<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_630b-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 630b Helmst. (geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName key="DFG">Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2022-03-30"/>
                <date type="digitised" when="2019-07-19"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
				<!--<idno type="URN">urn:nbn:de:</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil IV</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <profileDesc>
            <textClass>
                <keywords scheme="#gnd">
                    <term xml:lang="de"/>
                </keywords>
            </textClass>
        </profileDesc>
		<!--
		<revisionDesc>
			<change who="" when=""></change>
		</revisionDesc>
		-->
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_630b-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0630b">Cod. Guelf. 630b Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0680">680</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Theologische Sammelhandschrift</title>
                    <note type="caption">Papier — 260 Bl. — 21,5 x 16 cm — Magdeburg — 15. Jh., 2. Hälfte</note>
                </head>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="chart">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier</material>
                                </p>
                                <p>Aus drei Teilen zusammengesetzt: I <locus from="1r" to="12v">1r–12v</locus>; II <locus from="13r" to="248v">13r–248v</locus>, III <locus from="249r" to="II*v">249r–II*v</locus>. </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="260">260 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height quantity="21.5">21,5</height>
                                    <width quantity="16">16</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>258</quote>, die beiden letzten leeren Bl. ungez.</foliation>
                            <collation>
                                <formula>VI (12). VII (26). VIII (42). 15 VI (222). VI+2 (236). 2 VI (258)! </formula>
                            </collation>
                        </supportDesc>
                    </objectDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="false" notBefore="1526" notAfter="1540">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband, mit ungefärbtem Schafsleder überzogen. Streicheisenlinien (Fünf- und Dreilinieneisen). Einzelstempel 
							<stamp>Blüte, Vierblatt mit Zwischenblättern</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s002019">s002019</ref>.</bibl>
                                <stamp>Ornament, pflanzlich</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s003213">s003213</ref>.</bibl>
                                <stamp>Blatt, gefiedert, im Rhombus</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000459">s000459</ref>.</bibl>
                                <stamp>Lilie, Mittelblatt rhombisch, unterer Abschluss lilienförmig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s006012">s006012</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, ein Blattkranz, sechsblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s007888">s007888</ref>.</bibl>
							Sämtlich aus der Cluser <rs type="corporate" ref="#werkstatt_johannes-von-brakel">Werkstatt "Johannes von Brakel"</rs> (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000352">w000352</ref>
                                </bibl>); der Einband wurde allerdings nach 1525 von Brakels anonymem Nachfolger angefertigt. Drei Doppel- und zwei Kapitalbünde. Eine Riemenschließe mit Fensterlager, Schließenhaken und -lager jeweils verziert mit einem bärtigen menschlichen Kopf mit Zipfelmütze, darüber zwei Sterne. An Bl. 1 Rest einer Registerzunge aus rot gefärbtem Leder als Blattweiser.</p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Die enthaltenen Texte belegen, dass die drei Teile des Codex in Magdeburg angefertigt wurden; der offenbar planvoll arbeitende Hauptschreiber verfügte offenbar über Verbindungen zum Domkapitel, vielleicht zum Personenkreis um <rs type="person" ref="#thomas_cornucervinus">Thomas Cornucervinus</rs> (Hirschhorn, † vor 1493, seit 1441 Leibarzt der Magdeburger Erzbischöfe und des Domkapitels); zumindest geht die in Teil II enthaltene Abschrift des 'Idiota de sapientia' direkt auf das Exemplar des Cornucervinus zurück, vgl. die unten gen. Literatur sowie <bibl>
                                <author>H. G. Senger</author>, Thomas Hirschhorn, ein Magdeburger Gelehrter des 15. Jahrhunderts, in: Historisches Jahrbuch 100 (1980), 217–239, hier 232–234 Nr. 10.</bibl> Beziehungen zum Franziskanerkonvent sind aus inhaltlichen Gründen ebenfalls anzunehmen (vgl. bei <ref type="mss" cRef="550-helmst">Cod. Guelf. 550 Helmst.</ref>). Eine genauere Lokalisierung ist aufgrund fehlender Besitzvermerke nicht möglich.</p>
                    </origin>
                    <provenance>
                        <p>Der Band gelangte nach Ausweis des Einbandes zu einem unbekannten Zeitpunkt in das <rs type="corporate" role="owner_previous" ref="#clus_kloster_benediktiner">Benediktinerkloster Clus</rs>. Über den Weg dorthin (möglicherweise über Verbindungen innerhalb der Bursfelder Kongregation) ist nichts bekannt.</p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Von dort wurde der Codex am <date>3.2.1624</date> mit einem Großteil der klösterlichen Buchbestände in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt. <date>1644</date> in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00046">17v</ref>) als <quote xml:lang="la">Dialogus super libertate ecclesiastica inter Hugonem Decanum et Olypherium Burgi magistrum. Tractatus de Cruore in Wilsenak. Thomae de Aquino responsiones ad 36 articulos sibi missos, cum brevi declaratione fidei christianae. Thomae de Aquino brevis compilatio Theologiae. Excerpta de tractatu de solutione apparentium contrarietatum sacrae scripturae</quote> unter den <quote xml:lang="la">Theologici <supplied>MSS<hi rend="sup">ti</hi>
                                </supplied> in quarto</quote> nachgewiesen; im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>783</quote> ausführlich beschrieben. </p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 680.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Lesser <hi rend="normal">Clus</hi>
                            </abbr>, 220.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Lesser <hi rend="normal">Johannes von Brakel</hi>
                            </abbr>, 121.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_630b-helmst_1">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VS</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Norddeutschland</origPlace>
                        <origDate notBefore="1176" notAfter="1200">12. Jh., 4. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locusGrp>
                                <locus from="VS">VS</locus>
                                <locus from="Ir" to="Iv">Ir–v</locus>
                            </locusGrp>
                            <title>Collectarium<note> (Proprium de tempore, pars hiemalis)</note>
                            </title>
                            <note>Enthält folgende Kurzlesungen (Capitula) des Weihnachtsfestkreises: (<locus from="VS">VS</locus>) <quote type="rubric">Ad <gap/> privatis diebus capitulum</quote> mit Is 45,8; Is 11,1–3; Is 2,2; Is 40,10; Is 4,2 und Is 11,1. Es folgen (<locus from="Ir">Ir</locus>) in epiphania domini Is 42,1; Is 61,1; Is 62,2 und So 3,10. <quote type="rubric" xml:lang="la">In octava epiphaniae ad vesperas</quote> mit <quote xml:lang="la">Exultet desertum et exultent solitudines Iordanis et populus meus videbit altitudinem domini et maiestatem dei</quote> (vgl. Is 35,1–2); <quote type="rubric" xml:lang="la">Ad VI</quote> mit Is 41,18; (<locus from="Ir" to="Iv">Ir–v</locus>) <quote type="rubric" xml:lang="la">Ad IX</quote> mit Za 13,1. (<locus from="Ir">Ir</locus>) <quote type="rubric" xml:lang="la">Aliud IX</quote> mit <quote xml:lang="la">Domine deus meus honorificabo te laudem tribuam nomini tuo qui facis mirabiles res consilium tuum antiquum verum fiat</quote> (vgl. Is 25,1); <quote type="rubric" xml:lang="la">Dominica infra octavam epiphanie</quote> mit Rm 12,1; <quote type="rubric" xml:lang="la">Dominica post octavam epiphanie</quote> mit Rm 12,6–7; <quote type="rubric" xml:lang="la">Dominica II <supplied>post octavam epiphaniae</supplied>
                                </quote> mit Rm 12,16–17 und <quote type="rubric" xml:lang="la">Dominica III <supplied>post octavam epiphaniae</supplied>
                                </quote> mit Rm 13,8.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">1 Doppelbl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height quantity="21">21</height>
                                        <width quantity="15.5">15,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Das nicht aus der Lagenmitte stammende Doppelbl. ist so mitgeheftet, dass das linke Bl. als Spiegel an den VD geklebt und daher nur mit der Versoseite sichtbar ist, während das zweite Bl. als Vorsatz dient. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="20" ruledLines="20">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height quantity="18">18</height>
                                            <width quantity="12">12</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 20 blindliniierte Zeilen erhalten.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="carolgot" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Carolino-Gothica</term>
                                        </index>
                                    </index> Regelmäßige Carolino-Gothica von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Satzmajuskeln. Am Beginn der einzelnen Capitula und Collectae rote Initialmajuskeln in Capitalis- und Unzialformen, in der Regel über zwei Zeilen, mit vegetabilen Silhouettenornamenten. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialmajuskeln</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Satzmajuskeln</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_630b-helmst_I">
                    <msIdentifier>
                        <idno>I</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1476" notAfter="1500">15. Jh., 4. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="1r" to="11r">1r–11r</locus>
                            <author ref="#henricus_urdemann">Henricus Urdemann</author>
                            <title>Dialogus super libertate ecclesiastica</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit dyalogus super libertate ecclesiastica inter Hugonem decanum et Oliverium burgimagistrum et Cathonem secretarium interlocutores Thenenses. Hugo</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dic michi Oliveri verum est quod audio consulatum Thenensem clero abstulisse antiquissima privilegia et credere hoc posse de iure</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Dic mihi Oliveri verum est quod audio consulatum Thenensem clero abstulisse antiquissima privilegia</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">deus vertat bene et spem ad bonum effectum deducat et quam celeriter legato presente</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Omnia consilio prius experire quam armis. Ut ne quid nimis. Deo gracias</finalRubric>
                            <filiation>Wie bei den beiden bislang bekannten weiteren handschriftlichen Textzeugen in <ref type="altMs">Aachen, StB, Ms. 96</ref>, 145r–165v (<bibl>
                                    <abbr>Aachen</abbr>, 95f., Hs. genannt</bibl>) und <ref type="altMs">Stuttgart, WLB, Cod. poet. et phil. 4° 47</ref>, 193r–218r (<bibl>
                                    <abbr>Stuttgart 1,2</abbr>, 118</bibl>), handelt es sich auch hier um die Abschrift eines Inkunabeldrucks, in diesem Falle um den von Lukas Brandis um 1478 in Lübeck aufgelegten Druck <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="http://www.gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M48926.htm">M48926</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00040444/image_5">1r</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00040444/image_26">11v</ref> (vergl.)</bibl>, dessen Textgestaltung z. T. nachgeahmt wird. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/URDEHEI.htm">M48917–48928</ref>;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_135646197">
                                    <author>O. Zaretzky</author>, Der erste Kölner Zensurprozess. Ein Beitrag zur Kölner Geschichte und Inkunabelkunde. Mit einer Nachbildung des Dialogus super libertate ecclesiastica, Köln 1906 (Veröffentlichungen der Stadtbibliothek in Köln. Beihefte 6), 6–29 (Einleitung), 60–91 (krit. Textausgabe nach den Inkunabeldrucken).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>H. Höing</author>, Dr. jur. Heinrich Urdemann (ca. 1420–1485). Kurienprokurator, Offizial, Stiftsdechant und kaiserlicher Rat. Zur Karriere eines vorreformatorischen Klerikers in Bocholt, Köln und Rom, in: Annalen des Historischen Vereins für den Niederrhein 218 (2015), 105–150, bes. 127–129;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 5, 539 Nr. 1.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="11v" to="12v">11v–12v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber Schlange an Kreuz, ohne Beizeichen</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE5655-PO-70904">DE5655-PO-70904</ref>
                                        </bibl> (<date>1482</date>, ein weiterer Typ nicht nachweisbar). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="12">12 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>VI (12). </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="42 48" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height quantity="16.5">16,5</height>
                                            <width quantity="10.5">10,5</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 42–48 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index> Kleine schlaufenlose Bastarda von einer Hand.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_630b-helmst_II">
                    <msIdentifier>
                        <idno>II</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1451" notAfter="1475">15. Jh., 3. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la" otherLangs="gml"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="13r">13r</locus>
                            <title>De regnis regibusque diversis notae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Regnum iudaycum duravit annis quingentis VC et tribus annis mensibus sex et cessavit tempore regis Sedechie qui per Nabugodonosor interfectus fuit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">a translacione imperii in teutunicos DCXL<hi rend="sup">o</hi> anno domini vero M CCCC XL</explicit>
                            <note>Insgesamt sieben vom Schreiber des dritten Handschriftenteils nachgetragene  historische Notizen zur Geschichte der Reiche Israel und Judäa, zur Verkündigung und zur Geburt Christi und abschließend zur Wahl Friedrichs III. zum römisch-deutschen König 1440. Eine Vorlage der in dieser Form nur hier überlieferten Notizen konnte bislang nicht ermittelt werden. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Historiographische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de regnis regibusque diversis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index>
                                <term type="author" ref="#fridericus_iii_imperator">Friedrich III &lt;Heiliges Römisches Reich, Kaiser&gt;</term>
                            </index>
                            <note> – <locus from="13v">13v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="14r" to="24r">14r–24r</locus>
                            <author ref="eberhardus_waltmannus">Eberhardus Waltmannus</author>
                            <title>De adoratione et contra cruorem</title>
                            <incipit xml:lang="la">In nomine domini nostri Ihesu Christi Amen. Ad tangendum cultum deo debitum nobis pro salute necessarium et ad distingwendum cultum indebitum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Ad tangendum cultum deo debitum nobis pro salute necessarium et ad distinguendum cultum indebitum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">sed potius diligencia continuandi huiusmodi ne questus cuotidianus minuatur et. Item nota de adoracione extravagans: Invaluit consuetudo etc. Require alibi etc</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit tractatus desuper cruore in Wilsnack confectus etc.</finalRubric>
                            <note>Der Vermerk am Schluss verweist auf den thematisch zugehörigen Brief Waltmanns an Johannes de Capestrano vom 16.10.1452, der sich als vollständiger Text mit ebendiesem Initium und der gleichen Überleitung in Cod. Guelf. 153 Helmst., 287rb–288ra, befindet. Es ist nicht auszuschließen, dass sich <quote xml:lang="la">Require alibi</quote> direkt auf diesen Band bezieht.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="153-helmst">Cod. Guelf. 153 Helmst.</ref>, 280ra–287rb; ein Auszug in <ref type="mss" cRef="17-20-aug-4f">17.20 Aug. 4°</ref>, 219r–v.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (fehlerhaft)</head>
                                <bibl xml:id="opac_021600074">
                                    <author>R. Damerau</author>, Das Gutachten der theologischen Fakultät Erfurt 1452 über "Das heilige Blut von Wilsnack", Marburg 1976 (Studien zu den Grundlagen der Reformation 13), 14–30.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Breest</abbr>, 236f., 254f. (236 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Meier <hi rend="normal">Wilsnack</hi>
                                    </abbr>, 59 mit Anm. 33 (ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Zumkeller</abbr>, 233 Nr. 484 (ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>C. Zika</author>, Hosts, processions and pilgrimages: Controlling the sacred in fifteenth-century Germany, in: Past and Present 118 (1988), 25–64, hier 56f. (56 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak</abbr>, 63 und 118 Nr. 38 (darunter Nr. 11 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Ziesak <hi rend="normal">Bestandsaufnahme</hi>
                                    </abbr> 243f. Nr. 40 (darunter Nr. 12 diese Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Tatarzyński <hi rend="normal">Dzieła</hi>
                                    </abbr>, 223f. Nr. 4 (nach 153 Helmst., ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_354977709">
                                    <author>C. Zika</author>, Exorcising our demons. Magic, witchcraft, and visual culture in early modern Europe, Leiden, Boston 2003 (Studies in medieval and reformation thought 91), 179–191 187 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_517872560">
                                    <author>C. W. Bynum</author>, Wonderful blood. Theology and practice in late medieval northern Germany and beyond, Philadelphia, Pa. 2007 (The Middle ages series), 32, 39f., 278 und 282  (278 Anm. 47f. und 282 Anm. 91–95 jeweils Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="24r">24r</locus>
                            <title>De VII aetatibus mundi nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Septem etates</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Prima etas ab Adam usque ad diluvium continens annos DCLXI</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sed ut etas decrepita ipsa morte tocius seculi servanda. Septima etas est in alio seculo post resurrectionem corporum</explicit>
                            <note>Die Gliederung der sieben Weltalter und ihre Dauer sind breit und variant überliefert, hier vergl. mit Beda Venerabilis: De temporum ratione, cap. 66; Druck: <bibl>
                                    <abbr>CC SL</abbr> 123B, 463f.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Historiographische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de VII aetatibus mundi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#beda_venerabilis">Beda Venerabilis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De temporum ratione (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="24v">24v</locus>
