<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de" xml:id="HAB_mss_708-helmst_tei-msDesc_Lesser">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Beschreibung von Cod. Guelf. 708 Helmst. (geplant: Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser.)</title>
                <respStmt>
                    <resp>Beschrieben von </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                </respStmt>
                <funder>Gefördert durch die <orgName key="DFG">Deutsche Forschungsgemeinschaft</orgName> im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"</funder>
            </titleStmt>
            <editionStmt>
                <edition>Elektronische Ausgabe nach TEI P5</edition>
                <respStmt>
                    <resp>TEI-P5 konforme Kodierung durch </resp>
                    <name type="person">Bertram Lesser</name>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                </respStmt>
            </editionStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher>
                    <name type="org">Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</name>
                    <ptr target="http://www.hab.de"/>
                </publisher>
                <date type="issued" when="2021-02-10"/>
                <date type="digitised" when="2009-05-13"/>
                <distributor>Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel</distributor>
                <availability status="restricted">
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/">
                        <p>Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA).</p>
                        <p>Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die <ref target="http://diglib.hab.de/?link=012">Nutzungshinweise</ref> der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.</p>
                    </licence>
                </availability>
                <pubPlace>
                    <ptr type="purl" target="http://diglib.hab.de/mss/708-helmst/start.htm"/>
                    <ptr type="thumbnailForPresentations" target="http://diglib.hab.de/mss/708-helmst/thumbs/00001.jpg"/>
                </pubPlace>
				<!--<idno type="URN">urn:nbn:de:</idno>-->
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p>Neu katalogisiert durch <name type="person">Bertram Lesser</name>.</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <projectDesc>
                <p>Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes <name type="project" subtype="cataloguing">Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften <name type="project" subtype="part">Teil IV</name>
                    </name>.</p>
            </projectDesc>
        </encodingDesc>
        <profileDesc>
            <textClass>
                <keywords scheme="#gnd">
                    <term xml:lang="de"/>
                </keywords>
            </textClass>
        </profileDesc>
		<!--
		<revisionDesc>
			<change who="" when=""></change>
		</revisionDesc>
		-->
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <msDesc xml:id="mss_708-helmst_tei-msDesc_Lesser" xml:lang="de">
                <msIdentifier>
                    <settlement>Wolfenbüttel</settlement>
                    <repository rend="HAB">Herzog August Bibliothek</repository>
                    <collection>Helmstedter Handschriften</collection>
                    <idno sortKey="wf_hab_helmst-0708">Cod. Guelf. 708 Helmst.</idno>
                    <altIdentifier type="catalog">
                        <collection>Heinemann-Nr.</collection>
                        <idno sortKey="heinemann-0772">772</idno>
                    </altIdentifier>
                </msIdentifier>
                <head>
                    <title>Theologische Sammelhandschrift</title>
                    <origPlace>
                        <placeName type="settlement">Wöltingerode</placeName>, Zisterzienserinnenkloster</origPlace>
                    <origDate notBefore="1465" notAfter="1480">1465–1480</origDate>
                </head>
                <physDesc>
                    <objectDesc form="codex">
                        <supportDesc material="mixed">
                            <support>
                                <p>
                                    <material>Papier und Pergament</material>
                                </p>
                                <p>Papier, in den gez. Lagen Nr. I–XII und XXVI das jeweils äußerste und innerste Doppelbl. Pergament, in den Lagen Nr. XIII–XVII nur das innerste Doppelbl. Pergament.</p>
                                <p>Aus vier Teilen zusammengesetzt: I <locus from="1r" to="240v">1r–204v</locus>, II <locus from="205r" to="216v">205r–216v</locus>, III <locus from="217r" to="296v">217r–296v</locus>, IV <locus from="297r" to="308v">297r–308v</locus>. </p>
                            </support>
                            <extent>
                                <measure type="leavesCount" quantity="308">I, 308, I Bl.</measure>
                                <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                    <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                    <width unit="cm" quantity="16">16</width>
                                </dimensions>
                            </extent>
                            <foliation>Bleistiftfoliierung modern: <quote>1</quote>–<quote>308</quote>, vorderes und hinteres Vorsatzbl. ungez. </foliation>
                            <collation>
                                <formula>VII (14). 11 VI (146). V (156). 11 VI (288). IV (296). VI (308). </formula>
                                <catchwords>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                        <index>
                                            <term>Kustoden</term>
                                        </index>
                                    </index>Kustoden in rubrizierten römischen Zahlen auf dem Fußsteg der ersten Rectoseite jeder Lage (charakteristisch für das Wöltingeroder Scriptorium der zweiten Hälfte des 15. Jh., bei der Bindung hinzugefügt): <hi rend="font-style:italic">I</hi>–<hi rend="font-style:italic">XXVI</hi>. </catchwords>
                            </collation>
                        </supportDesc>
                    </objectDesc>
                    <bindingDesc>
                        <binding contemporary="true" notBefore="1465" notAfter="1500">
                            <p>Spätgotischer Holzdeckelband, mit braun gefärbtem Kalbleder überzogen. Streicheisenlinien. Einzelstempel <stamp>Adler natürlich</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000215">s000215</ref>.</bibl>
                                <stamp>Akanthusstaude</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s000891">s000891</ref>.</bibl>
                                <stamp>Blüte, Vierblatt, mit Zwischenblättern</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s002011">s002011</ref>.</bibl>
                                <stamp>Eichelzweig, mit Lilienblättern</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s004264">s004264</ref>.</bibl>
                                <stamp>Herz, von zwei Pfeilen durchbohrt</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005250">s005250</ref>.</bibl>
                                <stamp> Laubstab, ohne Astgabel, Blattansatz links</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s005665">s005665</ref>.</bibl>
                                <stamp>Lilie, Mittelblatt rhombisch, unterer Abschluss lilienförmig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s002481">s002481</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, drei Blattkränze, fünfblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s007007">s007007</ref>.</bibl>
                                <stamp>Rosette, ein Blattkranz, sechsblättrig</stamp>: <bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="s007885">s007885</ref>.</bibl> Sämtlich der "Hauptwerkstatt Wöltingerode" (<bibl>
                                    <abbr>EBDB</abbr>
                                    <ref type="ebdb" cRef="w000260">w000260</ref>
                                </bibl>) zugeschrieben. Drei Doppelbünde. Zwei Riemenschließen mit Stiftlager und Schließenhaken in Vogelkopfform. 
							<index indexName="nasa">
                                    <term>Einbände, bemerkenswerte</term>
                                    <index>
                                        <term>gotische Stempeleinbände (Werkstatt nach EBDB)</term>
                                        <index>
                                            <term>Wöltingerode</term>
                                            <index>
                                                <term>Hauptwerkstatt</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Einband</term>
                                    <index>
                                        <term>Schließen</term>
                                        <index>
                                            <term>Riemenschließen mit Stiftlager (Vogelkopfform)</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </p>
                        </binding>
                    </bindingDesc>
                </physDesc>
                <history>
                    <origin>
                        <p>Die drei Teile des Codex wurde zwischen ca. 1465 und 1480 zeitnah von drei Schreiberinnen, darunter  der sog. "Schreibhand A", zusammen mit den identisch ausgestatteten Bänden <ref type="mss" cRef="166-helmst">Cod. Guelf. 166 Helmst.</ref>, <ref type="mss" cRef="568-helmst">568 Helmst.</ref>, <ref type="mss" cRef="620-helmst">620 Helmst.</ref> und <ref type="mss" cRef="667-helmst">667 Helmst.</ref> im Zisterzienserinnenkloster Wöltingerode im Auftrag der Äbtissin <rs type="person" role="donor" ref="#elisabeth_von_burgdorf">Elisabeth von Burgdorf</rs> (1463–1489) geschrieben, vgl. <bibl>
                                <abbr>Kreutz</abbr>, 48</bibl>, sowie die entsprechenden Besitzvermerke <locus from="1r">1r</locus>: <quote xml:lang="la">Liber sancte Marie virginis in Woltingherode</quote>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                <index>
                                    <term>Besitzvermerk (zeitgenössisch)</term>
                                </index>
                            </index> und <locus from="308v">308v</locus>: <quote xml:lang="la">Liber sancte Marie virginis in Woltingerode quem comparavit nobis venerabilis Domina et pia mater nostra Elyzabeth de Borchtorpe pie memorie cuius anima requiescat in pace</quote>, vgl. <bibl>
                                <abbr>Kreutz</abbr>, 80 und 136.</bibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                <index>
                                    <term>Besitzvermerk (zeitgenössisch)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Buch- und Schriftwesen</term>
                                <index>
                                    <term>Schenkungsvermerk (zeitgenössisch)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </p>
                    </origin>
                    <acquisition>
                        <p>Am <date>14.3.1572</date> mit den übrigen Buchbeständen des Konvents in die Wolfenbütteler Hofbibliothek transportiert, der sonst übliche Eingangsvermerk fehlt. 1614 im Gesamtkatalog von <rs type="person" ref="#otho_liborius">Liborius Otho</rs> (<ref type="mss" cRef="a-extrav">Cod. Guelf. A Extrav.</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/a-extrav/start.htm?image=00291">p. 289</ref> [284]) unter Nr. <quote>W 20</quote> der <quote xml:lang="la">Papalia cum miscellaneis</quote> ausführlich beschrieben. Seit <date>1618</date> in der Universitätsbibliothek Helmstedt, <date>1644</date> im Katalog der Helmstedter Universitätsbibliothek (<ref type="mss" cRef="27-2-aug-2f">Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°</ref>, <ref target="http://diglib.hab.de/mss/27-2-aug-2f/start.htm?image=00046">17v</ref>) als <quote xml:lang="de">De intrinseca et secreta mansione in Deo eiusque itineribus tractatus. Claustrum animae</quote> unter den <quote xml:lang="la">Theologici MSS<hi rend="sup">ti</hi> in quarto</quote> nachgewiesen; im Handschriftenverzeichnis von <date>1797</date> (<ref type="mss" cRef="ba-iii-52">BA III, 52</ref>) unter Nr. <quote>647</quote> genannt. </p>
                    </acquisition>
                </history>
                <additional>
                    <adminInfo>
