<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_602-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 602 Helmst. (geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil IV: Cod. Guelf. 462 bis 615 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName key="DFG">Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2017-04-07"/>
                <date type="digitised" when="2011-01-04"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/602-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/602-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
                <idno type="URN">urn:nbn:de:gbv:23-mss/602-helmst6</idno>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil III</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="schassan" when="2019-08-20">Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_602-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0602">Cod. Guelf. 602 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0650">650</idno>
                    </altIdentifier>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Manuscripta Mediaevalia Objektnummer</collection>
                        <idno>32412456,T</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Theologische Sammelhandschrift</title>
                    <origPlace>
                        <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                    <origPlace>Goslar</origPlace>
                    <origDate notBefore="1251" notAfter="1470">13. und 15. Jh.</origDate>
                </head>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="mixed">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier und Pergament</material>
                                </p>
                                <p>Aus sieben Teilen zusammengesetzt: I <locus from="1r" to="20v">1r–20v</locus>, II <locus from="21r" to="40v">21r–40v</locus>, III <locus from="41r" to="52v">41r–52v</locus>, IV <locus from="53r" to="98v">53r–98v</locus>, V <locus from="99r" to="194r">99r–194r</locus>, VI <locus from="194v" to="200r">194v–200r</locus>, VII <locus from="200v" to="214v">200v–214v</locus>.</p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="215">215 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                    <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>214</quote>, Zählfehler: Bl. 23 doppelt gez. </foliation>
                            <collation>
                                <formula>IV+1 (9). V+1 (20). V (29)! V+1 (40). 4 VI (88). V (98). 8 VI (194). III (200). VII (214).</formula>
                            </collation>
                            <condition>
                                <p>Der Codex umfasste zunächst 217 Bl.; allerdings wurden wohl noch im späten 15. Jh. die Bl. 194 und das ehemals darauffolgende Bl. zusammengeklebt; ebenso Bl. 200 und das ehemals darauffolgende Bl.</p>
                            </condition>
                        </supportDesc>
                    </objectDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1475" notAfter="1515">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband, mit ungefärbtem Schweinsleder überzogen. Streicheisenlinien. Streicheisenlinien. Einzelstempel <stamp>Adler natürlich</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000083">s000083</ref>.</bibl>
                                <stamp> Blüte, Vierblatt mit Zwischenblättern</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s002011">s002011</ref>.</bibl>
                                <stamp>Lilie, Mittelblatt rhombisch, unterer Abschluss lilienförmig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s002072">s002072</ref>.</bibl>
                                <stamp> Ornament Punkte</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s003608">s003608</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, ein Blattkranz, fünfblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s007686">s007686</ref>.</bibl>Sämtlich der <rs type="corporate" ref="#werkstatt_woeltingerode-hauptwerkstatt">"Hauptwerkstatt Wöltingerode"</rs> (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000260">w000260</ref>
                                </bibl>) zugeschrieben. Drei Doppelbünde. Zwei Langriemenschließen, Schließenöse mit Bohrung für Zugriemen. Der Originaleinband wurde zu einem unbekannten Zeitpunkt mit einem ca. 22 x 11,5 cm messenden Streifen aus alaungegerbtem weißem Schafsleder repariert, der über den beschädigten Rücken gezogen und auf den Deckeln festgenagelt wurde. Auf dem VD ein unbeschriftetes Titelschild aus Pergament (8,5 x 3 cm).</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Die einzelnen Teile wurden im späten 13. und im Laufe des 15. Jh. großenteils im Zisterzienserinnenkloster Wöltingerode, mindestens Teil III aber im nahegelegenen Goslar geschrieben.</p>
                    </origin>
                    <provenance>
                        <p>Im späten 15. Jh. wurden alle Teile in <rs type="corporate" ref="#Wöltingerode_Kloster_Zisterzienserinnen">Wöltingerode</rs> (<locus from="1r">1r</locus> auf dem Kopfsteg der Besitzvermerk: <quote xml:lang="la">In Waltingerode</quote>) in dem gegenwärtigen Einband vereinigt.</p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Am <date>14.3.1572</date> wurde der Sammelband mit den übrigen Buchbeständen des Konvents in die Hofbibliothek nach Wolfenbüttel transportiert, ein entsprechender Eingangsvermerk befindet sich auf dem <locus from="VS">VS</locus>: <quote xml:lang="de">Anno 1572 14. Martii Einkommen in die bestelte Festung Wolffenbüttel bey der Heinrichstadt aus dem Closter Woltingerode</quote>. <date>1614</date> im Gesamtkatalog von Liborius Otho (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00288">p. 286f.</ref> [281]) unter den <quote xml:lang="la">Papalia Miscellanea</quote> unter der Signatur <quote>W 3</quote> außerordentlich detailliert beschrieben. Seit <date>1618</date> in der Universitätsbibliothek Helmstedt, <date>1644</date> im Katalog der Helmstedter Universitätsbibliothek (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00042">15v</ref>) unter den <quote xml:lang="la">Theologici in quarto</quote> ausführlich nachgewiesen, auf dem <locus from="VS">VS</locus> die entsprechende Helmstedter Signatur <quote xml:lang="la">T. 4<hi rend="sup">to</hi> 48</quote>. Im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>442</quote> genannt. </p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil IV: Cod. Guelf. 462 bis 615 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 650.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Krämer</abbr>, 842.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Germania Benedictina</abbr> 12, 807f. und 830.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kurz 5/2</abbr>, 513.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Härtel <hi rend="normal">Untersuchungen</hi>
                            </abbr>, 26f.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Rüthing</abbr>, 200, 203f., 212, 214.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>R. Th. M. van Dijk</author>, Prolegomena ad Gerardi Magni opera omnia, Turnhout 2003 (<abbr>CC CM</abbr> 192), 431.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Hotchin <hi rend="normal">Reformatrices</hi>
                            </abbr>, 271, 279.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kreutz</abbr>, 32, 35, 55, 99–101, 104, 108, 145, 192 Nr. 16, 239, 241f.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart xml:id="_602-helmst_I">
                    <msIdentifier>
                        <idno>I</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1251" notAfter="1300">13. Jh., 2. Hälfte</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="1r" to="2r">1ra–2rb</locus>
                            <author ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                            <title>Jubilus Bernardi</title>
                            <incipit xml:lang="la">Dulcis Ihesu memoria <lb type="versus"/> Dans cordi vera gaudia <lb type="versus"/> Sed super mel et omnia <lb type="versus"/> Dulcis eius presencia</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Iam prosequamur laudibus <lb type="versus"/> Ihesum ymnis et precibus <lb type="versus"/> Ut donet nos celestibus <lb type="versus"/> Cum ipso frui sedibus</explicit>
                            <note>Vollständig in der Strophenfolge Str. 1, 2, 4, 3, 5–42.</note>
                            <filiation>Zur Parallelüberlieferung vgl. <ref type="mss" cRef="564-helmst">Cod. Guelf. 564 Helmst.</ref>, 216r–319v. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <author>A. Wilmart</author>, Le "Jubilus" dit de Saint Bernard. Étude avec textes, Rom 1944 (Storia e letteratura. Raccolta di studi e testi 2), 146–155.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note>Literatur: 
                        <bibl>
                                    <abbr>Chevalier</abbr> 4907</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 4814 und 9837.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="2v" to="3v">2v–3v</locus>
                            <title>De diversis significationibus nominis Jesu</title>
                            <rubric xml:lang="la">De deo</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Ihesus iocunditas merentium eternitas viventium sanitas languentium ubertas egentium satietas esurientium. Benedictio: Ihesus in ore mel in aure melos</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">purgat sanat devotionem mentis impinguat illuminat postulata imperat</explicit>
                            <note>Der in dieser Form bislang nur hier nachgewiesene Text beginnt mit einem auch sonst breit überlieferten Zitat aus Bernard. Clar. serm. super Ct 15,6 zur anagrammatischen Auslegung des Namens Jesu, an das sich ausführliche Erörterungen zu verschiedenen Funktionen und Wirkungen des Namens anschließen. Ähnliche, aber weit kürzere Ausführungen finden sich jeweils am Schluss der voneinander abhängigen Christusviten von <rs type="person" ref="Johannes_de_Caulibus">Johannes de Caulibus</rs>, <rs type="person" ref="Michael_de_Massa">Michael de Massa</rs> und <rs type="person" ref="#Ludolphus_de_Saxonia">Ludolphus de Saxonia</rs>. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="3v" to="16v">3v–16v</locus>
                            <author ref="#ps-basilius_caesariensis">Ps.-Basilius Caesariensis</author>
                            <title>Admonitio ad filium spiritualem</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit Regula Basilii</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Audi fili mi admonitionem patris tui et inclina aurem tuam ad verba oris mei commoda michi libenter auditum tuum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">nec in cor hominis ascendit quanta preparavit deus hiis qui diligunt eum</explicit>