                            <title>De causis XII bellum iustum gerendi nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Numeri 31 Nicolaus de Lira</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sciendum autem quod iustum bellum videtur motum in sacra scriptura pluribus causis. Una est contra terram in qua deus blasphematur per ydolatriam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">de sodomis a deo subversis ubi perierunt parvuli. Et in peccato apostasie Deuteronomio 13 capitulo</explicit>
                            <note>Wie in der Rubrik angegeben, handelt es sich eum einen weitgehend wörtlichen Auszug aus Nicolaus de Lyra: Postilla litteralis et moralis in librum Numeri, cap. 31,8.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gosselin</abbr> D1 Nr. 12–21, hier Nr. 21 (Bd. 3, 264, vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 217 Nr. 345f<hi rend="sup">5</hi>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 5832.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de causis XII bellum iustum gerendi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Postilla litteralis et moralis in librum Numeri (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="24v" to="25r">24v–25r</locus>
                            <title>Tabulae dominicales</title>
                            <rubric xml:lang="la">De dominico die</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ps_117,24">Hec est dies quam fecit dominus</ref> dies dominica dies sanctificata dies benedicta dies leta dies laudabilis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ps_117,24">Haec est dies</ref> dies dominica dies sanctificata dies benedicta dies laeta dies laudabilis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">in hoc die dispergit et congregabit iaciet nec revocabit rogabitur et donabit</explicit>
                            <note>Der kurze Text gehört zu den seit dem Frühmittelalter breit und variant überlieferten sog. Sonntagslisten, die in wechselnder Anzahl und Abfolge die Ereignisse der Heilsgeschichte zusammenstellen, die an einem Sonntag stattgefunden haben oder stattfinden werden. Die vorliegende Liste umfasst 13 <quote xml:lang="la">mirabilia</quote> von der Erschaffung der Engel bis zum Jüngsten Gericht. In dieser Form ungedruckt; ältere Sonntagslisten vgl. in:</note>
                            <listBibl>
                                <bibl>Visio Sancti Pauli. The history of the Apocalypse in latin together with nine texts by <editor>T. Silverstein</editor>, London 1935 (Studies and texts 4), 195 (als Schluss der Redaktion IIId der Visio Pauli);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CC SL</abbr> 108B, 175–186.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>C. A. Lees</author>, The 'Sunday letter' and the 'Sunday lists', in: Anglo-Saxon England 14 (1985), 129–151, bes. 144.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Tabulae dominicales</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="25r" to="25v">25r–v</locus>
                            <title>De virtutibus feriae VI nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod multa facta sunt in sexta feria. In sexta feria intravit Israel in terram promissionis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Nota quod multa facta sunt in sexta feria. In sexta feria intravit Israel in terram promissionis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">in sexta feria sanctus Paulus decollatus est</explicit>
                            <note>Eine Liste mit 10 Ereignissen der Heilsgeschichte, die an einem Freitag stattgefunden haben.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>C. A. Lees</author>, Theme and echo in an anonymous old english homily for easter, in: Traditio 42 (1986), 115–142, bes. 128–130;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>S. Ivanov</author>, A note on the calendar of the <hi rend="font-style:italic">Liber floridus</hi>, in: Traditio 70 (2015), 145–158, bes. 150–154 mit mehreren dem vorliegenden Text ähnlichen Beispielen.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de virtutibus feriae VI</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="25v">25v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Isidorum ad Florentinam sororem suam capitulum 70<hi rend="sup">m</hi>: Quod iudei in fine mundi credituri sunt</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Transeuntibus quippe istis carnalibus iudeis postea in novissimis temporibus filii eorum in Christo credituri sunt</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="">Transeuntibus quippe istis carnalibus iudaeis postea in novissimis temporibus filii eorum in Christo credituri sunt</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ascendensque de terra hoc est carnali terrenaque spe ad promissa celestia. David: <ref type="biblical" cRef="Ps_58,7">Convertentur ad vesperam et famem pacientur ut canes</ref> etc. Hec ille</explicit>
                            <note>Mit Ausnahme des abschließenden Zitats weitgehend wörtlicher Auszug aus: Isidorus Hispalensis: De fide catholica contra Judaeos, lib. 2,5,1–3 und 6–9.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 83, 508B–C und 509B–510C.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Díaz y Díaz</abbr>, 35 Nr. 113;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPL</abbr> 1198.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de Iudaeis in Christum credituris novissimis temporibus</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#isidorus_hispalensis">Isidorus Hispalensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De fide catholica contra Judaeos (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="8">
                            <locus from="26r" to="26v">26r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Nota de quinque fortissimis temptacionibus quas maligni spiritus in extremis hominum tempore agonie succendunt in hominibus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Spiritus maligni temptant homines in extremis vite de quique. Primo de fide katholica temptant hominem fortiter</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Spiritus maligni tentant homines in extremis vitae de quique. Primo de fide catholica tentant hominem fortiter</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">agonisante ne ibi deviet quia fides est clippeus et vexilla eterne salvacionis et omnium aliorum fundamentum etc</explicit>
                            <note>Fünf Formen teuflischer Versuchungen des Menschen vor seinem Tod und die jeweiligen Heilmittel (remedia) dagegen, z. T. mit Exempeln illustriert. In marg. sind von späterer Hand kommentierende Ergänzungen hinzugesetzt. Die Quelle des nur hier nachgewiesenen und ungedruckten Textes konnte bislang nicht ermittelt werden; zitiert wird u. a. der Sentenzenkommentar ("Ordinatio") des Johannes Duns Scotus. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de V tentationibus in extremis hominum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_duns_scotus">Johannes Duns Scotus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Ordinatio (zit.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="27r" to="28v">27r–28v</locus>
                            <author ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Epistola ad ducissam Brabantiae</title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine domini Amen</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Excellencie vestre recepi literas ex quibus et piam sollicitudinem circa regimen subditorum vestrorum et devotam dilectionem quam ad fratres nostri ordinis habetis plenarie intellexi</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Excellentiae vestrae recepi litteras ex quibus et piam sollicitudinem circa regimen subditorum vestrorum et devotam dilectionem quam ad fratres nostri ordinis habetis plenarie intellexi</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quin magis suadeam peritorum sentenciam magis esse tenendam. Valeat dominacio vestra per tempora longa</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt responsiones fratris <sic>Tome</sic> de Aquino ad questiones ducisse Brabancie</finalRubric>
                            <note>Die zugehörige Tabula vgl. unten, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00083">40va</ref>.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="122-helmst">Cod. Guelf. 122 Helmst.</ref>, 93va–95rb; <ref type="mss" cRef="44-24-aug-2f">44.24 Aug. 2°</ref>, 352ra–353vb; <ref type="mss" cRef="59-1-aug-2f">59.1 Aug. 2°</ref>, 9rb–11ra.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Ausgaben</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> T1450-740/5–150;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_303279796">Divi Thomae Aquinatis Opuscula philosophica, cura et studio <editor>R. M. Spiazzi</editor>, Turin, Rom 1973, 249–252;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_125058608">Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia, iussu impensaque Leonis XIII. P. M. edita, Bd. 42, Rom 1979, 375–378 (mit dieser Hs., 310f. genannt, Sigle Wb<hi rend="sup">3</hi>);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                    </abbr> 3, 594f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 95 Nr. 14bu.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="28v" to="32r">28v–32r</locus>
                            <author ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Responsio ad magistrum Johannem de Vercellis de XLIII articulis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt responsiones fratris <sic>Tome</sic> de Aquino ad articulos magistri Johannis ordinis fratrum predicatorum. In nomine domini nostri Ihesu Christi Amen</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Reverendo in Christo patri fratri Johanni magistro ordinis fratrum Predicatorum frater <sic>Tomas</sic> de Aquino cum debita reverencia seipsum ad obedienciam promptum. Paternitatis vestre literas feria quarta ante pascha recepi dum missarum solempnia agerentur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Paternitatis vestrae litteras feria quarta ante pascha recepi dum missarum solemnia agerentur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">plures eorum sint preter limites theoloyce facultatis sed ex vestra iniunctione factum est mchi debitum quod proprii officii professio  nullatenus requirebat</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt responsiones fratris Thome de Aquino ad articulos magistri Johannis ordinis fratrum predicatorum</finalRubric>
                            <note>Die zugehörige Tabula vgl. unten, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00083">40va</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00084">41rb</ref>.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="44-24-aug-2f">Cod. Guelf. 44.24 Aug. 2°</ref>, 352ra–353vb; <ref type="mss" cRef="59-1-aug-2f">59.1 Aug. 2°</ref>, 9rb–11ra.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Ausgaben</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> T1450-800/5–135;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_03760855X">S. Thomae Aquinatis Opuscula theologica, cura et studio <editor>R. A. Verardo</editor>, Vol. I: De re dogmatica et morali, Turin, Rom 1975, 211–218;</bibl>
                                <bibl>Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia Bd. 42 (s. oben), 327–335 (mit dieser Hs., 310f. genannt, Sigle Wb<hi rend="sup">3</hi>);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                    </abbr> 3, 640–642.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 96 Nr. 14ck.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="11">
                            <locus from="32r" to="33r">32r–33r</locus>
                            <author ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Responsio ad lectorem Bisuntinum de VI articulis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit responsio eiusdem ad fratrem Gerardum Bisuntinum in nomine dei</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Carissimo in Christo patri Gerardo Bysuntino ordinis fratrum Predicatorum frater Thomas de Aquino eiusdem ordinis cum fraterna dilectione sautem. Recepi vestras literas quosdam articulos continentes super quibus vobis per me rescribi petebatis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Recepi vestras litteras quosdam articulos continentes super quibus vobis per me rescribi petebatis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">que ad presens michi occurrunt articulis a vobis propositis respondenda pro quo michi si placet oracionum suffragia rependatis</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt iste responsiones cum laude dei</finalRubric>
                            <note>Die zugehörige Tabula vgl. unten, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00084">41rb</ref>.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="44-24-aug-2f">Cod. Guelf. 44.24 Aug. 2°</ref>, 351rv–352ra; <ref type="mss" cRef="59-1-aug-2f">59.1 Aug. 2°</ref>, 8rb–9rb.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Ausgaben</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> T1450-810/5–140;</bibl>
                                <bibl>S. Thomae Aquinatis Opuscula theologica Vol. I (s. oben), 243f.;</bibl>
                                <bibl>Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia Bd. 42 (s. oben), 355f. (mit dieser Hs., 310f. genannt, Sigle Wb<hi rend="sup">3</hi>);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                    </abbr> 3, 646f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 97 Nr. 14ct.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="12">
                            <locus from="33r" to="36v">33r–36v</locus>
                            <author ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Responsio ad lectorem Venetum de XXXVI articulis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt responsiones fratris <sic>Tome</sic> de Aquino ad  XXXVI articulos sibi missos</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Lectis litteris vestris in eis inveni articulorum multitudinem numerosam super quibus a me vobis responderi infra quatriduum vestra caritas postulabat</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Lectis litteris vestris in eis inveni articulorum multitudinem numerosam super quibus a me vobis responderi</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">valeat caritas vestra diu et pro hoc labore oracionum michi suffragia rependatis</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Expliciunt responsiones ad triginta sex articulos et brevis declaracio fidei christiane edita a fratre <sic>Toma</sic> de Aquino ordinis fratrum Predicatorum quantum ad quosdam articulos quos impugnant Greci Armeni et Sarraceni de quo deus noster dominus Ihesus sit nunc et eternaliter benedictus Amen</finalRubric>
                            <note>Die zugehörige Tabula vgl. unten, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00084">41rb</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00085">vb</ref>.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="44-24-aug-2f">Cod. Guelf. 44.24 Aug. 2°</ref>, 347vb–351rb; <ref type="mss" cRef="59-1-aug-2f">59.1 Aug. 2°</ref>, 3va–8rb.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Ausgaben</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> T1450-830/5–140;</bibl>
                                <bibl>S. Thomae Aquinatis Opuscula theologica Vol. I (s. oben), 211–218;</bibl>
                                <bibl>Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia Bd. 42 (s. oben), 336–346 (mit dieser Hs., 310f. genannt, Sigle Wb<hi rend="sup">3</hi>);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                    </abbr> 3, 638–640.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 96f. Nr. 14cl.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="13">
                            <locus from="37r" to="41v">37ra–41vb</locus>
                            <title>Tabulae ad opera Thomae Aquinatis spectantes</title>
                            <note>Zweispaltig angelegt, in fortlaufender Reihenfolge sind enthalten: </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="37r" to="40r">37ra–40ra</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipiunt registrum brevis compilacionis libri theologie doctoris sancti Thome de Aquino. Prima pars de unitate dei</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">1. Que sit auctoris intencio. 2. Qui sit ordo dicendorum. 3. Quod deus sit. 4. Quod deus est omnino immobilis</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">9. De secunda peticione in qua postulatur regnum dei quod nobis finaliter est sperandum. 10. Quod possibile est hominem ad regnum celorum pervenire</explicit>
                                <note>Der Wortlaut der Kapitelüberschriften und ihre Abfolge bzw. Gliederung weichen z. T. von der Ausgabe ab.</note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia Bd. 42 (s. oben), 78–81.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Tabula</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Compendium theologiae ad fratrem Reginaldum</term>
                                        <index>
                                            <term>Tabula</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <note> – <locus from="40r">40rb</locus> leer.</note>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="40v">40va</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipit registrum responsionum beati Thome de Aquino ad quasdam questiones ducisse Brabancie</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">1. Utrum liceat aliquo tempore et quomodo exactionem facere in iudeos</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">8. Iudei signum distinctum a christianis cogentur deferre</explicit>
                                <finalRubric xml:lang="la">Explicit hoc registrum beati <sic>Tome</sic>
                                </finalRubric>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Tabula</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Epistola ad ducissam Brabantiae</term>
                                        <index>
                                            <term>Tabula</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="40v" to="41r">40va–41rb</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipit aliud registrum eiusdem doctoris sancti <sic>Tome</sic> de Aquino quarundam responsionum ad articulos magistri Johannis ordinis fratrum predicatorum</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">1. An deus moveat aliquod corpus immediate. 2. An omnia que moventur naturaliter moventur ministerio angelorum movencium corpora celestia</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">42. An in inferno sit vermis corporalis. 43. An possit sciri distancia superficiei terre usque ad centrum eius</explicit>
                                <finalRubric xml:lang="la">Explicit</finalRubric>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Tabula</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Responsio ad magistrum Johannem de Vercellis de XLIII articulis</term>
                                        <index>
                                            <term>Tabula</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="41r">41rb</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipit aliud registrum eiusdem doctoris sancti <sic>Tome</sic> quarundam responsionum ad articulos fratris lectoris Gerardi Bisuntini ordinis predicatorum</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">1. Utrum stella que magis apparuit figuram habuit crucis. 2. Utrum eadem stella habebat figuram hominis</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">6. An circumstancie peccati trahentes in alterum genus vel notabiliter aggregantes teneatur homo confiteri et eciam innotescendo personam cum qua peccavit</explicit>
                                <finalRubric xml:lang="la">Explicit hoc registrum</finalRubric>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Tabula</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Responsio ad lectorem Bisuntinum de VI articulis</term>
                                        <index>