                        <recordHist>
                            <source>
                                <bibl>Die mittelalterlichen Helmstedter Handschriften der Herzog August Bibliothek. Teil V: Cod. Guelf. 616 bis 927 Helmst., beschrieben von Bertram Lesser (in Vorbereitung).</bibl>
                            </source>
                        </recordHist>
                    </adminInfo>
                    <listBibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Heinemann</abbr> Nr. 772.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Härtel <hi rend="normal">Untersuchungen</hi>
                            </abbr>, 14f., 27.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Eisermann</abbr>, 202 Anm. 252.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Rüthing</abbr>, 195, 198.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Krämer</abbr>, 842.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kurz 5/2</abbr>, 514.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Lesser <hi rend="normal">Bücherverbreitung</hi>
                            </abbr>, 347.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Hotchin <hi rend="normal">Reformatrices</hi>
                            </abbr>, 275.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kreutz <hi rend="normal">Einblicke</hi>
                            </abbr>, 48.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kreutz</abbr>, 20, 24, 32, 35f. mit Abb. 1, 44f. mit Abb. 3, 48, 57f., 76, 80, 93–102, 115–138, 146–161, 164, 167, 173, 188, 193 Nr. 19, 200–207, 305 mit Farbb 1, 307 mit Farbabb. 3.</bibl>
                        <bibl>
                            <abbr>Kreutz <hi rend="normal">Lateindidaktik</hi>
                            </abbr>, 225, 231f., 234.</bibl>
                    </listBibl>
                </additional>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_708-helmst_1">
                    <msIdentifier>
                        <idno>VS und Vorsatz</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace cert="medium">Frankreich</origPlace>
                        <origDate notBefore="1301" notAfter="1500">14. Jh., 1. Hälfte</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="VS" to="Ivb">VS–Ivb</locus>
                            <title>Commentum ad Poetriam novam Galfredi de Vinosalvo</title>
                            <note>Enthält einen nicht genauer identifizierbaren Kommentar in dieser Reihenfolge: (Ira–vb) zu vv. 112–196, (VS) zu vv. 455–541, meist zu Gruppen zusammengefasst. Ungedruckt. </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">2 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="15">15</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Die beiden Teile von zwei Doppelbl. sind für den Gebrauch als Spiegel und Vorsatz beschnitten und kopfständig eingeklebt bzw. -geheftet.</p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="2" writtenLines="63 64" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="15">15</width>
                                        </dimensions>, zweispaltig (beschnitten, Spalten jeweils ca. 7,5 cm breit), noch ca. 63–64 Zeilen erhalten.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="cursantic" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>ältere gotische Kursive</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Ältere gotische Kursive von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert.</p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_708-helmst_2">
                    <msIdentifier>
                        <idno>Vorsatz</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Niedersachsen</origPlace>
                        <origDate notBefore="1351" notAfter="1400">14. Jh., 2. Hälfte</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="I*r" to="I*v"/>
                            <author ref="#aelius_donatus">Aelius Donatus</author>
                            <title>De partibus orationis ars minor<note> (spätmittelalterlicher Normaltext)</note>
                            </title>
                            <note>Enthält cap. 15 Z. 15–87 und cap. 16 Z. 1–36. </note>
                            <filiation/>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schwenke <hi rend="normal">Donat- und Kalender-Type</hi>
                                    </abbr>, 39f.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="perg">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Pergament</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="2">1 Doppelbl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="19">19</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Das aus der Lagenmitte stammende Doppelbl. ist für die Verwendung als hinteres Vorsatzbl. beschnitten. Der Ausschnitt ist mitgeheftet und teilweise auf den HS geklebt. Da ursprüngliche Maß eines Bl. betrug ca. 25 x 16 cm. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="27" ruledLines="27">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="16">16</height>
                                            <width unit="cm" quantity="12">12</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 27 blindliniierte Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="textualis" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Textualis</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Textualis von einer Hand. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>Rubriziert, rote Lombarden.</p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart rend="condensed" xml:id="_708-helmst_3">
                    <msIdentifier>
                        <idno>HS</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origPlace>Südniedersachsen</origPlace>
                        <origDate when="1485">1485</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="HS">HS</locus>
                            <author ref="#mette_warnerdin">Mette Warnerdin</author>
                            <title>Brief<note> (8.2.1486)</note>
                            </title>
                            <incipit xml:lang="gml">Fruntliche leue thovorn leue Werdere. Ik roge dy gutlichen tho wetten dat ek ane korthen bin gewesen tho <rs type="corporate" ref="#derneburg_kloster_zisterzienserinnen">Derneborch</rs>
                            </incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="gml">Fruntliche leue thovorn leue Werdere. Ik roge dy gutlichen tho wetten dat ek ane korthen bin gewesen tho Derneborch</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="gml">anne <date when="1485-02-16">asscherendages anno LXXXVto jares</date>. Mette Warnerdin van der Schulenberg zeligere nagelaten wetewe</explicit>
                            <textLang mainLang="gml">Schreibsprache: Mittelniederdeutsch (ostfälisch). </textLang>
                            <note>Das im Jahre 1213 nach Derneburg verlegte Augustiner-Chorfrauenstift Holle wurde nach einem vergeblichen Reformversuch 1443 in ein Zisterzienserinnenkloster umgewandelt und mit Nonnen aus Wöltingerode besetzt, vgl. <bibl>
                                    <abbr>Niedersächsisches Klosterbuch</abbr> 1, 322–329.</bibl>
                            </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="fragment">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="1">1 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="12.5">12,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                                <condition>
                                    <p>Quer auf den HS geklebt. </p>
                                </condition>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="7" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="4">4</height>
                                            <width unit="cm" quantity="18">18</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 7 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="notula" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Kanzleikursive (Notula)</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Kanzleikursive (Notula) von einer Hand.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <p>Keinerlei Buchschmuck. </p>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_708-helmst_I">
                    <msIdentifier>
                        <idno>I</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1470" notAfter="1480">1470–1480</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="1r" to="138r">1r–138r</locus>
                            <author ref="#rudolfus_de_biberaco">Rudolfus de Biberaco</author>
                            <title>De septem itineribus aeternitatis</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit prologus in itinerarium</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Io_6,37">Eum qui venit <gap/>
                                </ref>. Beatus Augustinus in libro de cognicione vere vite in principio dicit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term>
                                    <ref type="biblical" cRef="Io_6,37">Eum qui venit</ref>. Beatus Augustinus in libro de cognitione verae vitae in principio dicit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Ad huius eternitatis accessum progressum et in excessum perfectum nos perducat et inducat et conducat qui est trinus et unus deus in eternum benedictus. Amen</explicit>
                            <note>Die der Ausgabe entsprechende Gliederung des Textes wird durch rubrizierte Seitentitel, Marginalien und eine marginale Abschnittsgliederung der einzelnen Distinktionen mittels Majuskelbuchstaben realisiert. Nach <locus from="74v">74v</locus> offenbar bereits vor dem Binden Verlust einer Lage mit dem Text von dist. IV.2 (Schluss), IV.3 und IV.4; von letzterem <locus from="75r">75r</locus> nur der letzte Abschnitt; nach der zitierten Ausgabe (s. unten) fehlen die Seiten [49]–[57]. </note>
                            <filiation>Vollständig auch in <ref type="mss" cRef="217-helmst">Cod. Guelf. 217 Helmst.</ref>, 234va–299vb; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 152ra–204vb; <ref type="mss" cRef="19-29-aug-4f">19.29 Aug. 4°</ref>, 45r–175v; ein Auszug in <ref type="mss" cRef="602-helmst">Cod. Guelf. 602 Helmst.</ref>, 172v–176v. </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (zuletzt)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 8, 393–482;</bibl>
                                <bibl xml:id="opac_021063788"> Rudolf von Biberach, De septem itineribus aeternitatis, eingel. von <editor>M. Schmidt</editor>, Stuttgart, Bad Cannstatt 1985 (Mystik in Geschichte und Gegenwart I/1), [3]–[92].</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 140;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Stegmüller RB</abbr> 7519;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 2, 50 Nr. 305do;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 451 (diese Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Distelbrink</abbr>, 124f. Nr. 109;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 8, 312–321, hier 313.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="138v" to="139v">138v–139v</locus>
                            <author ref="#arnulfus_de_boeriis">Arnulfus de Boeriis</author>
                            <title>Speculum monachorum</title>
                            <rubric xml:lang="la">Hec sequens ammonicio videtur esse beati Bernardi</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Cum surgitur ad vigilias tempore vite sue per momenta singula debet monachus compensare et videre ut semper bene faciat</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Cum surgitur ad vigilias tempore vitae suae per momenta singula debet monachus compensare et videre ut semper bene faciat</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ita psallens et legens ut mens eius voci sue et vox menti unanimiter concordet</explicit>
                            <note>Der Text besteht aus einer zu Beginn leicht gekürzten und modifizierten, am Schluss um zisterziensische Gebote, etwa die Bestimmungen zum Chorgesang aus cap. 71 der Generalkapitelsakten (<bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 181, 1737B</bibl>) ergänzten Fassung des weit verbreiteten Textes. Darunter finden sich folgende sieben in den Repertorien fehlende Verse: </note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="1398v">139v</locus>
                                <quote type="incipit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Quisque modo penset quod tunc bene restat agendum</l>
