-130/5–35.</bibl> Vgl. dazu <bibl xml:id="gbv_417886470">Fratris Johannis Pecham quondam archiepiscopi Cantuariensis Tractatus tres de paupertate cum bibliographia ediderunt <editor>C. L. Kingsford</editor>, <editor>A. G. Little</editor> and <editor>F. Tocco</editor>, Aberdeen 1910 (British Society of Franciscan Studies 2), 6 (Hs. genannt), 21–90 (Abdruck des Prologs und von Auszügen der Kapitel 7–12, 15 und 16);</bibl>
                            <bibl xml:id="gbv_443256292">Tractatus pauperis a fratre Johanne de Pecham Ord. fratr. minor. archiepiscopo Cantuariensi conscriptus et a Anastasio van den Wyngaert ejusdem ordinis cum apparatu critico editus, Paris 1925 (Editions de la France franciscaine 1), 5–86 (Ausgabe von Prolog und cap. 1–6);</bibl>
                            <bibl>Dictionnaire  de théologie catholique, Bd. 12/1, Paris 1933, 100–140, hier 160 Nr. 3 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr>, 2, 90 Nr. 316y (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr>, 6, 389;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr> 352;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Sharpe</abbr> 294 Nr. 839.27.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="25">
                        <locus from="325r" to="353r">325r–353r</locus>
                        <author ref="#bonaventura">Bonaventura</author>
                        <title>Quaestio disputata de perfectione evangelica II: De paupertate et mendicitate</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipiunt questiones Bonaventure de perfectione mendicancium religiosorum. Argumenta pro et contra</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Questio est de paupertate et queruntur duo: Primo queritur de paupertate quantum ad abrenunciacionem secundo queritur ad mendicacionem</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Quaestio est de paupertate et quaeruntur duo: Primo quaeritur de paupertate quantum ad abrenuntiationem secundo quaeritur ad mendicationem</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">debet ei curvari principum et prelatorum et clericorum et laycorum et religiosorum in terris ad instar Christi in celis cui omne genu flectitur celestium terrestrium et infernorum etc</explicit>
                        <finalRubric xml:lang="la">Hec dominus Bonaventura</finalRubric>
                        <note>Enthält nur die beiden ersten Artikel der zweiten Quaestio; art. III fehlt. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 5, 117–198, hier 124–155 (XV Nr. 12 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr>, 2, 38 Nr. 305e<hi rend="sup">1</hi>;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 11f. Nr. 5;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr> 328;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 2, 457 Nr. 48.</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – Unter dem Text sieben Verse, vgl. <bibl>
                                <abbr>Walther I</abbr> 16269</bibl> (nur diese Hs., Abdruck bei <bibl>
                                <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 598</bibl>).</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="26">
                        <locus from="353r" to="357v">353r–357v</locus>
                        <title>Quaestio disputata de cura animarum et praedicatione OFM</title>
                        <incipit xml:lang="la">Quoniam plerique dubitant et querunt cur non habeamus curam animarum ordinarie nobis commissam qua racione aut qua auctoritate vel qua forma predicemus vel confessiones audiamus in populo</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Quoniam plerique dubitant et quaerunt cur non habeamus curam animarum ordinarie nobis commissam qua ratione aut qua auctoritate vel qua forma praedicemus vel confessiones audiamus in populo</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">quod enim pro caritate institutum est non debet contra caritatem militare. Amen et sic est finis illius questionis</explicit>
                        <colophon xml:lang="la">Anno domini <date when="1457-04-11">1457 sequenti die palmarum</date> propria manu in Magdeburg ego frater Johannes Ruemeland pro tunc custos custodie Magdeburgensis</colophon>
                        <note> (<bibl>