                                            <term>Tabula</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="41r">41rb–vb</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipit aliud registrum eiusdem doctoris sancti <sic>Tome</sic> de Aquino quarundam responsionum ad XXXVI articulos sibi missos</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">1. An angeli sunt motores celestium corporum. 2. Quod aliqui estimaverunt hoc infallibiliter esse probatum</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">36. An omnes cogitaciones cordis que habent ymagines in fantasia vel quas concomitantur alique passiones in corpore demones scire possunt etc</explicit>
                                <finalRubric xml:lang="la">Explicit hoc registrum cum laude dei omnipotentis etc.</finalRubric>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                    <index>
                                        <term>Tabula</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Responsio ad lectorem Venetum de XXXVI articulis</term>
                                        <index>
                                            <term>Tabula</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="14">
                            <locus from="42r">42r</locus>
                            <author ref="#johannes_brugmausn">Johannes Brugmanus</author>
                            <title>Lied auf die Ewigkeit<note> (mnd. Fassung)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Doctor <rs type="person" ref="#henricus_toke">Hinricus Toke</rs> composuit supra terminum Ewich</rubric>
                            <quote type="incipit" xml:lang="gml">
                                <lg>
                                    <l>Van frouwden wille wij singen</l>
                                    <l>Der hilligen drevaldicheit</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <quote type="explicit" xml:lang="gml">
                                <lg>
                                    <l>So mogen wij wol varen</l>
                                    <l>Och ewich iss so langk.</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="gml"> Van frouwden wille wij singen der hilligen drevaldicheit</term>
                            </index>
                            <note>Die vorliegende Fassung des vielfach und mit variantem Strophen- und Textbestand überlieferten, zumeist dem niederländischen Franziskaner Johannes Brugman zugeschriebenen Liedes enthält sechs Strophen. Auch wenn Heinrich Toke wohl nicht der Verf. des Liedes ist, so dürfte er den Text zumindest bearbeitet haben.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_135838703">
                                    <author>F. van Duyse</author>, Het oude nederlandsche lied. Wereldlijke en geestelijke liederen uit vroegeren tijd. Teksten en melodieën, Bd. 3, 's-Gravenhage 1907, 2405–2409 Nr. 620 (zwei längere Fassungen);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Hölzel <hi rend="normal">Heinrich Toke</hi>
                                    </abbr>, 99–101 (nach dieser Hs., 20 und 99 genannt, 99f. Text).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kleineidam</abbr>1, 289–292 Nr. 31 (291 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Wentz/Schwineköper</abbr> 1,1, 529–533 (532 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 9, 964–971;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>M. de Bruin</author>, <author>J. Oosterman</author>, Repertorium van het Nederlandse lied tot 1600 = Repertory of Dutch songs until 1600, Amsterdam 2001 (Studies op het gebied van de cultuur in de Nederlanden 4), Bd. 1, 399 Nr. T4627 (Hs. genannt), Bd. 2, 761 Nr. H259 (diese Hs.);</bibl>
                                <bibl>Nederlandse liederenbank <ref target="http://www.liederenbank.nl/liedpresentatie.php?zoek=29352">Nr. 29352</ref> (diese Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>D.E. van der Poel</author>, <author>C. de Morrée</author>, Authorial and editorial roles in song manuscripts of the Devotio Moderna, in: The dynamics of the medieval manuscript. Text collections fram an european perspective, hrsg von <editor> K. Pratt </editor> u.a., Göttingen 2017, 367–388 (373f. Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="15">
                            <locus from="42r" to="42v">42r–v</locus>
                            <title>Versus</title>
                            <note>Enthält eine zweispaltig angelegte Reihe von Distichen und Versgruppen, zunächst das Distichon
						<bibl>
                                    <abbr>Walther II</abbr> 22965</bibl> (Vers 2 modifiziert: <quote xml:lang="la">Convertunt animas <gap/>
                                </quote>). Folgt: </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="42r">42r</locus>
                                <title type="sub">Versus de exemplis sanctorum</title>
                                <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Si declinasti crebro si sepe labasti</l>
                                        <l>Non spernas ideo te sociare deo</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Zacheum cupidus immundus carne Mariam</l>
                                        <l>Hec deus exempla mundo concessit habenda.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Si declinasti crebro si saepe labasti | Non spernas ideo te sociare deo</term>
                                </index>
                                <note>Insgesamt 7 in den Repertorien nicht nachgewiesene Verse; die ersten drei entnommen aus Warnerius Basiliensis: Paraclitus, vv. 91f. und 39, vgl. <bibl>
                                        <author>P. W. Hoogterp</author>, Warnerii Basiliensis Paraclitus et Synodus, in: Archives d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Age 8 (1933), 261–433, hier 288 und 285;</bibl> die vier übrigen entsprechen mit Modifikationen dem Abdruck in: <bibl>
                                        <author>A. Schultz</author>, Aus Handschriften der k. und Universitätsbibliothek Breslau, in: Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit NF 20 (1883), Sp. 14–16 und 39–42, hier 42;</bibl> vgl. zu diesen auch <bibl>
                                        <abbr>Walther I</abbr> 13982.</bibl>
                                </note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#warnerius_basiliensis">Warnerius Basiliensis</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Paraclitus (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="initien">
                                    <term>Versus</term>
                                    <index>
                                        <term>de exemplis sanctorum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="42r">42r</locus>
                                <title type="sub">Versus de doctrina sacra</title>
                                <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Frater semper tuere sacra lectio sit tibi cure</l>
                                        <l>Nam per doctrinam poteris vitare ruinam</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Est quasi vile pecus ignorans et quasi cecus</l>
                                        <l>Precipue regere qui debet sive docere.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Frater semper tuere sacra lectio sit tibi curae | Nam per doctrinam poteris vitare ruinam</term>
                                </index>
                                <note>Insgesamt 4 in den Repertorien nicht nachgewiesene Verse; der erste ist modifiziert, die letzten drei sind weitgehend wörtlich entnommen aus dem Lehrgedicht "Floretus", hier vergl. mit der Ausgabe <bibl>Liber Floretus, nach der Hs. Utrecht, U.B. 283 hrsg. von <editor>A. Orbán</editor>, Kastellaun 1979 (Beihefte zum Mittellateinischen Jahrbuch 16), 16 Z. 335 und 31 Z. 655, 658 und 659;</bibl> vgl. zum Text bei <ref type="mss" cRef="808-helmst">Cod. Guelf. 808 Helmst.</ref>, 172r–197v.</note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="title">Floretus</term>
                                    <index>
                                        <term>(Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="initien">
                                    <term>Versus</term>
                                    <index>
                                        <term>de doctrina sacra</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <note>Im Anschluss folgen die Verse <bibl>
                                    <abbr>Walther II</abbr> 19045, 25286, 5216a und 11230c</bibl>, dazu folgendes, in den Repertorien fehlendes Distichon: <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Emenda vitam frater carissime qui tam</l>
                                        <l>Peccasti graviter disce salutis iter.</l>
                                    </lg>
                                </quote> Danach ein kurzer Prosaabschnitt: <quote xml:lang="la">Cogitacio mala non polluit mentem dum racio non consentit</quote>
                            </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="42v">42v</locus>
                                <title type="sub">Versus de virtute</title>
                                <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Virtus nulla valet sicut sapiencia quantum</l>
                                        <l>Est virtus modica quam non paciencia firmat</l>
                                        <l>Vivit prudenter paciens mala multa frequenter.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Virtus nulla valet sicut sapientia quantum | Est virtus modica quam non patientia firmat</term>
                                </index>
                                <note>Drei in den Repertorien nicht nachgewiesene Verse, der zweite ähnelt <bibl>
                                        <abbr>Walther II</abbr> 33663b.</bibl>
                                </note>
                                <index indexName="initien">
                                    <term>Versus</term>
                                    <index>
                                        <term>de virtute</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="42v">42v</locus>
                                <title type="sub">Versus de meditatione</title>
                                <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Ad quid venisti quid es eris atque fuisti</l>
                                        <l>Ad quid venisti meditans fer opus "leue Christi".</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Ad quid venisti quid es eris atque fuisti</term>
                                </index>
                                <note>Zwei in den Repertorien nicht nachgewiesene Verse; der zweite offenbar abgeleitet von <bibl>
                                        <abbr>Walther II</abbr> 447.</bibl>
                                </note>
                                <index indexName="initien">
                                    <term>Versus</term>
                                    <index>
                                        <term>de meditatione</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="42v">42v</locus>
                                <title type="sub">Versus de crucifixo Iesu</title>
                                <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Aspice qui transis quia tu michi causa doloris</l>
                                        <l>Pro te sum natus pro te sum carne velatus</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Desine do veniam dic culpas retraho penam</l>
                                        <l>Dilige grates dic benefac ad celica tende.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Aspice qui transis quia tu mihi causa doloris | Pro te sum natus pro te sum carne velatus</term>
                                </index>
                                <note>7 Verse, vgl. <bibl>
                                        <abbr>Walther I</abbr> 1598.</bibl>
                                </note>
                                <filiation>Ähnliche, in Umfang und Anordnung jedoch abweichende Versgruppen z. B. in <ref type="altMs">Ansbach, StB, Ms. lat. 4</ref>, 159rb (<bibl>
                                        <abbr>Ansbach 1</abbr>, 17</bibl>); Augsburg, UB, Cod. II.1.2° 79, Vorsatz (<bibl>
                                        <abbr>Augsburg UB 1,1</abbr>, 307</bibl>); <ref type="altMs">Köln, HA, GB 8° 155</ref>, 168r (<bibl>
                                        <abbr>Köln HA 3</abbr>, 151</bibl>);  <ref type="altMs">Weimar, HAAB, Oct. 58</ref>, 59v (<bibl>
                                        <abbr>Weimar 1</abbr>, 332</bibl>).</filiation>
                                <index indexName="initien">
                                    <term>Versus</term>
                                    <index>
                                        <term>de crucifixo Iesu</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="16">
                            <locus from="42v">42v</locus>
                            <title>De divitiis nota</title>
                            <quote xml:lang="la">Isidorus dicit: Divicie sepe generant lites. Seneca: Quietissime viverent homines si illa duo pronomina meum et tuum de medio tollerentur. Divicie generant superbiam. Augustinus: Vermis diviciarum est superbia. Unde difficile est quod homo dives non sit superbus. Item divicie faciunt hominem gulosum et communiter luxuriosum. Bernhardus: Periclitatur castitas in deliciis humilitas in diviciis pietas in negociis veritas in multiloquio caritas in hoc nequam seculo.</quote>
                            <note>Weitgehend wörtlich mit den Autoritäten entnommen aus Johannes Herolt (Discipulus): Sermo XCIV in dominica IV post Pentecosten (T44), Abschn. II,7.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_841284040">Discipulus redivivus seu Sermones Discipuli dominicales, quadragesimales et festivales cum Promptuario exemplorum…, Collectum à P. Fr. <editor>Bonaventura Elers</editor>…, Augsburg 1728, 785.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_herolt">Johannes Herolt</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sermones de tempore (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de divitiis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="17">
                            <locus from="42v">42v</locus>
                            <title>De locutione dei notae</title>
                            <rubric xml:lang="la">Nota</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Quod deus multipliciter loquitur: Unde allocucio sive locutio dei est occulta inspiracio dei qua mentibus suam voluntatem et suam caritatem invisibiliter ostendit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sicut omnium penarum</explicit>
                            <note>Die nachträglich vom Schreiber des dritten Handschriftenteils hinzugefügte Exzerptsammlung enthält Zitate aus: De tribus habitaculis, cap. 5 (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 53, 835D–836A</bibl>); Ps.-Augustinus: Manuale, cap. 11 (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 40, 956</bibl>); Ps.-Bernardus Claraevellensis: De interiori domo cap. 39,80 (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 184, 547C</bibl>); Ps.-Augustinus: Manuale, cap. 25, cap. 23, cap. 22 (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 40, 960–962</bibl>). Das abschließende, angeblich von Thomas von Aquin stammende Zitat konnte nicht verifiziert werden.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="title">De tribus habitaculis (Ausz.)</term>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-augustinus_aurelius">Ps.-Augustinus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Manuale (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De interiori domo (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de locutione dei</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="18">
                            <locus from="43r" to="116v">43r–116v</locus>
                            <author ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</author>
                            <title>Compendium theologiae ad fratrem Reginaldum</title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine patris et filii et spiritus sancti Amen. Incipit brevis compilacio theologie edita a fratre Thoma de Aquino ordinis fratrum predicatorum. Capittulum primum: Que sit auctoris intencio</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Eterni patris verbum sua immensitate universa comprehendens ut hominem per peccata mortuum in celsitudinem divine glorie revocaret breve fieri voluit nostra brevitate assumpta</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Aeterni patris verbum sua immensitate universa comprehendens ut hominem per peccata mortuum in celsitudinem divinae gloriae revocaret</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Secundo ostenditur hoc esse possibile ex evidenti exemplo. Multo enim difficilius fuit</explicit>
                            <note>Die Kapitelzählung und -anordnung differiert z. T. von der krit. Ausgabe, ist dort jedoch mit angegeben; die zugehörige Tabula vgl. oben, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00077">37ra</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/mss/630b-helmst/start.htm?image=00083">40ra</ref>. Auf einigen Bll. (52r–53v u. ö.) umfangreiche Marginalien, meist kommentierende Ergänzungen aus theologischen Texten, von der gleichen Hand wie die Zusätze auf Bl. 42v, z.B. <locus from="53r">53r</locus> auf dem Kopfsteg aus dem Breviloquium Bonaventuras (cap. 1,3): <quote xml:lang="la">Dominus cardinalis Bonaventura in Breviloquio suo dicit quod in divinis sunt due emanationes tres ypostases quatuor relaciones et quinque nociones <gap/>
                                </quote> (Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae Opera</abbr> 5, 211</bibl>) u.a. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#bonaventura">Bonaventura</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Breviloquium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <listBibl>
                                <head>Ausgaben</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> T1450-630/5–160;</bibl>
                                <bibl>S. Thomae Aquinatis Opuscula theologica Vol. I (s. oben), 13–138;</bibl>
                                <bibl>Sancti Thomae Aquinatis doctoris Angelici opera omnia Bd. 42 (s. oben), 83–205 (mit dieser Hs., 16 Nr. 81 genannt, Sigle Wb<hi rend="sup">3</hi>);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Busa <hi rend="normal">S. Thomae Aquinatis opera</hi>
                                    </abbr> 3, 601–634.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 97 Nr. 14cs;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RS</abbr> 849;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 331.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="117r" to="126v">117r–126v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="19">
                            <locus from="127r" to="212r">127r–212r</locus>
                            <author ref="#frater_g">Frater G.</author>
                            <title>Contrarietates sacrae scripturae</title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine domini nostri Ihesu Christi incipiunt quedam extracta de tractatu de solucione apparencium contrarietatum sacre scripture per ordinem biblie. Primo de Genesi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Cum in scripturis divinis absque ulla ambiguitate sit summa concordia veritatis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Cum in scripturis divinis absque ulla ambiguitate sit summa concordia veritatis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ex consideracione premiorum magnorum gaudiorum bonorum que nobis a fideli domino pro fide et laboribus promissa sunt ad que nos perducere dignetur dominus noster Ihesus Christus districtus venturus iudex vivens et regnans deus per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit tractatus de contrarietatibus scripturarum in sacra pagina secundum ordinem tocius biblie. De cuius laudabile fine dominus deus omnipotens sit nunc et in evum semper benedictus Amen</finalRubric>