                                        <l>Unde perhenne poli meritum sibi constat habendum</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <quote type="explicit" xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Dum libens tollerat quisquis sublimia sperat</l>
                                        <l>Quem sperare facit dat tollerari deus.</l>
                                    </lg>
                                </quote>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Quisque modo penset quod tunc bene restat agendum | Unde perenne poli meritum sibi constat habendum</term>
                                </index>
                            </msItem>
                            <filiation>Mit identischem Incipit, Explicit und Versen auch in <ref type="altMs">Leipzig, UB, Ms. 240</ref>, 175v (<bibl>
                                    <abbr>Leipzig 1,1</abbr>, 342</bibl>); zur Überlieferung  der Normalfassung, zu ihren Ausgaben und zur Literatur vgl. bei <ref type="mss" cRef="667-helmst">Cod. Guelf. 667 Helmst.</ref>, 204v–207v, sowie zu dieser Fassung <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr>, 1253.</bibl>
                            </filiation>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="139v" to="141v">139v–141v</locus>
                            <author>Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                            <title>Epistula de cura rei familiaris</title>
                            <rubric xml:lang="la">Incipit epistola beati Bernardi de regendi se et familiam</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Gracioso et felici militi reverendo domino Castri Ambrosii Bernardus in senium deductus salutem. Doceri petisti a nobis de cura et modo rei familiaris utilius gubernande qualiter paterfamilias debet se habere</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Gratioso et felici militi reverendo domino Castri Ambrosii Bernardus in senium deductus salutem. Doceri petisti a nobis de cura et modo rei familiaris utilius gubernandae qualiter pater familias debet se habere</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">doloris calicem quem optavit. Ad quem eam perducat sua dampnabilis senectus Amen</explicit>
                            <note>Anders als in den meisten unten genannten Hss. weist der Text keine Binnengliederung auf.</note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="185-helmst">Cod. Guelf. 185 Helmst.</ref>, 229r–v; <ref type="mss" cRef="715-helmst">715 Helmst.</ref>, 215va–216va; <ref type="mss" cRef="784-helmst">784 Helmst.</ref>, 165r–167r; <ref type="mss" cRef="840-1-helmst">840.1 Helmst.</ref>,  32va–34va; <ref type="mss" cRef="1006-helmst">1006 Helmst.</ref>, 2r–5r; <ref type="mss" cRef="1197-helmst">1197 Helmst.</ref>, 91v–93v; <ref type="mss" cRef="75-3-aug-2f">75.3 Aug. 2°</ref>, 83r–v; <ref type="mss" cRef="23-28-aug-4f">23.28 Aug. 4°</ref>, 201v–203v; <ref type="mss" cRef="24-5-aug-4f">24.5 Aug. 4°</ref>, 112r–114v; <ref type="mss" cRef="91-gud-lat">91 Gud. lat.</ref>, 147ra–148rb; <ref type="mss" cRef="230-gud-lat">230 Gud. lat.</ref>, 62v–64r. Niederdeutsche Übersetzungen in <ref type="mss" cRef="78-4-aug-2f">Cod. Guelf. 78.4 Aug. 2°</ref>, 169ra–172ra; <ref type="mss" cRef="79-1-aug-2f">79.1 Aug. 2°</ref>, 411v–413v; <ref type="mss" cRef="24-5-aug-4f">24.5 Aug. 4°</ref>, 114v–118r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Drucke</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW03960.htm">3960</ref>–<ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW03981.htm">3981</ref>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 182, 647A–651A Nr. CDLVI;</bibl>
                                <bibl>
                                    <author>C. D. M. Cossar</author>, The German Translation of the Pseudo-Bernhardine <hi rend="font-style:italic">Epistola de cura rei familiaris</hi> (Göppinger Arbeiten zur Germanistik 166), Stuttgart 1975, 97–102.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Janauschek</abbr>, VI (unzutreffende Zuschreibung an Bernardus Silvestris);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Pour revaloriser Migne</hi>
                                    </abbr>, 70.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="4">
                            <locus from="142r">142r</locus>
                            <title>De voluntate dei nota</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quidam hominum illiteratorum deliramenta insanias et nugas sectantes et se per hoc doctores profitentes</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quidam hominum illiteratorum deliramenta insanias et nugas sectantes et se per hoc doctores profitentes</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">Istum si sequeris eris hostis carnis et eris</explicit>
                            <note>Drei kurze Abschnitte, beginnend mit einem modifizierten Zitat aus Ps.-Albertus Magnus: De mysterio missae, cap. 3,10 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>Alberti opera Borgnet</abbr> 38, 118</bibl>). Im Anschluss folgen ein Exzerpt aus Hugo Argentinensis: Compendium theologicae veritatis cap. 1,32 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 8, 85f.</bibl>) sowie sechs Verse: <quote xml:lang="la">
                                    <lg>
                                        <l>Imperat et prohibet permittit consulit implet</l>
                                        <l>Muta facit audire surdum claudumque salire</l>
                                        <l>Moribus insignes signes habituque modesto</l>
                                        <l>Esto conformis formis semper meliorum</l>
                                        <l>Horum virtute tute regeris cole Christum</l>
                                        <l>Istum si sequeris eris hostis carnis et eris.</l>
                                    </lg>
                                </quote> Nicht in den Repertorien. Der erste Vers entstammt dem pseudobonaventurianischen Centiloquium (cap. 3,6, Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera Peltier</abbr> 7, 382</bibl>), der zweite aus den u. a. auch in den Carmina Burana als Nr. 11 überlieferten Versus de nummo. Die übrigen vier Verse finden sich identisch in den Wöltingeroder Hss. <ref type="mss" cRef="667-helmst">Cod. Guelf. 667 Helmst.</ref>, 178v; <ref type="mss" cRef="1234-helmst">1234 Helmst.</ref>, 3r–v. </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de voluntate dei</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-albertus_magnus">Ps.-Albertus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De mysterio missae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-bonaventura">Ps.-Bonaventura</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Centiloquium (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#hugo_argentinensis">Hugo Argentinensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Compendium theologiae veritatis (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Versus</term>
                                <index>
                                    <term>de nummo (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="5">
                            <locus from="142r" to="144v">142r–144v</locus>
                            <title type="sub">De sacramento eucharistiae notae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quatuor notata sunt a phylosophis sicut Avicenna dicit: Que cicius et conveniencius nutriunt que sunt panis de frumento et vinum rubrum dulce</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quattuor notata sunt a philosophis sicut Avicenna dicit: Quae citius et convenientius nutriunt quae sunt panis de frumento et vinum rubrum dulce</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">causa est ut doceat in omnibus auxilium implorare divinum: <ref type="biblical" cRef="Ps_121,1">Levavi oculos meos in montes</ref>
                            </explicit>
                            <note>Besteht aus vier längeren Abschnitten, die sämtlich entnommen sind aus Ps.-Albertus Magnus: De sacramento eucharistiae wie folgt: (142r–v <quote xml:lang="la">Quatuor notata sunt a phylosophis sicut Avicenna <gap/> operis effectum et sic species aspergimur</quote>) kombiniert dist. III.2.1.11 mit dist. III.2.3.3; (142v–143r) <quote xml:lang="la">Adiuncte operaciones quas habet hoc sacramentum in quantum est potus sanguinis Ihesu Christi <gap/> et cosignacio sive sanguinem illum accipientis</quote> kombiniert dist. III.2.5.6 mit dist. III.3.2.1 und dist. III.3.2.3; (143r–144r) <quote xml:lang="la">Cibus sacramenti sumendus est in fide veritatis in spe divine largitatis <gap/> quod humanus non potest capere intellectus</quote> kombiniert dist. IV.4.1.1 mit dist. IV.prol., dist. V.prol., dist. VI.prol. und dist. VI.2.3.12; (144r–v) <quote xml:lang="la">Elevatis in celum oculis etc. Nota quinque cause a sanctis patribus assignantur <gap/> Levavi oculos meos in montes</quote> besteht gekürzt aus dist. VI.2.4.3. </note>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Alberti opera Borgnet</abbr> 38, 191–440, hier 286f., 291, 301, 316, 320, 330, 340, 352, 376 und 406f.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr> 1, 71 Nr. 6cb;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 1, 131 Nr. 98.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de sacramento eucharistiae</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-albertus_magnus">Ps.-Albertus Magnus</term>
                                <index>
                                    <term type="title">De sacramento eucharistiae (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="144v" to="154r">144v–154r</locus>
                            <title>Soliloquium de gratiarum actione</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="medieval" cRef="Bernard._Claraev._serm._sup._cant._13,1">Origo foncium et fluminum omnium mare est virtutum et scienciarum dominus Christus</ref>
                            </incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="">Origo fontium et fluminum omnium mare est virtutum et scientiarum dominus Christus</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">ingratitudo meretur amittere que habet nec alia accipere et maius supplicium mereri pro negligencia et contemptu</explicit>
                            <note>Der nach Art eines Rapiariums aufgebaute  und daher offen strukturierte Text besteht aus zahlreichen inhaltlich passenden Zitaten, darunter dem einleitenden Sermo XIII in Cantica canticorum Bernhards von Clairvaux und der zentralen, in 17 Abschnitte gegliederten <quote>graciarum actio</quote>, die sich auf das religiöse Leben bezieht, aber aufgrund der inhaltlichen und sprachlichen Gestaltung keinen eindeutigen Rückschluss auf eine weibliche oder männliche Verfasserschaft erlaubt:</note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="145v" to="150v">145v–150v</locus>
                                <incipit xml:lang="la">Communiter solet dici quod quilibet homo christianus septem precipue debeat habere in memoria continua et oblivionem omnino cavere que sunt: Passio Christi mors propria peccata propria pena infernalis iudicium extremum patria celestis et ultimo beneficia collata</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Communiter solet dici quod quilibet homo christianus septem praecipue debeat habere in memoria continua et oblivionem omnino cavere quae sunt: Passio Christi mors propria peccata propria poena infernalis iudicium extremum patria caelestis et ultimo beneficia collata</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">fidelis usque ad mortem et dabo tibi coronam glorie Amen. In hiis donis dei pro parte enumeratis me omnino reum profiteor et non posse me ad plenum ipsi debitam reddere racionem de acceptis sed ea enumerando magis me prevaricatorem cognosco</explicit>
                                <note>Teilweise gedruckt in <bibl>
                                        <abbr>Kreutz <hi rend="normal">Lateindidaktik</hi>
                                        </abbr>, 236f.</bibl>
                                </note>
                            </msItem>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur zum gesamten Text</head>
                                <bibl>
                                    <author>J. Kreutz</author>, <hi rend="fontStyle:italic">Ago illi gracias, quod me feminam et non masculum esse voluit</hi>. Das Selbstverständnis der Wöltingeroder Zisterzienserinnen, in: Wolfenbütteler Notizen zur Buchgeschichte 37 (2012), 67–74, pass.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Kreutz</abbr>, 95, 117f.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="6">