                                <abbr>Colophons</abbr> 11284</bibl>). – In dieser Form bislang nur hier nachgewiesen und ungedruckt. Vgl. dazu <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr> 367 (diese Hs.).</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="27">
                        <locus from="357v">357v</locus>
                        <title>Receptum</title>
                        <rubric xml:lang="la">Ad clarificandos oculos</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Recipe aquas rute verbene rosarum celidonie feniculi absinthei eufrasie recipe partes equales et misce ad invicem</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Recipe aquas rutae verbenae rosarum celidoniae feniculi absinthei eufrasiae recipe partes aequales et misce ad invicem</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">fiat ex eis lotura oculorum et valde clarificat illos</explicit>
                        <note>Von Johannes Rumeland direkt unter dem vorstehenden Text eingefügt. Darunter ebenfalls von seiner Hand ein lateinisch-volkssprachiges Rezept gegen Husten: <quote>
                                <sic>Lacrictcze annis</sic> vigen <gap/> decocta et bibita valet contra tussim.</quote> – <locus from="358r" to="358v">358r–v</locus> leer.</note>
                    </msItem>
                    <msItem n="28">
                        <locus from="359r" to="371v">359r–371v</locus>
                        <author ref="#Bonaventura">Bonaventura</author>
                        <title>Itinerarium mentis in Deum</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit opusculum Bonaventure generalis ministri ordinis minorum quod dicitur <sic>Itinerarius</sic> mentis in deum. Prologus operis</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">In principio primum principium a quo cuncte illuminaciones descendunt tamquam a patre luminum</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>In principio primum principium a quo cunctae illuminationes descendunt tamquam a patre luminum</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Ps_72,26">deficit caro mea et cor meum deus cordis mei et pars mea deus in eternum</ref>. <ref type="biblical" cRef="Ps_105,48">Benedictus deus in eternum et dicat omnis populus fiat fiat</ref> Amen</explicit>
                        <note>Text und Kapitelteilung entsprechen der Ausgabe. </note>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="452-helmst">Cod. Guelf. 452 Helmst.</ref>, 110rb–120ra; <ref type="mss" cRef="19-29-aug-4f">19.29 Aug. 4°</ref>, 177r–196r. </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 5, 295–315 (XXXIII Nr. 135 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr>, 2, 40 Nr. 305m;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 24f. Nr. 19;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr> 203;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 2653 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 2, 456 Nr. 37.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="29">
                        <locus from="371v">371v</locus>
                        <title>Bulla apostolicae sedis cuidam generali ministro OFM deputata</title>
                        <incipit xml:lang="la">Venerabili fratri salutem et apostolicam benedictionem. Etsi credimus dilectos filios fratres ordinis minorum tue fraternitati a se commendatos et caros</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Venerabili fratri salutem et apostolicam benedictionem. Etsi credimus dilectos filios fratres ordinis minorum tuae fraternitati a se commendatos et caros</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">sane in eo rem dignam laude deo acceptam et nobis longe gratissimam facies. Datum Rome apud Sanctum Petrum</explicit>
                        <note>Aussteller und Empfänger fehlen ebenso wie das Datum, so dass die näheren Umstände des offenbar als Muster von anderer Hand nachgetragenen Stückes nicht mehr zu ermitteln sind. </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="30">
                        <locus from="372r" to="379v">372r–379v</locus>
                        <author ref="#bonaventura">Bonaventura</author>
                        <title>De triplici via</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit ternarius vel nucleus Bonaventura</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <ref type="biblical" cRef="Prv_22,20">Ecce descripsi eam tripliciter Proverbiorum XXII</ref>. Cum omnis sciencia gerat trinitatis insigne precipue illa que docetur in sacra scriptura debet in se representare vestigium trinitatis</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>
                                <ref type="biblical" cRef="Prv_22,20">Ecce descripsi eam tripliciter Proverbiorum XXII</ref>. Cum omnis scientia gerat trinitatis insigne praecipue illa quae docetur in sacra scriptura debet in se repraesentare vestigium trinitatis</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">per osculum et dilectionem et hoc est Seraphin. Deus est esse absque entitate <gap/> intelligere absque abstractione contemplari absque ascensu sapere absque appetitu Amen</explicit>
                        <colophon xml:lang="la">Hec per manus fratris Johannis Ruemeland pro tunc custodis custodie Magdeburgensis Anno domini 1457</colophon>
                        <note> (<bibl>
                                <abbr>Colophons</abbr> 11284</bibl>). </note>
                        <filiation>Textschluss weitgehend wie im Apparat der Ausgabe. Der vollständige Text findet sich auch in <ref type="mss" cRef="122-helmst">Cod. Guelf. 122 Helmst.</ref>, 329ra–337va; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 126vb–133rb; <ref type="mss" cRef="615-helmst">615 Helmst.</ref>, 23r–30v; <ref type="mss" cRef="17-18-aug-4f">17.18 Aug. 4°</ref>, 251r–265r. Eine gekürzte Fassung (endet mit Kapitel 3,4,7) in <ref type="mss" cRef="452-helmst">Cod. Guelf. 452 Helmst.</ref>, 120ra–125ra; <ref type="mss" cRef="1167-helmst">1167 Helmst.</ref>, 160r–168r (Prolog fehlt); <ref type="mss" cRef="1310-helmst">1310 Helmst.</ref>, 306r–324v; <ref type="mss" cRef="81-2-aug-8f">81.2 Aug. 8°</ref>, 39v–55v. Eine weitere gekürzte Version findet sich in den beiden Abschriften aus dem <rs type="corporate" ref="#northeim_kloster_benediktiner_st_blasius">Benediktinerkloster St. Blasius in Northeim</rs> in <ref type="mss" cRef="783-helmst">Cod. Guelf. 783 Helmst.</ref>, 61r–72r, und <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 15r–26v; eine nochmals abweichend modifizierte in <ref type="mss" cRef="807-helmst">Cod. Guelf. 807 Helmst.</ref>, 86r–96v. </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 8, 3–18 (XXIV Nr. 273 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                </abbr>, 2, 43 Nr. 305am;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Distelbrink</abbr>, 22f. Nr. 18;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mohan</abbr> 124;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 1856 und Suppl.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 2, 454 Nr. 21.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="31">
                        <locus from="380r">380r</locus>
                        <title>Quaestio de differentia inter essentiam et personam</title>
                        <rubric xml:lang="la">Allexander Halis</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Que est differencia inter essenciam substanciam ypostasim et personam? Respondeo: Essencia dicit ipsam naturam</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Quae est differentia inter essentiam substantiam ypostasim et personam? Respondeo: Essentia dicit ipsam naturam</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">dico pro ypostasi</explicit>
                        <note>Entgegen der Rubrik ist der Text weitgehend wörtlich entnommen aus: <rs type="person" ref="#Hugo_Argentinensis">Hugo Argentinensis</rs>: Compendium theologicae veritatis lib. I cap. 13, Druck: <bibl>
                                <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 8, 71.</bibl>  – <locus from="380v" to="383v">380v–383v</locus> leer. </note>
                    </msItem>
                </msContents>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p>Wasserzeichen: <watermark>Turm mit Zinnen, ohne Fenster und Beizeichen</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="IT8355-PO-100628">IT8355-PO-100628</ref>
                                    </bibl> (<date>1446</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE6300-PO-100476">DE6300-PO-100476</ref>
                                    </bibl> (<date>1455</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE4620-PO-65435">DE4620-PO-65435</ref>
                                    </bibl>  (<date>1445</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE4620-PO-65436">DE4620-PO-65436</ref>
                                    </bibl> (<date>1446</date>, weiterer Typ nicht nachweisbar). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber Blume</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE7320-PO-69364">DE7320-PO-69364</ref>
                                    </bibl>, <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE7320-PO-69426">DE7320-PO-69426</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1447</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber Blume</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE2220-Codst_204_116">DE2220-Codst_204_116</ref>
                                    </bibl> (<date>1441–1450</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE4620-PO-69066">DE4620-PO-69066</ref>
                                    </bibl> (<date>1447</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE5580-Clm3784_364">DE5580-Clm3784_364</ref>
                                    </bibl> (<date>1444</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE4860-Ms962_156">DE4860-Ms962_156</ref>
                                    </bibl> (<date>15. Jh.</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="AT3800-PO-68910">AT3800-PO-68910</ref>
                                    </bibl> (<date>1458</date>, drei weitere Typen nicht nachweisbar). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber Blume, weiteres Beizeichen an Stange</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="AT3800-PO-70454">AT3800-PO-70454</ref>
                                    </bibl> (<date>1455</date>), <bibl>
                                        <ref type="wzis" cRef="AT3800-PO-70459">AT3800-PO-70459</ref>
                                    </bibl> (<date>1456</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume, darunter Beizeichen – Marke aus Schaft, zwei Kreuzsprossen und Dreieck</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE4860-Ms1204_236">DE4860-Ms1204_236</ref>
                                    </bibl> (<date>1301–1500</date>). <watermark>Dreiberg, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz</watermark>: <bibl>
                                        <abbr>WZIS</abbr>
                                        <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-151481">DE1335-PO-151481</ref>, <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-151482">DE1335-PO-151482</ref>
                                    </bibl> (beide <date>1455</date>). </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="384">384 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="22">22</height>
                                    <width unit="cm" quantity="15">15</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Zeitgenössische Tintenfoliierung ab Bl. <locus from="2r">2r</locus>: <quote>1</quote>–<quote>379</quote>, die Bl. 1, 14 und 381–383 ungez. Dazu Bleitiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>383</quote>, Zählfehler, Bl. 156 doppelt gez.</foliation>
                            <collation>
                                <formula>VII (14). 10 VI (134). VIII (150). 6 VI (221)! VI+1 (234). VI+1 (247). VII (261). 8 VI (357). VII (371). VI (383). </formula>
                                <catchwords>Reklamanten, Reklamante 221v passt erst zum Text 223r; die ersten vier Lagen sind auf dem Kopfsteg der ersten Rectoseite gez.: <hi rend="font-style:italic">sexternus secundus</hi> – <hi rend="font-style:italic">sexternus quartus</hi>
                                </catchwords>. </collation>
                        </supportDesc>
                        <layoutDesc>
                            <layout columns="1 2" writtenLines="32 48" ruledLines="0">
                                <p>
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="18">17–18</height>
                                        <width unit="cm" quantity="11">10–11</width>
                                    </dimensions>, großenteils einspaltig (allein <locus from="135r" to="149v">135ra–149vb</locus> zweispaltig), je nach Hand 21–48 Zeilen.
								</p>
                            </layout>
                        </layoutDesc>
                    </objectDesc>
                    <handDesc hands="9">
                        <summary>Haupttext in jüngerer gotischer Kursive wechselnder Ausprägung von mindestens sieben Händen, </summary>
                        <handNote scribeRef="#johannes_rumeland" script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 1 (Johannes Rumeland): <locus from="1r">1r</locus>, <locus from="64v" to="68r">64v–68r</locus>, <locus from="116v">116v</locus>, <locus from="151r" to="172r">151r–172r</locus>, <locus from="174r" to="247v">174r–247v</locus>, <locus from="325r" to="333r">325r–333r</locus>, <locus from="353r" to="357v">353r–357v</locus> und <locus from="372r" to="380r">372r–380r</locus>;</p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 2: <locus from="2r" to="64v">2r–64v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 3: <locus from="75r" to="116v">75r–116v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 4: <locus from="123r" to="124r">123r–124r</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 5: <locus from="124r" to="134r">124r–134r</locus>, <locus from="249r" to="324v">249r–324v</locus> und <locus from="333v" to="353v">333v–353r</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 6: <locus from="135r" to="149v">135ra–149va</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 7: <locus from="359v" to="371v">359v–371v</locus>. </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Die nachgetragenen Texte (<locus from="1v">1v</locus>, <locus from="172r" to="172v">172r–v</locus> und <locus from="173v">173v</locus>) und (<locus from="371v">371v</locus>) stammen von zwei verschiedenen Händen.  </p>
                        </handNote>
                    </handDesc>
                    <decoDesc>
                        <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden. </decoNote>
                    </decoDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1440" notAfter="1470">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband mit ungefärbtem und unverziertem Schafslederüberzug (Fleischseite außen). Zwei Doppelbünde, dazwischen alternierend drei einfache Bünde. Zwei Riemenschließen mit rechteckigem, randlich gekerbtem Fensterlager mit Zierbohrungen; Schließenhaken analog gestaltet (der obere ist verloren), Schließenriemen aus rot gefärbtem Leder. Liber catenatus; die eiserne Buchkette und Halteöse sind verloren, erkennbar sind noch die Perforation an der oberen Kante des HD und Rostspuren am HS und den letzten beiden Bl. Am Beginn der meisten Texte insgesamt 16 ungefärbte lederne Registerzungen als Blattweiser.</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Der Codex wurde über einen Zeitraum von etwa einem Jahrzehnt (1446–1457) zu großen Teilen von Johannes Rumeland geschrieben, der sich in den Kolophonen 1451 als Lektor des Konvents in Burg und 1457 als Kustos der Magdeburger Franziskanerkustodie bezeichnet; 1473 wird er von Nicolaus Lakmann auch als Guardian des Magdeburger Franziskanerklosters tituliert, vgl. den Brief <locus from="1v">1v</locus>. Der Sammelband, den er auch selbst foliiert und in dieser Form zusammengestellt haben dürfte, befand sich wohl zuerst in seinem Besitz und dürfte danach in die Bibliothek des Magdeburger Franziskanerklosters gelangt sein, wofür die Einrichtung als Liber catenatus spräche. Ein entsprechender Besitzvermerk o. ä. fehlt jedoch. </p>
                    </origin>
                    <provenance>
                        <p>Über die weiteren Vorbesitzer der Hs. ist nichts Sicheres bekannt. Möglichweise könnte sie wie andere Magdeburger Stücke von <rs type="person" role="owner_previous" ref="#flacius_matthias">Matthias Flacius Illyricus</rs> bei einem seiner Aufenthalte in <rs type="place" ref="#magdeburg">Magdeburg</rs> (November 1552, Juli 1555, Februar/März 1557, vgl. <bibl>
                                <abbr>Hartmann</abbr>, 106</bibl>) erworben worden sein (vgl. bei <ref type="mss" cRef="497-helmst">Cod. Guelf. 497 Helmst.</ref>). Inhaltlich würde der Band sehr gut ins Interessenspektrum des Kirchenhistorikers passen, allerdings fehlen die charakteristischen Besitz- bzw. Titelvermerke der flacianischen Bibliothek.</p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Sofern dies zutrifft, wurde der Band zusammen mit der übrigen Bibliothek des Matthias Flacius am <date>20.4.1597</date> von Herzog Heinrich Julius von Braunschweig-Lüneburg für die Wolfenbütteler Hofbibliothek erworben. Er ist erstmals zweifelsfrei <date>1614</date> im Gesamtkatalog von Liborius Otho (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00292">p. 290 [285]</ref>) unter Nr. <quote>W 41</quote> der <quote xml:lang="la">Papalia miscellanea</quote> nachgewiesen: <quote xml:lang="la">Tractatus et homiliæ aliquot manuscr. 'Scutum defensionis' intitulatus anno 1446 per Joannem <sic>Kaneman</sic> profess. Magdeb. compilatus. Ibidem tractatus pauperis contra insipientem. Ibidem Bonaventura de perfectione mendicantium religiosorum per Joannem Rumelant descriptus custodem Magdeb. <sic>1425</sic> Et alii tractatus Bonaventuræ et aliorum</quote>. <date>1618</date>  in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt, <date>1644</date> in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00049">19r</ref>) als <quote xml:lang="la">Quæstiones Theologiæ, incipiunt: 'Quoniam sanctæ ecclesiæ fides' etc. cum aliis aliquot opusculis in breter weiß</quote> unter den <quote xml:lang="la">Theologici MSS<hi rend="sup">ti</hi> in quarto</quote> beschrieben; im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>788</quote> aufgeführt. 
						</p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil IV: Cod. Guelf. 462 bis 615 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 598.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>W. Lampen</author>, Franziskanische Reisefrüchte, in: Franziskanische Studien 36 (1954), 298–305, hier 304f.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kurz 5/2</abbr>, 513.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Handschriftencensus</abbr> Nr. <ref target="http://www.handschriftencensus.de/17119">17119</ref>.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_550-helmst_1">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VS und HS</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace cert="medium">Frankreich</origPlace>
                        <origDate notBefore="1301" notAfter="1350">14. Jh., 1. Hälfte</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="VS">VSra</locus>
                            <author ref="#Thomas_de_Aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Expositio libri posteriorum analyticorum<note> (ultima pars tantum)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <note>Text setzt ein</note>
                                <gap/> autem sed si universale consideretur circa ea que semper eodem modo sunt pertinet ad scientiam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">relinquitur quod intellectus erit principium sciencie quia scilicet per intellectum cognoscuntur principia scienciarum</explicit>
                            <note>Enthält den Schluss des Textes von lib. II lect. 20 mit dem Aristotelestext ohne den letzten Halbsatz, vgl. die Ausgabe: <bibl xml:id="gbv_14667135X">Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia iussu impensaque Leonis XIII. P. M. edita, Bd. 1: Commentaria in Aristotelis libros peri hermeneias et posteriorum analyticorum, cum synopsibus et annotationibus <editor>T. M. Zigliara</editor>, Romae 1882, 138–403, hier 401f.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="VS" to="HS">VSrb–HSrb</locus>
                            <author ref="#Aristoteles">Aristoteles</author>
                            <title>De sophisticis elenchis</title>
                            <incipit xml:lang="la">De sophisticis autem elenchis et de hiis qui videntur elenchi sunt autem paralogismi sed non elenchi dicemus incipientes secundum naturam a primis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">est posse sumere cum elenchus qui est elenchus vel apparens vel dialecticus vel apparens <supplied>dialecticus</supplied> vel temptativus <gap/>
                                <note>Text bricht ab</note>
                            </explicit>
                            <note>Die beiden Bl. enthalten den Textbeginn mit einem Teil von cap. 1 (<locus from="VSr">VSrb</locus>) sowie cap. 8 und einen Teil von cap. 9 (<locus from="HSr">HSra–b</locus>). Um welche der Übersetzungen (Boethius oder Guilelmus de Moerbeka) es sich im vorliegenden Fall handelt, ist aufgrund der zahlreichen Modifikationen im Text nicht sicher zu entscheiden. Druck: <bibl>
                                    <abbr>Aristoteles Latinus</abbr> 6, 5f. und 19–22.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">2 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="15.5">15,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Die Spiegelbl. sind mitgeheftet und um die erste bzw. letzte Lage gehängt; der VS ist kopfständig eingeklebt. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="33" ruledLines="33">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="17">17</height>
                                            <width unit="cm" quantity="13">13</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (jede Spalte 6 cm breit), 33 blindliniierte Zeilen, Punkturen an den Blatträndern sichtbar.
									</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Regelmäßige kleine, stark abgekürzte Textualis von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden, VSrb mit schlichten konturbegleitenden Ornamenten. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>