                            <note>Die Kapitelteilung weicht von den Ausgaben ab.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 103, 683D–700A;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>P. Lehmann</author>, Die Admonitio S. Basilii ad filium spiritualem, hier nach dem ND in: <author>Ders.</author>, Erforschung des Mittelalters. Ausgewählte Abhandlungen und Aufsätze, Bd. 5, Stuttgart 1962, 200–245 (Text 220–245).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPG</abbr> 2898;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPL</abbr> 1155a;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 3596;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>P. J. Fedwick</author>, Bibliotheca Basiliana universalis. A study of the manuscript tradition, translations and editions of the works of Basil of Caesarea, Bd. 3: The ascetica, Contra Eunomium 1–3, ad Amphilochium de Spiritu Sancto, dubia et spuria, with supplements to volumes I–II, Turnhout 1997, 513 Nr. i2631.1 (Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="16v" to="17v">16–17v</locus>
                            <author>Gerhardus magister</author>
                            <title>De vita sancti Godehardi episcopi Hildeshemensis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sermo magistri Gerardi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Cuius desideramus e celo presidia ipsius in mundo suscipiamus et documenta et sequamur exempla ne si monita spernimus facta deserimus</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">qui ex nobis natus in nobis etiam conversatus nobis postmodum est prelatus in terris eo prestante qui est benedictus in secula seculorum Amen</explicit>
                            <note>Es handelt sich hierbei um einen hagiographischen Text, der die Jugend des Hildesheimer Bischofs Godehard bis zur Priesterweihe beschreibt; der relativische Anschluss des ersten Satzes lässt vermuten, dass der eigentliche Textanfang, vielleicht durch ein Schreiberversehen, ausgefallen ist. Der in der Rubrik genannte Verf. ist nicht näher identifizierbar; der bislang nur hier nachgewiesene Text ist ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="17v" to="18v">17v–18v</locus>
                            <title>Auctoritates diversae sanctis Bernardo Claraevallensi et Aurelio Augustino attributae</title>
                            <msItem>
                                <locus from="17v">17v</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Bernardus</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">O gloriosa et amabilis anima sponsum habes in terra sub sacramento in celis habitavit sine velamento</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">dulcis in facie est dulcis in opere dulcis in nomine</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</rs>: Sermo de excellentia sanctissimi sacramenti, cap. 7, Druck: <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 184, 985C–D.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="17v" to="18r">17v–18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem Bernardus</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Perfectus reputabitur in cuius anima hec tria concurrunt gemere pro se exultare in deo</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">placens deo cautus sibi utilis aliis</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#bernardus_claraevallensis">Bernardus Claraevallensis</rs>: Sermo 57 super Cantica canticorum, cap. 11, Druck: <bibl>
                                        <abbr>Bernardi opera</abbr> 2, 125.</bibl> Darunter ein Satz aus Sermo 40 super Cantica canticorum, cap. 4, Druck: <bibl>ibid., 27.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r">18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Premium bonorum est videre Deum qui est summum bonum</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">perfecta caritas eterna securitas secura eternitas</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</rs>: Meditationes piissimae de humana conditione, cap. 4,11, Druck: <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 184, 492B.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r">18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">O civitas celestis mansio secura patria totum continens quod delectat</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">nullam omnino indigentiam habentes</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</rs>: Meditationes piissimae de humana conditione, cap. 4,11, Druck: <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 184, 492C.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r">18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem Bernardus</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">In illa claritate vera est leticia plena scientia omnis pulchritudo</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">requies amor et concordia dulcis</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</rs>: Meditationes piissimae de humana conditione, cap. 4,11, Druck: <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 184, 492B.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r">18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Item Augustinus</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Tanta est iocunditas lucis eterne ut si etiam non liceret in ea amplius esse</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">deliciis recte meritoque contempnerentur</explicit>
                                <note>
                                    <rs type="person" ref="#ps-augustinus_aurelius">Ps.-Augustinus</rs>: De triplici habitaculo, cap. 4, Druck: <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 40, 994D.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r">18r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Septem sunt gaudia vite eterne scilicet corporis claritas</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">in omnibus hiis plena securitas</explicit>
                                <note>Nicht genauer nachweisbar.</note>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="18r" to="18v">18r–v</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Idem Augustinus de consideratione sui</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Nescio unde venio aut quo vado sed plane scio quia mortales sumus et quia velimus nolimus</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">quo ad miseriam vite ubi non est quo ad gaudium patrie eterne celestis</explicit>
                                <note>Der in der Rubrik genannte Text ist nicht nachweisbar; das Exzerpt besteht neben einigen einleitenden Sentenzen vor allem aus Greg. M. moral. 23,21,41, <bibl>
                                        <abbr>CC SL</abbr> 143B, 1175 Z. 25–32.</bibl> Zur gesamten Passage vgl. <bibl>
                                        <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 451 (diese Hs.).</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="18v" to="20r">18v–20r</locus>
                            <author ref="#eusebius_gallicanus">Eusebius Gallicanus</author>
                            <title>Homilia XIIA de pascha</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sermo beati Augustini in pascha</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ioel_2,21">Exultet celum et in leticia esto terra</ref>. Dies iste amplius nobis ex sepulcro irradiavit quam de sole refulsit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">igitur credentes plaudant manibus omnes gentes quia rex noster in seculo triumphavit et inferos vicit Ihesus Christus dominus noster qui est benedictus in secula Amen</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 30, 215D–220A, hier bis 217C;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CC SL</abbr> 101, 145–150.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>BCLL</abbr> 1180;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPL</abbr> 966;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 4374.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="20r" to="20v">20r–v</locus>
                            <author ref="#origenes">Ps.-Origenes</author>
                            <title>Sermo de S. Maria Magdalena<note> (ultima pars tantum)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">De beata Maria Magdalena</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sequamur fratres beate Marie Magdalene affectum ut perveniamus ad effectum. Ploret unusquisque ad Ihesum et fideliter querat Ihesum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">nuncians aliis quia vidi dominum et hec dixit michi cui est honor et gloria cum patre et spiritu sancto in secula seculorum Amen</explicit>
                            <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="203-helmst">Cod. Guelf. 203 Helmst.</ref>,74va–77va; <ref type="mss" cRef="330-helmst">330 Helmst.</ref>, 164ra–171ra. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <author>J. Merlin</author>, Operum Origenis Adamantii tertius tomus, Paris 1512, 129rb–131vb;</bibl>
                                <bibl xml:id="gbv_136811132">
                                    <author>L. Bourgain</author>, La chaire française au XII<hi rend="sup">e</hi> siècle d'après les manuscrits, Paris 1879, 373–383.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPG</abbr> 1523 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 8, 583 Nr. 206;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>J. P. McCall</author>, Chaucer and the Pseudo Origin De Maria Magdalena. A Preliminary Study, in: Speculum 46 (1971), 491–509 (ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>F. Löser</author>, Jan Milíc in europäischer Tradition: Die Magdalenen-Predigt des Pseudo-Origenes, in: Deutsche Literatur des Mittelalters in Böhmen und über Böhmen. Vorträge der internationalen Tagung, hrsg. von <editor>D. Fliegler</editor> und <editor>V. Bok</editor>, Wien 2001, 225–245.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="20">20 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>IV+1 (9). V+1 (20). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="28" ruledLines="28">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="16.5">16,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10">10</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 28 Zeilen, Tintenliniierung, Punkturen an den Blatträndern teilweise sichtbar. 