                            <note>Wie im vorausgehenden Text marginale Kommentarzusätze von der gleichen Hand, z. B. 133v (Petrus Comestor: Historia scholastica), 178v–179r und 182r. </note>
                            <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit in <ref type="altMs">Berlin SBBPK, Ms. Magdeb. 66</ref>, 243ra–365vb (<bibl>
                                    <abbr>Berlin 4,1</abbr>, 168</bibl>), sonst nur noch in <ref type="altMs">Basel, UB, A VI 26</ref> und <ref type="altMs">Bernkastel-Kues, Bibliothek des St.-Nikolaus-Hospitals, Ms 15</ref>, 1r–144r (<bibl>
                                    <abbr>Bernkastel-Kues</abbr>, 10f.</bibl>), überliefert. Ungedruckt.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 8612.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#petrus_comestor">Petrus Comestor</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Historia scholastica (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="20">
                            <locus from="212r">212r</locus>
                            <title>De archa nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="2_Ch_5,10">Nichil aliud erat in archa nisi tabule</ref> testamenti secundi Paralipomenon quinto similiter tertio Regum octavo sed contrarium videtur quia ibi fuit liber Deuteronomius</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">animo custodire non poterat et posita est ad locum securiorem etc</explicit>
                            <note>Es handelt sich um ein modifiziertes Zitat aus Henricus Toke: Rapularius, cap. A72.</note>
                            <filiation>Entnommen aus <ref type="mss" cRef="139b-helmst">Cod. Guelf. 139b Helmst.</ref>, 14va–b.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <author>H. Hölzel-Ruggiu</author>, Der Wolfenbütteler "Rapularius", Hannover 2002 (<abbr>MGH</abbr> Quellen zur Geistesgeschichte des Mittelalters 17), <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_QQ_zur_Geistesgesch._17_S._53">53f. Nr. A 72</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur zum Text (jewiels ohne Kenntnis dieser Hs.)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kleineidam</abbr> 1, 292;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Wentz/Schwineköper</abbr> 1,1, 532;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 9, 964–971, hier 970;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Hölzel <hi rend="normal">Heinrich Toke</hi>
                                    </abbr>, pass.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 5, 522 Nr. 19.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#henricus_toke">Henricus Toke</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Rapularius (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de archa</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="21">
                            <locus from="212v" to="219v">212v–219v</locus>
                            <author ref="#nicolaus_de_cusa">Nicolaus de Cusa</author>
                            <title>Idiota de sapientia</title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine domini Amen</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Convenit pauper quidam ydiota ditissimum oratorem in foro Romano quem facete subridens sic allocutus est</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Convenit pauper quidam idiota ditissimum oratorem in foro Romano quem facete subridens sic allocutus est</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">tibi et michi clariorem queso faciat quosuque nos in gloriosam fruicionem veritatis transferat eternaliter remansuros. Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Hic explicit ydeota de sapiencia. Dominus Nicolaus de Cusa cardinalis et legatus a latere per totam Almaniam composuit</finalRubric>
                            <note>Die Trennung von Buch I und II ist <locus from="216v">216v</locus> lediglich durch ein marginales rotes Paragraphenzeichen kenntlich gemacht.</note>
                            <filiation>Eng verwandt mit der Abschrift <ref type="altMs" target="http://dfg-viewer.de/show/?set[mets]=http%3A%2F%2Fzimks68.uni-trier.de%2Fstmatthias%2FT1918%2FT1918-digitalisat.xml">Trier, StB, Hs. 1918/1466</ref>, 37r–50r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl xml:id="opac_124970265">Nicolai de Cusa Idiota de sapientia, de mente, editionem post <editor>L. Baur</editor> alteram curavit <editor>R. Steiger</editor>. Duas appendices adiecit <editor>R. Klibansky</editor>, Hamburg 1983 (Nicolai de Cusa opera omnia 5), 3–80 (mit dieser Hs., XV–XX ausführlich beschrieben, XLVII genannt, Sigle H).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bertalot IHL II</abbr> 2687;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 6, 1093–1113, hier 1104 Nr. 3b;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>O. Weijers</author>, Le travail intellectuel à la Faculté des arts de Paris. Textes et maîtres (ca. 1200–1500), Bd. 6: Répertoire des noms commençant par L – M – N – O, Turnhout 2005 (Studia artistarum 13), 161f.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="22">
                            <locus from="220r" to="239v">220r–239v</locus>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Probatio adventus Christi</term>
                                    <index>
                                        <term>Redactio II</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <author ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</author>
                            <title>Probatio adventus Christi<note> (redactio II)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine domini nostri Ihesu Christi Amen. Incipit questio magistri Nicolay de Lyra de probacione primi adventus Christi per scripturas a iudeis receptas</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Queritur utrum per scripturas a iudeis receptas possit probari misterium Christi in lege et prophetis promissi esse iam completum. Arguitur primo quod sic</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la"> Quaeritur utrum per scripturas a iudaeis receptas possit probari mysterium Christi in lege et prophetis promissi esse iam completum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et plures iam baptizati  ad vomitum revertuntur etc</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit questio magistralis de probacione per scripturas auctenticas a iudeis receptas quod misterium Ihesu Christi predictum in lege et prophetis sit impletum. Determinata a fratre Nicolao de Lira ordinis fratrum minorum excellentissimo in sacra scriptura doctore</finalRubric>
                            <filiation>Diese Redaktion auch in <ref type="mss" cRef="373-helmst">Cod. Guelf. 373 Helmst.</ref>, 1ra–19rb; <ref type="mss" cRef="207-2-extrav">207.2 Extrav.</ref>, 61r–v (nur Textschluss, durch den Verlust einer Lage fragmentiert). </filiation>
                            <note>Im Text finden sich an verschiedenen Stellen (228v–229v, 231r–239r) wie oben diverse marginale Kommentare; zum als Schaltzettel eingefügten Kommentar-Doppelbl. aus 232r–v und 236r–v s. unten. Entgegen den Angaben in den Repertorien (<bibl>
                                    <abbr>Gosselin</abbr> F Nr. 110–121</bibl>) ist diese Fassung ungedruckt; alle dort genannten Drucke beziehen sich auf die erste Redaktion.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 222f. Nr. 345h;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 465;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 5982.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note>Als größere Kommentarabschnitte sind auf den Schaltzetteln eingefügt:</note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="232r" to="233r">232r–233r</locus>
                                <title type="sub">Commentum de fatuitate Judaeorum messiam exspectantium</title>
                                <incipit xml:lang="la">Nota de fatua exspectacione iudeorum circa adventum messie que fatuitas tripliciter ostenditur primo divisione secundo temporis determinacione tercio exempli manifestacione</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">per pedes allisit ad parietem. Ecce confirmacio per exemplum fatuitatis iudeorum in exspectacione messie. Hec habentur in Fortalicio fidei capitulo de fatua iudeorum exspectacione messie libro tercio etc</explicit>
                                <note>Mit geringfügigen Modifikationen entnommen aus Alfonsus de Espina: Fortalitium fidei lib. III,8,6, und wie der gesamte Kommentar vom Schreiber des dritten Handschriftenteils nachgetragen.</note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>RETM</abbr> A2510-10/10–45;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>GW</abbr>
                                        <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW01578.htm">1578</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_346">CLXIIvb</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_348">CLXIIIvb</ref> (vergl.).</bibl>
                                </listBibl>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>HISLAMPA</abbr>, 139f.;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>CALMA</abbr> 1, 187 Nr. 1.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#alfonsus_de_espina">Alfonsus de Espina</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Fortalitium fidei (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="234v" to="235v">234v–235v</locus>
                                <title type="sub">Commentum de sceleribus Judaeorum</title>
                                <incipit xml:lang="la">Super tribus sceleribus Israel et super quatuor non convertam quia vedinderunt iustum pro argento scilicet Ihesum Nazarenum</incipit>
                                <explicit xml:lang="la">vero mors quevis diversa consumpsit quemadmodum mortes illas doctrine vestre liber exposuit. In Fortalicio vide libro primo thesauro XII<hi rend="sup">o</hi>
                                </explicit>
                                <note>Mit geringfügigen Modifikationen entnommene, nicht zusammenhängende Auszüge aus Alfonsus de Espina: Fortalitium fidei lib. I,3,12 und III,4,2. Wie der gesamte Kommentar vom Schreiber des dritten Handschriftenteils nachgetragen.</note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>RETM</abbr> A2510-10/10–45;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>GW</abbr>
                                        <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW01578.htm">1578</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_113">XLVIrb</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_115">XLVIIrb</ref> und <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_187">LXXXIIIra</ref> (vergl.).</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#alfonsus_de_espina">Alfonsus de Espina</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Fortalitium fidei (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="23">
                            <locus from="240r">240r</locus>
                            <author ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</author>
                            <title>Probatio adventus Christi<note> (redactio I, partim)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Hec questio eciam alio loco sic proposita invenitur</rubric>
                            <incipit xml:lang="">Utrum ex scripturis receptis a iudeis possit efficaciter probari dominum Ihesum Christum redemptorem fuisse deum et hominem. Hec questio duo includit unum quod pertinet ad personam Christi</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="">Utrum ex scripturis receptis a Judaeis possit efficaciter probari dominum Iesum Christum redemptorem fuisse deum et hominem</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ergo ante completum erat misterium Christi et sic patet propositum. In contrarium arguitur ut supra in principio huius tocius questionis etc</explicit>
                            <note>Der kurze Abschnitt ist laut der Schlussbemerkung als Anhang zum vorhergehenden Text angelegt.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="31-3-aug-4f">Cod. Guelf. 31.3 Aug. 4°</ref>, 136r–172v (Schlussatz fehlt).</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gosselin</abbr> F Nr. 110–121;</bibl>
                                <bibl>Biblia sacra cum glossa ordinaria…, Antwerpen 1634, Bd. 6, Sp. 1695–1716, hier 1695 (vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 223 Nr. 345d2;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 321 und 456;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 5981.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Probatio adventus Christi</term>
                                    <index>
                                        <term>Redactio I (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="24">
                            <locus from="240r">240r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Notabile Nicolai de Lira in dictis contra iudeos ex ewangelio de incarnacione</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Descensus filii in utero virginis non est intelligendus per motum localem sed per novum effectum in virgine</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">scilicet quando ibi est bonum necessarium vel supererogacionis etc</explicit>
                            <note>Weitgehend wörtlicher Auszug aus Nicolaus de Lyra: Responsio ad quendam Judaeum.</note>
                            <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="630b-helmst">Cod. Guelf. 373 Helmst.</ref>, 19va–39ra. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Biblia sacra cum glossa ordinaria…, Antwerpen 1634, Bd. 6, Sp. 1716–1736, hier 1734 und 1726 (vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 223 Nr. 345i;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 290;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 5980.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Responsio ad quendam Judaeum (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de incarnatione Christi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="25">
                            <locus from="240v" to="243v">240v–243v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt testimonia de nativitate domini nostri Ihesu Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Albumasar in sexto libro sui introductorii in astrologiam secundum utramque translacionem dicit: Quod ut testantur Perse et Chaldei Egipcii et omnes duces eorum Hermes et Strabus a prima etate docent: Orietur in primo decano virginis virgo munda puella immaculata</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et fere decem et octo dies sicut potest probari per tabulas annorum etc. Per predicta non intelligo Ihesum Christum dominum nostrum subici fato vel stellis vel necessitatem imponi libero arbitrio sed sidera potuerunt esse signa <gap/> quidquid tamen dico et dictum est sic volo ad reverenciam fidei christiane sanctissime reduci ut a veritate katholica non discordet</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Amen deo gracias</finalRubric>
                            <note>Es handelt sich hier um ausführliche, mit Ausnahme des erheblich modifizierten Schlussabschnitts weitgehend wörtliche Exzerpte aus Roger Bacon: Metaphysica.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl xml:id="gbv_146696395">Metaphysica fratris Rogeri ordinis Fratrum Minorum de viciis contractis in studio theologiae, ed. <editor>R. Steele</editor>, Oxford 1909 (Opera hactenus inedita Rogeri Baconi 1), 1–52, hier 8f., 51, 42–52.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Thorndike/Kibre</abbr>, 1282.2;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 62 Nr. 312q;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 363;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Sharpe</abbr>, 581 Nr. 1545.22.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Testimonia de natitivate domini nostri</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#roger_bacon">Roger Bacon</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Metaphysica (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="26">
                            <locus from="244r" to="245v">244r–245v</locus>
                            <title>Testamenta XII patriarcharum<note> interprete <rs type="person" role="translator" ref="#robertus_grosseteste">Roberto Grosseteste</rs>
                                </note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt testamenta quorundam Iudeorum auctenticorum que deposuerunt filiis suis et amicis in articulo mortis eorum ut maior fides eis adhiberetur. Cum non sit presumpcio quod in tali articulo in quo unusquisque de proximo exspectet iudicium in quo aut dampnatur si mala et falsa egit aut salvatur si bona fecit velit ymmo audetur stante iudicio racionis non impedito dicere vel falsa <sic>pronunctiare</sic> que cedentur contra reverenciam et honorem sui creatoris et dei benedicti. Testamentum Ruben</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Qui noscet legem domini et dividet in iudicium et sacrificia pro omni Israel usque ad consummacionem temporum principis sacerdotum Christi</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Qui noscet legem domini et dividet in iudicium et sacrificia pro omni Israel usque ad consummationem temporum principis sacerdotum Christi</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">iudicabit omnes gentes quotquot non crediderunt ei in terra apparenti et arguet in electis gencium</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Deo gracias expliciunt testamenta quorundam Iudeorum suis filiis tempore mortis et agonie deposita</finalRubric>
                            <note>Der eigentliche Text ist mit geringen Modifikationen entlehnt aus Vincentius Bellovacensis: Speculum historiale lib. I cap. 125–129, der seinerseits die 1242 fertiggestellte Übersetzung von Robert Grosseteste exzerpiert hatte. </note>
                            <filiation>Diese Fassung vgl. auch in <ref type="altMs">Basel, UB, A VI 26</ref>, 105v; <ref type="altMs">Mainz, StB, Hs. I 102</ref>, 108va–109vb (<bibl>
                                    <abbr>Mainz 1</abbr>, 177</bibl>); <ref type="altMs">München, BSB, Clm 18656</ref>, 14v–15v; <ref type="altMs">München, BSB, Clm 28599</ref>, 160r–161r (<bibl>
                                    <abbr>München BSB 4,10</abbr>, 221f.</bibl>); <ref type="altMs">Paris, BN, lat. 3343</ref>, 87r–88v; <ref type="altMs">Uppsala, UB, C 665</ref>, 13v–15v (<bibl>
                                    <abbr>Uppsala</abbr> 6, 245</bibl>). Zur Parallelüberlieferung, zu Ausgaben und Literatur der vollständigen Fassung vgl. bei <ref type="mss" cRef="629-helmst">Cod. Guelf. 629 Helmst.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/629-helmst/start.htm?image=00245">120r</ref>–<ref target="http://diglib.hab.de/mss/629-helmst/start.htm?image=00334">163v</ref>. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (zuletzt)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Vincentius Bellovacensis</abbr> 4, <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/1357699">45</ref>f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>H. J. de Jonge</author>, Les fragments marginaux dans le Ms. <hi rend="font-style:italic">d</hi> des Testaments des XII patriarches, in: Journal for the study of Judaism 2 (1971), 19–28, hier 23f.; ND in: Studies on the testaments of the twelve patriarchs. Text and interpretation, edited by <editor>M. de Jonge</editor>, Leiden 1975 (Studia in Veteris Testamenti pseudepigrapha 3), 87–96, hier 91f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#vincentius_bellovacensis">Vincentius Bellovacensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Speculum historiale (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="27">
                            <locus from="245v" to="246v">245v–246v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Item aliqua notanda ex quodam tractatu Nicolai de Lira contra quendam iudeum impugnantem ewangelia</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Item dicitur <sic>Matei</sic> tercio quod Ihesus baptisatus confestim ascendit de aqua ecce aperti sunt ei celi et vidit gloriam dei spiritum dei sicut columbam venientem</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quantum ad secundum sic luceat lux vestra coram hominibus ut videant opera vestra bona et glorificent patrem vestrum qui in celis est etc</explicit>
                            <note>Mehrere aneinandergereihte kurze Auszüge aus Nicolaus de Lyra: Responsio ad quendam Judaeum. Zum Text vgl. oben, 240r.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Biblia sacra cum glossa ordinaria…, Antwerpen 1634, Bd. 6, Sp. 1721, 1723, 1731 und 1727f. (vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_lyra">Nicolaus de Lyra</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Responsio ad quendam Judaeum (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de incarnatione Christi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="28">
                            <locus from="246v">246v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Item aliud notabile ex quoddam tractatu abbatis Joachim contra iudeos. Quod idem intelligitur nomine verbi et nomine sapiencie sed diversis respectibus dici filium verbum et sapienciam dei</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Omnis etenim vox que caret intellectu sonus quidem est sed verbum non est et ob hoc prolata perit ipsa</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">rursum dicit scriptura dominus sapiencia fundavit terram et sapiencia ipsius eruperunt abissi et aliud: Verbum quo celi firmati sunt sed idem etc</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">In tempore illo non dicetur: Patres comederunt uvas acerbas et dentes filiorum obstupescunt etc.</finalRubric>
                            <note>Einschließlich der Schlussrubrik ein kurzer Auszug aus: Joachim de Flore: Exhortatorium Judaeorum lib. I,4 (Text) und lib. II,C. </note>
                            <filiation>Ein weiteres Exzerpt in <ref type="mss" cRef="259-1-extrav">Cod. Guelf. 259.1 Extrav.</ref>, 41r–43v.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_021118698">Adversus iudeos di Gioacchino da Fiore. A cura di <editor>A. Frugoni</editor>, Rom 1957 (Fonti per la storia d'Italia 95), 3–101, hier 25–27 (Text) und 59 (Schlussrubrik);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_68475052X">Gioacchino da Fiore: Esortazione agli Ebrei Roma. A cura di <editor>R. Rusconi</editor>. Testo critico e introduzione di <editor>A. Patschovsky</editor>, Viella 2011 (Opere di Gioacchino da Fiore. Testi e strumenti 24), 50–180, hier 82 (Text) und 124 (Schlussrubrik).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 6, 262.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#joachim_de_flore">Joachim de Flore</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Exhortatorium Judaeorum (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de verbo incarnato</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="29">
                            <locus from="247r">247r</locus>
                            <title>Arbor divini amoris</title>
                            <rubric xml:lang="la">Arbor divini amoris</rubric>
                            <note>In einem stark schematisierten Stamm mit verschlungenem Wurzelwerk sind von unten aufsteigend zehn Begriffe eingeschrieben. Von jedem geht je ein Ast nach links und rechts aus, der mit je einem inhaltlich verwandten Begriff bezeichnet ist. Die gegenüberstehenden Äste sind jeweils mit einem inhaltlich passenden Halbvers beschrieben, die hintereinander gelesen binnengereimte leoninische Hexameter ergeben, die in den einschlägigen Repertorien nicht verzeichnet sind. Von unten nach oben sind zu lesen: <quote xml:lang="la">Amor dei verus</quote> mit <quote xml:lang="la">Affectus</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Desiderium</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Affectu vero si quod desidero quero</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Discrecio</quote> mit <quote xml:lang="la">Dignitas</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Honestas</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Dignus sic esto quod conformeris honesto</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Devocio</quote> mit <quote xml:lang="la">Simplicitas</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Oracio</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Querere quod debet <supplied>simplex</supplied> oracio prebet</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Religio</quote> mit <quote xml:lang="la">Puritas</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Tractabilitas</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Sis purus corde tractabilis et sine sorde</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Pietas</quote> mit <quote xml:lang="la">Indulgencia</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Gracia</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Omnibus indulget <supplied>pius</supplied> in quo gracia fulget</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Dulcedo</quote> mit <quote xml:lang="la">Compassio</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Misericordia</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Si bene compateris oppressorum misereris</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Clemencia</quote> mit <quote xml:lang="la">Consilium</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Pax</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Ut sis consultus sedes cum pace tumultus</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Caritas</quote> mit <quote xml:lang="la">Concordia</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Paciencia</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Concordes rugit <supplied>pax</supplied> quod paciencia iungit</l>
                                    </lg>
                                </quote>; <quote xml:lang="la">Spes</quote> mit <quote xml:lang="la">Perseverancia</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Constancia</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Dum persevero constanter quod volo quero</l>
                                    </lg>
                                </quote> und <quote xml:lang="la">Contemplacio</quote> mit <quote xml:lang="la">Securitas</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Requies</quote> (rechts), dazwischen Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Plaudo securus requiesco non periturus</l>
                                    </lg>
                                </quote>. Die Bekrönung des Baumes bildet <quote xml:lang="la">Paradisus</quote> mit <quote xml:lang="la">Vita Salus</quote> (links) und <quote xml:lang="la">Gloria Gaudium</quote> (rechts), dazwischen der Vers: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Hic legitur fructus ubi non est postea luctus.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                            </note>
                            <filiation>Bislang nur noch in der Hs. <ref type="altMs" target="https://collections.library.yale.edu/catalog/2002797">New Haven (Conneticut), Yale University, Beinecke Rare Books and Manuscript Library, MS 416</ref>, 5v (<bibl>
                                    <abbr>Beinecke 2</abbr>, 329</bibl>), nachgewiesen, danach auch die hier vorgenommenen Textergänzungen; ungedruckt. Die Darstellung ist inhaltlich völlig verschieden und unabhängig von den verbreiteten Darstellungen der Arbor amoris, vgl. dazu in <ref type="mss" cRef="300-helmst">Cod. Guelf. 300 Helmst.</ref>, 49ra–50rb; <ref type="mss" cRef="394-helmst">394 Helmst.</ref>, 388v.</filiation>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Baumschema (Arbor)</term>
                                <index>
                                    <term>divini amoris</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Ikonographie</term>
                                <index>
                                    <term>Baum</term>
                                    <index>
                                        <term>der göttlichen Liebe</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Federzeichnung</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Schemata</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="30">
                            <locus from="247v">247v</locus>
                            <author cert="medium" ref="#johannes_metensis">Johannes Metensis</author>
                            <title>Turris sapientiae</title>
                            <rubric xml:lang="la">Hec est turris sapiencie</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Fundamentum turris sapiencie est humilitas que est mater omnium virtutum</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Fundamentus turris sapientiae est humilitas quae est mater omnium virtutum</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Custos: Increpacio. Iudicium. Vindicta. Tutela</explicit>
                            <note>Schematische, grobe Federzeichnung einer zweidimensionalen Gebäudefront, deren unterster Boden auf abstrakt dargestellten Säulen ruht und über leiterartige Treppen erreicht werden kann. Die Beschriftung der Treppen ist darüber angebracht, die Beschriftung der Säulen und Basen fehlt gänzlich. Darüber folgen die von gekernten Quadersteinen eingefassten zwei Tore (<quote xml:lang="la">porte turris</quote>), darüber die vier mit Maßwerkansätzen gestalteten, von dreieckigen Spitzbögen überfangenen zweibahnigen Fenster, die ebenfalls von Quaderreihen eingefasst sind. Über diesem Geschoss befinden sich die beschrifteten und daher nur durch Rahmenlinien symbolisierten Ecksteine und Steinreihen; auf die zeichnerische Widergabe der krönenden Wehr- und Schutztürme wird verzichtet, sie sind nur durch ihre Beschriftung vergegenwärtigt. Die Abfolge der Konstruktionselemente (Steinreihen und Ecksteine, Wehr- und Schutztürme) und ihrer Reihenfolge untereinander weicht z. T. von den Ausgaben ab.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl xml:id="gbv_77831345X">Die 'Süddeutsche Tafelsammlung'. Edition der Handschrift Washington, D.C., Library of Congress, Lessing J. Rosenwald Collection, ms. no. 4, hrsg. von <editor>M. Castelberg</editor> und <editor>R. Fasching</editor>, Berlin, Boston 2013 (Scrinium Friburgense 34), 190–198 mit Taf. XII.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl xml:id="opac_021027633">
                                    <author>L. F. Sandler</author>, The psalter of Robert de Lisle in the British Library, London 1983, 23–27, 82f. mit Taf. 25, 132 (Textabdruck des Turms der Weisheit), 134–139 (Codices, 139 Nr. 31 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_025371096">
                                    <author>E. C. Lutz</author>, Spiritualis fornicatio. Heinrich Wittenwiler, seine Welt und sein "Ring", Sigmaringen 1990 (Konstanzer Geschichts- und Rechtsquellen 32), 261;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>L. F. Sandler</author>, in: The medieval craft of Memory. An anthology of texts and pictures, ed. by <editor>M. Carruthers</editor> and <editor>J. M. Ziolkowski</editor>, Philadelphia 2002, 215–225 Nr. 10 (217 Textabdruck);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>S. Griese</author>, <author>V. Honemann</author>, Zauber – Segen – Katechese. Position und Leistung der xylographischen Einblattdrucke in der Medienwelt des 15. Jahrhunderts, in: Pragmatische Dimensionen mittelalterlicher Schriftkultur. Akten des Internatinalen Kolloquiums 26.–29. Mai 1999, hrsg. von <editor>C. Meier</editor>, <editor>V. Honemann</editor>, <editor>H. Keller</editor> und <editor>R. Suntrup</editor>, München 2002 (Münstersche Mittelalter-Schriften 79), 233–249, hier 248 (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>K. Gœuriot</author>, La tour de la sagesse. Étude historique d'un exemple d'image "édificatrice" à la fin du Moyen Âge, in: Revue d'histoire ecclésiastique 103 (2008), 363–403 (380–383 Textabdruck nach 2 Hss.);</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_680357351">
                                    <author>R. Suckale</author>, Klosterreform und Buchkunst. Die Handschriften des Mettener Abtes Peter I.: München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 8201 und Clm 8201d, Petersberg 2012, 110–113, 190f. und Farbtaf. 151;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_751062820">
                                    <author>M. Castelberg</author>, Wissen und Weisheit. Untersuchungen zur spätmittelalterlichen 'Süddeutschen Tafelsammlung' (Washington D.C., Library of Congress, Lessing J. Rosenwald Collection, ms. no. 4), Berlin, Boston 2013 (Scrinium Friburgense 35), hier 81–97 sowie 453 Taf. VII, 458 Taf. XII, 476 Abb. 7, 481 Abb. 12 und 492–496 Abb. 23–27 (jeweils zum Turm der Weisheit) und 129–173 sowie 456f. Taf. X und XI, 479f. Abb. 10 und 11, 497–503 Abb. 28–34, 508f. Abb. 39 und 40 und 533–535 Abb. 64–66 (jeweils zum Tugend- und Lasterbaum);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>S. Griese</author>, Türme der Weisheit. Leseanweisung, Gebäudeallegorie, Tugendlehre, in: Belles lettres. Les figures de l'écrit au Moyen Âge / Figurationen des Schreibens im Mittelalter, hrsg. von <editor>M. Uhlig</editor> und <editor>M. Rohde</editor>,  Wiesbaden 2019 (Scrinium Friburgense 44), 103–122.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Federzeichnung</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Schemata</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Ikonographie</term>
                                <index>
                                    <term>Turm der Weisheit</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="31">
                            <locus from="248r">248r</locus>
                            <title>Arbor vitiorum<note> (partim)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">Arbor viciorum</rubric>
                            <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Servio sic Veneri quod honestus nolo teneri</l>
                                    <l>Mens excecatur quam luxuriosus famulatur</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Me credo tanti quod sim par ipsi tonanti</l>
                                    <l>Nec male concepta ymitando nec male cepta.</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Servio sic Veneri quod honestus nolo teneri</term>
                            </index>
                            <note>Unvollständiger Lasterbaum mit Versen: In der Blattmitte ein stark schematisierter, bewurzelter Stamm, dem von oben nach unten die Hauptlaster <quote xml:lang="la">Luxuria</quote>, <quote xml:lang="la">Gula</quote>, <quote xml:lang="la">Accidia</quote>, <quote xml:lang="la">
                                    <sic>Avarus</sic>
                                </quote>, <quote xml:lang="la">Ira</quote>, <quote xml:lang="la">Invidia</quote> und ganz unten <quote xml:lang="la">Superbia</quote> einbeschrieben sind, denen jeweils ein charakteristischer Vers beigegeben ist. Aus jedem Laster wachsen nach rechts drei Äste mit schlechten Eigenschaften, die mit je einem Vers charakterisiert werden. Die nach links weisenden Äste sind nicht ausgeführt, so dass insgesamt 21 der sonst 49 Verse fehlen (vgl. unten).</note>
                            <filiation>Breit überliefert, vgl. neben den in der Literatur gen. Hs. u.a. <ref type="altMs">Frankfurt/M., StUB, Ms. Barth. 62</ref>, 1ra (<bibl>
                                    <abbr>Frankfurt 2</abbr>, 128</bibl>); <ref type="altMs">Leipzig, UB, Ms 597</ref>, 113va–114ra; <ref type="altMs">Leipzig, UB, 618</ref>, 8va–9rb (<bibl>
                                    <abbr>Leipzig 2,1</abbr>, 225 und 288</bibl>);<ref type="altMs"> Mainz, StB, Hs. I 31</ref>, 180va (<bibl>
                                    <abbr>Mainz 1</abbr>, 71</bibl>); <ref type="altMs">München, BSB, Clm 28256</ref>, 99r (<bibl>
                                    <abbr>München BSB 4,8</abbr>, 13</bibl>), <ref type="altMs">München, UB, 2° Cod. ms. 289</ref>, 321v (<bibl>
                                    <abbr>München UB 3,2</abbr>, 33</bibl>); <ref type="altMs">Paris, BN, lat. 3630</ref>, <ref target="http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b100329427/f31.item">29v</ref>.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <author>K. Langosch</author>, Arbores virtutum et viciorum, in: Studien zur lateinischen Dichtung des Mittelalters. Ehrengabe für Karl Strecker zum 4. September 1931, hrsg. von <editor>W. Stach</editor> und <editor>H. Walther</editor>, Dresden 1931 (Schriftenreihe der Historischen Vierteljahresschrift 1), 117–131, bes. 125–127 Verse Nr. 50–98, hier nur Verse Nr. 50 mit 51–53; 57 mit 61–63; 71 mit 75–77; 64 mit 68–70; 78 mit 82–84; 85 mit 91, 89 und 90 sowie schließlich 92 mit 96–98.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>H. Walther</author>, Das Streitgedicht in der lateinischen Literatur des Mittelalters, München 1920 (Quellen und Untersuchungen zur lateinischen Philologie des Mittelalters 5,2), 117f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 17586.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Federzeichnung</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buchschmuck</term>
                                <index>
                                    <term>Schemata</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Baumschema (Arbor)</term>
                                <index>
                                    <term>vitiorum</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Ikonographie</term>
                                <index>
                                    <term>Baum</term>
                                    <index>
                                        <term>der Laster</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="32">
                            <locus from="248v">248v</locus>
                            <author ref="#adamus_de_sancto_victore">Adamus de Sancto Victore</author>
                            <title>Sequentia de sanctissima trinitate</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sequencia vel composicio sequens fertur edita ab Alberto Magno episcopo Ratisponensi de sancta trinitate</rubric>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>AH</abbr> 54 Nr. 161.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Chevalier</abbr> 15554;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 14798;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 1, 33 Nr. 3.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="33">
                            <locus from="248v">248v</locus>
                            <title>De Judaeo converso nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Ex quodam libro qui dicitur Fortalicium fidei</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dicit Augustinus quod audivit quendam literatissimum iudeorum conversum ad fidem <supplied>dixisse</supplied> quendam quasi prophetam iudeorum in extremis vite prophetasse iudeis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quem si iudei conversi ad fidem sumpserunt mox ab illa maledictione paterna sanabitur. Ita scribitur in Fortalicio fidei</explicit>
                            <note>Mit geringfügigen Modifikationen einschließlich des Verweises auf Augustinus entnommen aus Alfonsus de Espina: Fortalitium fidei lib. III,7,9, und vom Schreiber des dritten Handschriftenteils nachgetragen. Zu Text und Literatur vgl. oben, 232r.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>RETM</abbr> A2510-10/10–45;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW01578.htm">1578</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb11303151/image_309">CXLIIIIrb</ref> (vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de Judaeo converso</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#alfonsus_de_espina">Alfonsus de Espina</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Fortalitium fidei (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>
                                        <watermark>Dreiberg, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE9045-PO-151559">DE9045-PO-151559</ref>
                                        </bibl> (<date>1465</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE4860-Ms1523_114">DE4860-Ms1523_114</ref>
                                        </bibl> (15. Jh., 3. Viertel). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber Halbkrückenkreuz</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6300-PO-69298">DE6300-PO-69298</ref>
                                        </bibl> (<date>1466</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE8100-PO-69299">DE8100-PO-69299</ref>
                                        </bibl> (<date>1465</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber einkonturiger Stern</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6405-PO-68792">DE6405-PO-68792</ref>
                                        </bibl> (<date>1467</date>, zwei weitere Typen nicht nachweisbar). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume, darunter Beizeichen – Marke aus Schaft, zwei Kreuzsprossen und Dreieck</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="AT3800-PO-66203">AT3800-PO-66203</ref>
                                        </bibl> (<date>1466</date>). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="236">236 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>VII (26). VIII (42). 15 VI (222). VI+2 (236). VI (248). </formula>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                        <index>
                                            <term>Kustoden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                    <catchwords>Kustoden in arabischen Ziffern auf dem Fußsteg der ersten Rectoseite der Lagen, erhalten, z. T. fragmentarisch ab Bl. 139: <hi rend="font-style:italic">3</hi>–<hi rend="font-style:italic">10</hi>. </catchwords>
                                </collation>
                                <condition>
                                    <p>Die Bl. 232 und 235 sind nachträglich hinzugefügte Schaltzettel von etwas geringerer Größe (21,5 x 15,5 bzw. 21,5 x 14 cm). </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1 " writtenLines="29 53" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height quantity="17">16,5–17</height>
                                            <width quantity="11">10,5–11</width>
                                        </dimensions>, einspaltig (nur 37ra–41vb zweispaltig, Spalten ca. 4,5–5,5 cm breit), je nach Hand 29–53 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="3">
                            <summary>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Schriftarten</term>
                                    <index>
                                        <term>Gotische Schriften</term>
                                        <index>
                                            <term>Bastarda</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Schriftarten</term>
                                    <index>
                                        <term>Gotische Schriften</term>
                                        <index>
                                            <term>jüngere gotische Kursive</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index> Bastarda und jüngere gotische Kursive von drei Händen, </summary>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 1 (Bastarda): Haupttext 14r–41v, 43r–116v; 127r–231v, 233r–234v, 236r–248r;</p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 2 (Bastarda): 42r–v und 248v;</p>
                            </handNote>
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 3 (jüngere gotische Kursive, gleiche Hand wie in Teil III): Nachträge (13r, 42v, 248v) und marginale Kommentare (17v–18r, 47r, 51v–53v, 101v–102r, 133v, 178v–179r, 182r, 228v–229v, 231r–237r, 242r).</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden, teils in schwarzer, rot gefüllter Umrisszeichnung. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_630b-helmst_III">
                    <msIdentifier>
                        <idno>III</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1476" notAfter="1500">15. Jh., 4. Viertel</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="249r">249r</locus>
                            <title>De fornicatoribus publicis nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">De publicis fornicatoribus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Gregorius omnibus christifidelibus. Si qui sunt presbiteri dyaconi et subdyaconi qui in crimine fornicacionis iacent</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">hec renovacio eciam facta fuit per <rs type="person" ref="#nicolaus_de_cusa">Nicolaum de Cusa</rs> Romane ecclesie cardinalem anno domini M<hi rend="sup">o</hi> CCCC<hi rend="sup">o</hi> quinquagesimo in anno iubileo</explicit>
                            <note>Der Abschnitt enthält weitgehend wörtlich zwei Canones (D.81 c.15 und D.32 c.5) aus dem Decretum Gratiani und Hinweise auf ihre weitere Gültigkeit und Aktualisierung. Welcher Erlass des Nikolaus von Kues mit der abschließenden <quote>renovatio</quote> der beiden Canones gemeint ist, konnte bislang nicht ermittelt werden; wenigstens fehlen in seinem während der deutschen Legationsreise 1451 mehrfach modifizierten Reformdekret über die Konkubinarier 'Quamvis sancti patres' direkte textliche Bezüge, vgl. <bibl>
                                    <author>E. Meuthen</author>, Die deutsche Legationsreise des Nikolaus von Kues 1451/1452, in: Lebenslehren und Weltentwürfe im Übergang vom Mittelalter zur Neuzeit. Politik, Bildung, Naturkunde, Theologie, hrsg. von <editor>B. Moeller</editor> u. a., Göttingen 1989 (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen. Philologisch-Historische Klasse III/179), 421–499, hier 467–469 Nr. V/6.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de fornicatoribus publicis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de fornicatoribus publicis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretum Gratiani</term>
                                        <index>
                                            <term>D.81 c.15</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretum Gratiani</term>
                                        <index>
                                            <term>D.32 c.5</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="249r" to="250r">249r–250r</locus>
                            <author ref="#gerardus_magnus">Gerardus Magnus</author>
                            <title>Quinque dicta seu puncta circa focaristas</title>
                            <rubric xml:lang="la">Gerardus Magnus que pie vixit ut agnus hec iuris scripta salubria dogmata scripsit Traiecto clero lucide synodo predicando. Hec quinque dicta seu puncta infrascripta et plura alia circa eandem materiam sacrorum canonum et iuris allegaciones et per testimonia sascre scripture et doctores sacre theologie prolixius et diffuse deduxit et probavit in quodam sermone quem in ecclesia Traiectensi publice in synodo predicavit et postmodum conscripsit et tradidit ad scribendum cuique scribere desideranti</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Primum quod quicumque presbiteri suspensi excommunicati interdicti depositi aut degradati eciam si heretici et scismatici fuerint dummodo credant et intendant conficere et consecrare</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Primum quod quicumque presbyteri suspensi excommunicati interdicti depositi aut degradati etiam si haeretici et schismatici fuerint dummodo credant et intendant conficere et consecrare</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">sed nullus excommunicandus est nisi propter mortale crimen ergo etc</explicit>
                            <note>Als Einleitung dient hier der sonst überlieferte Schlussatz.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <author>T. Brandsma</author>, Drie onuitgegeven werkjes van Geert Groote, in: Ons geestelijk erf 15 (1941) 5–61, hier 54–61 (mit dieser Hs., 15f. genannt, 19f. Nr. 3 beschrieben als "Helmstadt 630");</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CC CM</abbr> 235, 577–597 (mit dieser Hs., 281 genannt, Sigle W).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>J. G. J. Tiecke</author>, De werken van Geert Grote, Utrecht, Nijmegen 1941, 102f., 154f. (155 Nr. 2 Hs. als "630 Helmst." genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>T. Brandsma</author>, Drie onuitgegeven werkjes van Geert Grote, in: Ons geestelijk erf 15 (1941), 5–61 (19f. Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>R. Th. M. van Dijk</author>, Titus Brandsma und die <hi rend="fontStyle:italic">editio critica</hi> des gesamten Schrifttums von Geert Grote ( 1340–1384 ). Geschichte eines Editionsprojekts, in: Ons geestelijk erf 73 (1994), 208–247 (235 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>R. Th. M. van Dijk</author>, Prolegomena ad Gerardi Magni Opera omnia, in: Gerardi Magni Opera omnia, Bd. 1, Turnhout 2003 (CC CM 192), 1–744, hier 386f. (Hs. genannt), 457f. (Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 277 Nr. 13.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="250r">250r</locus>
                            <title>De poenitentia pro peccatis singulis iniungenda nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota: Si peccator potest implere totam penitenciam a canone statutam debet eam implere ut 26 q. 7 'Sacerdotes' de pe. di. prima 'Nonnulli vero' tamen ex causa possunt augmentare</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">debet facere quod docet Hostiensis exemplo Christi qui numquam legitur gravem penitenciam iniunxisse sed dixit: <ref type="biblical" cRef="Io_8,11">Vade et noli amplius peccare</ref>
                            </explicit>
                            <note>Entnommen aus: Johannes de Friburgo: Summa confessorum lib. III tit. 34 qu. 125 (Einleitungsteil am Schluss der Quaestio, Haupttext am Beginn); der letzte Satz stammt aus lib. III tit. 34 qu. 135. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (vergl.)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M13587.htm">M13587</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00043210/image_555">273vb</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00043210/image_555">276ra</ref> und <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00043210/image_558">277va</ref>
                                </bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de poenitentia pro peccatis singulis iniungenda</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_de_friburgo">Johannes de Friburgo</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Summa confessorum (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="250r" to="250v">250r–v</locus>
                            <title>De IV gradibus amoris dei nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod qui perfecte volunt ascendere ad deum debent quatuor gradus amoris ascendere: Primus est amor inseparabilis qui animam ita ligat cum deo ut eius non possit oblivisci</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">non vult mundo vivere sed in Christo vivit et dicit cum apostolo: <ref type="biblical" cRef="Gal_2,20">Vivo ego non iam in me sed Christus</ref> etc</explicit>
                            <note>Entnommen aus: Sermones 'Sensati' de tempore: Sermo XXXII in festo ascensionis domini (T36).</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_533787459">Paradisus Concionum olim Sermones Sensati dictus complectens omnem doctrinam praedicabilem super Epistolas &amp; Evangelia totius anni…, per R. P. <editor>G. Oonselium</editor> OP, Antwerpen 1613, 359–361.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 5, 360 Nr. 32.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de IV gradibus amoris dei</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Sermones 'Sensati' de tempore</term>
                                <index>
                                    <term>Sermo XXXII in festo ascensionis domini (T36, Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="250v">250v</locus>
                            <title>De VII conditionibus contritionis nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">De contricione peccatorum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod in penitencia imponenda multum considerari debet contricio confitentis. Nam ipsa contricio est maxima pars penitencie</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">igitur quo ad culpam. Penam tamen hic aut in purgatorio solvet debitam</explicit>
                            <note>Textbeginn weitgehend identisch mit Johannes Chappuis: Commentum in Summulam de summa Raimundi tr. III cap. 47 (De idoneitate sumentium eucharistiam, Druck: <bibl>Summula Raymundi septem sacramenta ecclesiastica ingeniose complectens commentariis ac succulentis glossis scientifici viri magistri Joannis Chappius explanata atque enucleata…, Paris 1510, 128r–v</bibl>); der Hauptteil ist mit Auslassungen und Modifikationen exzerpiert aus Nicolaus de Dinkelspuhel: De tribus partibus poenitentiae cap. 3 (darauf auch im Text verwiesen, Druck: <bibl>
                                    <abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+N+1532">1532</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10813105/image_152">69vb</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10813105/image_154">70vb</ref>
                                </bibl>)</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_dinkelspuhel">Nicolaus de Dinkelspuhel</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De tribus partibus poenitentiae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_chappuis">Johannes Chappuis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Commentum in Summulam de summa Raimundi (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de VII conditionibus contritionis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="251r">251r</locus>
                            <title>De audiendo viros doctos nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Nota</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Varro dicit: <ref type="classical" cRef="Ps.-Varro_sent._52">Illum quidem eruditorem elige quem magis mireris in suis quam in alienis</ref>
                            </incipit>
                            <explicit xml:lang="la">si vis ergo doctus fieri virum elige doctum cui obtemperes cuius doctrine acquiescas</explicit>
                            <note>Der abschließende Teil belegt, dass die Sentenz aus dem "Sophologium" des Jacobus Magnus, lib. I tr. 1 cap. 10 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M17639.htm">M17639</ref>, hier <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221710">9ra</ref> [Beginn] und <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221709">8vb</ref> [Schluss]</bibl>) exzerpiert worden ist.</note>
                            <filiation>Zum Text vgl. <ref type="mss" cRef="350-helmst">Cod. Guelf. 350 Helmst.</ref>, 2ra–153vb.</filiation>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de audiendo viros doctos</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_magnus">Jacobus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sophologium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="251r">251r</locus>
                            <title>De principibus eligendis nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sydonius in epistola de electione principum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dicunt enim quidam: Si eligimus humilem vocatur abiectus si erectum superbus</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quicquid sit tamen virtuosi semper eligendi sunt in principes</explicit>
                            <note>Ebenfalls aus dem "Sophologium" des Jacobus Magnus, lib. I tr. 2 cap. 12 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M17639.htm">M17639</ref>, <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221745">26va</ref>
                                </bibl>) exzerpiert.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de principibus eligendis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_magnus">Jacobus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sophologium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="8">
                            <locus from="251r">251r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De Luxuria</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Seneca: Nichil est tam mortiferum ingeniis ut luxuria. Unde luxuria omnium virtutum est inimica ipsa est via perdicionis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et precipue minuit. Ipsa fons et origo omnium calamitatum anime et corporis</explicit>
                            <note>Wiederum exzerpiert aus dem "Sophologium" des Jacobus Magnus, lib. II tr. 4 cap. 25 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M17639.htm">M17639</ref>, hier <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221906">107ra</ref> [einleitendes Zitat] und <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221903">105vb</ref>–<ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221904">106ra</ref> [Hauptteil]</bibl>).</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de luxuria</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_magnus">Jacobus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sophologium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="251r">251r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De prelatis et de electione eorundem</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Gregorius: Sancti inquit viri cum presunt non in se potestatem ordinis sed equalitatem condicionis attendunt</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">zona continenciam stola pacienciam casula caritatem. Sed heu nunc nec virtutes habent nec de subditis sollicitantur</explicit>
                            <note>Der Abschnitt ist aus mehreren Zitaten aus dem "Sophologium" des Jacobus Magnus, lib. III tr. 2 cap. 3–7 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M17639.htm">M17639</ref>, hier <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221932">120ra</ref>–<ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/7221938">123ra</ref>
                                </bibl>) exzerpiert worden ist. Darunter ein nicht genauer identifizierbarer Vermerk: <quote xml:lang="la">Nota breve notabile: Si tempore temptacionis non bene habes usum oracionis signa te cruce et ora ut legitur de sancto Magno.</quote>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de praelatis et eorum electione</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_magnus">Jacobus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sophologium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="251r">251r</locus>
                            <title>De aeternis gaudiis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Sunt certi qui vellent venire de festo ad festum hoc est de gaudio presentis vite ad gaudia felicitatis eterne</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">habet enim multos intercessores et impossibile est preces multorum non exaudire</explicit>
                            <note>Mit Ergänzung entnommen aus Speculum amatorum mundi</note>
                            <filiation>Zum Text vgl. <ref type="mss" cRef="804-helmst">Cod. Guelf. 804 Helmst.</ref>, 74r–85r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="opac_616748647">Sancti Bernardini Senensis ordinis Seraphici Minorum Opera omnia…, Bd. 3, Venedig 1745, 438.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de aeternis gaudiis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Speculum amatorum mundi</term>
                                <index>
                                    <term>(Ausz.)Nota</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="11">
                            <locus from="251v">251v</locus>
                            <title>De die iudicii ultimi nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Bernardus dicit</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Veniet dies in qua plus valebunt corda pura quam verba astuta consciencia bona quam <sic>marsubia</sic> plena</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">odit veritatem quia non vult perdere consuetam voluntatem</explicit>
                            <note>Der in Gänze in dieser Form bislang nur hier nachgewiesene Text beginnt mit einem modifizierten Zitat aus Bernardus Claraevallensis: Epistula 1,7, Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bernardi opera</abbr> 7, 6.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de die iudicii ultimi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#bernardus_claraevallensis">Bernardus Claraevallensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Epistulae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="12">
                            <locus from="251v">251v</locus>
                            <title>De officiis membrorum humani corporis in missa exercendis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota qualiter homo debet habere in missa quia omnia membra principalia debent in missa coram deo exercere sua officia</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quilibet fidelis manducet</explicit>
                            <note>Die Quelle des Textes konnte bislang nicht genauer bestimmt werden. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de officiis membrorum humani corporis in missa exercendis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="13">
                            <locus from="251v">251v</locus>
                            <title>De VII gradibus humilitatis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota septem gradus humilitatis secundum Bernardum. Primus est corde et corpore ostendere humilitatem ita quod habeat oculos defixos in terram</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">vel aliquid est quasi in momento nichil est et mittit hominem nudum ad infernum</explicit>
                            <note>Mit Modifikationen und Ergänzungen entlehnt aus Thomas de Aquino: Summa theologiae II.2 qu.162 a.4 ad.4.  – Darunter ein nicht näher identifizierbarer Merksatz: <quote xml:lang="la">Nota homo qui vult semper cogitare de deo debet facere quasi nullus esset in mundo nisi ipse et deus et tunc faciliter cogitabit de deo et sic ducet angelicam vitam.</quote>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de VII gradibus humilitatis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Summa theologiae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="14">
                            <locus from="251v" to="252r">251v–252r</locus>
                            <title>De VIII erroribus conscientiae nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">De consciencia quomodo errat</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Octo modis causatur error consciencie. Primo ex ignorancia unde quando quis errat quid eligendum quid declinandum sit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Octavo ex humilitate et cordis puritate. Gregorius: Bonarum mencium est ibi culpam agnoscere ubi culpa non est. Ex Compendio theologice veritatis libro secundo capitulo de consciencia</explicit>
                            <note>Mit Modifikationen entnommen aus Hugo Argentinensis: Compendium theologicae veritatis, lib. II cap. 52 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 8, 113f.</bibl>).</note>
                            <filiation>Zum Text vgl. <ref type="mss" cRef="679-helmst">Cod. Guelf. 679 Helmst.</ref>, 1ra–191r.</filiation>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de VIII erroribus conscientiae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#hugo_argentinensis">Hugo Argentinensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Compendium theologicae veritatis</term>
                                    <index>
                                        <term>(Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="15">
                            <locus from="252r">252r</locus>
                            <title>De tribus moventibus hominem ad poenitentiam nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Tria debent hominem movere ad penitenciam. Primum est malicia peccati que tanta est quod si optimus angelus haberet ipsam maliciam peccati per unam horam mox dyabolus fieret</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sed spe illius ad quod tenditis. <sic>Quidquit</sic> enim vobis contingit in adversis rebus gaudere debetis</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de tribus moventibus hominem ad poenitentiam</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="16">
                            <locus from="252r">252r</locus>
                            <title>De tribus impedimentis a visione et cognitione dei nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Homo per tria impeditur a visione et cognicione dei. Primo quia non intendit ad deum cum enim multa circumstent oculum et visum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">non bene iudicat quia amor et odium pervertunt iudicium</explicit>
                            <note>Gekürzt und modifiziert entnommen aus Petrus de Lemovicis: Liber de oculo morali cap. 11,30 und 11,22f.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_38177712X">De oculo morali aureus libellus Ioannis Gualensis Anglici O. M. Fr. <editor>L. Waddingus</editor> Hibernus eiusdem instituti recensuit suo Authori vendicavit, Viterbo 1656, 162f. und 154f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de tribus impedimentis a visione et cognitione dei</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#petrus_de_lemovicis">Petrus de Lemovicis</term>
                                <index>
                                    <term type="title"> Liber de oculo morali (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="17">
                            <locus from="252r">252r</locus>
                            <title>De ascensione domini Iesu Christi quaestio</title>
                            <incipit xml:lang="la">Queritur: Cum dominus ascenderit in celum quomodo ipse idem dominus est nobiscum ex quo sacerdos populum salutando dicit: Dominus vobiscum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">unde dixit Christus. Ubi duo vel tres congregati sunt in nomine meo in medio eorum sum</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Quaestiones</term>
                                    <index>
                                        <term>de ascensione domini Iesu Christi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="18">
                            <locus from="252r" to="252v">252r–v</locus>
                            <title>De gratia dei IV generibus hominum danda nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Gracia dei datur quatuor generbus hominum. Primo datur verbum dei audientibus quia verbum dei est sicud speculum celorum illuminans intellectum ad veram dei cognicionem</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Plinius in speculo naturali: Alciora poma arboris semper ceteris sunt minora et cicius cadunt</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de IV generibus hominum gratia dei danda</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="19">
                            <locus from="252v">252v</locus>
                            <title>De IV signis gratiae in homine nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quatuor eciam sunt signa quando homo est in gracia. Primum signum est in cogitacione si libenter recordatur <sic>dominicam passionem</sic>
                            </incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et sic nec in te nec in ulla re est aliquid amabile vel laudabile preter te</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de IV signis gratiae in homine</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="20">
                            <locus from="252v">252v</locus>
                            <title>De vita perfecta quaestio</title>
                            <incipit xml:lang="la">Queritur que vita sit perfectior inter illas duas vitas scilicet consolare pauperes vel mendicare hostiatim</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quod Christus non mendicavit</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Quaestio</term>
                                    <index>
                                        <term>de vita perfecta</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="21">
                            <locus from="252v">252v</locus>
                            <title>De uxore perfecta nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Crisostimus super Matheum dicit: Ille qui vult uxorem ducere debet considerare si habet ambos parentes bonos vel ambos malos vel unum bonum et alterum malum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Prv_14,1">Sapiens mulier edificavit domum suam sed insipiens constructam manibus destruit</ref>
                            </explicit>
                            <note>Einschließlich der einleitenden Quellenangabe entnommen aus Jacobus de Voragine: Sermo III in dominica II post epiphaniam (T12).</note>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl xml:id="gbv_1662983913">R. P. Fr. Jacobi de Voragine archiepiscopi Ianuensis ordinis Praedicatorum sermones aurei in evangelia … studio ac labore R. P. Fr. <editor>R. Clutii</editor>…, Moguntiae 1616, <ref target="http://digital.slub-dresden.de/id1662983913/78">42</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 3, 222 Nr.22.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de uxore perfecta</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_de_voragine">Jacobus de Voragine</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sermo III in dominica II post epiphaniam (T12, Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="22">
                            <locus from="252v">252v</locus>
                            <title>De sancto Machario abbate nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">De sancto machario abbate legitur: Quod Macharius abbas caput defuncti reperit et cum orasset quesivit cuius caput fuisset</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Christus predicavit ewangelium miracula fecit sanguine redemit et tamen tot et tanta beneficia parvipendunt</explicit>
                            <note>Modifiziert entnommen aus Jacobus de Voragine: Legenda aurea cap. 18.</note>
                            <filiation>Vgl. zum Text <ref type="mss" cRef="893-helmst">Cod. Guelf. 893 Helmst.</ref>, 1r–154r.</filiation>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de sancto Machario abbate</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#jacobus_de_voragine">Jacobus de Voragine</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Legenda aurea</term>
                                    <index>
                                        <term>(Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Hagiographica</term>
                                <index>
                                    <term>einzelne(r) Heilige(r)</term>
                                    <index>
                                        <term>Macharius abb.</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="23">
                            <locus from="253r">253r</locus>
                            <title>De periculis mundi miseriisque dei nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Posset quis dicere: Unde homo devenit ad tot pericula mundi et ad tot miserias? Respondetur secundum Bonaventuram libro secundo distinctione secunda</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">vacua esse quam diu est</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden (im Sentenzenkommentar Bonaventuras an der gen. Stelle nicht auffindbar); in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de periculis mundi miseriisque dei</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="24">
                            <locus from="253r">253r</locus>
                            <title>De poenitentia nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Augustinus in libro de vera penitencia dicit: Quod diabolus posset humiliter peccatum suum recognoscere et divinam graciam sic appetere</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et hoc ideo quia desperabat</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden (im gen. Werk Augustins nicht auffindbar); in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. Darunter ein kurzes Zitat aus Isid. sent. 2,44,8.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de poenitentia</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="25">
                            <locus from="253r">253r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De omni verbo ocioso reddere racionem</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Primo loquuntur verba ociosa aliqui in privatis collacionibus vel ex vanitate vel ex suavitate quadam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quia dicit Augustinus: Nunquam esset detractor si non esset auditor</explicit>
                            <note>Die Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de sermonibus verbisque otiosis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="26">
                            <locus from="253r" to="253v">253r–v</locus>
                            <title>De remissione peccatorum nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Questio bona</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dicis vel cogitas: Sepius audivi quod quandocumque peccator pro peccatis ingemuerit deus remittet sibi omnia peccata. Dico quod verum est</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et bona exteriora ut propter ea propriam amittat salutem</explicit>
                            <note>Eine Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de remissione peccatorum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="27">
                            <locus from="253v">253v</locus>
                            <title>De mulieribus peccatricibus nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="medieval" cRef="X_4,1,20">Inter opera caritatis eciam non est minimum errantem ab erroris sui semita revocare</ref>
                            </incipit>
                            <explicit xml:lang="la">
                                <ref type="medieval" cRef="X_4,1,19">certificata sit de morte ut extra de sponsalibus <supplied>et matrimoniis</supplied> in capitulo 'In presencia'</ref>
                            </explicit>
                            <note>Enthält neben den beiden z. T. wörtlich, z. T. sinngemäß zitierten Dekretalenstellen weitere Erläuterungen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de mulieribus peccatricibus</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretales Gregorii IX</term>
                                        <index>
                                            <term>X 4.1.19</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretales Gregorii IX</term>
                                        <index>
                                            <term>X 4.1.20</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="28">
                            <locus from="253v" to="254r">253v–254r</locus>
                            <title>De utilitate passionis Christi nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Bernardus: Cum prevenit et pulsat aliqua mala cogitacio recurre ad vulnera Ihesu Christi</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ut corporeis oculis anime pulchritudinem videres derideres omnia que ex terrena substancia decorata esse videntur</explicit>
                            <note>Der erste Abschnitt ist entnommen aus Ps.-Hugo de Sancto Victore: De anima 4,10 (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 177, 181D–182A</bibl>); der zweite Teil ist einschließlich der Quellenangaben (<quote xml:lang="la">Haymo super Iohannem</quote>, <quote xml:lang="la">Crisostimus</quote>) entnommen aus Sermones 'Sensati' de tempore: Sermo XIV in dominica Sexagesimae (T17), Sermo LIV in dominica XVIII post pentecosten (T60).</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Paradisus Concionum olim Sermones Sensati dictus (s. oben), 169f. und 601.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr>, 359 Nr. 15 und 352 Nr. 55.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de utilitate passionis Christi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-hugo_de_sancto_victore">Ps.-Hugo de Sancto Victore</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De anima (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Sermones 'Sensati' de tempore</term>
                                <index>
                                    <term>XIV in dominica Sexagesimae (T17, Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Sermones 'Sensati' de tempore</term>
                                <index>
                                    <term>Sermo LIV in dominica XVIII post pentecosten (T60, Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="29">
                            <locus from="254r">254r</locus>
                            <title>De quadruplicibus divitiis nobis a Christo datis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod Christus dedit nobis quadruplicia dona et divicias. Primo dedit nobis bona temporalia naturalia sicut potencias anime que sunt tanta bona</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ubi sanguis de corde aqua de latere anima de corde exivit</explicit>
                            <note>Mit Ergänzungen entnommen aus Sermones 'Sensati' de tempore: Sermo XIV in dominica Sexagesimae (T17), Sermo LIV in dominica XVIII post pentecosten (T60).</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Paradisus Concionum olim Sermones Sensati dictus (s. oben), 599–609.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr>, 352 Nr. 55.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de quadruplicibus divitiis nobis a Christo deditis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Sermones 'Sensati' de tempore</term>
                                <index>
                                    <term>Sermo LIV in dominica XVIII post pentecosten (T60, Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="30">
                            <locus from="254r">254r</locus>
                            <title>De tempore vitae nostrae nota</title>
                            <note>Entnommen aus Aug. civ. 13,10.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de tempore vitae nostrae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#augustinus_aurelius">Aurelius Augustinus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De civitate dei (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="31">
                            <locus from="254r" to="254v">254r–v</locus>
                            <title>De corporibus humanis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota diligenter quod dominus deus dedit nobis corpora propter tria. Primo ut resistemus delectacioni prave</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">nisi pacienciam et graciarum actiones quia pro bono tuo est</explicit>
                            <note>Eine Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de corporibus humanis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="32">
                            <locus from="254v">254v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Nota hic</rubric>
                            <title>De verbis consecrationis sacramenti nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quid si sacerdos non recolit se dixisse verba consecracionis vel eciam alia que in consecracione huius sacramenti scilicet corporis et sanguinis Christi dicuntur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quod faciendum est in defectu materie ut scilicet resumatur a forma consecrationis</explicit>
                            <note>Entnommen aus Thomas de Aquino: Summa theologiae III qu. 83 art. 6 arg. 5 und ad 5.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de </term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#thomas_de_aquino">Thomas de Aquino</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Summa theologiae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="33">
                            <locus from="254v">254v</locus>
                            <title>De utilitate confessionis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Exemplum quoddam legitur quod quidam magister sacre theoloye nomine Thomas qui erat predicator egregius cum esset moriturus vidit dyabolum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">membra sunt ligata quod non potest se movere. Cum vero confitetur mox mobilis est ad omne bonum</explicit>
