de :: en
Permalink: PURL

Suche

Anzeigen als: OAI :: XML :: Print

Beschreibung der Handschrift Lübeck, Stadtbibliothek, Ms. theol. lat. 2° 106
Die mittelalterlichen Handschriften der Stadtbibliothek Lübeck, beschrieben von Kerstin Schnabel (in Bearbeitung)
Gefördert durch die Deutsche Forschungsgemeinschaft im Rahmen des Programms Digitalisierung und Erschließung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung

Theologische Sammelhandschrift

Papier — II, 193 Bl. (zuzügl. 50 Bl. Druckschriften) — 32 × 21 cm — Lübeck — 1464–1469

Wasserzeichen: Dreiberg mit einkonturiger Stange und Blume: WZIS DE5025-tl106_2, WZIS DE5025-tl106_12 (identisch mit WZIS DE0960-Mgf696_295, 15. Jh., sowie vier Varianten von ca. 1461). Dreiberg mit zweikonturiger Stange und einfachem lateinischem Kreuz: WZIS DE5025-tl106_3, WZIS DE5025-tl106_7, WZIS DE5025-tl106_14, WZIS DE5025-tl106_19, WZIS DE5025-tl106_111, WZIS DE5025-tl106_113. Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange mit lateinischem Kreuz und Stern: WZIS DE5025-tl106_37, WZIS DE5025-tl106_45, WZIS DE5025-tl106_76, WZIS DE5025-tl106_172. Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange mit Blume: WZIS DE5025-tl106_87. Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, einkonturiger Stange und Stern: WZIS DE5025-tl106_I (Variante von WZIS DE5025-tl116_182, 1464–1474, WZIS DE5025-tl121_21, um 1465, und WZIS DE5025-tl131_102, um 1465). Waage, Schalen gerade und dreiecksförmig: WZIS DE5025-tl106_157, WZIS DE5025-tl106_179. Lagen: 4 VI (48). VI–11 (49). 5 VI (109). VIII (125). 3 VI (161). VIII (179). VI+2 (193). Bleistiftfoliierung 1–193 (20. Jh.). Vorderes und hinteres Vorsatz mit römischer Zählung. Bl. 121 mit großflächigem Tintenfleck. Schriftraum: 24–25 × 15–16 cm. 42–48 Zeilen. Zwei Spalten. Von neun Händen in Bastarda geschrieben. Hand 1: 1ra–49vb, 56va–61rb und 162ra–172vb von Hinricus Moller geschrieben, Hand 2: 50ra–56va, Hand 3: 61va–67rb, Hand 4: 67va–72vb, Hand 5: 74ra–101rb, Hand 6: 101rb–109vb von 1469, Hand 7: 110ra–161vb, Hand 8: 172vb–179vb, Hand 9: 189vb–191ra. Rote Lombarden über zwei Zeilen, teilweise fehlend. Rubriken und Kapitelzählung in roter Tinte. Nicht durchgängig rubriziert.

Spätgotischer Holzdeckeleinband mit braunem Lederüberzug, berieben und mit Fehlstellen. Streicheisenlinien. Einzelstempel der Werkstatt "Lübeck Antoniter-Werkstatt I" (EBDB w001549): Schwan: EBDB s008620. Greif, steigend/springend: EBDB s004884. Greif, steigend/springend: EBDB s015051. Auf dem VD mittig das Supralibros der Stadtbibliothek mit überlagertem Schwert und Rad aus dem 17. Jh. Links oben ein Papierschild aus russischer Zeit mit den Maßen 3,8 × 5 cm, mit der Aufschrift 21613 (brauner Buntstift), durchgestrichen und ersetzt durch 22860 (Bleistift). Flache Hohlbuckel mit einem Durchmesser von 1,8 cm, auf dem VD vier (Mitte fehlend), auf dem HD fünf. Zwei Hakenschließen mit Fensterlagern; Haken, Riemen und Gegenbleche erneuert. Eck- und Kantenbeschläge. Vier Doppelbünde, oben und unten einfache Kapitalbünde. Restauriert, der Bericht in Kiste 41 der Stadtbibliothek. Zwei Pergamentstreifen vom VD und HD entfernt und mitgeheftet. Rückenleder erneuert und mit dem alten beklebt. Papierschilder vom Rücken entfernt.