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Regelmäßige Textualis von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_II">
                    <msIdentifier>
                        <idno>II</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1390" notAfter="1400">1390–1400</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="21r" to="40r">21r–40r</locus>
                            <author ref="#matthaeus_de_cracovia">Matthaeus de Cracovia</author>
                            <title>Dialogus rationis et conscientiae de crebra communione</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit dyalogus consciencie</rubric>
                            <msItem>
                                <locus from="21r" to="21v">21r–v</locus>
                                <title type="sub">Prologus</title>
                                <incipit xml:lang="la">Multorum tam clericorum quam laycorum querela est non modica occupacio gravis et questio dubiosa</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">et ex hoc eligens quid sit agendum vel <sic>fauciendum</sic>
                                </explicit>
                                <finalRubric xml:lang="la">Explicit Prologus</finalRubric>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="21v" to="40r">21v–40r</locus>
                                <title type="sub">Textus</title>
                                <rubric xml:lang="la">Racio</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Aggrediatur igitur racio conscienciam utpote minus iuste agentem</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">pro viatico datum est nobis corpus domini nostri Ihesu Christi qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in seculorum secula benedictus</explicit>
                            </msItem>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit dyalogus Consciencie Magistri Mathei de Cracovia Sacre Theologie professoris studii Pragensis</finalRubric>
                            <note>Unter dem Textschluss vom Rubrikator hinzugefügte Versus <quote type="rubric" xml:lang="la">Bernhardi: <lg>
                                        <l>Occurrant menti tua mors et passio Christi</l>
                                        <l>In cruce sum pro te quid peccas desine pro me</l>
                                        <l>Desine do veniam dic culpam corrige vitam</l>
                                    </lg>
                                </quote> (nur die erste Zeile wie <bibl>
                                    <abbr>Walther II</abbr> 19702a</bibl>). </note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="152-helmst">Cod. Guelf. 152 Helmst.</ref>, 109ra–116ra; <ref type="mss" cRef="160-helmst">160 Helmst.</ref>, 187rb–196ra; <ref type="mss" cRef="419-helmst">419 Helmst.</ref>, 190rb–201ra; <ref type="mss" cRef="615-helmst">615 Helmst.</ref>, 141r–150r; <ref type="mss" cRef="712-helmst">712 Helmst.</ref>, 293r–307r; <ref type="mss" cRef="38-7-aug-2f">38.7 Aug. 2°</ref>, 291ra–302ra; <ref type="mss" cRef="18-6-aug-4f">18.6 Aug. 4°</ref>, 245r–263r; <ref type="mss" cRef="20-14-aug-4f">20.14 Aug. 4°</ref>, 44r–60r; <ref type="mss" cRef="35-1-aug-4f">35.1 Aug. 4°</ref>, 27r–52v. Einen Auszug vgl. in <ref type="mss" cRef="708-helmst">Cod. Guelf. 708 Helmst.</ref>, 196v–197r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M21753.htm">M21753</ref>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>M. z Krakowa <hi rend="normal">Opuscula theologica</hi>
                                    </abbr>, 367–409 (362 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_527955930">
                                    <author>H. Beifuss</author>, Der Dialogus rationis et conscientiae des Matthäus von Krakau. Geistesgeschichtliche Einordnung, Interpretation und Textausgabe, Universität Leipzig, Habil.-Schr. 2007, Leipzig 2007, 500–571 (Synopse deutsch-lateinisch).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Tříška <hi rend="normal">Činnost</hi>
                                    </abbr>, 118f. Nr. 1 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 3136 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 6, 172–182, hier 177f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 7, 514;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Tatarzyński</abbr>, 80;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_512668582">
                                    <author>M. Nuding</author>, Matthäus von Krakau, Theologe, Politiker, Kirchenreformer in Krakau, Prag und Heidelberg zur Zeit des Großen Abendländischen Schismas, Tübingen 2007 (Spätmittelalter und Reformation N.R. 38), 33–42, 255;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Cardelle de Hartmann</abbr>, 681–684 Nr. R75A.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="40v">40v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume, weiteres Beizeichen an Stange</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE3285-PO-66552">DE3285-PO-66552</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE3285-PO-66553">DE3285-PO-66553</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1396</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="21">21 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>V (29)! V+1 (40). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="28 35" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="14.5">14–14,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10">9,5–10</width>
                                        </dimensions>, einspaltig. 28–35 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Jüngere gotische Kursive von einer Hand.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden, <locus from="21r">21r</locus> schlichte rote Initiale <quote>M</quote> in Unzialform über 3 Zeilen, Buchstabenstamm im Kopfstempelschnitt gespalten.</decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_III">
                    <msIdentifier>
                        <idno>III</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Goslar</origPlace>
                        <origDate when="1444">1444</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="41r" to="48r">41r–48r</locus>
                            <author ref="#gillebertus">Gillebertus</author>
                            <title>Doctrinale virginum seu 'Quispiam cuidam virgini'</title>
                            <quote type="rubric" xml:lang="la">
                                <lg type="hexameter">
                                    <l>Virginibus sacris in Waltingerod situatis</l>
                                    <l>Perveniant fructus doctrine carminis huius</l>
                                    <l>Derneborch missis quoque commendetur ut ipsis</l>
                                </lg>. </quote>
                            <quote type="inicipit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Grata deo castitas est coniugatarum</l>
                                    <l>Illa plus quam sanctitas ornat viduarum</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <incipit>
                                <lb type="versus"/>
                            </incipit>
                            <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Tunc sanctarum virginum sentias iuvamen</l>
                                    <l>Ut cum illis gaudeas in eternum Amen.</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <finalRubric xml:lang="la">Finit doctrinale virginum</finalRubric>
                            <quote type="colophon" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Que legis hoc carmen Hinrico posce iuvamen</l>
                                    <l>Dicens voce pia devocius Ave Maria</l>
                                    <l>Ut pietate dei subveniatur ei</l>
                                </lg>. </quote>
                            <note>Dieser Teil des Kolophons ist eine modifizierte und um einen Vers ergänzte Fassung des Abschlussdistichons der "Historia Karoli Magni et Rotholandi", vgl. <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 15514 (Hs. genannt).</bibl> –  
                        <locus from="47v">47v</locus> auf dem Fußsteg folgendes, für die Lokalisierung des Faszikels wichtiges Distichon: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Hec in Goslaria sunt aurea dogmata scripta</l>
                                        <l>Sacris virginibus quas amat hic dominus</l>
                                    </lg>
                                </quote> (beide Versgruppen vgl. bei <bibl>
                                    <abbr>Colophons</abbr> 6392</bibl>). </note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <author>R. B. C. Huygens</author>, Die Gedichte von Gillebert, in: Sacris erudiri 13 (1962), 520–586, Text 569–86 (mit dieser Hs., 526f. beschrieben, Sigle W); ND in: <abbr>CC CM</abbr> 171A, 742–762 (mit dieser Hs., 693f. beschrieben, Sigle W).</bibl>
                            </listBibl>
                            <note>Literatur: 
                        <bibl>
                                    <abbr>Chevalier</abbr> 7381;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>K. Manitius</author>, Die Gedichte von Gillebert…, in: Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters 20 (1964), 248f. (249 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 7312</bibl> (Hs. genannt); 
                        <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 366 Nr. 2.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="48r">48r</locus>
                            <title>Auctoritas de fructu cordis</title>