                            <locus from="154r" to="166v">154r–166v</locus>
                            <author ref="#henricus_de_hassia">Henricus de Hassia</author>
                            <title>Dialogus de rara seu frequenti celebratione missae</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <w>
                                    <supplied>Q</supplied>uando</w> vox illa iusticie auribus meis insonuit que servum torpentem de talenti retencione dampnavit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quando vox illa iustitiae auribus meis insonuit quae servum torpentem de talenti retentione damnavit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">habent in domo vel in corde deum in facibus sed peccata ructuantes in stomacho misericordiam in aspectu sed in conceptu invidiam deo astant per corporis presenciam sed dyabolo per cordis immundiciam coadherent</explicit>
                            <note>Der Text ist um den letzten Abschnitt gekürzt.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW09511.htm">9511</ref>, <ref target="http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/inc-ii-799/0001">1r</ref>–<ref target="http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/inc-ii-799/0020">10v</ref> (vergl.), und <ref target="https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/GW09512.htm">9512</ref>.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>K. J. Heilig</author>, Kritische Studien zum Schrifttum der beiden Heinriche von Hessen, in: Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte 40 (1932), 105–176, hier 161–163 und 174;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Hohmann</abbr>, 414 Nr. 168*;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 756f.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 5, 421 Nr. 1.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="7">
                            <locus from="166v" to="167r">166v–167r</locus>
                            <title>De utilitatibus horarum canonicarum</title>
                            <incipit xml:lang="la">Sex sunt utilitates que eveniunt homini dicenti cum intencione cordis et devocione canonicas horas. Prima quod deus illum hominem numquam ita <sic>inprofunde</sic> in peccatum cadere permittit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Sex sunt utilitates quae eveniunt homini dicenti cum intentione cordis et devotione canonicas horas. Prima quod deus illum hominem numquam ita profunde in peccatum cadere permittit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quod non nisi perfectis datur in celo pervenire facit Amen</explicit>
                            <filiation>Auch in <ref type="altMs">Kiel, UB, Cod. ms. Bord. 25</ref>, 235rb; Cod. ms. Bord. 48, 208r; <ref type="altMs">München, BSB, Clm 3594</ref>, 201v (<bibl>
                                    <abbr>München BSB 3,3,1</abbr>, 462</bibl>); <ref type="altMs">Leipzig, UB, Ms. 841</ref>, 181r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <author>F. Canale</author>, De pia orandi ratione eiusque fructibus exemplo saluberrimi fere cuiuslibet precationis modi ac salutarem exercitationem adiecto…, Brescia 1589, 382.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <author>J. Leisibach</author>, Das Missale des Wilhelm Graumeister, in: Zeitschrift für schweizerische Kirchengeschichte 71 (1977), 141–199, hier 196.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Handschriften, erwähnte</term>
                                <index>
                                    <term>Kiel, UB, Cod. ms. Bord. 48</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de utilitatibus horarum canonicarum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="8">
                            <locus from="167r">167r</locus>
                            <title>De malis in mundo damnatisque notae theologicae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Bernardus: Ne indignemini si mali in hoc mundo florent et vos patimini quia non christiane dignitatis est temporalibus exaltari</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Bernardus: Ne indignemini si mali in hoc mundo florent et vos patimini quia non christianae dignitatis est temporalibus exaltari</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">in perpetuum flere debeant cum demonibus illi in evum gaudere cum angelis</explicit>
                            <note>Enthält zwei kurze Abschnitte, während der erste weitgehend wörtlich aus der Glossa ordinaria in Iac 1,2 stammt, konnte die Quelle für das zweite, <quote xml:lang="la">Crisostomus</quote> zugeschriebene Zitat bislang nicht ermittelt werden.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de malis in mundo damnatisque</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Biblia</term>
                                <index>
                                    <term>Kommentare</term>
                                    <index>
                                        <term>Glossa ordinaria in Iac (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="9">
                            <locus from="167v" to="168r">167v–168r</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Ancelmus: De cottidiana celebracione missarum</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Est expeditum et salubre consilium a peccatis cessare et servicium misse quod deo debemus reddere</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Est expeditum et salubre consilium a peccatis cessare et servitium missae quod deo debemus reddere</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">donec inchoata vel peracta penitencia ad altare sacrificium possit securius accedere</explicit>
                            <note>Die Oratio XXV, aus welcher der Auszug stammt, wird nicht mehr zu den authentischen Texten Anselms von Canterbury gezählt. </note>
                            <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit auch in der Hs. <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. oct. 176</ref>, 47v–48r (<bibl>
                                    <abbr>Freckmann <hi rend="normal">Bursfelde</hi>
                                    </abbr>, 45</bibl>); kürzer in <ref type="altMs">Düsseldorf, ULB, Ms. C 82</ref>, 3v (<bibl>
                                    <abbr>Düsseldorf 3</abbr>, 367</bibl>). </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 158, 910B–913B, hier 912B–C.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-anselmus_cantuariensis">Ps.-Anselmus Cantuariensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Oratio ad Christum XXV (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de quotidiana celebratione missarum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="10">
                            <locus from="168r">168r</locus>
                            <title>Versus de passione Christi cum nota</title>
                            <quote xml:lang="la">
                                <lg>
                                    <l>Alligor affligor spernor sternorque flagella</l>
                                    <l>Ut te dampnatum reddam patri bene gratum</l>
                                    <l>Solum cor michi da pro quo fero verbera tanta</l>
                                    <l>Ut sit in exemplum credentibus et michi templum.</l>
                                </lg>
                            </quote>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Alligor affligor spernor sternorque flagella | Ut te damnatum reddam patri bene gratum</term>
                            </index>
                            <filiation>Die vier Verse fehlen in den Repertorien, finden sich aber auch in den Hss. <ref type="altMs">Rostock, UB, Mss. theol. 3</ref>, 148r (<bibl>
                                    <abbr>Rostock</abbr>, 141</bibl>); <ref type="altMs">Weimar, HAAB, Fol 381a</ref>, 46ra–b (<bibl>
                                    <abbr>Weimar 1</abbr>, 220</bibl>).</filiation>
                            <note>Unter den Versen befindet sich ein Satz aus Bernard. Claraev. epist. 91,3 (Druck: <bibl>
                                    <abbr>Bernardi opera</abbr> 7, 240</bibl>)</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Versus</term>
                                <index>
                                    <term>de passione Christi</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de passione Christi</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-anselmus_cantuariensis">Bernardus Claraevallensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Epistula XCI (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="11">
                            <locus from="168r" to="168v">168r–v</locus>
                            <rubric xml:lang="la">Beatus Bernardus in quodam sermone sic dicit</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Dico vobis dilectissimi fratres si sequeremini vestigia huius sancti non tam facile in vanis cogitacionibus et ociosis sermonibus et scurrilitatibus <sic>laboremini</sic>
                            </incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Dico vobis dilectissimi fratres si sequeremini vestigia huius sancti non tam facile in vanis cogitationibus et otiosis sermonibus et scurrilitatibus laberemini</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">non habebat hic manentem civitatem sicut omnes patres sui</explicit>
                            <note>Weitgehend wörtlich entnommen aus Bernardus Claraevallensis: Sermo in obitu domini Humberti, § 8 und § 2. </note>
                            <filiation>Mit identischem Incipit und Explicit auch in der Hs. <ref type="altMs">Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. oct. 176</ref>, 47v–48r (<bibl>
                                    <abbr>Freckmann <hi rend="normal">Bursfelde</hi>
                                    </abbr>, 45</bibl>); kürzer in <ref type="altMs">Düsseldorf, ULB, Ms. C 82</ref>, 3v (<bibl>
                                    <abbr>Düsseldorf 3</abbr>, 367</bibl>). </filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bernardi opera</abbr> 5, 440–447, hier 447 Z. 5–13 und 442 Z. 3–6.</bibl>
                            </listBibl>
                            <index indexName="nasa">
                                <term type="author" ref="#ps-anselmus_cantuariensis">Bernardus Claraevallensis</term>
                                <index>
                                    <term type="title">Sermo in obitu domini Humberti (Ausz.)</term>
                                </index>
                            </index>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de quotidiana celebratione missarum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="12">
                            <locus from="168v">168v</locus>
                            <title>De vitae praesentis futuraeque statu notae theologicae</title>
                            <incipit xml:lang="la">Bernardus: Quicumque non fuerit obediens faciem illius numquam videbit</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Bernardus: Quicumque non fuerit obediens faciem illius numquam videbit</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">in perpetuum flere debeant cum demonibus illi in evum gaudere cum angelis</explicit>
                            <note>Enthält drei kurze Sätze, mit <quote>Bernardus</quote>, <quote>Gregorius</quote> und <quote>Augustinus</quote> bezeichnet, die allerdings nicht von diesen Autoritäten stammen und deren Quellen bislang nicht ermittelt werden konnten. Zur gesamten Passage vgl. <bibl>
                                    <abbr>Kurz 5/1</abbr>, 451 (diese Hs.).</bibl>
                            </note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de vitae praesentis futuraeque statu</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="13">
                            <locus from="168v" to="172r">168v–172r</locus>
                            <author ref="#gerardus_magnus">Gerardus Magnus</author>
                            <title>Epistula XVI de novo monacho</title>
                            <incipit xml:lang="la">Omnis monachus debet humiliter esse obediens suis superioribus et suo sensui non inniti nec sue devocioni nec sue discrecioni vel exercicio spirituali sed ea devocione et exercicio uti debet quam vel quod superiores suadent</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Omnis monachus debet humiliter esse oboediens suis superioribus et suo sensui non inniti nec suae devotioni nec suae discretioni vel exercitio spirituali sed ea devotione et exercitio uti debet quam vel quod superiores suadent</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">te intromittas nec conferas nisi vocatus et iussus et quasi ex obediencia compellatus</explicit>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="68-15-aug-8f">Cod. Guelf. 68.15 Aug. 8°</ref>, 46r–49v; gekürzt auch in dem Wöltingeroder Band <ref type="mss" cRef="1234-helmst">Cod. Guelf. 1234 Helmst.</ref>, 200v–202v.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Edition</head>
                                <bibl xml:id="opac_243750889">Gerardi Magni Epistolae quas ad fidem codicum recognovit, annotavit, edidit <editor>W. Mulder</editor>, Antwerpen 1933 (Tekstuitgaven van ons geestelijk erf 3), 52–57 Nr. 16.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Rep. font.</abbr> 4, 699;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 3, 263–272, bes. 267 Nr. 11;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>van Dijk</abbr>, 493–495 (ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 4, 277 Nr. 10.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="14">
                            <locus from="172r" to="173v">172r–173v</locus>
                            <title>Notae theologicae</title>
                            <note>Enthält folgende Abschnitte:</note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="172r">172r</locus>
                                <title type="sub">De vita religiosum nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Nota quod vita religiosorum in tribus consistit videlicet in oracione lectione et meditacione. Meditacio prima debet esse pro peccatis commissis</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Nota quod vita religiosorum in tribus consistit videlicet in oratione lectione et meditatione. Meditatio prima debet esse pro peccatis commissis</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">quibus omnia observanda religiosorum videntur dulcia</explicit>
                                <note>Die Quelle für das Zitat konnte bislang nicht ermittelt werden.</note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de vita religiosorum</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="172v" to="173v">172v–173v</locus>
                                <rubric xml:lang="la">De noviciis et eorum cautelis in via morum</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Quilibet novicius caute respiciat ne ab ista voluntate qua ad religionem venerit et a primo noviciatus fervore tepescat</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Quilibet novicius caute respiciat ne ab ista voluntate qua ad religionem venerit et a primo noviciatus fervore tepescat</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">
                                    <ref type="medieval" cRef="Guill._S._Theod._epist._frat._M._D._1,41">et ingrediencium status dici potest animalis proficiencium racionalis perfectorum spiritualis</ref>. Idem: <ref type="classical" cRef="Aug._conf._4,1,1">Quid sum cum michi bene est nisi sugens lac tuum</ref>
                                </explicit>
                                <note>Mit Auslassungen, Modifikationen und vor allem abschließenden Ergänzungen entnommen aus David de Augusta: De exterioris et interioris hominis compositione, lib. II, cap. 1.</note>
                                <filiation>Vgl. zu Parallelüberlieferung und Literatur bei <ref type="mss" cRef="667-helmst">Cod. Guelf. 667 Helmst.</ref>, 183v–198v.</filiation>
                                <listBibl>
                                    <head>Edition</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>
                                            <abbr>David ab Augusta</abbr>
                                        </abbr>, 66–71.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de noviciis et eorum cautelis</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#david_de_augusta">David de Augusta</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">De exterioris et interioris hominis compositione (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="15">
                            <locus from="173v" to="177v">173v–177v</locus>
                            <title>De VIII proprietatibus apium tractatulus sive nota</title>
                            <rubric xml:lang="la">Proprietates <sic>apum</sic>
                            </rubric>
                            <incipit xml:lang="la">In libro de naturis rerum dicitur quod apis habet VIII proprietates. Prima consistit in alveoli purgacione sollerti. Nota ergo quod cum homo in prima creacione dignitate et dominio super omnem creaturam esset constitutus</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">In libro de naturis rerum dicitur quod apis habet VIII proprietates. Prima consistit in alveoli purgatione sollerti. Nota ergo quod cum homo in prima creatione dignitate et dominio super omnem creaturam esset constitutus</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">habeto pacem cum eo et habebis fructus optimos. Qui fructus sunt remissio peccatorum graciarum collacio graciarum adepcio</explicit>
                            <note>Entgegen den Formulierungen in Rubrik und Initium ist der Abschnitt über die acht Eigenschaften der Bienen und ihre allegorische Auslegung weder aus Bartholomäus Anglicus: De proprietatibus rerum lib. XII.4 bzw. XVIII.11 (<bibl>
                                    <abbr>Bartholomaeus Anglicus</abbr>, 520–524 und 1013–1019</bibl>) noch aus den bislang edierten Redaktionen von Thomas de Cantiprato: Liber de natura rerum lib. XI.2 der Fassung I (Druck: <listBibl>
                                    <bibl>Thomas Cantimpratensis: Liber de natura rerum, Teil 1: Text, hrsg. von <editor>H. Boese</editor>, Berlin, New York 1973, 293–298</bibl>
                                </listBibl>) bzw. lib. VI.1 der Fassung III (Druck: <listBibl>
                                    <bibl>Thomas von Cantimpré: Liber de naturis rerum, Bd. 1: Kritische Ausgabe der Redaktion III [Thomas III] eines Anonymus, hrsg. von <editor>B. K. Vollmann</editor> u.a., Wiesbaden 2017 [Wissensliteratur im Mittelalter 54/1], 350–357</bibl>
                                </listBibl>) entnommen. Vgl. zu den verschiedenen Fassungen dieser Enzyklopädie <bibl>
                                    <author>B. van den Abeele</author>, Diffusion et avatars d'une encyclopédie: Le <hi rend="font-style:italic">Liber de natura rerum</hi> de Thomas de Cantimpré, in: <hi rend="font-style:italic">Une lumière venue d'ailleurs</hi>. Hèritages et ouvertures dans les encyclopédies d'Orient et d'Occident au Moyen Age, hrsg. von <editor>Dems.</editor> und <editor>G. de Callataÿ</editor>, Turnhout 2008 (Réminiscences 9), 141–176.</bibl> Auch das bislang als Vorlage angegebene 'Bonum universale de apibus' des gleichen Autors kommt nicht in Frage; die Quelle für den Abschnitt konnte bislang nicht ermittelt werden.</note>
                            <index indexName="nasa">
                                <term>Theologische Texte</term>
                                <index>
                                    <term>Nota</term>
                                    <index>
                                        <term>de VIII proprietatibus apum</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </index>
                        </msItem>
                        <msItem n="16">
                            <locus from="177v" to="180r">177v–180r</locus>
                            <title>Sermo in dominica IV Quadragesimae (T22)</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Is_66,10">Letare Ierusalem et conventum facite Ysaie ultimo</ref>. Secundum aliam translacionem more bone matris que non solum presencia considerat sed futura et que plus vult filios affligi penitencia temporali <supplied>quam</supplied> eterna beatitudine privari</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Is_66,10">Laetare Ierusalem</ref>. Secundum aliam translationem more bonae matris quae non solum praesentia considerat sed futura et quae plus vult filios affligi poenitentia temporali quam aeterna beatitudine privari</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">quo ad silencium ut verba careat inordinata Iacobus: <ref type="biblical" cRef="Iac_1,26">Si quis putat se religiosum esse non refrenans linguam suam</ref> etc</explicit>
                            <note>Mit weitgehend identischem Initium, aber abweichendem Explicit vgl. bei <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 8, 59 Nr. 45.</bibl> Ungedruckt.</note>
                        </msItem>
                        <msItem n="17">
                            <locus from="180r" to="187r">180r–187r</locus>
                            <title>Notae theologicae</title>
                            <note>Enthält folgende Abschnitte:</note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="180r" to="181r">180r–181r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Notabile pulchrum de proprietate monachorum</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Proprium et usurpatum a cenobita in preiudicium voti vel communitatis ubi usurpatum tamquam genus illicite accepcionis que dupliciter in religione fit scilicet in re vel in usu rei</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Proprium et usurpatum a coenobita in praeiudicium voti vel communitatis ubi usurpatum tamquam genus illicitae acceptionis quae dupliciter in religione fit scilicet in re vel in usu rei</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">patet diffinicio proprii nichil plus nec minus continens quam quod nomen proprii apud religiosos servare consuevit</explicit>
                                <note>Die Quelle des Textes konnte bislang nicht ermittelt werden. Ungedruckt.</note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de proprietate monachorum</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="181r" to="185r">181r–185r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Quibus exerciciis martires fieri possumus sine sanguinis effusione</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Notandum quod tres rerum habitus possidet omnis <sic>hominis</sic> scilicet res corpus et animam quorum cum <sic>supprema</sic> exercicia martirio equipollent</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Notandum quod tres rerum habitus possidet omnis homo scilicet res corpus et animam quorum cum suprema exercitia martyrio aequipollent</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">in lege meditabitur die ac nocte sic pascitur in nobis timor dei</explicit>
                                <note>Die Quelle des Textes konnte bislang nicht ermittelt werden. Ungedruckt.</note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de exercitiis ad martyrium sine sanguinis effusione impetrandum</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="185r" to="186r">185r–186r</locus>
                                <title type="sub">De deo amando nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Ad amandum deum nos incitare possunt bona et mala de beneficiis manifestum est de malis vero facile est idem ostendere</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Ad amandum deum nos incitare possunt bona et mala de beneficiis manifestum est de malis vero facile est idem ostendere</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">qui hoc non considerat minus utique benefactorem sicut pharizeus amat</explicit>
                                <note>Die Quelle des Textes konnte bislang nicht ermittelt werden. Ungedruckt. </note>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de deo amando</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="186r">186r–187r</locus>
                                <title type="sub">De proprietatibus Iesu Christi notae</title>
                                <incipit xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Phil_2,10">In nomine Ihesu omne genu flectatur</ref>. Glossa: Si ergo angeli et demones crucifixo flectunt genua quanto magis christianus per crucem redemptus</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">
                                        <ref type="biblical" cRef="Phil_2,10">In nomine Iesu</ref>. Glossa: Si ergo angeli et daemones crucifixo flectunt genua quanto magis christianus per crucem redemptus</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">felix anima que cum sigillo regine venerit ad palacium. O felix anima que cum sigillo matris venerit ad filium</explicit>
                                <note>Insgesamt fünf kurze Abschnitte. Die Quelle des dritten ist bislang nicht direkt nachweisbar; alle übrigen sind weitgehend wörtlich entnommen aus folgenden Predigten des Conradus de Saxonia: Sermo II in festo inventionis sanctae crucis (S33), sermo II in festo sancti Antonii de Padua (S41), sermo II in festo beati Laurentii martyris (S56) und sermo I in festo omnium sanctorum (S79). </note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck (u. a., in dieser Reihenfolge)</head>
                                    <bibl>B. Bonaventurae Sermones de sanctis, de quibus et eorum tabellis pagina proxima scribemus expressius, Paris: Badius Ascensius 1521, XXXVIIv, XLIIIIv, LXXIIr–v und CXIIIIv–CXVr.</bibl>
                                </listBibl>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 1, 766–770 Nr. 284, 290, 313 und 349.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de proprietatibus Iesu Christi</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#conradus_de_saxonia">Conradus de Saxonia</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Sermones de sanctis (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                        </msItem>
                        <msItem n="18">
                            <locus from="187r" to="188v">187r–188v</locus>
                            <author ref="#ordanus_de_quedlinburgo">Iordanus de Quedlinburgo</author>
                            <title>Sermo IV in commune apostolorum (C2)</title>
                            <rubric xml:lang="la">Sermo de paciencia</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Lc_21,19">In patiencia possidebitis animas vestras</ref>. Sic dicit Gregorius VI moralium: Quid est animas possidere nisi perfecte in omnibus vivere</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Lc_21,19">In patientia</ref>. Sic dicit Gregorius VI moralium: Quid est animas possidere nisi perfecte in omnibus vivere</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">igitur per hanc remurmuracionem non persolvis deo flagella que sustinuit</explicit>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (u. a.)</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>GW</abbr>
                                    <ref target="http://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/M15125.htm">M15125</ref>, <ref target="http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/inc-v-105/0435">219ra</ref>–<ref target="http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/inc-v-105/0436">va</ref> Nr. CCXXXII.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Schneyer</abbr> 3, 860 Nr. 536;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Zumkeller</abbr>, 287–291 Nr. 641;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 859f. Nr. II.4.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="19">
                            <locus from="188v" to="196r">188v–196r</locus>
                            <author ref="#ps-isidorus_hispalensis">Ps.-Isidorus Hispalensis</author>
                            <title>De contemptu mundi libellus aureus</title>
                            <incipit xml:lang="la">O homo scito temetipsum quid <sic>scis</sic> scito cur ortus <sic>scis</sic> in quem usum genitus sis quare sis factus qua condicione sis editus</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">O homo scito temetipsum quid sis scito cur ortus sis in quem usum genitus sis quare sis factus qua conditione sis editus</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">nichil facias propter laudem et nichil propter temporalem opinionem sed propter vitam eternam. Amen</explicit>
                            <filiation>Die weit verbreitete und variant überlieferte Exzerptsammlung aus Isidorus Hispalensis: Synonyma, lib. II,2–98, findet sich textidentisch in dem Wöltingeroder Band <ref type="mss" cRef="1234-helmst">Cod. Guelf. 1234 Helmst.</ref>, 193r–200v; vgl. u. a. auch in <ref type="altMs">Ansbach, SB, Ms. lat. 4</ref>, 151vb–153rb (<bibl>
                                    <abbr>Ansbach 1</abbr>, 16</bibl>); <ref type="altMs">Greifswald, Geistliches Ministerium, V.E.72.</ref>, p. 1–9 (<bibl>
                                    <abbr>Greifswald</abbr>, 82</bibl>); <ref type="altMs">Mainz, StB, Hs. I 62</ref>, 22va–28ra (<bibl>
                                    <abbr>Mainz 1</abbr>, 124</bibl>); <ref type="altMs">Mainz, StB, Hs. I 192</ref>, 34v–41r (<bibl>
                                    <abbr>Mainz 2</abbr>, 182</bibl>); <ref type="altMs">Trier, StB, Hs. 204/1185 8°</ref>, 28v–40r (<bibl>
                                    <abbr>Trier 2,1</abbr>, 106f.</bibl>); <ref type="altMs">Uppsala, UB, C 200</ref>, 155r–157v (<bibl>
                                    <abbr>Uppsala</abbr> 2, 312</bibl>).</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck (unter diesem Titel, abweichend)</head>
                                <bibl>Sancti Isidori Hispalensis Opera omnia quae extant…, Parisiis 1601, 323A–329D, hier ab 325B;</bibl>
                                <bibl>weitere vgl. in <abbr>CC SL</abbr>, 111B, CXXII–CXXIX, dort 63–147 der authentische Text der Synonyma.</bibl>
                            </listBibl>
                        </msItem>
                        <msItem n="20">
                            <locus from="196v" to="198r">196v–198r</locus>
                            <title>Notae theologicae</title>
                            <note>Enthält folgende Abschnitte:</note>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="196v">196v</locus>
                                <title type="sub">De VII modis humanae mortalitatis nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Septem modis humana mortalitas delinquit videlicet per peccatum cogitacionis in corde</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Septem modis humana mortalitas delinquit videlicet per peccatum cogitationis in corde</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">delictum securitatis per negligenciam et per delictum malignitatis per invidenciam</explicit>
                                <note>Entnommen aus Innocentius III papa: Sermo XXXIII in festo beatissimae Mariae Magdalenae (S49).</note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 217, 557D–562C, hier 558D–559A.</bibl>
                                </listBibl>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 4, 45 Nr. 52.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de VII modis humanae mortalitatis</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#innocentius_iii_papa">Innocentius III papa</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Sermo XXXIII in festo beatissimae Mariae Magdalenae (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="196v" to="197r">196v–197r</locus>
                                <title type="sub">De signis conscientiae securae nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Nota ista sunt signa secure consciencie videlicet frequens displicencia et detestacio peccati tam proprii quam alieni</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Nota ista sunt signa securae conscientiae videlicet frequens displicentia et detestatio peccati tam proprii quam alieni</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">et vilescunt omnia homini delectabilia huius mundi et omnia eius penalia dulcia fiunt vel saltem levia et tollerabilia</explicit>
                                <note>Entnommen aus Matthaeus de Cracovia: Dialogus rationis et conscientiae de crebra communione, cap. VI.</note>
                                <filiation>In dieser Form auch in <ref type="altMs">Hannover, GWLB, Ms I 251a</ref>, 60v–61r (<bibl>
                                        <abbr>Hannover NLB 2</abbr>, 98</bibl>), vgl. dazu auch bei <ref type="mss" cRef="667-helmst">Cod. Guelf. 667 Helmst.</ref>, Teil II. Vgl. den vollständigen Text in <ref type="mss" cRef="712-helmst">Cod. Guelf. 712 Helmst.</ref>, 293r–307r, dort auch zu Parallelüberlieferung und Literatur.</filiation>
                                <listBibl>
                                    <head>Edition</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>M. z Krakowa <hi rend="normal">Opuscula theologica</hi>
                                        </abbr>, 367–409, hier 389.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de signis conscientiae securae</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#matthaeus_de_cracovia">Matthaeus de Cracovia</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Dialogus rationis et conscientiae de crebra communione (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="197r">197r</locus>
                                <title type="sub">De tribus exercendis amplectandisque nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Nota tria sunt nobis singulariter excercenda et amplectenda et summe desideranda: Primo desiderium proprii contemptus</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Nota tria sunt nobis singulariter excercenda et amplectønda et summe desideranda: Primo desiderium proprii contemptus</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">pro dilatacione cultus ac nominis Christi et ewangelice vite</explicit>
                                <note>Entnommen aus Vincentius Ferrerius: Tractatus de vita spirituali, cap. III.4.</note>
                                <filiation>In dieser Form auch in <ref type="altMs">Hannover, GWLB, Ms I 251a</ref>, 61r (<bibl>
                                        <abbr>Hannover NLB 2</abbr>, 98</bibl>).</filiation>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>Opuscula ascetica sancti Vincentii Ferrerii, editio nova curante <editor>M.-J. Rousset</editor>, Paris 1899, 9–100, hier 99.</bibl>
                                </listBibl>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Kaeppeli</abbr> 4034.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de disciplina claustrali</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#vincentius_ferrerius">Vincentius Ferrerius</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Tractatus de vita spirituali (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="197r" to="198r">197r–198r</locus>
                                <quote type="rubric" xml:lang="la">Ex sermone Odonis de passione in die parasceves</quote>
                                <note> (T26).</note>
                                <incipit xml:lang="la">Sed quare luget ecclesia hodie cum sit tam tanta celebritas nec sollempnia nec missam habeamus et ieiunemus et nos affligamus</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Sed quare luget ecclesia hodie cum sit tam tanta celebritas nec solemnia nec missam habeamus et ieiunemus et nos affligamus</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">cum iam spiritum in manus patris moriens traditurus esset voce magna clamavit et dixit: Consummatum est</explicit>
                                <filiation>Es handelt sich vermutlich um einen Auszug aus der 1331 an der päpstlichen Kurie gehaltenen Karfreitagspredigt des franziskanischen Generalministers Gerardus Odonis. Sie ist vollständig überliefert u. a. in <ref type="altMs">Kassel, ULBMB, 2° Ms. theol. 168</ref>, 44r–48v (<bibl>
                                        <abbr>Kassel 1,1</abbr>, 239</bibl>); <ref type="altMs">Wien, ÖNB, Cod. 4195</ref>, 10ra–13rb (vgl. die Literatur unten).</filiation>
                                <note>Der gesamte Text ist ungedruckt. </note>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr> 2, 178 Nr. 1;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>CALMA</abbr> 4, 287 Nr. 34;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <author>W. Duba</author>, <author>C. Schabel</author>, Introduction, in: Vivarium 47 (2009), 147–163, bes. 153f.;</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#gerardus_odonis" cert="medium">Gerardus Odonis</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Sermo in die parasceve (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="198r">198r</locus>
                                <title type="sub">De disciplina claustrali nota</title>
                                <incipit xml:lang="la">Pravorum vias toto annisu declinemus per semitas autem iustorum toto desiderio ambulemus</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Pravorum vias toto annisu declinemus per semitas autem iustorum toto desiderio ambulemus</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">tunc de fornace sumpti in palacio celestis regis angelis coequabimur. Qui enim monachi nuncupamur inter martires computamur <gap/>
                                    <note>Text bricht ab</note>.</explicit>
                                <note>Der letzte Satz wurde nachträglich radiert. Entnommen aus Honorius Augustodunensis: Speculum ecclesiae, Sermo in conventu fratrum (Schluss). </note>
                                <listBibl>
                                    <head>Druck</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>PL</abbr> 172, 807A–1108A, hier 1092B.</bibl>
                                </listBibl>
                                <listBibl>
                                    <head>Literatur zum Ausgangstext</head>
                                    <bibl>
                                        <abbr>
                                            <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 4, 122–132, hier 127 Nr. B.III.2;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Schneyer</abbr>, 2, 724 Nr. 65;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>Sharpe</abbr>, 181 Nr. 494.27;</bibl>
                                    <bibl>
                                        <abbr>CALMA</abbr> 6, 238f. Nr. 34.</bibl>
                                </listBibl>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Theologische Texte</term>
                                    <index>
                                        <term>Nota</term>
                                        <index>
                                            <term>de disciplina claustrali</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term type="author" ref="#honorius_augustodunensis">Honorius Augustodunensis</term>
                                    <index>
                                        <term type="title">Speculum ecclesiae (Ausz.)</term>
                                    </index>
                                </index>
                            </msItem>
                            <note> – <locus from="198v" to="204v">198v–204v</locus> leer. </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="mixed">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier und Pergament</material>
                                    </p>
                                    <p>Papier, in den gez. Lagen Nr. I–XII das jeweils äußerste und innerste Doppelbl. Pergament, in den Lagen Nr. XIII–XVII nur das innerste Doppelbl. Pergament.</p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber Reichsapfel</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZMA</abbr>
                                            <ref type="WZMA" target="http://www.wzma.at/6573">AT5000-544_229</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="WZMA" target="http://www.wzma.at/6574">AT5000-544_230</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1470–1480</date>). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darüber Blume</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE4860-Rep_V_18_240">DE4860-Rep_V_18_240</ref>
                                        </bibl> (<date>1479</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-68964">DE1335-PO-68964</ref>
                                        </bibl> (<date>1476</date>, auch unten in Teil III). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Krone, darüber Blume, Balken an Stange, darunter Antoniuskreuz oder T</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="IT1365-PO-68375">IT1365-PO-68375</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="IT1365-PO-68376">IT1365-PO-68376</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1476</date>). <watermark>Dreiberg, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz</watermark> (nicht nachweisbar).
									</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="204">204 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="24 30" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="15.5">15–15,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="11">10,5–11</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 24–30 Zeilen. 
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Regelmäßige schlaufenlose Bastarda von einer Hand, sog. "Schreibhand A", vgl. auch in <ref type="mss" cRef="620-helmst">Cod. Guelf. 620 Helmst.</ref>
                                </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden, vielfach mit vegetabilen Schaftaussparungen. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="1r">1r</locus> sekundäre Initiale <quote>E</quote> in Unzialform über 5 Zeilen, im purpurfarbenen Buchstabenkörper vegetabile, axialsymmetrisch angeordnete Schaftaussparungen (vgl. wiederum <ref type="mss" cRef="620-helmst">Cod. Guelf. 620 Helmst.</ref>). Analog gestaltete sekundäre Initialen siehe auch <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="14v">14v</locus> (sekundäre Initiale <quote>P</quote> über 4 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="22r">22r</locus> (sekundäre Initiale <quote>S</quote> über 6 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="36v">36v</locus> (sekundäre Initiale <quote>T</quote> über 4 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="73r">73r</locus> (sekundäre Initiale <quote>Q</quote> über 4 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="91v">91v</locus> (sekundäre Initiale <quote>Q</quote> über 4 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="102v">102v</locus> (sekundäre Initiale <quote>S</quote> über 4 Zeilen), <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                            <decoNote type="initial">
                                <p>
                                    <locus from="120r">120r</locus> (sekundäre Initiale <quote>S</quote> über 4 Zeilen) <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Initialen</term>
                                            <index>
                                                <term>sekundäre Initiale</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_708-helmst_II">
                    <msIdentifier>
                        <idno>II</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1465" notAfter="1470">1465–1470</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="205r" to="211r">205r–211r</locus>
                            <author ref="#ps-bernardus_claraevallensis">Ps.-Bernardus Claraevallensis</author>
                            <title>De meditatione passionis Christi per VII diei horas libellus</title>
                            <incipit xml:lang="la">
                                <ref type="biblical" cRef="Ps_118,164">Sepcies in die laudem dixi tibi</ref>. Rogasti me ut aliquem modum contemplandi in passione dei tibi monstrarem secundum septem horas diei</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">
                                    <ref type="biblical" cRef="Ps_118,164">Septies in die</ref>. Rogasti me ut aliquem modum contemplandi in passione dei tibi monstrarem secundum septem horas diei</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">et sedebis ibi iuxta eum ad monumentum scilicet domini nostri Ihesu Christi qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum Amen</explicit>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="419-helmst">Cod. Guelf. 419 Helmst.</ref>, 233rb–236rb; <ref type="mss" cRef="807-helmst">807 Helmst.</ref>, 57r–66r; <ref type="mss" cRef="50-2-aug-2f">50.2 Aug. 2°</ref>, 87vb–92ra.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 94, 561C–568C.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Janauschek</abbr>, VII Nr. 36;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 409;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Pour revaloriser Migne</hi>
                                    </abbr>, 53;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Distelbrink</abbr>, 155f. Nr. 161;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 1, 754–762, hier 759;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Divina officia</abbr>, 196–199 Nr. 35 (<author>P. Carmassi</author>, 199 Hs. genannt);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CPPM</abbr> 3084.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="211v" to="216v">211v–216v</locus> leer. </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturige Stange, darüber Buchstabe T</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="CH0780-PO-72516">CH0780-PO-72516</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE2910-PO-72526">DE2910-PO-72526</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1468</date>). </p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="12">12 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="15.5">15,5</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="34 36" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="16.5">16,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="11">10,5–11</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 34–36 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index> Regelmäßige Bastarda mit Schlaufen von einer Hand, vergrößerte schlaufenlose Bastarda als Auszeichnungsschrift.</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, Cadellen. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Cadellen</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_708-helmst_III">
                    <msIdentifier>
                        <idno>III</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1460" notAfter="1490">um 1475</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la" otherLangs=""/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="217r" to="270r">217r–270r</locus>
                            <author ref="#hugo_de_folieto">Hugo de Folieto</author>
                            <title>De claustro animae<note> (partim)</note>
                            </title>
                            <rubric xml:lang="la">In nomine domini Amen. Incipit claustrum anime</rubric>
                            <incipit xml:lang="la">Rogasti nos frater amantissime quatenus aliqua remedia spiritualis <sic>dilectionis</sic> fercula fratribus vobiscum commorantibus quererem ac propinarem</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Rogasti nos frater amantissime quatenus aliqua remedia spiritualis dilectionis fercula fratribus vobiscum commorantibus quaererem ac propinarem</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">nichil enim latet occultum in absconso mentis quod non in luce vere confessionis apparet</explicit>
                            <note>Der Auszug enthält den Prolog und die Bücher I,1–III,19; die Kapitelgliederung weicht z. T. erheblich von den Ausgaben ab. </note>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="122-helmst">Cod. Guelf. 122 Helmst.</ref>, 270rb-329ra; <ref type="mss" cRef="272-helmst">272 Helmst.</ref>, 28va-62vb; Auszüge in <ref type="mss" cRef="203-helmst">Cod. Guelf. 203 Helmst.</ref>, 160va; <ref type="mss" cRef="300-helmst">300 Helmst.</ref>, 61v; <ref type="mss" cRef="602-helmst">602 Helmst.</ref>, 152r–169r; <ref type="mss" cRef="1108-helmst">1108 Helmst.</ref>, 67r–74v, 39r–46v und 75r–84r (verbunden, in dieser Reihenfolge); <ref type="mss" cRef="71-8-aug-2f">71.8 Aug. 2°</ref>, 177rb–190rb; <ref type="mss" cRef="129c-extrav">129C Extrav.</ref>, 58ra–vb.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>Druck</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>VD16</abbr>
                                    <ref target="http://gateway-bayern.de/VD16+H+5839">H 5839</ref>;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>PL</abbr> 176, 1017B–1184A (nur lib. I–IV), hier bis 1121D.</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 5211;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Sicard <hi rend="normal">Iter victorinum</hi>
                                    </abbr>, 534–553;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 6, 351f. Nr. 3.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – Ohne Übergang oder Rubrik folgt direkt als Anhang: </note>
                        </msItem>
                        <msItem n="2">
                            <locus from="270r" to="283r">270r–283r</locus>