Herkunft: Die Handschrift entstand zwischen 1464 (47r) und 1469 (109v). Auch die Wasserzeichen der Motivgruppen in annährend gleicher Größe sprechen für diesen Zeitraum. Gebunden wurde sie nach 1471 (Druckjahr). Durch die Textparallelen mit zwei teilweise in Lübeck geschriebenen Handschriften ist als Entstehungsort Lübeck anzunehmen. Auf Iv möglicherweise der Preis VI mr. Auf dem hinteren Vorsatz von zeitgenössischer Hand Yochim Doeyst. Er ist nicht näher nachweisbar. — Die Handschrift gehörte zum Buchbestand von St. Marien, das entsprechende Besitzkennzeichen auf dem Kopfsteg von Fol. 1r sowie die Signatur G. Im Katalog des Johannes Kirchmann, Zugangsbuch der Stadtbibliothek Lübeck bis 1641 (Ms. Lub. 2° 682), 33v Nr. 177, unter der Signatur G und dem Titel Semita salutis una cum aliis tractatibus quorum catalogus in frontispicio libri extat. Johannis Gersonis tractatus de trahendis ad Christum parvulis. Excusus Norimberg. Hugonis de Novo Castro tractatus de victoria Christi contra antichristum Ao 1471. Nicolai de Cusa conjectura de ultmis diebus mundi. Excusus. — Um 1620 kam der Band in die Stadtbibliothek. Zusammen mit anderen Handschriften wurde er 1944 kriegsbedingt in ein Salzbergwerk bei Bernburg/Saale ausgelagert und nach Kriegsende in die UdSSR nach Leningrad transportiert. Für die spätere Verwahrung im Russischen Staatlichen Archiv Alter Akten in Moskau spricht das Papierschild auf dem VD. Seit 1990 ist die Handschrift zurück in Lübeck. Auf dem neuen Vorsatz weitere Papierschilder bzw. Zettel: Titelschild 4,5 × 4 cm, Aufschrift nur noch rudimentär lesbar. Signaturschild 2 × 3 cm, Aufschrift Ms. theol. lat. 106 in schwarzer Tinte (20. Jh.). 4,5 × 5,5 cm, beschrieben mit den bibliographischen Angaben der Drucke. Altsignaturen auf Iv S\S 3 44. G III 19 (schwarze Tinte), 79 und L 4020V beide mit Bleistift. Querovaler Stempel der Stadtbibliothek auf Fol. 1r.

Weber Catalogus, 259–265. — Schweitzer Bestände, 272.

Iv Registrum. In presenti libro continentur tractatus infrascripti. Semita salutis. Epistola Cirilli ad Augustinum … — … Tractatulus domini Nicolai de Clusa de novissimis temporibus. Die letzten drei aufgeführten Traktate sind gedruckt.

1ra–47rb Semita salutis. (1ra–1vb) Prohoemium. Incipit semita salutis. Perfice gressus meos in semitis tuis [Ps 16,5]. Ita scribit Ps. XVI fratres karissimi quia nos exules ob prothoplastorum prevaricationem a prima paradisi … — … quod nobis preparare dignetur Ihesus Christus via veritas et vita [Io 14,6]. Qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum. (1vb–2rb) Prologus. Incipit prologus. Dilige fuge tace pulvis mansuesce pro pace … — … a quo cuncta profluunt fontaliter et emanant incessanter scaturiando [!] cui laus et perhennis gloria. Amen. Vgl. am Anfang Walther II 5741. Danach eine Auflistung der 16 passus, die im folgenden abgehandelt werden. (2ra–46vb) Textus. Capitulum primum. Primus passus in semita salutis est dilectio et tangitur in hoc verbo … — … cum toto cetu electorum ut eum qui est via veritas et vita cernere collaudare et perfrui valeamus per secula infinita. Amen. (46vb–47rb) Registrum. Registrum super predicta. Primus passus est de dilectione dei … — … De laude civitate superne Iherusalem. Expliciunt capitula 100 videlicet 30 ut decalogum et fidem sancte trinitatis servantes cum fide recta spe firma caritate que perfecta ad centesimum perfectionis omnium electorum feliciter pervenire valeamus. Amen. Et finitus est liber iste qui dicitur semita salutis per me Hinricum Moller clericum Lubicensis diocesis anno domini 1464 quo videlicet anno fuerat pestilencia inexplicabilis per omnia regna terrarum. Ein Hinricus Moller aus Lübeck ist 1457 an der Universität in Rostock nachweisbar, Matrikel Rostock, 113. Er war Vikar und Dienstagsprediger am Dom, siehe UBBL 2471/300. Auch in Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. qu. 360, 1r–103r (Berlin 1,2, 200) von Christian Valli in Lübeck geschrieben. Ungedruckt.