                            <incipit xml:lang="la">Dicit beatus Bernardus: Fructus cordis est contricio divine legis meditacio</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">obsequiorum diligencia diffcilium tolerancia</explicit>
                            <note>Entgegen der Rubrikangabe entnommen aus: 
                        <rs type="person" ref="#Hugo_de_Sancto_Caro">Hugo de Sancto Caro</rs>: Expositio in Mt 21,41, Druck: <bibl>Hugonis de Sancto Charo… tomus sextus in evangelia secundum Matthaeum, Marcum, Lucam, Johannem…, Lugduni 1645, 69f.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="48r">48r</locus>
                            <title>Auctoritas de rectoribus monasteriorum</title>
                            <rubric xml:lang="la">Idem</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Rectores monasteriorum dilige ut parentes time ut dominos crede esse salutare</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Moysen rebellaverunt quos vivos infernus suscepit</explicit>
                            <note>Entnommen aus:
                        <rs type="person" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</rs>: De ordine vitae, cap. 9,27–28, Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 184, 578B.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="48v" to="49r">48v–49r</locus>
                            <title>Psalterium Jesu et Mariae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Incipit psalterium Ihesu et Marie constans ex decem psalmis facientes ex se de suis inicialibus litteris illa duo melliflua nomina Ihesus et Maria</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">grandis efficacie hii psalmi esse dicuntur ut in quibusdam eciam miraculis legitur</explicit>
                            <note>Der in dieser Form bislang nur hier nachgewiesene Text listet 10 Psalmeminitien auf, die als Akrosticha die Namen von Jesus und Maria ergeben, ergänzt um kurze Erläuterungen. Unter dem Text der Vers: <quote xml:lang="la">Scribe Ihesusque Maria Ihesusque Maria Ihesus sic</quote>, dazu auf der folgenden Seite die Zeile: <quote xml:lang="la">Ihesus Christus yosthey <supplied>sic, recte: theou hyios</supplied> Sother</quote>, daneben ein federgezeichnetes lateinisches Kreuz, in das die Namen Jesus und Maria in Majuskeln eingeschrieben sind.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="49r">49r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Augustinus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Quid est Ihesus nisi salvator ergo propter temetipsum esto michi Ihesus</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">tu tamen non amisisti unde salvare soles</explicit>
                            <note>Aus: 
                        <rs type="person" ref="#ps-Aurelius_Augustinus">Ps.-Aurelius Augustinus</rs>: Meditationes, cap. 39, Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 40, 938;</bibl> dazu <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 3072.</bibl> – Darunter die Gebete: <quote xml:lang="la">
                                    <gap/> S <gap/> Ave ancilla trinitatis ave filia sempiterni patris</quote>. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="49r">49r</locus>
                            <title>Oratio ad Christum</title>
                            <incipit xml:lang="la">Sancte et individue trinitati Ihesu Christi crucifixe humanitati beate Marie virgini et matri sit sempiterna gloria</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                            <note>Ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="49r">49r</locus>
                            <title>Oratio rhythmica ad BMV</title>
                            <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Sancta Maria castitatis lilium</l>
                                    <l>Tuum precare filium</l>
                                    <l>Qui salus est humilium</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Mundans a peccati fece</l>
                                    <l>Collocet in lucis domo</l>
                                    <l>Ubi gaudet redemptus homo.</l>
                                </lg> Amen</quote>
                            <note>Modifizierte Strophe aus der Sequentia de BMV <bibl>
                                    <abbr>Mone</abbr> 2 Nr. 519.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="49r">49r</locus>
                            <title>Oratio ad BMV ("Goldenes Ave Maria")</title>
                            <incipit xml:lang="la">Ave ancilla trinitatis ave filia sempiterni patris ave sponsa spiritus sancti</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ave consolatrix vivorum et mortuorum mecum sis in omnibus tribulacionibus et angustiis o Maria. Amen</explicit>
                            <note>Druck (u.a.): <bibl>
                                    <abbr>Meersseman</abbr> 2, 172 Nr. 9.</bibl> Vgl. zum sehr häufig und variant überlieferten Text <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 80–84;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>W. C. Macdonald</author>, <hi rend="font-style:italic">Ave ancilla trinitatis</hi> ('Goldenes Ave Maria'). The identification of a Marian prayer-type in Mechthild von Magdeburg's 'Das fließende Licht der Gottheit' (VII,19), in: Frühmittelalterliche Studien 46 (2012), 301–320.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="49r">49r</locus>
                            <title>De operibus misericordiae</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sanctus Augustinus dicit</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Inter omnia opera misericordie dei que ab inicio sunt impensa</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">nichilque sublimius quam quod pro mundo crucifixus est Christus</explicit>
                            <note>Nicht genauer nachweisbar; darunter ein kurzer Satz aus <rs type="person" ref="#bernardus_claraevallensis">Bernardus Claraevallensis</rs>: Sermo XV super Cantica canticorum, cap. 6, Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bernardi opera</abbr> 1, 86.</bibl> Zusammen mit den drei vorstehenden Gebeten auch in der Hs. in <ref type="altMs">Hannover, GWLB, Ms I 251a</ref>, 160v–161v (<bibl>
                                    <abbr>Hannover NLB 2</abbr>, 101</bibl>) aus dem <rs type="corporate" ref="#marienrode_zisterzienserkloster">Zisterzienserkloster Marienrode</rs>, die zahlreiche Parallelen zu Texten in anderen Wöltingeroder Bänden wie beispielsweise <ref type="mss" cRef="543-helmst">Cod. Guelf. 543 Helmst.</ref> und <ref type="mss" cRef="667-helmst">667 Helmst.</ref> aufweist. Zur gesamten Passage vgl. <bibl>
                                    <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 451 (diese Hs.).</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="49v">49v</locus>
                            <title>Oratio ad BMV</title>
                            <incipit xml:lang="la">Sancta Maria virgo et mater electa eterne lucis ianua tu nos indigentes adiuva</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et habere perpetuam graciam filii tui domini nostri Ihesu Christi Amen</explicit>
                            <note>Nicht genauer nachweisbar. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="11">
                            <locus from="49v">49v</locus>
                            <title>De officiis monasterii in claustro animae</title>
                            <incipit xml:lang="la">In claustro anime debet esse Christus abbas beata virgo prior discrecio supprior paupertas procurator</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">lavatorium confessio pura custodes cellarum frequencia angelorum professio celestis regula etc</explicit>
                            <colophon xml:lang="la">Scriptus anno etc. XLIIII<hi rend="sup">o</hi> infra octavam Natalis Christi</colophon>
                            <filiation>Textidentisch auch in den beiden Wöltingeroder Codices <ref type="mss" cRef="667-helmst">Cod. Guelf. 667 Helmst.</ref>, 247v; <ref type="mss" cRef="1234-helmst">1234 Helmst.</ref>, 153v–154r. </filiation>
                            <note>Vgl. zu diesem und ähnlichen Texten <bibl xml:id="opac_229030203">
                                    <author>G. Bauer</author>, Claustrum animae. Untersuchungen zur Geschichte der Metapher vom Herzen als Kloster, Bd. 1: Entstehungsgeschichte, München 1973, 309–335, 311f. Abdruck des Textes (ohne Kenntnis dieser Hs.).</bibl> – <locus from="50r" to="52v">50r–52v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Stern</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6255-PO-75805">DE6255-PO-75805</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE4620-PO-75813">DE4620-PO-75813</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1443</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="12">12 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>VI (52). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="36" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="17">17</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10">10</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 36 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote scribeRef="#henricus" script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Jüngere gotische Kursive von der Hand des Schreibers Henricus.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert.</decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_IV">
                    <msIdentifier>
                        <idno>IV</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1460" notAfter="1470">1460–1470</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="54r" to="65r">54r–65r</locus>
                            <author ref="#albertanus_brixiensis">Albertanus Brixiensis</author>
                            <title>Liber de doctrina dicendi et tacendi</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <sic>Inicium</sic> et medio ac fine mei tractatus assit gracia sancti spiritus. Quoniam in dicendo multi errant nec est aliquis qui linguam suam ad plenum valeat domare</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ut ad eterna gaudia nos faciat pervenire cui est honor et gloria in secula seculorum Amen</explicit>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="39-2-aug-2f">Cod. Guelf. 39.2 Aug. 2°</ref>, 306ra–308vb und 315va (am Schluss unvollständig); <ref type="mss" cRef="69-11-aug-2f">Cod. Guelf. 69.11 Aug. 2°</ref>, 95ra–101va; <ref type="mss" cRef="71-22-aug-2f">71.22 Aug. 2°</ref>, 173v–179r; <ref type="mss" cRef="90-gud-lat">90.91 Gud. lat.</ref>, 52rb–57vb.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>Albertano da Brescia: Liber de doctrina dicendi et tacendi. La parola del cittadino nell'Italia del Duecento, hrsg. von <editor>P. Navone</editor>, Tavarnuzze 1998 (Per verba. Testi mediolatini con traduzione 11), 2–44 (LXXXVIIf. Nr. 233 Hs. genannt, Sigle W15).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 1, 168;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 2757 und 4951 mit Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 16100 (zu den Versen 54r, Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther II</abbr> 25428 (zu den Versen 54r, Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>P. Navone</author>, La ›Doctrina loquendi et tacendi‹ di Albertano da Brescia. Censimento dei manoscritti, in: Studi medievali (3. serie) 35,2 (1994), 895–930, hier 927 Nr. 233 (Hs. genannt, Sigle W15);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 1, 107f. Nr. 3.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="65v" to="78v">65v–78v</locus>
                            <author ref="#johannes_gerson">Johannes Gerson</author>
                            <title>Tractatus pro devotis simplicibus</title>
                            <rubric xml:lang="la">De discrecione in genere</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Deus vult ut sit racionabile obsequium nostrum ita ut cuncta que in eius servicio facimus fiant cum discrecione</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sponte declinare extra eius confidenciam et divinam caritatem. Et tamen de illis etc</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt domini Johannis Gerson doctoris eximii Cancellarii Parisiensis documenta utilia pro devotis simplicibus edita ab eodem in lingua vulgari Gallica et per quemdam alium in latinum translata. Qui quidem translator ad evitandum rusticitatem latini eloquii que resultasset ex vulgari magis sensum ex sensu quam verbum ex verbo transferre curavit. Unde nec mirandum est si opusculum istud non convenerit satis in stilo cum aliis eiusdem Cancellarii operibus ut 1458</finalRubric>
                            <note>Die Kapitelteilung weicht von der Ausgabe ab. Die Schlussnotiz ist der Druckausgabe vorangestellt.</note>
                            <filiation>Mit identischen Rubriken und identisch datierter Schlusschrift in <ref type="mss" cRef="71-22-aug-2f">Cod. Guelf. 71.22 Aug. 2°</ref>, 173v–179r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gerson <hi rend="normal">Opera</hi>
                                    </abbr> 3, 605–618.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="79r" to="89v">79r–89v</locus>
                            <author ref="#johannes_gerson">Johannes Gerson</author>
                            <title>Tractatus de remediis contra pusillanimitatem</title>
                            <rubric xml:lang="la">Tractatus de remediis contra pusillanimitatem scrupulositatem deceptorias contra inimici consolaciones et subtiles eius temptaciones per illuminatissimum magistrum Johannem Gerson doctorem sacre theologie <sic>Canczellarium</sic> Parisiensem editus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Qui pusillanimis est et pavidus cavere sibi debet a nimio timore</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">confidite pusillus grex quia complacuit patri vestro celesti dare vobis regnum in secula seculorum Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit Gerson de remediis</finalRubric>
                            <filiation>Mit identischen Rubriken in <ref type="mss" cRef="71-22-aug-2f">Cod. Guelf. 71.22 Aug. 2°</ref>, 167r–173v; außerdem in <ref type="mss" cRef="29-7-aug-4f">Cod. Guelf. 29.7 Aug. 4°</ref>, 9r–16v.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gerson <hi rend="normal">Opera</hi>
                                    </abbr> 3, 579–589.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 4624 und Suppl.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="89v" to="94v">89v–94v</locus>
                            <title>Sermones III</title>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="89v" to="92r">89v–92r</locus>
                                <title type="sub">Sermo in festo nativitatis domini (T6)</title>
                                <incipit type="sermon" xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Lc_2,10">Evangelizo vobis gaudium <gap reason="omitted"/>
                                    </ref>. Hic duo sunt notanda primum est spiritualis gaudii immensitas cum dicitur: Evangelizo vobis etc. secundum est eiusdem gaudii communitas</incipit>
                                <filiation>Mit identischem Incipit in der Hs. <ref type="altMs" target=" http://manuscripta.at/?ID=1">Graz, Franziskanerkloster, Cod. A 67/29</ref>, 179vb–180va (<bibl>
                                        <abbr>Graz OFM</abbr>, 126</bibl>).</filiation>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="92r" to="93v">92r–93v</locus>
                                <title type="sub">Sermo in festo annunutiationis BMV (S28)</title>
                                <note>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 6, 190 Nr. 56.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="93v" to="94v">93v–94v</locus>
                                <title type="sub">De signis a Jesu Christo in articulo mortis eius factis</title>
                                <incipit xml:lang="la">Dominus Ihesus in morte sua fecit quinque signa: Primo terra tremuit et significat quod futurum eius iudicium timere debemus</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">nisi ut semper animas nostras in manus domini commendemus et sic omnino securi erimus</explicit>
                            </msItem>
                            <note>In dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. – <locus from="95r" to="98v">95r–98v</locus> leer. </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Dreiberg, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE9045-PO-151671">DE9045-PO-151671</ref>
                                        </bibl> (<date>1465</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE3225-Chart_A_159_203">DE3225-Chart_A_159_203</ref>
                                        </bibl> (<date>1455–1465</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="46">46 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>3 VI (88). V (98). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="29 34" ruledLines="29 34">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="16.5">16–16,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10">9–10</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, je nach Hand 29–34 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="2">
                            <summary>Regelmäßige Bastarda mit Merkmalen der Kursive von drei Händen, </summary>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 1: <locus from="54r" to="89v">54r–89v</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 2: <locus from="90r" to="92r">90r–92r</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 3: <locus from="92v" to="94v">92v–94v</locus>. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden, einige mit Schaftaussparungen im Buchstabenstamm. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_V">
                    <msIdentifier>
                        <idno>V</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1460" notAfter="1470">1460–1470</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="99r" to="131r">99r–131r</locus>
                            <author ref="#alcherus_claraeveallensis">Alcherus Claraevallensis</author>
                            <title>De spiritu et anima</title>
                            <rubric xml:lang="la">Augustinus de differencia spiritus et anime</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Quoniam dictum est michi <supplied>ut</supplied> me ipsum cognoscam sustinere non possum ut me habeam incognitum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">dolorem scilicet peregrinationis sue ex desiderio patrie sue et visionis dei quem cernere est finis cui est gloria in secula seculorum Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber Beati Augustini de differencia spiritus et anime</finalRubric>
                            <note>Die Kapitelteilung weicht vom Druck ab; der Text reicht bis zum Schluss von cap. 50.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="122-helmst">Cod. Guelf. 122 Helmst.</ref>, 250ra–262ra; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 228va–244rb. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 40, 779D–832, hier bis 816.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 4935 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kurz 5/1</abbr> 231–234 (234 Nr. 73 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 153;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 1, 144 Nr. 2.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="131v" to="134r">131v–134r</locus>
                            <author ref="#bernardus_claraevallensis">Bernardus Claraevallensis</author>
                            <title>Apologia ad Guilelmum Sancti Theodorici abbatem<note> (Excerptum)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Ex <sic>appologetico</sic> beati Bernherdi abbatis doctoris melliflui</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Nullus ordo quippiam recipit inordinatum quod vero inordinatum est ordo non est</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quid putas in his omnibus queritur penitentium compunctio an intuencium ammiracio</explicit>
                            <note>Enthält cap. 15–28 des Textes, Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bernardi opera</abbr> 3, 81–108, hier 94–105.</bibl> Zu Parallelüberlieferung und Literatur vgl. <ref type="mss" cRef="552-helmst">Cod. Guelf. 552 Helmst.</ref>, 290r–302v.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="134v" to="152r">134v–152r</locus>
                            <author ref="#johannes_nider">Johannes Nider</author>
                            <title>Tractatus de reformatione status coenobitici<note> (excerptum)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Ex tractatu egregii doctoris Johannis Nider de reformacione status cenobitici</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <w>Qui<supplied>n</supplied>decim</w> excusaciones malorum sunt refutancium se reformari. Quidam enim in se refugiunt sanctam reformacionem ut dicunt propter humanam fragilitatem</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">septimo ea per que ordo lapsus est precipue caveantur</explicit>
                            <note>Der Text besteht aus z. T. erheblich gekürzten, fortlaufenden Exzerpten aus lib. I cap. 4 – lib. II cap. 21.</note>
                            <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="664-helmst">Cod. Guelf. 664 Helmst.</ref>, 1r–154v.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>R. P. F. Ioannis Nider de reformatione religiosorum libri tres editi in lucem per R. P. F. <editor>J. Boucquetium</editor>…, Antverpiae 1611, 30–258.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. Font.</abbr> 8, 234;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 6, 971–977;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kaeppeli</abbr> 2541 (Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="152r" to="169r">152r–169r</locus>
                            <title>Tractatus de vita monastica</title>
                            <rubric xml:lang="la">Hugo de Folieto in libro de claustro anime de IX utilitatibus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Hugo de Folieto in libro de claustro anime novem utilitates annuerat religionis et commoda primo habundans est pauperi</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">incertum est quo loco mors te exspectat itaque tu illam omni loco exspecta etc</explicit>
                            <note>Bei dem in dieser Form bislang nur hier nachgewiesenen Traktat handelt es sich um eine umfangreiche Zusammenstellung verschiedener theologischer, monastischer und juristischer Autoritäten zum Mönchs- und Klosterleben. Der in der Rubrik genannte Hugo de Folieto wird vor allem zu Beginn benutzt.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="169r" to="172v">169r–172v</locus>
                            <author ref="#petrus_pistoris">Petrus de Bruxellis</author>
                            <title>Sermo de calamitatibus ecclesiae concilio Constantiensi habitus <note type="datierung">(<rs type="place" ref="#konstanz">Konstanz</rs>, <date>25.3.1416</date>, partim)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Cancellarius in quodam sermone</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Ex tractatu Johannis Ghersonis defectuoso ecclesiasticorum regimine et de tribulacionibus adhuc ecclesie proventuris: Hec cognoscuntur et coniecturantur ex decem signis sequentibus. Primum est rebellionis et inobediencie</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ac novas opiniones vel gignit vel sequitur</explicit>
                            <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="353-helmst">Cod. Guelf. 353 Helmst.</ref>, 139vb–144va; ein weiterer Auszug in <ref type="mss" cRef="431-helmst">Cod. Guelf. 431 Helmst.</ref>, 20ra–21ra. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gerson <hi rend="normal">Opera</hi>
                                    </abbr> 2, 309–313, hier ab 310.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Finke <hi rend="normal">Acta</hi>
                                    </abbr>2, 529;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Jean Gerson</hi>
                                    </abbr> 6, XVII;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>J. B. Schneyer</author>, Konstanzer Konzilspredigten. Eine Ergänzung zu H. Finke’s Sermones- und Handschriftenliste, in: Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 113 (1965), 361–388, hier 367.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="172v" to="176v">172v–176v</locus>
                            <author ref="#rudolfus_de_biberaco">Rudolfus de Biberaco</author>
                            <title>De VII itineribus aeternitatis<note> (excerptum)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">De caritate et de signis caritatis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Caritatis infuse sive genite  signa sunt quatuor secundum Bernardum in sermone de omnibus sanctis. Primum signum est dolor de culpa preterita</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">humilitas in sublimitate paciencia in adversitate et privans se propria voluntate</explicit>
                            <note>Der Text stimmt weitgehend überein mit den Abschnitten IV dist. 4 art. 1–4; lediglich der Schluss weicht ab.</note>
                            <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="217-helmst">Cod. Guelf. 217 Helmst.</ref>, 234va–299vb; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 152ra–204vb; <ref type="mss" cRef="708-helmst">708 Helmst.</ref>, 1r–138r; <ref type="mss" cRef="19-29-aug-4f">19.29 Aug. 4°</ref>, 45r–175v. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 8, 393–482, hier 441–447;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_021063788"> Rudolf von Biberach, De septem itineribus aeternitatis, eingel. von <editor>M. Schmidt</editor>, Stuttgart, Bad Cannstatt 1985 (Mystik in Geschichte und Gegenwart I/1), 51–57.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 140;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 7519;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 50 Nr. 305do;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Distelbrink</abbr>, 124f. Nr. 109;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 8, 312–321, hier 313.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="176v" to="179v">176v–179v</locus>
                            <title>Tractatus de VII vitiis et de officio sacerdotis</title>
                            <rubric xml:lang="la">De septem viciis capitalibus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Septem gentes precepit dominus exterminari que designant septem vicia capitalia que per septem dona spiritus sancti <sic>expungnantur</sic>. Primus populus dicitur Gergeseus qui interpretatur donum eiciens et significat <sic>subperbiam</sic>
                            </incipit>
                            <explicit xml:lang="la"/>
                            <note>Der in dieser Form bislang nur hier nachgewiesene Kurztraktat ist offenbar aus mehreren Quellen montiert; z. B. ist die einleitende Gegenüberstellung der sieben heidnischen Völker und der sieben Hauptlaster entnommen aus: <rs type="person" ref="#Hugo_de_Sancto_Caro">Hugo de Sancto Caro</rs>: Expositio in Lam 1,3, Druck: <bibl>Hugonis de Sancto Charo… tomus quartus in libros prophetarum Isaiae, Ieremiae et eiusdem Thenorum, Baruch…, Lugduni 1645, 285.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="8">
                            <locus from="180r" to="190v">180r–190v</locus>
                            <author ref="#ips-sidorus_hispalensis">Ps.-Isidorus Hispalensis</author>
                            <title>Collectum de novae vitae institutione</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit tractatus beati Ysidori ad instauracionem bone vite. Capitulum primum de penitencia</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dilecte fili dilige lacrimas noli differre eas tantum promptus esto ad lamenta</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">hic modico tempore ab invicem separamur in alio seculo simul felici et inseparabili societate in eius amore vivamus per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                            <note>Der Text kombiniert die weit und varienat verbreitete Isidor-Exzerptsammlung "De novae vitae institutione" (<locus from="180r" to="186r">180r–186r</locus>), mit weiteren thematisch passenden Textauszügen, darunter aus Hugo Argentinensis: Compendium theologicae veritatis, cap. 2,52.</note>
                            <filiation>Die Isidor-Exzerptsammlung vgl. auch in <ref type="mss" cRef="237-helmst">Cod. Guelf. 237 Helmst.</ref>, 119vb–121vb; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 10va–12rb; <ref type="mss" cRef="668-helmst">668 Helmst.</ref>, 278rb–281va.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (teilweise)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 17, 749C–752A; 87, 457B–458C.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Díaz y Díaz</abbr>, 103 Nr. 383 </bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Vives <hi rend="normal">Manuscritos</hi>
                                    </abbr>, 425 Nr. 62 (diese Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 1655;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPL</abbr> 1289;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 28b.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="190v" to="192r">190v–192r</locus>
                            <author ref="#ps-augstinus">Ps.-Augustinus</author>
                            <title>De honestate mulierum</title>
                            <rubric xml:lang="la">Exhortacio beati Augustini ad castitatem servandam</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Nemo dicat fratres quod in temporibus nostris martirum certamina non sunt et non esse possunt</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ignem in sinu suo et vestimenta eius non comburentur aut ambulabit super prunas et plante eius non lederentur</explicit>
                            <note>Der Schlussteil (Abschnitt 5) fehlt.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="83-5-aug-2f">Cod. Guelf. 83.5 Aug. 2°</ref>, 151ra–vb.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 39, 2301–2303;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CC SL</abbr> 103, 180–184, hier bis 183.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kurz 5/1</abbr> 130–132 (131 Nr. 77 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 1078.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="192r" to="193v">192r–193v</locus>
                            <author ref="#ps-johannes_tauler">Ps.-Johannes Tauler</author>
                            <title>Divinae institutiones sive Medulla animae<note> (partim)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">De eo quod homo proficiat</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Item notandum quod homo proficiat et homo bonus quis efficiatur tria ad hoc sunt necessaria: Primum consciencie puritas sine mortalis criminis accusacione</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">semper opus et unio renovantur et hec renovacio operis et unionis vita est spiritualis etc</explicit>
                            <note>Der Text stellt einen weitgehend wörtlichen Auszug aus cap. 27 des verbreiteten, aus zahlreichen Mystikerschriften kompilierten Traktats dar, vgl. dazu <bibl>
                                    <author>C. Schmidt</author>, Johannes Tauler von Straßburg, Hamburg 1841, 77f. Nr. 6;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 9, 649–652.</bibl>
                            </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (u.a.)</head>
                                <bibl>D. Ioannis Thauleri, clarissimi ac illuminati theologi, Sermones,…, a R. F. Laurentio Surio … recognita …, Coloniae 1615 (<abbr>VD17</abbr>
                                    <ref target="https://kxp.k10plus.de/DB=1.28/CMD?ACT=SRCHA&amp;IKT=8079&amp;TRM=%273:013651W%27">3:013651W</ref>), <ref target="http://diglib.hab.de/drucke/149-theol/start.htm?image=00811">751f.</ref>
                                </bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="194r">194r</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="mixed">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier und Pergament</material>
                                    </p>
                                    <p>Papier, das jeweils äußerste und innerste Doppelbl. jeder Lage Pergament.</p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Stern, Stange über Kreis im Kopf</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE0960-4Inc2103_236">DE0960-4Inc2103_236</ref>
                                        </bibl> (<date>1466</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Buchstabe T</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="FR8040-PO-72668">FR8040-PO-72668</ref>
                                        </bibl> (<date>1470</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber Blume</watermark> (zwei Typen, nicht nachweisbar). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="96">96 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>6 VI (194). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="34 39" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="15.5">15,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10">9,5–10</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, je nach Hand 34–39 Zeilen. 
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="2">
                            <summary>Jüngere gotische Kursive von zwei Händen, </summary>
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 1: <locus from="99r" to="131r">99r–131r</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 2: <locus from="131v" to="193v">131v–193v</locus>.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden.</decoNote>
                            <decoNote type="initial">Am Beginn der einzelnen Texte (<locus from="99r">99r</locus>, <locus from="131v">131v</locus>, <locus from="134v">134v</locus>, <locus from="152r">152r</locus>, <locus from="169r">169r</locus> und <locus from="180r">180r</locus>) rote Lombarden über 2–3 Zeilen mit vielfältigen, sorgfältig ausgeführten axialsymmetrisch angeordneten Schaftaussparungen im Buchstabenkörper, die auch in zahlreichen anderen Wöltingeroder Hss. vorkommen, vgl. z. B. <ref type="mss" cRef="569-helmst">Cod. Guelf. 569 Helmst.</ref>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_VI">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VI</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1421" notAfter="1450">um 1435</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="194v" to="196v">194v–196v</locus>
                            <title>Tractatus de communicatione ac sumptione venerabilis sacramenti eucharistiae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Unaqueque fidelis anima libenter ac desiderantissime debet communicare corpori et sanguini domini nostri Ihesu Christi propter quinque causas</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ex_12,9–10">caput cum intestinis eius vorabitis nec remanebit ex eis</ref>
                                <gap/>
                                <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                            <filiation>Zum hier fragmentarisch überlieferten, aus mehreren Abschnitten bestehenden Text vgl. die vollständige Fassung in <ref type="mss" cRef="615-helmst">Cod. Guelf. 615 Helmst.</ref>, 122r–130r.</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, ohne Beizeichen</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE2040-PO-71367">DE2040-PO-71367</ref>
                                        </bibl> (<date>1436</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="6">6 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>III (200). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="25 29" ruledLines="25 29">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="17">16,5–17</height>
                                            <width unit="cm" quantity="11.5">11,5</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 25–29 Zeilen, Tintenliniierung, Punkturen an den Blatträndern sichtbar.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Textualis von einer Hand, mit ähnlichen Merkmalen wie die erste Hand in <ref type="mss" cRef="1385-helmst">Cod. Guelf. 1385 Helmst.</ref> und im zugehörigen Fragment <ref type="mss" cRef="404-2-novi-11s">Cod. Guelf. 404.2 (11) Novi</ref>.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_602-helmst_VII">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VII</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace cert="medium">
                            <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                        <origDate notBefore="1401" notAfter="1430">um 1415</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="201r" to="203r">201r–203r</locus>
                            <author ref="#robertus_holcot">Robertus Holcot</author>
                            <title>Moralitates<note> (partim)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">Theodosius refert de vita Alexandri quod rex Cecilie Allexandrum ad convivium invitavit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">cum et quasi mortuo relicto abierunt et adorationem summi sacerdotis respiravit</explicit>
                            <note>Die Textsammlung enthält die Moralitates Nr. 1, 19, 31, 38, 22 und 33 gemäß dem u. g. Druck; die Abfolge in den Hss. entspricht Nr. 1–4, 9 und 10. Vgl. dazu <bibl>
                                    <author>N. F. Palmer</author>, Das "Exempelwerk der englischen Bettelmönche": Ein Gegenstück zu den "Gesta Romanorum"?, in: Exempel und Exempelsammlungen, hrsg. von <editor>W. Haug</editor> und <editor>B. Wachinger</editor>, Tübingen 1991 (Fortuna vitrea 2), 137–172, bes. 159–162;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>F. C. Tubach</author>, Index exemplorum. A handbook of medieval religious tales, Helsinki 1969 (FF communications 204), Nr. 3864 (ähnlich), 3896, 2723, 3100, 3698 und. 3944.</bibl>
                            </note>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> R2700-60/5–25;</bibl>
                                <bibl>M. Roberti Holkoth Angli, Ordinis Praedicatorum … In librum Sapientiae regis Salomonis Praelectiones … His etiam … eiusdem Autoris Moralizationum historiarum sive Moralium explicationem Liber est adiectus…, Basel 1586 (<abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+B+4146">R 2678</ref>), <ref target="http:/daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_735">703</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_782">750</ref>, hier <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_741">709</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_757">725f.</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_766">734</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_768">736</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_772">740f.</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_760">728</ref> und <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10148316/image_769">737f.</ref>;</bibl>
                                <bibl>Gesta Romanorum, hrsg. von <editor>H. Oesterley</editor>, Berlin 1872, 615 Nr. 203.app.7, 661f. Nr. 255.app.59, 616–618 Nr. 204.app.8 und 207.app.11 (zwei Moralitates fehlen).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 6007 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr>
                                    <ref type="Stegmüller_RB" cRef="7411">7411</ref>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kaeppeli</abbr> 3504;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>Palmer</author> Das "Exempelwerk der englischen Bettelmönche" (s. oben), 142–146;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Sharpe</abbr>, 555 Nr. 1475.11</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="203v" to="211v">203v–211v</locus>
                            <author ref="#bonaventura">Bonaventura</author>
                            <title>Soliloquium de quattuor mentalibus exercitiis<note> (partim)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Eph_3,14-19">Flecto genua mea ad patrem <gap/>
                                </ref>. Paulus apostolus vas eterne electionis sacrarium divine sanctitatis speculum et exemplar superne contemplacionis in verbis premissis ostendit nobis mentalem exercitacionis ortum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">tantum exhortatus qui non conciperet spem venie quoniam adtenderet ad corporis sui disposicionem Amen</explicit>
                            <note>Der Auszug enthält cap. 1,1–29 und einen aus cap. 1,39 zusammengestellten modifizierten Schlussabschnitt.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="1128-helmst">Cod. Guelf. 1128 Helmst.</ref>, 1r–85v (am Schluss Textverlust); mit abweichendem Titel (<quote xml:lang="la">Imago vitae</quote>) oder ohne Titel in <ref type="mss" cRef="615-helmst">Cod. Guelf. 615 Helmst.</ref>, 31r–56r; <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 288r–345r; <ref type="mss" cRef="1277-helmst">1277 Helmst.</ref>,  52r–115r und 140v–141v; <ref type="mss" cRef="1284-helmst">1284 Helmst.</ref>, 41r–116r; <ref type="mss" cRef="75-3-aug-2f">75.3 Aug. 2°</ref>, 162ra–183rb. Die verkürzte und modifizierte Textfassung ('Occupatio devotorum') in <ref type="mss" cRef="419-helmst">Cod. Guelf. 419 Helmst.</ref>, 303ra–312ra; <ref type="mss" cRef="708-helmst">708 Helmst.</ref>, 283r–296r; <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 26v–47r. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 8, 28–67, hier 28–38 und 41.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr>, 2, 43 Nr. 305al;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Distelbrink</abbr>, 28 Nr. 23;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 153;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 2150 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Cardelle <hi rend="normal">Dialoge</hi>
                                    </abbr>, 393–399 Nr. R27;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 2, 456 Nr. 29.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="212r" to="212v">212r–v</locus>
                            <title>Lilium virginitatis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit lilium virginitatis pulchrum etc</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <w>Quo<supplied>d</supplied>libet</w> lilium habet plurima folia et plures distinctiones florum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">non meretur aureolam ideo beatus Augustinus dixit <gap/>
                                <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                            <filiation>Der ungedruckte Text ist bislang noch in den Hss. <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. fol. 28</ref>, 251va (<bibl>
                                    <abbr>Berlin 13,2,2</abbr>, 360</bibl> aus Erfurt); <ref type="altMs">Edinburgh, UL, Ms. 331</ref>, 246r–247v (aus der Kartause Erfurt, vgl. <bibl>
                                    <author>N. M. Ker</author>,  Medieval manuscripts in British libraries, Bd. 2: Abbotsford–Keele, Oxford 1977, 622</bibl>); <ref type="altMs">Kopenhagen, KB, GKS 3396 8°</ref>, 1r–5r (<bibl>
                                    <abbr>Kopenhagen</abbr>, 148</bibl>) nachgewiesen. </filiation>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="212v" to="213r">212v–213r</locus>
                            <title>Exempla III</title>
                            <msItem>
                                <locus from="212v">212v</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Sequitur Enigma</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Erant vir et mulier in coniugio copulati habentes vaccam unam et non plus et inter se diligentes</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">hoc facere cum possunt</explicit>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="212v" to="213r">212v–213r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">De desperatis in peccatis</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Erat quidam vir vecors amplius nolle vivere sed mortuus esse qui iacens in lecto venientes autem amici eius rogabant</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">doctrinam quam cum imbuet et alliciat ad meliora</explicit>
                            </msItem>
                            <msItem>
                                <locus from="213r">213r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">De dormientibus in predicacione et ad eos suscitandos</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Quedam mulier coagulabat lac et sedens et dormiebat</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">per ollam casei et evigilabat apta sed sis <gap/>
                                    <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                            </msItem>
                            <note>Die Quelle der drei kurzen Stücke konnte bislang nicht ermittelt werden. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="213r" to="213v">213r–v</locus>
                            <title>Sermo in festo conceptionis BMV (S5)</title>
                            <rubric xml:lang="la">De concepcione sancte Marie</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ct_7,8">Ascendam in palmam <gap/>
                                </ref>. Felix homo qui apprehendit hunc fructum et ex eo utitur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">id est ibi habita ubi sunt vera gaudia</explicit>
                            <note>In dieser Form bislang nur hier nachgewiesen, ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="213v" to="214v">213v–214v</locus>
                            <title>Sermo</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Io_6,44">Nemo potest ad me venire <gap/>
                                </ref>. Multi dicunt libenter: Venirem sed a me ipso non possum utinam pater celestis me traheret</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">hic habitabo quoniam elegi eam et dic dilecto: <ref type="biblical" cRef="Gn_24,31">Ingredere dilecte cur foris stas</ref>
                            </explicit>
                            <note>In dieser Form bislang nur hier nachgewiesen, ungedruckt. Direkt unter dem Text die beiden Distichen <bibl>
                                    <abbr>Walther II</abbr> 25440 und 2786.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Maul, darüber einkonturige Stange, darüber Stern</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE4620-PO-78487">DE4620-PO-78487</ref>
                                        </bibl> (<date>1417</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Stern</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE2730-PO-67387">DE2730-PO-67387</ref>
                                        </bibl> (<date>1413</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="14">14 Bl. </measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                        <width unit="cm" quantity="14">14</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>VII (214). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="36 42" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="17.5">17–17,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="11">11</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, je nach Hand 36–42 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="2">
                            <summary>Jüngere gotische Kursive von zwei Händen, </summary>
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 1: <locus from="201r" to="212v">201r–212v</locus> und <locus from="213r" to="214v">213r–214v</locus>; </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 2: <locus from="212v" to="213r">212v–213r</locus>.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">Rubriziert, rote Lombarden. </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>