<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_656-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 656 Helmst. (Katalog der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName>Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Digitalisierung und Erschließung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2019-02-22"/>
                <date type="digitised" when="2012-06-21"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/656-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/656-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
				<!--<idno type="URN">urn:nbn:de:</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil IV</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
		<!-- <revisionDesc>
				<change who="" date=""></change>
			</revisionDesc>
		-->
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_656-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository key="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0656">Cod. Guelf. 656 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0706">706</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Halitgarius Cameracensis. Paulinus Aquileiensis. Isidorus Hispalensis. Hrabanus Maurus</title>
                    <origPlace>Mainz</origPlace>
                    <origDate notBefore="0840" notAfter="0860">9. Jh., Mitte</origDate>
                </head>
                <msContents>
                    <textLang mainLang="la"/>
                    <msItem n="1">
                        <locus from="1r" to="1v">1r–v</locus>
                        <title>De rebus asceticis diversis</title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1r">1r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Septem gradus sunt sapientię</rubric>
                            <note>
                                <quote xml:lang="la">Primus interrogare humiliter secundus audire diligenter tertius credere fideliter <gap/> septimus diligere ardenter.</quote> Oft und variant überliefert, vgl. als 'VII claves sapientiae' in <ref type="mss" cRef="710-helmst">Cod. Guelf. 710 Helmst.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/710-helmst/start.htm?image=00277">137rb</ref>. Darunter: </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1r">1r</locus>
                            <rubric type="rubric" xml:lang="la">Duodecim abusiva sunt seculi</rubric>
                            <note>
                                <quote xml:lang="la">Hoc est sapiens sine operibus senex sine religione adolescens sine obedientia <gap/> Episcopus negligens plebs sine disciplina populus sine lege.</quote> Textidentisch u. a. im "Liber Quare", Druck: <bibl>
                                    <abbr>CC CM</abbr> 60, 233;</bibl> vgl. auch <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 17280.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1r" to="1v">1r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Interpretationes diversorum nominum ecclesiasticorum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Cleros grece sors vel hereditas latinę inde clerici dicti eo quod de sorte et hereditate domini sunt</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">Osanna grece salvifica vel salvum fac latine. Sabaoth grece exercitium sive virtutum latine</explicit>
                            <note>Der Hauptteil des Textes ist gekürzt entnommen aus <rs type="person" ref="#Alcuinus_Flaccus">Alcuinus Flaccus</rs>: De divinis officiis cap. 36, Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 101, 1234A–1236B.</bibl> Vgl. dazu <bibl>
                                    <abbr>CSLG</abbr> 2, 133f. Nr. ALC 27.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1v">1v</locus>
                            <title type="sub">Compilatio de lachrimis</title>
                            <incipit xml:lang="la">Ubi fuerint lacrime ibi spiritualis ignis accenditur qui secreta mentis illuminat</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">sunt vero lacrime testes miserię</explicit>
                            <note>Die Stellensammlung ist ihrerseits weitgehend mithilfe von Florilgien kompiliert; so stammen der Beginn und der größte Teil aus <rs type="person" ref="#Defensor_Locogiacensis">Defensor Locogiacensis</rs>: Liber scintillarum 6,18–30, Druck: <bibl>
                                    <abbr>CC SL</abbr> 117, 26–28;</bibl> der Schluss aus <rs type="person" ref="#Smaragdus_sancti_Michaelis">Smaragdus sancti Michaelis</rs>: Collectiones in epistolas et evangalia, Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 102, 486A.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1v">1v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De quinque clavibus sapientis</rubric>
                            <note>Besteht aus einem kurzen Prosateil und unbeholfenen zusammenfassenden Versen: <quote xml:lang="la">Prima assiduitas legendi secunda retinendi tertia contemptibilitas divitiarum quarta honor magistri quinta cotidiana interrogatio.</quote> Direkt darunter: <quote xml:lang="la">
                                    <l>Per quinas claves omnis sapientia constat</l>
                                    <l>Prima dei reverentia magna secunda magistri</l>
                                    <l>Tercia lectio quarta leguntur que retinere</l>
                                    <l>Querere quinta monet has quivis mente reponet</l>.</quote> In dieser Zusammenstellung bislang nur hier überliefert; die Verse fehlen in den einschlägigen Repertorien. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="1v">1v</locus>
                            <title>Versus de missa</title>
                            <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Est ratio cur altaris pars dextera misse</l>
                                    <l>Principium finemque tenet mediumque sinistra</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Cepit ab his defertur ad hos refertur ad illos</l>
                                    <l>Sancta fides et erunt sub mundi fine fideles.</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <note>Insgesamt fünf Verse, vgl. <bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 5831.</bibl> – Die gesamte, im 11. oder frühen 12. Jh. nachgetragene Zusammenstellung könnte aus dem schulischen Milieu stammen. </note>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem n="2">
                        <locus from="2r" to="31r">2r–31r</locus>
                        <author ref="#halitgarius_cameracensis">Halitgarius Cameracensis</author>
                        <title>De vitiis et virtutibus et de ordine poenitentium<note> (libri I et II cum praefatione Hrabani Mauri)</note>
                        </title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="2r" to="3r">2r–3r</locus>
                            <author cert="medium" ref="#hrabanus_maurus">Hrabanus Maurus</author>
                            <title>Praefatio</title>
                            <incipit xml:lang="la">Cogitans ergo mecum quomodo christiano populo aliquod solacium preberem quo melius contra antiquum hostem confligere posset et Christi gratia donante ad victoriam veram pervenire excerpsi de sanctorum et catholicorum patrum scriptis aliqua testimonia</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Cogitans ergo mecum quomodo christiano populo aliquod solatium praeberem, quo melius contra antiquum hostem confligere posset et Christi gratia donante ad victoriam veram pervenire excerpsi de sanctorum et catholicorum patrum scriptis aliqua testimonia</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">illud cuius hoc pignus est suo tempore consequamur</explicit>
                            <note>Ersetzt die authentische Vorrede Halitgars und dessen Widmungsbrief an Ebbo von Reims, die hier fehlen. Zur vermutlichen Urheberschaft Hrabans vgl. <bibl>
                                    <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 99f.; </bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 186</bibl> (beide zu dieser Hs.). Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 112, 1335D–1338A.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="3r" to="3v">3r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt capituli libri I</rubric>
                            <note>
                                <quote xml:lang="la">De octo principalibus vitiis et unde oriuntur</quote> … — … <quote xml:lang="la">De remedio luxuriae</quote>. Insgesamt 17 gez. Kapitel. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="3v" to="21v">3v–21v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit liber primus de octo principalibus vitiis et unde oriuntur</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">A paradisi gaudiis postquam expulsus est genus humanum octo criminalia in filios Adae <sic>origenaliter</sic> dominantur vitia</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>A paradisi gaudiis postquam expulsus est genus humanum octo criminalia in filios Adae originaliter dominantur vitia</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">finem excipiat ut in sequenti opere de virtutibus unde hic pauca tetigimus donante domino plenius disputemus</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber primus</finalRubric>
                            <note>Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 651D–710A, hier 657C–670D.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="21v">21v</locus>
                            <title type="sub">Prologus libri II</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit liber secundus</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Superiori libro rationem vitiorum principalium octo complexus pro viribus quas dominus donare dignabit</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">ex patrum dictis colligere curabo</explicit>
                            <note>Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 669D.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="21v">21v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Capitula libri secundi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">De vita activa. De vita contemplativa</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De fortitudine. De temperantia</explicit>
                            <note>Insgesamt zehn gez. Kapitel. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="21v" to="31r">21v–31r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De vita activa</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Actualis est vita conversio religiosa quae docet quomodo prepositi sub se regant viventes et diligant</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Actualis est vita conversio religiosa quae docet quomodo praepositi sub se regant viventes et diligant</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quodque iudicio sacerdotali purgandum sit vitium breviter est in sequentis operis libello inserendum</explicit>
                            <note>Druck: <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 670D–678A.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                        <filiation>In der Verbindung der beiden ersten Bücher Halitgars mit der Hrabanus Maurus zugeschriebenen Praefatio nochmals in der wohl ebenfalls in Mainz entstandenen jüngeren Hs. Wien, ÖNB, Cod. 956, 1va–19vb (<ref target="http://manuscripta.at/?ID=10278">Online-Beschreibung</ref>). </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <author>H. J. Schmitz</author>, Die Bussbücher und die Bussdisciplin der Kirche Bd. 1, Mainz 1883, Bd. 2, Düsseldorf 1898, hier nach dem ND Graz 1958, Bd. 1, 465–489 und 721–733; Bd. 2, 252–300 (jeweils auch Auszüge aus den Büchern IV–VI);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Stegmüller RB</abbr> 7077,9;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr> 5, 374;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 86–102 (zu dieser Hs.), 144–148 (148 Hs. genannt), 154–167 (Hs. genannt).</bibl>
                            <bibl>
                                <author>R. Meens</author> Het tripartite boeteboek (s. oben), 64 Nr. 64, 229 und 258 (jeweils Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>R. Kottje</author>, Ein Fragment des "Paenitentiale" Halitgars von Cambrai aus einem Frühdruck der "Institutionen" Justinians, in: Sacris erudiri 44 (2005), 241–246 (246 Nr. 4 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CSLG</abbr> 3, 362–366 Nr. HALIT 2 (365 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 5, 271 Nr. 1 (Hs. genannt); 6, 277f. Nr. 51 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="3">
                        <locus from="31v" to="32v">31v–32v</locus>
                        <author ref="#paulinus_aquileiensis">Paulinus Aquileiensis</author>
                        <title>Epistula XVI ad Haistulfum regem Langobardorum de poenitentia agenda</title>
                        <rubric xml:lang="la">Iudicium Paulini patriarchi Foroiuliensis de Aistulfo rege qui uxorem suam occidit causa adulterii propter unius testimonium</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Admonere te cum lacrimis et multo gemitu cordis curamus fili Aistulfe si tamen filius dici debeas qui tam crudeliter infelix homicidium perpetrasti</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Admonere te cum lachrimis et multo gemitu cordis curamus fili Haistulfe si tamen filius dici debeas qui tam crudeliter infelix homicidium perpetrasti</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">et domini adtentius misericordiam cotidie implorare qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat deus in trinitate perfecta per omnia secula seculorum Amen</explicit>
                        <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="545-helmst">Cod. Guelf. 454 Helmst.</ref>, 80r–82r.</filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <author>G. Waitz</author>, Angebliche Bussvorschrift für den Langobardenkönig Aistulf, in: <abbr>NA</abbr> 1 (1876), 422–424;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>MGH <hi rend="normal">Epp.</hi>
                                </abbr> 4, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._4_S._520">520</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._4_S._522">522</ref> Nr. 16 (ohne Kenntnis dieser Hs.).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <author>L. Bethmann</author>, <author>O. Holder-Egger</author>, Langobardische Regesten, in: <abbr>NA</abbr> 3 (1878), 225–318, hier 282;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Jaffé <hi rend="normal">Regesta</hi>
                                </abbr> †2324;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CSLI</abbr>, 194f. Nr. PA26 (ohne Kenntnis dieser Hs.).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="4">
                        <locus from="33r" to="43v">33r–43v</locus>
                        <author ref="#halitgarius_cameracensis">Halitgarius Cameracensis</author>
                        <title>De vitiis et virtutibus et de ordine poenitentium<note> (liber V)</note>
                        </title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="33r" to="33v">33r–v</locus>
                            <title type="sub">Tabula libri V</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt regulae de ministris aecclesiae si deviaverint canonicae prolatae</rubric>
                            <note>
                                <quote xml:lang="la">De praesbiteris qui uxores acceperunt vel fornicaverunt</quote>… — … <quote xml:lang="la">Luctuosa <sic>disscriptio</sic> carnaliter viventium sacerdotum.</quote> Insgesamt 19 gez. Kapitel. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="33v" to="43v">33v–43v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">De presbiteris qui acceperunt uxores vel fornicaverunt</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Presbiter si uxorem acceperit ab ordine deponatur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Presbyter si uxorem acceperit ab ordine deponatur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">a pusillanimitate mea et ab ipsa intollerabilium mihi sollicitudinum tempestate</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">Explicit liber quintus feliciter</finalRubric>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 651D–710A, hier 657C–670D.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem n="5">
                        <locus from="43v" to="48v">43v–48v</locus>
                        <author ref="#ps_hormisda_papa">Ps.-Hormisda papa</author>
                        <title>Epistula universis provinciis de adulteriis clericis removendis et corrigendis missa</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit epistola Ormisdae papae per universas provintias</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Ecce manifestissime constat quia secundum titulos antiquiorum patrum a sancto papa Johanne transmissi</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">aliud responsum dare non delibero nisi quod supradicti canones continere videntur</explicit>
                        <listBibl>
                            <head>Ausgaben</head>
                            <bibl>Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum II/2 (s. oben), 143f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 63, 527B–529D;</bibl>
                            <bibl>Epistolae Romanorum Pontificum genuinae et quae ad eos scriptae sunt a S. Hilaro usque ad Pelagium II., Bd. 1: A S. Hilaro usque ad S. Hormisdam, ann. 461–523, hrsg. von <editor>A. Thiel</editor>, Braunsberg 1868, 1005f. Nr. XXXVIII.2;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>MGH <hi rend="normal">Epp.</hi>
                                </abbr> 3, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._3_S._49">49</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._3_S._54">54</ref>;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CC SL</abbr> 148A, 90 Z. 106 – 94 Z. 231.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Jaffé <hi rend="normal">Regesta</hi>
                                </abbr> †868;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mordek <hi rend="normal">Kirchenrecht</hi>
                                </abbr>, 225f. (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Jaffé <hi rend="normal">Regesta<hi rend="sup">3</hi>
                                    </hi>
                                </abbr> †1675.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="6">
                        <locus from="48v" to="50v">48v–50v</locus>
                        <author ref="#julianus_pomerius">Julianus Pomerius</author>
                        <title>De vita contemplativa<note> (capitulum II,7 tantum)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">Ex libro Prosperi quantum remedii habeat confessio peccatorum et quale mereatur occultatio dolosa supplicium</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Huc accedit quod et ipsa peccata sic habentur occulta vel aliena nobis vel aliis nostra ut plerumque et sanctus inter peccatores lateat</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">fructibus Deo non solum amissa recipient sed etiam cives supernę civitatis effecti ad gaudia sempiterna pervenient Amen</explicit>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum II/2 (s. oben), 145;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 59, 415B–520A, hier 451A–452B.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>CPL</abbr> 998;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 3583.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="7">
                        <locus from="50v" to="53r">50v–53r</locus>
                        <author ref="#ps_gregorius_I_papa">Ps.-Gregorius I papa</author>
                        <title>Epistula ad Secundinum</title>
                        <rubric xml:lang="la">Ex epistola Gregorii ad Secundinum servum dei inclausum missa</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Iam tua sanctitas inde a nobis requisivit ut tibi de sacerdotali officio post lapsum resurgendi</incipit>
                        <explicit xml:lang="la"/>
                        <note>Es handelt sich hier um einen vielfach zusammen mit dem folgenden Isidortext überlieferten, nicht authentischen Brief (sog. "Gregor-Isidor-Kombination"), der in eingen Codices mit dem Initium des echten Schreibens an Secundinus kombiniert wurde. </note>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum II/2 (s. oben), 146;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 130, 1112B–C (als Teil der Dekretalen Ps.-Isidors);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>MGH <hi rend="normal">Epp.</hi>
                                </abbr> 2, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._2_S._146">146f.</ref> (im Apparat);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 280–282 Nr. III (kritischer Text mit dieser Hs., 221–225 und 280 genannt, Sigle W).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>CPL</abbr> 1714;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr> 5, 229f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 4, 419f. Nr. 8;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Jaffé <hi rend="normal">Regesta</hi>
                                </abbr> 1673;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>B. Judic</author>, La tradition de Grégoire le Grand dans l'idéologie politique carolingienne, in: La royauté et les élites dans l'Europe carolingienne (début IX<hi rend="sup">e</hi> siécle aux environs de 920), hrsg. von <editor>R. Le Jan</editor>, Villeneuve d'Ascq 1998 (Collection histoire et littérature régionales 17), 17–57 (45 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Jaffé <hi rend="normal">Regesta<hi rend="sup">3</hi>
                                    </hi>
                                </abbr> 2781.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="8">
                        <locus from="53r" to="56r">53r–56r</locus>
                        <author ref="#isidorus_hispalensis">Isidorus Hispalensis</author>
                        <title>Epistula IV ad Massonem episcopum</title>
                        <rubric xml:lang="la">Incipit epistula Isidori episcopi ad Massonem episcopum de restauratione sacerdotis</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Domino sancto meritisque beato fratri Masoni episcopo Isidorus episcopus. Veniente ad nos famulo vestro viro religioso Nicetio litteras honorificentiae vestrae nobis detulit</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Domino sancto meritisque beato fratri Massoni episcopi Isidorus episcopus. Veniente ad nos famulo vestro viro religioso Nicetio litteras honorificentiae vestrae nobis detulit</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">illius concilii maius teneatur sententia cuius potius extat auctoritas. Datum sub die pridie kal. Martii anno IIII <sic>regi</sic> domini UUiterici regis</explicit>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum II/2 (s. oben), 147–149;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 83, 899A–902A.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl xml:id="opac_145507874">
                                <author>C. H. Beeson</author>, Isidor-Studien, München 1913 (Quellen und Untersuchungen zur lateinischen Philologie des Mittelalters 4,2), 60–63;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Vives <hi rend="normal">Manuscritos</hi>
                                </abbr>, 425 Nr. 63 (diese Hs.); </bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPL</abbr> 1209;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Díaz y Díaz</abbr>, 42 Nr. 124 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Mordek <hi rend="normal">Kirchenrecht</hi>
                                </abbr>, 226f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 1076;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>R. E. Reynolds</author>, The 'Isidorian' Epistula ad Massonam on lapsed clerics. Notes on its early manuscript and textual transmission, in: Grundlagen des Rechts. Festschrift für Peter Landau zum 65. Geburtstag, hrsg. von <editor>R. H. Helmholtz</editor>, <editor>P. Mikat</editor>, <editor>J. Müller</editor> und <editor>M. Stolleis</editor>, Paderborn u.a. 2000 (Rechts- und Staatswissenschaftliche Veröffentlichungen der Görres-Gesellschaft NF 91), 77–92 (85 Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="9">
                        <locus from="56r" to="57v">56r–57v</locus>
                        <author ref="#ambrosius_autpertus">Ambrosius Autpertus</author>
                        <title>Libellus de conflictu vitiorum atque virtutum<note>
							(partim)</note>
                        </title>
                        <rubric xml:lang="la">Sententia cuiusdam doctoris. Immunditia dicit</rubric>
                        <incipit xml:lang="la">Non est grande facinus sine concubito maris et feminae vel propriis vel alterius inquinari manibus</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">aut etiam defendentium in die quia iudicabit deus occulta hominum secundum evangelium meum</explicit>
                        <note>Es handelt sich bei dem mehrfach im Kontext der vorstehenden Stücke separat überlieferten Text um die cap. 23–25 des unter zahlreichen Autorennamen überlieferten Werkes. – Die auf Bl. <locus from="43v" to="57v">43v–57v</locus> stehenden Stücke sind vielfach zusammen überliefert, vgl. dazu <bibl>
                                <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 216–240 (221, 224, 230f. und 233f. Hs. genannt).</bibl>
                        </note>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>Thesaurus monumentorum ecclesiasticorum II/2 (s. oben), 149;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 40, 1051–1106, hier 1101–1103; 83, 1131D–1144D, hier 1143A–D; 143, 559C–578A, hier 573B–574B;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CC CM</abbr> 27B, 909–931, hier 926f.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>Rep. font.</abbr> 1, 212f.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>Bloomfield</abbr> 455;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CSLI</abbr>, 12f. Nr. AmA 3;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 1, 202 Nr. 3;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 3009.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="10">
                        <locus from="58r" to="66v">58r–66v</locus>
                        <author ref="#halitgarius_cameracensis">Halitgarius Cameracensis</author>
                        <title>De vitiis et virtutibus et de ordine poenitentium<note> (liber III cum praefatione)</note>
                        </title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="58r" to="61v">58r–61v</locus>
                            <author cert="medium" ref="#hrabanus_maurus">Hrabanus Maurus</author>
                            <title>Praefatio</title>
                            <incipit xml:lang="la">Oportet ergo hominem primum per humilitatem confessionis prodere debita sua coram deo sacerdoti</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Oportet ergo hominem primum per humilitatem confessionis prodere debita sua coram deo sacerdoti</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">cum sit facile per eosdem modos vindictam et censuram canonum aestimare</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 112, 1333A–1336B.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Zur vermutlichen Urheberschaft Hrabans vgl.</head>
                                <bibl>
                                    <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 99f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 186 (beide zu dieser Hs.).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="61v" to="62r">61v–62r</locus>
                            <title type="sub">Tabula</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit liber de <sic>poenitentum</sic>
                            </rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Ut poenitentiae tempora iuxta qualitatem peccati decernantur. Quod nulli sit ultima <sic>poenitentiae</sic> deneganda</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De epistola sancti Jacobi apostoli in qua pro infirmis orare precipitur et ungere oleo</explicit>
                            <note>Insgesamt 17 statt 16 gez. Kapitel (Kapitel II ist zweigeteilt), die Tabula ist ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="62r" to="66v">62r–66v</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Ut poenitentiae tempora iuxta qualitatem peccati decernantur</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Poenitentibus secundum differentiam peccatorum episcopi arbitrio poenitentiae <sic>tempore</sic> decernantur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Poenitentibus secundum differentiam peccatorum episcopi arbitrio poenitentiae <sic>tempore</sic> decernantur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">reliqua sacramenta negantur quomodo unum genus putatur posse concedi</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 651D–710A, hier 677B–680D.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem n="11">
                        <locus from="66v" to="93r">66v–93r</locus>
                        <author ref="#halitgarius_cameracensis">Halitgarius Cameracensis</author>
                        <title>De vitiis et virtutibus et de ordine poenitentium<note> (liber IV cum praefatione variis canonibus auctus)</note>
                        </title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="66v">66v</locus>
                            <title>Praefatio</title>
                            <rubric xml:lang="la">De iudicio poenitentium laicorum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Sane quia de livore invidię et de ira necnon de avaritia ut superius digestum est oriuntur homicidia</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Sane quia de livore invidiae et de ira necnon de avaritia ut superius digestum est oriuntur homicidia</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">penitens purgari voluerit sine dilectione in singulis capitulis inveniatur</explicit>
                            <note>In marg. neben dem Textbeginn neuzeitlicher Vermerk (16./17. Jh.): <quote xml:lang="la">Pars prefationis in sequentem librum</quote>.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 105, 651D–710A, hier 681A.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="67r" to="68v">67r–68v</locus>
                            <title type="sub">Tabula</title>
                            <incipit xml:lang="la">De homicidiis sponte commissis. De homicidiis non sponte commissis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De ira tristitia odio maledicto detractione invidia et eo qui fratrem contristat iuste vel iniuste</explicit>
                            <note>Insgesamt 60 gez. Kapitel; auf dem Fußsteg ist nachträglich folgende Rubrik hinzugefügt: <quote>LI De falsis testibus in Arelatense concilio</quote>. Das entsprechende Kapitel ist jedoch nicht ausgeführt, die Tabula ist ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="68v" to="93r">68v–93r</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">De homicidiis sponte commissis</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Qui voluntarię homicidium fecerint poenitentiae quidem iugiter se summittant perfectionem vero circa vitae exitum consequantur</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Qui voluntarie homicidium fecerint poenitentiae quidem iugiter se submittant perfectionem vero circa vitae exitum consequantur</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">si vero verbositatem diligens fratrem deroget ei unum diem vel duos poeniteat tacens</explicit>
                            <note>Der Text Halitgars ist hier mit umfangreichem Zusatzmaterial zu einer eigenen, hier unikal überlieferten Canonessammlung erweitert. Aufgrund der inhaltlichen Ausrichtung "… erscheint es nicht unbegründet, wenn man gar in Hraban selbst oder doch einem seiner engsten Mitarbeiter oder Schüler den Kompilator sieht." (zitiert <bibl>
                                    <author>Kottje</author> Die Bussbücher, s. oben, 101f.).</bibl>
                                <locus from="81v">81v</locus> ist leer bis auf den späteren (16./17. Jh., wie, oben, <locus from="66v">66v</locus>) Vermerk: Desideratur capitulum XL De sacrilegio et de his qui divinationes expetunt. Aufgrund des Verlustes eines Bl. zwischen <locus from="81v">81v</locus> und <locus from="82r">82r</locus> fehlen die Kapitel XXXIX und XL. Vgl. zu den zitierten Kanones des Mainzer Konzils von 847 auch <bibl>
                                    <abbr>MGH <hi rend="normal">Conc.</hi>
                                    </abbr> 3, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Conc._3_S._156">156</ref> (Hs. genannt).</bibl> – Auf dem Kopfsteg von <locus from="82r">82r</locus> der nachträglich hinzugefügten Beginn der "Versus de more Romanorum" (<bibl>
                                    <abbr>Walther I</abbr> 11333</bibl>, nur Verse 1–5), vgl. die umfangreichere Fassung in <ref type="mss" cRef="608-helmst">Cod. Guelf. 608 Helmst.</ref>, 215v–216r.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck der gesamten Sammlung nach dieser Hs.</head>
                                <bibl>
                                    <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 255–275 Nr. I, vgl. dazu 205, 211 und 244f. (jeweils Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msItem>
                    <msItem n="11">
                        <locus from="93v">93v</locus>
                        <title>Canon de fornicatione</title>
                        <incipit xml:lang="la">Si quis fornicatus fuerit cum duabus sororibus vel cum noverca sua vel cum sorore sua</incipit>
                        <index indexName="initien">
                            <term>Si quis fornicatus fuerit cum duabus sororibus vel cum noverca sua vel cum sorore sua</term>
                        </index>
                        <explicit xml:lang="la">modum teneat iam dictum inde usque ad obitum suum nisi predictis festis diebus a carne abstineat <gap/>
                            <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                        <note>Der Schluss fehlt aufgrund von Blattverlust. Gedruckt als cap. XX im "Paenitentiale ad Heribaldum" des Hrabanus Maurus (<bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 110, 487B–D</bibl>), wo der Text als Mainzer Konzilskanon (847, fehlt allerdings in der Ausgabe der Akten <bibl>
                                <abbr>MGH <hi rend="normal">Conc.</hi>
                                </abbr> 3, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Conc._3_S._150">150</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Conc._3_S._177">177</ref> Nr. 14</bibl>) ausgewiesen ist. Da das für Heribald bestimmte Bußbuch wahrscheinlich später als diese Hs. entstanden ist, dürften hier die Konzilsmaterialien als Quelle gedient haben, vgl. <bibl>
                                <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 100f.</bibl>
                        </note>
                    </msItem>
                    <msItem n="11">
                        <locus from="94r" to="99v">94r–99v</locus>
                        <author ref="#caesarius_arelatensis">Caesarius Arelatensis</author>
                        <title>Sermo CIV<note> (partim)</note>
                        </title>
                        <incipit xml:lang="la">
                            <note>Text setzt ein</note>
                            <gap/> postea ad vitam perpetuam pervenire. Intellectus iste fratres karissimi corrigendus est quia ipsi se seducunt qui sic sibi blandiuntur</incipit>
                        <explicit xml:lang="la">et minuta sine quibus esse non possumus iugiter amore inimicorum redimamus prestante domino nostro Ihesu Christo qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum Amen.</explicit>
                        <note>Der Beginn des Textes fehlt aufgrund von Blattverlust.</note>
                        <filiation>Vollständig in <ref type="mss" cRef="562-helmst">Cod. Guelf. 562 Helmst.</ref>, 2v–8r. </filiation>
                        <listBibl>
                            <head>Edition</head>
                            <bibl>
                                <abbr>CC SL</abbr> 104, 724–729 Nr. CLXXIX.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>CPL</abbr> 1008;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CPPM</abbr> 889;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 2, 539 Nr. 8.</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="14">
                        <locus from="100r" to="133v">100r–133v</locus>
                        <author ref="#hrabanus_maurus">Hrabanus Maurus</author>
                        <title>De videndo Deum de puritate cordis et de modo poenitentiae libri III ad Bonosum abbatem<note> (liber III tantum)</note>
                        </title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="100r" to="100v">100r–v</locus>
                            <title type="sub">Tabula</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipiunt capitula libri Rabani Mauri de modo poenitentiae</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">De vera poenitentia. De recte viventibus. De sero conversis</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">De differentia bonorum et malorum. Dicta abbatis Pinophii</explicit>
                            <note>Insgesamt 23 gez. Kapitel, ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="100v" to="133v">100v–133v</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <rubric xml:lang="la">Opus Mauri de paenitentiae satisfactione</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Cum maximum bonum sit ut homo semetipsum humilians conditori suo se per omnia subdat</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>Cum maximum bonum sit ut homo semetipsum humilians conditori suo se per omnia subdat</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">iam victor fortis ope virtutum valde ditatus ad celestis regni gloriam percipiendam migrabis ubi cum Christo et sanctis angelis eius in aeternum gaudebis</explicit>
                        </msItem>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 112, 1261D–1332D, hier 1304A–1332D.</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 166–196, hier 189f. Nr. 11 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 6, 269 Nr. 44 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                    </msItem>
                    <msItem n="15">
                        <locus from="134r" to="168r">134r–168r</locus>
                        <author ref="#hrabanus_maurus">Hrabanus Maurus</author>
                        <title>Paenitentiale ad Otgarium</title>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="134r" to="134v">134r–v</locus>
                            <title>Epistula dedicatoria ad Otgarium</title>
                            <incipit xml:lang="la">Domino in domino dominorum dilectissimo Otgario archiepiscopo <sic>Rhanus</sic> peccator in Christo salutem. Quamdiu vos sancte pater sperabamus ad nos venturos citius fore adventum vestrum optabamus</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">et in sacris orationibus vestris mei peccatoris memoriam habetote</explicit>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="135r" to="136r">135r–136r</locus>
                            <title type="sub">Tabula</title>
                            <incipit xml:lang="la">De his qui post sacram ordinationem capitalia crimina committunt et eorum penitentia seu excommunicatione</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">XXXVIIII Quod ad miliciam secularem post poenitentiam redire non debeat</explicit>
                            <note>Insgesamt 39 gez. Kapitel (Kapitel XVI und XVII sind zusammengezogen), die Tabula ist ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                        <msItem rend="break">
                            <locus from="136r" to="168r">136r–168r</locus>
                            <title type="sub">Textus</title>
                            <incipit xml:lang="la">In primis ergo visum est vobis conscribi de his qui sacros ordines habent et ante vel post ordinationem contaminatos in capitalibus criminibus se esse profitentur</incipit>
                            <explicit xml:lang="la">quatinus hic fructus boni laboris laudem vobis adquirat et in futuro mercedem et gloriam pariat sempiternam</explicit>
                            <note>Gegenüber dem Druck sind cap. IX und X vertauscht, die Kapitelzählung ist nachträglich marginal ausgeführt und entspricht zunächst der Ausgabe, wurde dann aber durch Rasuren der Tabula angepasst. </note>
                        </msItem>
                        <listBibl>
                            <head>Druck</head>
                            <bibl>
                                <abbr>PL</abbr> 112, 1397D–1424D;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>MGH <hi rend="normal">Epp.</hi>
                                </abbr> 5, <ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._5_S._462">462</ref>–<ref target="http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_Epp._5_S._465">465</ref> Nr. 32 (Praefatio und die capp. 1, 11, 15 und 20 (mit dieser Hs. 462 genannt, Sigle H).</bibl>
                        </listBibl>
                        <listBibl>
                            <head>Literatur</head>
                            <bibl>
                                <author>R. Kottje</author>, Hrabanus Maurus — "Praeceptor Germaniae"?, in: <abbr>DA</abbr> 31 (1975), 534–545 (544 Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>DDC</abbr> 7, 447–450, hier 449 Nr. 6;</bibl>
                            <bibl>
                                <author>Kottje</author> Die Bussbücher (s. oben), 139–141 (139 Hs. genannt), 168–170 (168f. Hs. genannt), 196 u. ö.;</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>
                                    <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 166–196, hier 185–187 Nr. 9 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <author>R. Meens</author> Het tripartite boeteboek (s. oben), 65 (Hs. genannt);</bibl>
                            <bibl>
                                <abbr>CALMA</abbr> 6, 278 Nr. 54 (Hs. genannt).</bibl>
                        </listBibl>
                        <note> – <locus from="168v">168v</locus> ist bis auf einige zeitgenössische Federproben (<quote xml:lang="la">ego sum qui sum</quote>, <quote xml:lang="la">de poenitentiae meae dominus</quote>) und Buchstabenreihen leer.</note>
                    </msItem>
                </msContents>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="perg">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Pergament</material>
                                </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="168">168 Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="21">21</height>
                                    <width unit="cm" quantity="15.5">15,5</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Tintenfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>168</quote>. </foliation>
                            <collation>
                                <formula>6 IV (48). IV+1 (57). IV (65). IV+2 (75). III (81). IV–1 (88). III–1 (93). III (99). 3 IV (123). V (133). 2 IV (149). III (155). III+1 (162). III (168). Befolgung der Gregory-Regel. </formula>
                                <catchwords>Kustoden (16. Jh.) in Majuskelbuchstaben <hi rend="font-style:italic">A</hi>–<hi rend="font-style:italic">Y</hi> auf dem Fußsteg der ersten Rectoseite jeder Lage. </catchwords>
                            </collation>
                            <condition>
                                <p>Die Bl. 108 und 168 sind durchgehend auf eine Breite von 12 cm beschnitten. </p>
                            </condition>
                        </supportDesc>
                        <layoutDesc>
                            <layout columns="1" writtenLines="22 23" ruledLines="22 23">
                                <p>
                                    <dimensions type="written" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="17">17</height>
                                        <width unit="cm" quantity="11">11</width>
                                    </dimensions>, einspaltig, je nach Hand 22–23 blindliniierte Zeilen, Punkturen an den Rändern des Textspiegels sichtbar. </p>
                            </layout>
                        </layoutDesc>
                    </objectDesc>
                    <handDesc hands="9">
                        <summary>Karolingische Minuskel in unterschiedlicher Regelmäßigkeit von insgesamt acht Händen, </summary>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 1: <locus from="2r" to="31r">2r–31r</locus> und <locus from="93v">93v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 2: <locus from="31v" to="32v">31v–32v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 3: <locus from="33r" to="57v">33r–57v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 4: <locus from="58r" to="93r">58r–93r</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 5: <locus from="94r" to="99v">94r–99v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 6: <locus from="100r" to="133v">100r–133v</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 7: <locus from="134r" to="168r">134r–168r</locus>; </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Hand 8 (Nachtrag des 11. oder frühen 12. Jh.): <locus from="1r" to="1v">1r–v</locus>. </p>
                        </handNote>
                        <handNote script="carolmin" medium="ink" scope="sole">
                            <p>Mehrere Korrekturen und Marginalien unterschiedlicher Hände (bis ins 12. Jh.); die beiden Marginalen auf dem Fußsteg von <locus from="11v">11v</locus> und <locus from="12r">12r</locus> dürften von Hrabanus Maurus selbst stammen. </p>
                        </handNote>
                    </handDesc>
                    <decoDesc>
                        <decoNote type="rubric">
                            <p>
                                <locus from="1r" to="117v">1r–117v</locus> rubriziert, Rubriken auch in Unzialis oder Capitalis rustica (nur der erste Schreiber) gehalten. </p>
                        </decoNote>
                        <decoNote type="initial">
                            <p>Am Beginn der einzelnen Abschnitte bzw. Kapitel vergrößerte Satzmajuskeln, meist schwarz, z. T. mit roten Füllungen im Binnenfeld (<locus from="19v">19v</locus> nach insularem Vorbild auch mit konturbegleitender roter Punktierung), seltener rot oder rot mit schwarzer Kontur, meist in Unzialis oder Capitalis quadrata ausgeführt.</p>
                        </decoNote>
                    </decoDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="0840" notAfter="0860">
                            <p>Der ursprüngliche karolingische Einband ist verloren. </p>
                        </binding>
                        <binding contemporary="false" notBefore="1763-08-01" notAfter="1763-12-28">
                            <p>Der laut Bibliotheksrechnung (<ref type="mss" cRef="ba-3-5">BA III, 5</ref> unter Nr. 21) zwischen August und Dezember <date>1763</date> in der Werkstatt des Buchbinders <rs type="person" ref="#wirck_anton_friedrich">Anton Friedrich Wirck</rs> in Helmstedt angefertigte Halbledereinband besteht aus mit dunkelbraun marmoriertem <material>Kiebitzpapier</material> kaschierten und mit Blindlinien verzierten Pappdeckeln, Rücken und Ecken sind mit <material>Schafsleder</material> überzogen. Vgl. zu diesen Einbänden <bibl>
                                    <abbr>Lesser <hi rend="normal">Geschichte</hi>
                                    </abbr>, XLVII.</bibl>
                            </p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Der Codex wurde von mehreren geübten Schreibern nach den paläographischen Merkmalen und den inhaltlichen Kriterien während der Tätigkeit des Hrabanus Maurus als Erzbischof von Mainz (847–856) an seinem Amtssitz angefertigt. </p>
                    </origin>
                    <provenance>
                        <p>Er befand sich vermutlich spätestens im 12. Jh. im <rs type="corporate" role="owner_previous" ref="#Ilsenburg_Benediktinerkloster">Benediktinerkloster Ilsenburg</rs>, vgl. den Besitzvermerk auf dem Kopfsteg von <locus from="1r">1r</locus>: <quote xml:lang="la">Liber apostolorum Petri et Pauli in Ilseneburch</quote>. </p>
                    </provenance>
                    <provenance>
                        <p>Dort erwarb zu einem unbekannten Zeitpunkt <rs type="person" role="owner_previous" ref="#flacius_matthias">Matthias Flacius Illyricus</rs> diese Hs. Die Inhaltsangabe Bl. <locus from="2r">2r</locus> (<quote xml:lang="la">Rabanus Maurus</quote>) stammt jedoch nicht von Flacius, sondern von der Hand eines Mitarbeiters oder Sekretärs der Centuriatoren, vgl. <ref type="mss" cRef="616-helmst">Cod. Guelf. 616 Helmst.</ref>
                        </p>
                    </provenance>
                    <acquisition>
                        <p>Zusammen mit der übrigen Bibliothek des Matthias Flacius Illyricus am <date>20.4.1597</date> von Herzog Heinrich Julius von Braunschweig-Lüneburg erworben, 1614 im Gesamtkatalog der Wolfenbütteler Hofbibliothek von <rs type="person" ref="#otho_liborius">Liborius Otho</rs> (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00301">p. 299</ref> [294]) unter den <quote xml:lang="la">Papalia Miscellanea</quote> mit der Signatur <quote>Z 12</quote> entsprechend der zitierten Inhaltsangabe als <quote xml:lang="la">Rabanus Maurus manuscriptus in pergameno</quote> nachgewiesen. — <date>1618</date> aus Wolfenbüttel in die Universitätsbibliothek Helmstedt überführt; <date>1644</date> in deren Handschriftenkatalog (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00037">13r</ref>) unter den <quote xml:lang="la">Theologici MSS<hi rend="sup">ti</hi> in quarto</quote> ausführlich beschrieben; auf dem <locus from="VS">VS</locus> die entsprechende Helmstedter Signatur <quote xml:lang="de">T. 4<hi rend="sup">to</hi> 2</quote>. Im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-3-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>470</quote> aufgeführt. </p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Katalog der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schönemann</abbr>, 101 Nr. 22.1.</bibl>
                        <bibl xml:id="opac_142592587">
                            <author>F. W. H. Wasserschleben</author>, Beiträge zur Geschichte der vorgratianischen Kirchenrechtsquellen, Leipzig 1839, 83f.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Schönemann <hi rend="normal">Merkwürdigkeiten</hi> 2</abbr>, 8 Nr. 147.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>E. Jacobs</author>, Ueber die ehemalige Bibliothek und das Archiv des Klosters Ilsenburg und über beider Schicksale seit dem 16. Jahrhundert, in: Neue Mitteilungen aus dem Gebiete historisch-antiquarischer Forschungen 11 (1865), 335–372, hier 371 Nr. 1.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>E. Jacobs</author>, Uebersichtliche Geschichte des Schriftthums und des Bücherwesens in der Grafschaft Wernigerode I, in: Zeitschrift des Harz-Vereins für Geschichte und Altertumskunde 6 (1873), 96–134, hier 103f.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 706.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>O. Doering</author>, Reste der ehemaligen Ilsenburger Klosterbibliothek, in: Zeitschrift für Bücherfreunde 1 (1897/98), 629f., hier 630.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>H. Butzmann</author>, Einige Fragen zur Überlieferung und zu den Bildern der Laudes Sanctae Crucis des Hrabanus Maurus, in: Codices manuscripti. Zeitschrift für Handschriftenkunde 4 (1978), 65–74, hier 73f.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>H. Butzmann</author>, Die Missa Illyrica und die Adoratio Crucis von Minden. In: Wolfenbütteler Beiträge. Aus den Schätzen der Herzog August Bibliothek 3 (1978), 35–42, hier 42 (stammt aus Fulda, eigenhändige Korrekturen des Hraban).</bibl>
                        <bibl xml:id="opac_023930292">
                            <author>R. Kottje</author>, Die Bussbücher Halitgars von Cambrai und des Hrabanus Maurus. Ihre Überlieferung und ihre Quellen, Berlin, New York 1980 (Beiträge zur Geschichte und Quellenkunde des Mittelalters 8), 78–80 Nr. 65.</bibl>
                        <bibl>
                            <author>R. Kottje</author>, Zu Hrabans Rechtskenntnissen, in: Hrabanus Maurus und seine Schule. Festschrift der Rabanus-Maurus-Schule, hrsg. von <editor>W. Böhne</editor>, Fulda 1980, 156–163, hier 158–160 mit Abb. 2–4.</bibl>
                        <bibl xml:id="opac_02427240X">
                            <author>F. Kerff</author>, Der Quadripartitus. Ein Handbuch der karolingischen Kirchenreform. Überlieferung, Quellen und Rezeption, Sigmaringen 1982 (Quellen und Forschungen zum Recht im Mittelalter 1), 38 und 78.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Krämer</abbr>, 372.</bibl>
                        <bibl xml:id="gbv_172597498">
                            <author>R. Meens</author>, Het tripartite boeteboek. Overlevering en betekenis van vroegmiddeleeuwse biechtvoorschriften (met editie en vertaling van vier tripartita), Hilversum 1994 (Middeleeuwse studies en bronnen 41), 258 und 518.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Hartmann</abbr>, 90, 104 und 238.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Divina officia</abbr>, 258–260 Nr. 49 (<author>P. Carmassi</author>).</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Olson</abbr>, 150 (Hs. genannt).</bibl>
                        <bibl xml:id="opac_583717853">
                            <author>W. Hartmann</author>, Kirche und Kirchenrecht um 900. Die Bedeutung der spätkarolingischen Zeit für Tradition und Innovation im kirchlichen Recht, Hannover 2008 (MGH Schriften 58), 77 und 333.</bibl>
                        <bibl xml:id="opac_727848976">
                            <author>R. Kottje</author>, Verzeichnis der Handschriften mit den Werken des Hrabanus Maurus, unter Mitarb. von <editor>T. A. Ziegler</editor>, Hannover 2012 (<abbr>MGH</abbr> Hilfsmittel 27), 224f. Nr. 1283.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Bischoff <hi rend="normal">Katalog 3</hi>
                            </abbr>, 504 Nr. 7339.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>