47va–49vb Ps.-Cyrillus: Epistula ad Augustinum de miraculis Hieronymi (Epistola app. 19, 1–3). [V]enerabili viro episcoporum eximio Augustino Yponensi presuli Cyrillus Ierosolimitanus pontifex et omnium sacerdotum infimus. Illius sequi vestigia cuius in terris sanctitas radiare non cessat … — … in cuius etiam ecclesie cimisterio hominum illorum trium qui eadem hora sunt mortui fuerunt corpora tumulata etc. Et sic est finis huius epistole. Vollständig in Ms. theol. lat. 2° 112, 58vb–61vb. Druck: PL 22, 289–297; 33, 1126–1132. Literatur: BHL 3868 cap. 1–3. CPL 367. CPPM 145 (19). Kurz 5/1, 361–365. Kurz 5/2, 261 (diese Hs.). BHM 903.

50ra–56va Ps.-Bernardus Claraevallensis, Ps.-Hugo de Sancto Victore: Meditationes piissimae de cognitione humanae conditionis (Tractatus de interiori homine). Incipit soliloquium beati Bernardi de ymagine trinitatis. Capitulum primum. Multi multa sciunt et seipsos nesciunt alios inspiciunt et seipsos deserunt … — … ut post tempora huius vite videas solem iusticie regem glorie in decore suo qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen. Expliciunt soliloquia vel meditationes beati Bernardi. Auch in Ms. theol. lat. 2° 64, 238v–252r, unvollständig in Ms. theol. lat. 2° 90, 169rb–174ra. Druck: PL 184, 485–508. Literatur: Bloomfield 3126 und Suppl. Glorieux Pour revaloriser Migne, 71. 2VL 1, 754–762, hier 758. Janauschek, VII Nr. 47. R. Bultot, Les "Meditationes" Pseudo-Bernardines sur la connaissance de la condition humaine, in: Sacris Erudiri 15 (1964), 256–291 und 16 (1965), 425–427.

56va–60vb Ps.-Aurelius Augustinus: Soliloquium animae ad deum. Soliloquium Augustini de dulcedine dei. Capitulum primum. Cognoscam te domine cognitorem meus cognoscam te virtus anime mee … — … sed iubilare facis omnia ossa mea et reviviscere facis ut aquile canos meos … omnis clementia sit deo patri et filio et spititui sancto. Amen. Explicit soliloquium Augustini. Auch in Ms. theol. lat. 2° 90, 189va–207ra. Druck: PL 40, 863–898. Literatur: Kurz 5/1, 217–220. Kurz 5/2, 261 (diese Hs.). Glorieux Pour revaloriser Migne, 28. CPPM 2 Nr. 3071.

60ra–61rb Sermo de dedicatione ecclesiae. De dedicatione ecclesie sermo. Domus mea domus [Lc 19,46]. Ysa 56 Math 21 Marci 11 Luce 19. Augustinus: Quocienscumque fratres karissimi altaris vel templi festivitatem colimus si fideliter et diligenter attendimus … — … Require in sermo ibidem et si placet require in semita salutis. Rogemus Ihesum Christum filium virginis etc. Ähnliche Initien bereits nachgewiesen.

61va–67rb Henricus de Frimaria senior: Tractatus de instinctibus. Semen cecidit [Lc 8,8]. Licet verbum propositum exponatur per Christum … — … quam coronam nobis in presenti per suam gratiam mereri concedat qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum Amen. Druck: Der Traktat Heinrichs von Friemar über die Unterscheidung der Geister, lateinisch-mittelhochdeutsche Textausgabe mit Untersuchung, bearb. von R. G. Warnock und A. Zumkeller, Würzburg 1977 (Cassiciacum 32), 152–234. Literatur: CALMA 5, 396f., Nr. 6. 2VL 3, 733f. Zumkeller Nr. 307. Bloomfield 5400. Stroick, 36f.