                            <author ref="#hugo_de_sancto_victore">Hugo de Sancto Victore</author>
                            <title>De institutione novitiorum</title>
                            <incipit xml:lang="la">Quia fratres largiente domino de vana huius seculi <sic>conversione</sic> per desiderium sanctum conversi estis</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Quia fratres largiente domino de vana huius saeculi conversione per desiderium sanctum conversi estis</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">fratres de sciencia et disciplina interim nos diximus bonitatem vero orate ut nobis det deus Amen</explicit>
                            <finalRubric xml:lang="la">
                                <sic>Explicit claustrum anime</sic>
                            </finalRubric>
                            <note>Die Kapitelgliederung weicht von den Ausgaben ab. </note>
                            <filiation>Zu Ausgaben und Literatur vgl. bei <ref type="mss" cRef="691-helmst">Cod. Guelf. 691 Helmst.</ref>, 222r–237r. </filiation>
                        </msItem>
                        <msItem n="3">
                            <locus from="283r" to="296r">283r–296r</locus>
                            <author ref="#bonaventura">Bonaventura</author>
                            <title>Soliloquium de quatuor mentalibus exercitiis<note> (recensio mutata breviataque quae 'Occupatio devotorum' codicibus nonnullis inscribitur)</note>
                            </title>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="283r" to="284r">283r–284r</locus>
                                <rubric xml:lang="la">Incipit occupacio devotorum</rubric>
                                <incipit xml:lang="la">Iste libellus de diversis dictis sanctorum extractus qui potest appellari occupacio devotorum habet in se quatuor distinctiones</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">Iste libellus de diversis dictis sanctorum extractus qui potest appellari occupatio devotorum habet in se quattuor distinctiones</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">ad deum querendum irritatur et qua ad divinum amorem vehementer accendunt</explicit>
                            </msItem>
                            <msItem rend="break">
                                <locus from="284r" to="296r">284r–296r</locus>
                                <title type="sub">Textus</title>
                                <incipit xml:lang="la">O anima mea converte radium contemplacionis tue ad tua interiora inferiora et superiora</incipit>
                                <index indexName="initien">
                                    <term xml:lang="la">O anima mea converte radium contemplationis tuae ad tua interiora inferiora et superiora</term>
                                </index>
                                <explicit xml:lang="la">siciat caro mea donec intrem in gaudium dei mei qui est trinus et unus benedictus in secula seculorum Amen</explicit>
                            </msItem>
                            <filiation>In dieser Textfassung auch in <ref type="mss" cRef="419-helmst">Cod. Guelf. 419 Helmst.</ref>, 303ra–312ra; <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 26v–47r; zum Standardtext mit Autornennung und korrektem Titel vgl. in <ref type="mss" cRef="900-helmst">Cod. Guelf. 900 Helmst.</ref>, 288r–345r.</filiation>
                            <listBibl>
                                <head>In dieser Form ungedruckt, Edition des vollständigen Textes</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bonaventurae opera</abbr> 8, 28–67 (XXXVIII Hs. genannt).</bibl>
                            </listBibl>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl>
                                    <abbr>Glorieux <hi rend="normal">Répertoire</hi>
                                    </abbr>, 2, 43 Nr. 305al;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Distelbrink</abbr>, 28 Nr. 23;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Mohan</abbr>, 153;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Bloomfield</abbr> 2150 und Suppl.;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>Cardelle <hi rend="normal">Dialoge</hi>
                                    </abbr>, 393–399 Nr. R27;</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>CALMA</abbr> 2, 456 Nr. 29.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="296v">296v</locus> leer.</note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="chart">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier</material>
                                    </p>
                                    <p>Wasserzeichen: <watermark>Dreiberg, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-151532">DE1335-PO-151532</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-151702">DE1335-PO-151702</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1476</date>), <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE8580-HAAB_Q_5_1">DE8580-HAAB_Q_5_1</ref>
                                        </bibl> (1472–1476). <watermark>Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber zweikonturiges Kreuz, darunter Krone</watermark>: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6405-PO-69266">DE6405-PO-69266</ref>
                                        </bibl>, <bibl>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE6405-PO-69269">DE6405-PO-69269</ref>
                                        </bibl> (beide <date>1476</date>).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="80">80 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="32 39" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="16">16</height>
                                            <width unit="cm" quantity="11">11</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, je nach Hand 32–39 Zeilen.
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="2">
                            <summary>
                                <index indexName="nasa">
                                    <term>Schriftarten</term>
                                    <index>
                                        <term>Gotische Schriften</term>
                                        <index>
                                            <term>Bastarda</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </index>Regelmäßige schlaufenlose Bastarda von zwei Händen, </summary>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 1: <locus from="217r" to="283r">217r–283r</locus>. </p>
                            </handNote>
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>Hand 2, sog. "Schreibhand A" (wie Teil I und IV): <locus from="283r" to="296r">283r–296r</locus>. </p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
                <msPart xml:id="_708-helmst_IV">
                    <msIdentifier>
                        <idno>IV</idno>
                    </msIdentifier>
                    <head>
                        <origDate notBefore="1460" notAfter="1490">um 1475</origDate>
                    </head>
                    <msContents>
                        <textLang mainLang="la"/>
                        <msItem n="1">
                            <locus from="297r" to="308r">297r–308r</locus>
                            <author ref="#johannes_rode">Johannes Rode</author>
                            <title>Exercitium noviciorum circa horas canonicas</title>
                            <incipit xml:lang="la">Ut noviciorum occupacio habeatur quo meditacionis tempus divino cultui deputatum fructuose expendat sunt sequencia temporibus et locis oportunis cordialiter pertractanda</incipit>
                            <index indexName="initien">
                                <term xml:lang="la">Ut noviciorum occupatio habeatur quo meditationis tempus divino cultui deputatum fructuose expendat sunt sequentia temporibus et locis opportunis cordialiter pertractanda</term>
                            </index>
                            <explicit xml:lang="la">honor virtus et fortitudo sit tibi Christo crucifixo excellentissimo creatori largifico redemptori et magnifico benefactori meo per infinita seculorurn secula Amen</explicit>
                            <filiation>Auch in <ref type="mss" cRef="783-helmst">Cod. Guelf. 783 Helmst.</ref>, 47r–60v; <ref type="mss" cRef="900-helmst">900 Helmst.</ref>, 1r–15r; <ref type="mss" cRef="1234-helmst">1234 Helmst.</ref>, 157r–176r. </filiation>
                            <note>Ungedruckt.</note>
                            <listBibl>
                                <head>Literatur</head>
                                <bibl xml:id="opac_211877565">
                                    <author>P. Becker</author>, Das monastische Reformprogramm des Johannes Rode, Abtes von St. Matthias in Trier. Ein darstellender Kommentar zu seinen Consuetudines, Münster/Westf. 1970 (Beiträge zur Geschichte des alten Mönchtums und des Benediktinertums 30), 40–44 (ohne Kenntnis dieser Hs.);</bibl>
                                <bibl>
                                    <abbr>
                                        <hi rend="sup">2</hi>VL</abbr> 8, 128–135, hier 131 Nr. II.2.</bibl>
                            </listBibl>
                            <note> – <locus from="308v">308v</locus> mit Ausnahme des oben zitierten Besitzvermerks leer. </note>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="codex">
                            <supportDesc material="mixed">
                                <support>
                                    <p>
                                        <material>Papier und Pergament</material>
                                    </p>
                                    <p>Papier, das jeweils äußerste und innerste Doppelbl. der Lage Pergament.</p>
                                    <p>Wasserzeichen: <bibl>
                                            <abbr>WZIS</abbr>
                                            <ref type="wzis" cRef="DE1335-PO-68964">DE1335-PO-68964</ref>
                                        </bibl> (<date>1476</date>, auch oben in Teil I).</p>
                                </support>
                                <extent>
                                    <measure type="leavesCount" quantity="12">12 Bl.</measure>
                                    <dimensions type="leaf" unit="cm">
                                        <height unit="cm" quantity="21.5">21,5</height>
                                        <width unit="cm" quantity="16">16</width>
                                    </dimensions>
                                </extent>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout columns="1" writtenLines="28 30" ruledLines="0">
                                    <p>
                                        <dimensions type="written" unit="cm">
                                            <height unit="cm" quantity="15.5">15–15,5</height>
                                            <width unit="cm" quantity="10.5">10,5</width>
                                        </dimensions>, einspaltig, 28–30 Zeilen. 
								</p>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc hands="1">
                            <handNote script="bastarda" medium="ink" scope="sole">
                                <p>
                                    <index indexName="nasa">
                                        <term>Schriftarten</term>
                                        <index>
                                            <term>Gotische Schriften</term>
                                            <index>
                                                <term>Bastarda</term>
                                            </index>
                                        </index>
                                    </index>Regelmäßige schlaufenlose Bastarda von der "Schreibhand A" (s. oben).</p>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote type="rubric">
                                <p>Rubriziert, rote Lombarden. <index indexName="nasa">
                                        <term>Buchschmuck</term>
                                        <index>
                                            <term>Lombarden</term>
                                        </index>
                                    </index>
                                </p>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                </msPart>
            </msDesc>
        </body>
    </text>
</TEI>