                            <note>Gekürzt entnommen aus Arnoldus Leodiensis: Alphabetum narrationum cap. 172.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>CC CM</abbr> 160, 101.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de utilitate confessionis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#arnoldus_leodiensis">Arnoldus Leodiensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Alphabetum narrationum (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="34">
                            <locus from="254v" to="255r">254v–255r</locus>
                            <title>De receptione sacramenti in gratia nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quamvis doctores ponunt communiter quod ullus potest scire certitudinaliter utrum quis recipiat sacramentum in gratia vel non</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">promptum et paratum ad bona opera exercenda et in talibus delectari gracia est sacramenti</explicit>
                            <note>Eine Vorlage konnte nicht ermittelt werden; in dieser Form bislang nur hier nachgewiesen. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de receptione sacramenti in gratia</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="35">
                            <locus from="255r">255r</locus>
                            <title>De clericis amicos ditandis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota clericus ditans amicos suos et eis subveniens non ut aliis indigentibus spoliat ecclesiam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sed eis tamquam pauperibus est subveniendum</explicit>
                            <note>Kurze Erläuterung zu D.31 c.11.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de clericis amicos ditandis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretum Gratiani</term>
                                        <index>
                                            <term>D.31 c.11</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="36">
                            <locus from="255r">255r</locus>
                            <title>De clericis arma portantibus nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">De vita et honestate clericorum capitulo 2 'Clerici'</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Clerici arma portantes et usurarii excommunicentur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">id est longa usque ad talos et multa alia de clericis vide per totum tytulo de vita et honestate clericorum</explicit>
                            <note>Erläuterung zu X 3.1.2. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de clericis arma portantibus</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretales Gregorii IX papae</term>
                                        <index>
                                            <term>X 3.1.2</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="37">
                            <locus from="255r" to="255v">255r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De voto et voti redempcione</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Innocencius ponit certas condiciones de voto ut si filius meus liberaretur vel si ab hac infirmitate convaluero etc</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sine condicione solvi debent licite ergo votum emittitur cum contradictione</explicit>
                            <note>Modifiziert exzerpiert aus Innocentius IV: Apparatus super Decretales ad X 3.34.4.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M12166.htm">M12166</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00048655/image_320">v VIIIvb</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de voto et voti redemptione</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="Innocentius_iv_papa">Innocentius IV papa</term>
                                <index>
                                    <term>Apparatus super Decretales</term>
                                    <index>
                                        <term>ad X 3.34.4</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="38">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De beneficiis ecclesiasticis nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nulla ecclesiastica beneficia seu ministeria ecclesie tribuantur alicui seu promittantur antequam vacent</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quod si fiat non valet nec tenetur sibi tribui infra c. proxi. et infra eodem titulo ex tenore</explicit>
                            <note>Zusammengesetzt aus dem Beginn der Dekretale X 3.8.2 und dem zugehörigen Kommentar aus Bernardus Bottonius: Apparatus ('Glossa ordinaria') ad decretalem, vergl. mit dem Druck <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW11487.htm">11487</ref>, <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/2542391">CCXvb</ref>.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de beneficiis ecclesiasticis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Corpus iuris canonici</term>
                                    <index>
                                        <term>Decretales Gregorii IX papae</term>
                                        <index>
                                            <term>X 3.8.2</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#bernardus_bottonius">Bernardus Bottonius</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Apparatus ad decretales Gregorii IX papae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="39">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De pedagiis sive theloneis nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Pedagia Thelonensium</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Nota de quibus rebus debet solvi dacium sive pedagium. Respondetur breviter de omnibus rebus que causa negociacionis conducuntur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">enim que contra ius sunt pro infectis habenda sunt ut l. 'Non dubium' in fine et C. in li<hi rend="sup">o</hi> VI</explicit>
                            <note>Mit geringfügigen Modifikationen entnommen aus Johannes Petrus de Ferrariis: Practica nova iudicialis (Practica aurea) forma XXIX glossa IV § 1–3, glossa VIII § 1 und glossa IV § 4.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl xml:id="gbv_14505621X">Praxis Aurea Celeberrimi et Antiqui Iuris utriusque doctoris Ioannis Petri de Ferrariis Papiensis…, Genf 1594, 450f. und 452.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_petrus_de_ferrariis">Johannes Petrus de Ferrariis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Practica nova iudicialis (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de pedagiis sive theloneis</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="40">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De stare vel sedere in ecclesia nota</title>
                            <quote xml:lang="la">Nota licitum est quandoque in ecclesia sedere. Tempore oracionis debet quis stare et non sedere quinquagesima distinctione unde psalmus: <ref type="biblical" cRef="Ps_121,2">Stantes erant pedes nostri</ref> etc.</quote>
                            <note>Weitgehend wörtlich entnommen aus Nicolaus de Tudeschis: Lectura in III librum decretalium ad X 3.1.1. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Panormitanus in tertium decretalium…, Lyon 1527, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10162714/image_4">2vb</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_tudeschis">Nicolaus de Tudeschis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Lectura in III librum decretalium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de stare vel sedere in ecclesia</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="41">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De clericis parochianis inferiorum ecclesiarum nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Item nota doctores concludunt precipue pavor super capitulum <ref type="medieval" cRef="X_3.29.2">'Ut dominicis' de parrochiis et alienis parrochianis</ref>: Quod clerici possunt esse parrochiani ecclesiae inferioris</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">diebus dominicis et festivis non debent parrochianos alienos admittere ut patet de consecratione d. III c. I et de feriis c. I</explicit>
                            <note>Weitgehend wörtlich entnommen aus Nicolaus de Tudeschis: Lectura in III librum decretalium ad X 3.29.2. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Panormitanus in tertium decretalium (s. oben), <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10162714/image_394">196vb</ref>–<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10162714/image_395">197ra</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_tudeschis">Nicolaus de Tudeschis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Lectura in III librum decretalium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de clericis parochianis inferiorum ecclesiarum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="42">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De clericis cogitantibus super bona spiritualia vel temporalia nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Numquid peccant clerici cogitando super bona spiritualia vel secularia dum dicunt officium. Respondetur si necessitas cogitandi non capit dilacionem</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">nullus est ita fortis quin vexatur variis cogitacionibus</explicit>
                            <note>Weitgehend wörtlich entnommen aus Nicolaus de Tudeschis: Lectura in III librum decretalium ad X 3.41.9. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>Panormitanus in tertium decretalium (s. oben), <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10162714/image_597">298ra</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#nicolaus_de_tudeschis">Nicolaus de Tudeschis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Lectura in III librum decretalium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de clericis cogitantibus super bona spiritualia vel temporalia</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="43">
                            <locus from="255v">255v</locus>
                            <title>De ieiuniis quadragesimalibus</title>
                            <incipit xml:lang="la">In quadragesima interdicuntur ieiunantibus omnia que sunt ex animalibus orta carnem habentibus</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ieiunia aut voluntaria redimi possunt auctoritate superioris. Hec secundum Innocencium</explicit>
                            <note>Modifiziert exzerpiert aus Innocentius IV: Apparatus super Decretales ad X 3.46.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M12166.htm">M12166</ref>, <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00048655/image_340">y IIvb</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de ieiuniis quadragesimalibus</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="Innocentius_iv_papa">Innocentius IV papa</term>
                                <index>
                                    <term>Apparatus super Decretales</term>
                                    <index>
                                        <term>ad X 3.46</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="44">
                            <locus from="256r" to="257r">256ra–257rb</locus>
                            <author ref="ps-nicolaus_de_lyra">Ps.-Nicolaus de Lyra</author>
                            <title>Praerogativa BMV</title>
                            <rubric xml:lang="la">Ista sunt prerogativa gloriose Marie virginis secundum auctoritates sanctorum doctorum fidelium in unum collecta pro admiracione devocionis fidelium et ipsius gloriose virginis reverencia et honore et laude dulcissimi filii eius domini nostri Ihesu Christi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Bernhardus in quodam sermone: Numquam Christus de virgine gloriosa natus fuisset</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Bernardus in quodam sermone: Numquam Christus de virgine gloriosa natus fuisset</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Suscipe nec detur eis pro culpis pena tam vata | Sed tua gracia det nobis premia grata</explicit>
                            <filiation>Mit ähnlicher Eingangsrubrik in <ref type="altMs">Bologna, Archivio storico della Provincia di Cristo Re dei Frati Minori dell'Emilia Romagna, Fondo manoscritti, Raccolta Celestino Piana, Ms. 7</ref>, 59r–62r; gekürzt in <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. qu. 334</ref>, 124v–125r (<bibl>
                                    <abbr>Berlin 1,2</abbr>, 144</bibl>). </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Gosselin</abbr> E2 Nr. 94 und 96;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M35467.htm">M35467</ref>–<ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M35471.htm">M35471</ref>, hier vergl. mit <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M35468.htm">M35468</ref>, <ref target="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k52194x/f2">1r</ref>–<ref target="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k52194x/f15">7v</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 231 Nr. 345bb;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 45.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="45">
                            <locus from="257v">257v</locus>
                            <title>De X effectibus aquae benedictae nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Sanctus Allexander primus papa qui fuit quintus a beato Petro</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">decimus est profugacio pestilentis sive corrumpentis aure invidentis saluti humane <supplied>generis</supplied>
                            </explicit>
                            <note>Exzerpiert aus Johannes de Turrecremata: De efficacia aquae benedictae cap. 5, vgl. <bibl>
                                    <abbr>Vives <hi rend="normal">Manuscritos</hi>
                                    </abbr>, 428 Nr. 121 (diese Hs.).</bibl>
                            </note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (u. a.)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M48153.htm">M48153</ref>–<ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M48178.htm">M48178</ref>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+J+797">J 797</ref>, <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+J+798">J 798</ref> (<ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10888822/image_7">A IIIr</ref> – <ref target="http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb10888822/image_11">B Ir</ref>, vergl.).</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de X effectibus aquae benedictae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#johannes_de_turrecremata">Johannes de Turrecremata</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De efficacia aquae benedictae</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="46">
                            <locus from="257v">257v</locus>
                            <title>De poenitentia nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod non est facilis via ad satisfaciendum pro penitenciis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">qui supererogaverunt in operibus penitencialibus quibus non indiguerunt</explicit>
                            <note>Die Quelle des kurzen Abschnitts konnte bislang nicht ermittelt werden. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de poenitentia</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="47">
                            <locus from="257v">257v</locus>
                            <title>De plena remissione peccatorum nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota plena remissio omnium peccatorum sex modis potest acquiri: Primo per baptismum</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quinto per visitandum ad sanctum Jacobum vel sepulcrum Christi sexto per annum jubileum Rome</explicit>
                            <note>Sechs Möglichkeiten der vollständigen Buße und des Erlasses aller Sünden. Die Quelle der kurzen Liste konnte bislang nicht ermittelt werden. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de plena remissione peccatorum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="48">
                            <locus from="257v">257v</locus>
                            <title>De potestate papae dispensandi nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Nota quod papa potest dispensare in omnibus que non sunt contra articulos fidei vel generalem statutum eclesie</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">capitulo ultimo. Idem credo in gradibus divina lege prohibitis. Hec glossator super capitulum <ref type="medieval" cRef="X_2.13.13">Litteras tuas de restitucione spoliatorum</ref>
                            </explicit>
                            <note>Mit geringfügigen Modifikationen übernommen aus Bernardus Bottonius: Apparatus ('Glossa ordinaria') ad decretalem X 2.13.13, vergl. mit dem Druck <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target=" https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW11487.htm">11487</ref>, <ref target="https://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ink/content/pageview/2542225">CXXVIIvb</ref>.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de potestate papae dispensandi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#bernardus_bottonius">Bernardus Bottonius</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Apparatus ad decretales Gregorii IX papae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="49">
                            <locus from="257v" to="258r">257v–258r</locus>
                            <title>De missa in ecclesia ordinum mendicantium diebus dominicis audienda nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">
                                <ref type="medieval" cRef="X_3.29.2">De parrochiis capitulo Ut dominicis</ref>.</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Utrum parrochianus audiens missam in ecclesia Predicatorum vel Minorum vel alia tenetur sub pena peccati mortalis audire missam</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Octavum in sacramentorum administracione. Nonum in percepcione ablacionum</explicit>
                            <note>Der Text enthält eine in dieser Form bislang nur hier nachgewiesene Quaestio zur Dekretale X 3.29.2 sowie eine Liste von neun <quote xml:lang="la">iura parochialia</quote>. Vgl. dazu u. a. <bibl>
                                    <author>L. Hödl</author>, Zum Streit um die Bußprivilegien der Mendikantenorden in Wien im 14. und beginnnenden 15. Jahrhundert. Eine Studie zur Geschichte der alten Passauer Diözese, in: Zeitschrift für katholische Theologie 79 (1957), 170–189, bes. 184.</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Juristische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de missa in ecclesia ordinum mendicantium diebus dominicis audienda</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <note> – <locus from="258v" to="II*v">258v–II*v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber Reichsapfel</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-69236">DE1335-PO-69236</ref>
                                        </bibl> (<date>1480</date>). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="12">12 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <collation>
                                    <formula>VI (258)! </formula>
                                </collation>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1 2" writtenLines="46 52" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height quantity="18.5">18–18,5</height>
                                            <width quantity="13">12,5–13</width>
                                        </dimensions>, 256r–257r zweispaltig (Spalten ca. 5,5 cm breit), sonst einspaltig, 46–52 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="cursrecent" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Jüngere gotische Kursive von einer Hand, auch oben in Teil II (Nachträge und marginale Kommentare).</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <p>Keinerlei Buchschmuck. </p>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>