67va–72vb Marquard von Lindau: Tractatus de poenis inferni. Circa penarum infernalium tractatulum subsequens monetur auctoritas. Querebant eum inter cognatos [Lc 2,44]. Quamvis verbum est benedictum de benedicta et intemerata matre et virgine … — … gloria ista mala divina gracia adiuvante vincamus. Amen. Auch in Ms. theol. lat. 2° 81, 44vb–55rb. Ungedruckt. Literatur: 2VL 6, Sp. 115. O. Bonmann, Marquard von Lindau und sein literarischer Nachlaß, in: Franziskanische Studien 21 (1934), 315–343, hier 331. Mohan, 309. – 73r–v leer.

74ra–85vb Hugo de Sancto Victore: De tribus diebus. Hugo de Sancto Victore. Verbum bonum et vita sapiens que mundum istum fecit contemplato mundo conspicitur … — … quia sextus dies ad laborem septimus ad requiem octavus pertinet ad resurrectionem. Deo gracias. Druck: PL 176, 811–838. CC CM 177, 3–70. Literatur: Stegmüller RB 3789 (mit dem Initium der Drucke). Goy Hugo von St. Viktor, 98–115 Nr. 2.2.3.5. Sicard Iter victorinum, 175–182. CALMA 6, 409 Nr. 32.

86ra–109vb Jacobus de Paradiso: De potestate daemonum, de arte magica, superstitionibus et illusionibus eorum. Doctrinis variis et peregrinis nolite abduci [Hbr 13,9]. Hec doctrina apostolica et saluberrima hortatur fideles ut repudiatis hiis que sane doctrine adversantur … — … ambulare possimus ad ipsum qui via est veritas et vita Ihesum Christum qui super omnia deus benedictus in secula. Amen. Anno Mo CCCCo LXIXo etc. Ungedruckt. Auch in Ms. theol. lat. 2° 109, XXIvb–XXXIIvb. Literatur: Fijałek 2, 280f. Meier Werke, 28f. Nr. 26 (Hs. genannt). Mertens, 278 Nr. 26. Porębski Opuscula, 71f. Nr. 66. Porębski Poglądy, 74 Nr. 36.

110ra–125rb Jacobus de Paradiso: De contemptu mundi. [N]on incassum discipulus ille quem diligebat lhesus in cena supra pectus eius recubuit Iohannes filius Zebedei … — … ignem mittere in terram et quid volo nisi ut ardeat [Lc 12,49]. Quod nobis prestare dignetur ipse qui hoc dixit lhesus per secula benedictus. Amen etc. Ungedruckt. Literatur: Bloomfield 3277. Fijałek 2, 277. Meier Werke, 45f. Nr. 49 (Hs. genannt). Mertens, 42, 280 Nr. 26. Porębski Opuscula, 53f. Nr. 35. Porębski Poglądy, 72 Nr. 22. – 125v leer.

126r–161vb Conradus de Brundelsheim: Sermones quadragesimales. (126r) Dominica in quinquagesima (T18). [S]anctificate ieiunium [Ioel 1,14]. Dicit Gregorius: Sanctificare ieiunium est adiunctis aliis bonis dignam deo abstinentiam carnis ostendere … (160ra–161vb) Feria quarta post quinquagesima (T18/4). [E]go cum ancillis meis [Esth 4,16]. Dicit philosophus: Omne bonum in commune adductum pulchrius elucescit … — … expedire ad laudem et gloriam domini nostri Ihesu Cristi qui est benedictus et glorificatus in secula seculorum. Literatur: Schneyer 1, 722 f. Nr. 75–93.

162ra–163vb De septem columnis beatae Mariae virginis. Incipit tractatulus de septem columpnis beate virginis qui sunt septem dona spiritus sancti que perficiunt septem virtutes qui per sua septem verba in ewangelio ab ea prolata conprobantur in ea fuisse. Sapientia edificavit [Prv 9,1]. Experientia docet cum aliquis potens rex divinus in aliquo loco habitare … — … prestante et donante precibus et meritis eiusdem virginis domino nostro Ihesu Christo in eternum benedicto. Amen.

163vb–169vb Tractatus qualiter virgo Maria superat septem vitia diaboli per octo beatitudines Christi. Incipit tractatus qualiter virgo Maria superat septem vitia diaboli per octo beatitudines Christi nobis exemplum ut et nos ita faciamus. Sequitur ergo prologus super eodem. (163vb–164rb) Prologus. Ipsa conteret caput tuum [Gn 3,15]. Qui legerunt Genesim 3o capitulo et lectum intellexerunt sciunt secundum katholicos et communiter omnes doctores nostros hic predictum fuisse in penam diaboli de virgine Maria … — … et potissime nostre emendationis. (164va–169vb) Textus. Primum igitur caput diaboli et principale inter omnia vicia est superbia … — … quod nobis rite agere concedat filius virginis in eternum cum patre et spiritu sancto benedictus. Amen.

169va–172va Tractatus de septem operibus misericordiae beatae Mariae virginis. (169va–b) Prologus. Incipit tractatus de septem operibus misericordie beate Marie semper virginis tam corporalibus quam spiritualibus nobis in exemplum ut et nos ea habeamus. Multe misericordie omnibus invocantibus te [Ps 85,5]. Sicud misericordissimum dominum habemus cuius misericordia est super omnia opera eius … — … et mater nostra regina celorum misericordes sunt. (169vb–172va) Textus. Quid sit misericordia. Primo igitur videndum est quid sit miseriscordia … — … et sic exercemus opera misericordie et intrabimus in requiem dominj nostri quod nobis prestet misericors Ihesus Christus per interventum misericordissime matris sue. Amen. Auch in Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. oct. 175, 120r–130v (ManuMed 31101944) von dem Priester Christian Valli in Lübeck geschrieben.

172va–179vb De septem tristitiis beatae Mariae virginis. Tristis est anima mea [Mt 26,38]. Ita habetur Mat. XXVI. Hec verba dixit Christus quando imminebat ei passio quam voluntarie et libenter suscepit pro nobis … — … ad consolationem spiritus sancti et eterne gaudia perveniere mereamus. Amen. Finit feliciter. Bisher nicht nachgewiesen.

180ra–184va Tractatus de septem gaudiis terrenis beatae Mariae virginis. Incipit tractatus de septem gaudiis terrenis beate Marie virginis. Capitulum primum. Secundum multitudinem dolorum meorum [Ps 93,19]. Convenientissime hec verba potuit proferre gloriosa genitrix dei virgo Maria … — … de quo loquimur virgo Maria inventrix gratie impetrare dignetur a filio suo domino nostro Ihesu Christo in eternum benedicta. Amen.

184va–189vb Tractatus de septem gaudiis caelestibus beatae Mariae virginis. (184va–b) Restat igitur sicut promissum est post septem terrena gaudia aliqua proponere de gaudiis celestibus totidem scilicet septem … — … ac devote meditari veleant gaudia eius beata ect. Sequitur aliud. (184va–189vb) Primum igitur gaudium celeste potest sumi quantum ad modum eius assumptionis et etiam veneracionis … — … quod nobis concedat precibus et meritis beatissime virginis pater et filius et spiritus sanctus semper benedictus. Amen.

189vb–191ra Sermo ex opere 'Paratus'. Sermo de praesentatione Mariae. De presentatione gloriose virginis. Ponite arcam [II Ch 35,3]. Scribuntur verba hec originaliter II Paralip. XXXV et fuerunt verba visionis Josie regis boni ad summi templi Levitas veteris testamenti quos arcam in dei templum presentareSchneyer 4, 544 Nr. 252. – 191v–193v leer.

[194r–203v] Johannes Gerson: De parvulis ad Christum trahendis. Nürnberg: [Johann Sensenschmidt, um 1470]. GW 10797. I.-K. 512.

[204r–243v] Hugo de Novo Castro: De victoria Christi contra Antichristum. Daran Nicolaus de Cusa: De ultimis diebus mundi. [Nürnberg: Johann Sensenschmidt], 1471. GW 13566. I.-K. 642.


Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der mittelalterlichen Handschriften in der Stadtbibliothek Lübeck.
Dieses Dokument steht unter einer Creative Commons Namensnennung-Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 Deutschland Lizenz (CC BY-SA). Für die Nutzung weiterer Daten wie Digitalisaten gelten gegebenenfalls andere Lizenzen. Vgl. die Nutzungshinweise der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel.