Gefördert durch die Deutsche Forschungsgemeinschaft im Rahmen des Programms Digitalisierung und Erschließung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung
Theologische Sammelhandschrift
Papier — II, 193 Bl. (zuzügl. 50 Bl. Druckschriften) — 32 × 21 cm — Lübeck — 1464–1469
Wasserzeichen: Dreiberg mit einkonturiger Stange und Blume: DE5025-tl106_2, DE5025-tl106_12 (identisch mit DE0960-Mgf696_295, 15. Jh., sowie vier Varianten von ca. 1461). Dreiberg mit zweikonturiger Stange und einfachem lateinischem Kreuz: DE5025-tl106_3, DE5025-tl106_7, DE5025-tl106_14, DE5025-tl106_19, DE5025-tl106_111, DE5025-tl106_113. Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange mit lateinischem Kreuz und Stern: DE5025-tl106_37, DE5025-tl106_45, DE5025-tl106_76, DE5025-tl106_172. Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange mit Blume: DE5025-tl106_87. Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, einkonturiger Stange und Stern: DE5025-tl106_I (Variante von DE5025-tl116_182, 1464–1474, DE5025-tl121_21, um 1465, und DE5025-tl131_102, um 1465). Waage, Schalen gerade und dreiecksförmig: DE5025-tl106_157, DE5025-tl106_179. Lagen: 4 VI (48). VI–11 (49). 5 VI (109). VIII (125). 3 VI (161). VIII (179). VI+2 (193). Bleistiftfoliierung 1–193 (20. Jh.). Vorderes und hinteres Vorsatz mit römischer Zählung. Bl. 121 mit großflächigem Tintenfleck. Schriftraum: 24–25 × 15–16 cm. 42–48 Zeilen. Zwei Spalten. Von neun Händen in Bastarda geschrieben. Hand 1: 1ra–49vb, 56va–61rb und 162ra–172vb von Hinricus Moller geschrieben, Hand 2: 50ra–56va, Hand 3: 61va–67rb, Hand 4: 67va–72vb, Hand 5: 74ra–101rb, Hand 6: 101rb–109vb von 1469, Hand 7: 110ra–161vb, Hand 8: 172vb–179vb, Hand 9: 189vb–191ra. Rote Lombarden über zwei Zeilen, teilweise fehlend. Rubriken und Kapitelzählung in roter Tinte. Nicht durchgängig rubriziert.
Spätgotischer Holzdeckeleinband mit braunem Lederüberzug, berieben und mit Fehlstellen. Streicheisenlinien. Einzelstempel der Werkstatt "Lübeck Antoniter-Werkstatt I" ( w001549): Schwan: s008620. Greif, steigend/springend: s004884. Greif, steigend/springend: s015051. Auf dem VD mittig das Supralibros der Stadtbibliothek mit überlagertem Schwert und Rad aus dem 17. Jh. Links oben ein Papierschild aus russischer Zeit mit den Maßen 3,8 × 5 cm, mit der Aufschrift 21613 (brauner Buntstift), durchgestrichen und ersetzt durch 22860 (Bleistift). Flache Hohlbuckel mit einem Durchmesser von 1,8 cm, auf dem VD vier (Mitte fehlend), auf dem HD fünf. Zwei Hakenschließen mit Fensterlagern; Haken, Riemen und Gegenbleche erneuert. Eck- und Kantenbeschläge. Vier Doppelbünde, oben und unten einfache Kapitalbünde. Restauriert, der Bericht in Kiste 41 der Stadtbibliothek. Zwei Pergamentstreifen vom VD und HD entfernt und mitgeheftet. Rückenleder erneuert und mit dem alten beklebt. Papierschilder vom Rücken entfernt.
Herkunft: Die Handschrift entstand zwischen 1464 (47r) und 1469 (109v). Auch die Wasserzeichen der Motivgruppen in annährend gleicher Größe sprechen für diesen Zeitraum. Gebunden wurde sie nach 1471 (Druckjahr). Durch die Textparallelen mit zwei teilweise in Lübeck geschriebenen Handschriften ist als Entstehungsort Lübeck anzunehmen. Auf Iv möglicherweise der Preis VI mr. Auf dem hinteren Vorsatz von zeitgenössischer Hand Yochim Doeyst. Er ist nicht näher nachweisbar. — Die Handschrift gehörte zum Buchbestand von St. Marien, das entsprechende Besitzkennzeichen auf dem Kopfsteg von Fol. 1r sowie die Signatur G. Im Katalog des Johannes Kirchmann, Zugangsbuch der Stadtbibliothek Lübeck bis 1641 (Ms. Lub. 2° 682), 33v Nr. 177, unter der Signatur G und dem Titel Semita salutis una cum aliis tractatibus quorum catalogus in frontispicio libri extat. Johannis Gersonis tractatus de trahendis ad Christum parvulis. Excusus Norimberg. Hugonis de Novo Castro tractatus de victoria Christi contra antichristum Ao 1471. Nicolai de Cusa conjectura de ultmis diebus mundi. Excusus. — Um 1620 kam der Band in die Stadtbibliothek. Zusammen mit anderen Handschriften wurde er 1944 kriegsbedingt in ein Salzbergwerk bei Bernburg/Saale ausgelagert und nach Kriegsende in die UdSSR nach Leningrad transportiert. Für die spätere Verwahrung im Russischen Staatlichen Archiv Alter Akten in Moskau spricht das Papierschild auf dem VD. Seit 1990 ist die Handschrift zurück in Lübeck. Auf dem neuen Vorsatz weitere Papierschilder bzw. Zettel: Titelschild 4,5 × 4 cm, Aufschrift nur noch rudimentär lesbar. Signaturschild 2 × 3 cm, Aufschrift Ms. theol. lat. 106 in schwarzer Tinte (20. Jh.). 4,5 × 5,5 cm, beschrieben mit den bibliographischen Angaben der Drucke. Altsignaturen auf Iv S\S 3 44. G III 19 (schwarze Tinte), 79 und L 4020V beide mit Bleistift. Querovaler Stempel der Stadtbibliothek auf Fol. 1r.
, 259–265. — , 272.
Iv Registrum. ›In presenti libro continentur tractatus infrascripti‹. Semita salutis. Epistola Cirilli ad Augustinum … — … Tractatulus domini Nicolai de Clusa de novissimis temporibus. Die letzten drei aufgeführten Traktate sind gedruckt.
1ra–47rb Semita salutis. (1ra–1vb) Prohoemium. ›Incipit semita salutis‹. Perfice gressus meos in semitis tuis [Ps 16,5]. Ita scribit Ps. XVI fratres karissimi quia nos exules ob prothoplastorum prevaricationem a prima paradisi … — … quod nobis preparare dignetur Ihesus Christus via veritas et vita [Io 14,6]. Qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum. (1vb–2rb) Prologus. ›Incipit prologus‹. Dilige fuge tace pulvis mansuesce pro pace … — … a quo cuncta profluunt fontaliter et emanant incessanter scaturiando [!] cui laus et perhennis gloria. Amen. Vgl. am Anfang Walther II 5741. Danach eine Auflistung der 16 passus, die im folgenden abgehandelt werden. (2ra–46vb) Textus. ›Capitulum primum‹. Primus passus in semita salutis est dilectio et tangitur in hoc verbo … — … cum toto cetu electorum ut eum qui est via veritas et vita cernere collaudare et perfrui valeamus per secula infinita. Amen. (46vb–47rb) Registrum. ›Registrum super predicta‹. Primus passus est de dilectione dei … — … De laude civitate superne Iherusalem. Expliciunt capitula 100 videlicet 30 ut decalogum et fidem sancte trinitatis servantes cum fide recta spe firma caritate que perfecta ad centesimum perfectionis omnium electorum feliciter pervenire valeamus. Amen. Et finitus est liber iste qui dicitur semita salutis per me Hinricum Moller clericum Lubicensis diocesis anno domini 1464 quo videlicet anno fuerat pestilencia inexplicabilis per omnia regna terrarum. Ein Hinricus Moller aus Lübeck ist 1457 an der Universität in Rostock nachweisbar, Matrikel Rostock, 113. Er war Vikar und Dienstagsprediger am Dom, siehe 2471/300. Auch in Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. qu. 360, 1r–103r (, 200) von Christian Valli in Lübeck geschrieben. Ungedruckt.
47va–49vb : Epistula ad Augustinum de miraculis Hieronymi (Epistola app. 19, 1–3). [V]enerabili viro episcoporum eximio Augustino Yponensi presuli Cyrillus Ierosolimitanus pontifex et omnium sacerdotum infimus. Illius sequi vestigia cuius in terris sanctitas radiare non cessat … — … in cuius etiam ecclesie cimisterio hominum illorum trium qui eadem hora sunt mortui fuerunt corpora tumulata etc. ›Et sic est finis huius epistole‹. Vollständig in Ms. theol. lat. 2° 112, 58vb–61vb. Druck: 22, 289–297; 33, 1126–1132. Literatur: 3868 cap. 1–3. 367. 145 (19). , 361–365. , 261 (diese Hs.). 903.
50ra–56va , : Meditationes piissimae de cognitione humanae conditionis (Tractatus de interiori homine). ›Incipit soliloquium beati Bernardi de ymagine trinitatis. Capitulum primum‹. Multi multa sciunt et seipsos nesciunt alios inspiciunt et seipsos deserunt … — … ut post tempora huius vite videas solem iusticie regem glorie in decore suo qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen. ›Expliciunt soliloquia vel meditationes beati Bernardi‹. Auch in Ms. theol. lat. 2° 64, 238v–252r, unvollständig in Ms. theol. lat. 2° 90, 169rb–174ra. Druck: 184, 485–508. Literatur: 3126 und Suppl. , 71. 1, 754–762, hier 758. , VII Nr. 47. , Les "Meditationes" Pseudo-Bernardines sur la connaissance de la condition humaine, in: Sacris Erudiri 15 (1964), 256–291 und 16 (1965), 425–427.
56va–60vb : Soliloquium animae ad deum. ›Soliloquium Augustini de dulcedine dei. Capitulum primum‹. Cognoscam te domine cognitorem meus cognoscam te virtus anime mee … — … sed iubilare facis omnia ossa mea et reviviscere facis ut aquile canos meos … omnis clementia sit deo patri et filio et spititui sancto. Amen. ›Explicit soliloquium Augustini‹. Auch in Ms. theol. lat. 2° 90, 189va–207ra. Druck: 40, 863–898. Literatur: , 217–220. , 261 (diese Hs.). , 28. 2 Nr. 3071.
60ra–61rb Sermo de dedicatione ecclesiae. ›De dedicatione ecclesie sermo‹. Domus mea domus … [Lc 19,46]. Ysa 56 Math 21 Marci 11 Luce 19. Augustinus: Quocienscumque fratres karissimi altaris vel templi festivitatem colimus si fideliter et diligenter attendimus … — … Require in sermo ibidem et si placet require in semita salutis. Rogemus Ihesum Christum filium virginis etc. Ähnliche Initien bereits nachgewiesen.
61va–67rb : Tractatus de instinctibus. Semen cecidit … [Lc 8,8]. Licet verbum propositum exponatur per Christum … — … quam coronam nobis in presenti per suam gratiam mereri concedat qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum Amen. Druck: Der Traktat Heinrichs von Friemar über die Unterscheidung der Geister, lateinisch-mittelhochdeutsche Textausgabe mit Untersuchung, bearb. von und , Würzburg 1977 (Cassiciacum 32), 152–234. Literatur: 5, 396f., Nr. 6. 3, 733f. Nr. 307. 5400. , 36f.
67va–72vb : Tractatus de poenis inferni. ›Circa penarum infernalium tractatulum subsequens monetur auctoritas‹. Querebant eum inter cognatos … [Lc 2,44]. Quamvis verbum est benedictum de benedicta et intemerata matre et virgine … — … gloria ista mala divina gracia adiuvante vincamus. Amen. Auch in Ms. theol. lat. 2° 81, 44vb–55rb. Ungedruckt. Literatur: 6, Sp. 115. , Marquard von Lindau und sein literarischer Nachlaß, in: Franziskanische Studien 21 (1934), 315–343, hier 331. , 309. – 73r–v leer.
74ra–85vb : De tribus diebus. ›Hugo de Sancto Victore‹. Verbum bonum et vita sapiens que mundum istum fecit contemplato mundo conspicitur … — … quia sextus dies ad laborem septimus ad requiem octavus pertinet ad resurrectionem. ›Deo gracias‹. Druck: 176, 811–838. 177, 3–70. Literatur: 3789 (mit dem Initium der Drucke). , 98–115 Nr. 2.2.3.5. , 175–182. 6, 409 Nr. 32.
86ra–109vb : De potestate daemonum, de arte magica, superstitionibus et illusionibus eorum. Doctrinis variis et peregrinis nolite abduci … [Hbr 13,9]. Hec doctrina apostolica et saluberrima hortatur fideles ut repudiatis hiis que sane doctrine adversantur … — … ambulare possimus ad ipsum qui via est veritas et vita Ihesum Christum qui super omnia deus benedictus in secula. Amen. Anno Mo CCCCo LXIXo etc. Ungedruckt. Auch in Ms. theol. lat. 2° 109, XXIvb–XXXIIvb. Literatur: 2, 280f. , 28f. Nr. 26 (Hs. genannt). , 278 Nr. 26. , 71f. Nr. 66. , 74 Nr. 36.
110ra–125rb : De contemptu mundi. [N]on incassum discipulus ille quem diligebat lhesus in cena supra pectus eius recubuit Iohannes filius Zebedei … — … ignem mittere in terram et quid volo nisi ut ardeat [Lc 12,49]. Quod nobis prestare dignetur ipse qui hoc dixit lhesus per secula benedictus. Amen etc. Ungedruckt. Literatur: 3277. 2, 277. , 45f. Nr. 49 (Hs. genannt). , 42, 280 Nr. 26. , 53f. Nr. 35. , 72 Nr. 22. – 125v leer.
126r–161vb : Sermones quadragesimales. (126r) Dominica in quinquagesima (T18). [S]anctificate ieiunium … [Ioel 1,14]. Dicit Gregorius: Sanctificare ieiunium est adiunctis aliis bonis dignam deo abstinentiam carnis ostendere … (160ra–161vb) Feria quarta post quinquagesima (T18/4). [E]go cum ancillis meis … [Esth 4,16]. Dicit philosophus: Omne bonum in commune adductum pulchrius elucescit … — … expedire ad laudem et gloriam domini nostri Ihesu Cristi qui est benedictus et glorificatus in secula seculorum. Literatur: 1, 722 f. Nr. 75–93.
162ra–163vb De septem columnis beatae Mariae virginis. ›Incipit tractatulus de septem columpnis beate virginis qui sunt septem dona spiritus sancti que perficiunt septem virtutes qui per sua septem verba in ewangelio ab ea prolata conprobantur in ea fuisse‹. Sapientia edificavit … [Prv 9,1]. Experientia docet cum aliquis potens rex divinus in aliquo loco habitare … — … prestante et donante precibus et meritis eiusdem virginis domino nostro Ihesu Christo in eternum benedicto. Amen.
163vb–169vb Tractatus qualiter virgo Maria superat septem vitia diaboli per octo beatitudines Christi. ›Incipit tractatus qualiter virgo Maria superat septem vitia diaboli per octo beatitudines Christi nobis exemplum ut et nos ita faciamus. Sequitur ergo prologus super eodem‹. (163vb–164rb) Prologus. Ipsa conteret caput tuum … [Gn 3,15]. Qui legerunt Genesim 3o capitulo et lectum intellexerunt sciunt secundum katholicos et communiter omnes doctores nostros hic predictum fuisse in penam diaboli de virgine Maria … — … et potissime nostre emendationis. (164va–169vb) Textus. Primum igitur caput diaboli et principale inter omnia vicia est superbia … — … quod nobis rite agere concedat filius virginis in eternum cum patre et spiritu sancto benedictus. Amen.
169va–172va Tractatus de septem operibus misericordiae beatae Mariae virginis. (169va–b) Prologus. ›Incipit tractatus de septem operibus misericordie beate Marie semper virginis tam corporalibus quam spiritualibus nobis in exemplum ut et nos ea habeamus‹. Multe misericordie omnibus invocantibus te [Ps 85,5]. Sicud misericordissimum dominum habemus cuius misericordia est super omnia opera eius … — … et mater nostra regina celorum misericordes sunt. (169vb–172va) Textus. ›Quid sit misericordia‹. Primo igitur videndum est quid sit miseriscordia … — … et sic exercemus opera misericordie et intrabimus in requiem dominj nostri quod nobis prestet misericors Ihesus Christus per interventum misericordissime matris sue. Amen. Auch in Berlin, SBBPK, Ms. theol. lat. oct. 175, 120r–130v ( 31101944) von dem Priester Christian Valli in Lübeck geschrieben.
172va–179vb De septem tristitiis beatae Mariae virginis. Tristis est anima mea … [Mt 26,38]. Ita habetur Mat. XXVI. Hec verba dixit Christus quando imminebat ei passio quam voluntarie et libenter suscepit pro nobis … — … ad consolationem spiritus sancti et eterne gaudia perveniere mereamus. Amen. ›Finit feliciter‹. Bisher nicht nachgewiesen.
180ra–184va Tractatus de septem gaudiis terrenis beatae Mariae virginis. ›Incipit tractatus de septem gaudiis terrenis beate Marie virginis. Capitulum primum‹. Secundum multitudinem dolorum meorum … [Ps 93,19]. Convenientissime hec verba potuit proferre gloriosa genitrix dei virgo Maria … — … de quo loquimur virgo Maria inventrix gratie impetrare dignetur a filio suo domino nostro Ihesu Christo in eternum benedicta. Amen.
184va–189vb Tractatus de septem gaudiis caelestibus beatae Mariae virginis. (184va–b) Restat igitur sicut promissum est post septem terrena gaudia aliqua proponere de gaudiis celestibus totidem scilicet septem … — … ac devote meditari veleant gaudia eius beata ect. ›Sequitur aliud‹. (184va–189vb) Primum igitur gaudium celeste potest sumi quantum ad modum eius assumptionis et etiam veneracionis … — … quod nobis concedat precibus et meritis beatissime virginis pater et filius et spiritus sanctus semper benedictus. Amen.
189vb–191ra Sermo ex opere 'Paratus'. Sermo de praesentatione Mariae. ›De presentatione gloriose virginis‹. Ponite arcam … [II Ch 35,3]. Scribuntur verba hec originaliter II Paralip. XXXV et fuerunt verba visionis Josie regis boni ad summi templi Levitas veteris testamenti quos arcam in dei templum presentare … 4, 544 Nr. 252. – 191v–193v leer.
[194r–203v] : De parvulis ad Christum trahendis. Nürnberg: [Johann Sensenschmidt, um 1470]. 10797. I.-K. 512.
[204r–243v] : De victoria Christi contra Antichristum. Daran Nicolaus de Cusa: De ultimis diebus mundi. [Nürnberg: Johann Sensenschmidt], 1471. 13566. I.-K. 642.
Abgekürzt zitierte Literatur
| Die theologischen lateinischen Handschriften in Quarto der Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz Berlin, Bd. 2: Ms. theol. lat. qu. 267–378, beschrieben von G. Achten, Wiesbaden 1984 (Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz. Kataloge der Handschriftenabteilung, Reihe 1: Handschriften 1,2) | |
| Bibliotheca hagiographica Latina antiquae et mediae aetatis, 2 Bde., ed. Socii Bollandini, Bruxelles 1898 und 1901 (Subsidia hagiographica 6), Bd. 3: Supplementi editio altera, Bruxelles 1911 (Subsidia hagiographica 12) | |
| B. Lambert, Bibliotheca Hieronymiana Manuscripta. La tradition manuscrite des oeuvres de Saint Jérôme, Bd. 1A–4B, Steenbrugge 1969–1972 (Instrumenta patristica 4) | |
| M. W. Bloomfield, Incipits of Latin Works on the Virtues and Vices 1100–1500 A.D., Cambridge/Mass. 1979 (Publications of the Medieval Academy of America 88) | |
| C.A.L.M.A. Compendium auctorum latinorum medii aevi, hrsg. von M. Lapidge u.a., Bd. 1–, Firenze 1999– | |
| Corpus Christianorum. Continuatio mediaevalis, Bd. 1–, Turnhout 1971– | |
| Clavis patrum Latinorum, hrsg. von E. Dekkers, Steenbrugge u.a. 31995 (Corpus Christianorum. Series Latina) | |
| Clavis patristica pseudepigraphorum medii aevi, hrsg. von I. Machielsen, Turnhout 1990– (Corpus Christianorum. Series Latina) | |
| Einbanddatenbank (http://www.hist-einband.de/, besonders die Sammlung Wolfenbüttel) | |
| J. Fijałek, Mistrz Jakób z Paradyża i uniwersytet Krakowski w okresie soboru Bazylejskiego, 2 Bde., Kraków 1900 | |
| P. Glorieux, Pour revaloriser Migne. Tables rectificatives, Lille 1952 (Mélanges de science religieuse; Année 9: Cahier supplémentaire) | |
| R. Goy, Die Überlieferung der Werke Hugos von St. Viktor. Ein Beitrag zur Kommunikationsgeschichte des Mittelalters, Stuttgart 1976 (Monographien zur Geschichte des Mittelalters 14) | |
| Gesamtkatalog der Wiegendrucke, Bd. 1–, Leipzig 1925–1938, Stuttgart 1978– | |
| L. Janauschek, Bibliographia Bernardina, Wien 1891, ND Hildesheim 1959 | |
| R. Kurz, Die handschriftliche Überlieferung der Werke des heiligen Augustinus, Bd. 5/1: Bundesrepublik Deutschland und Westberlin, Werkverzeichnis, Wien 1976 (Veröffentlichungen der Kommission zur Herausgabe des Corpus der lateinischen Kirchenväter 9 = Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse, Sitzungsberichte 306) | |
| R. Kurz, Die handschriftliche Überlieferung der Werke des heiligen Augustinus, Bd. 5/2: Bundesrepublik Deutschland und Westberlin, Verzeichnis nach Bibliotheken, Wien 1979 (Veröffentlichungen der Kommission zur Herausgabe des Corpus der lateinischen Kirchenväter 10 = Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse, Sitzungsberichte 350) | |
| L. Meier, Die Werke der Erfurter Kartäusers Jakob von Jüterbog in ihrer handschriftlichen Überlieferung, Münster/Westf. 1955 (Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters 37,5) | |
| D. Mertens, Iacobus Carthusiensis. Untersuchungen zur Rezeption der Werke des Kartäusers Jakob von Paradies (1381–1465), Göttingen 1976 (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte 50 = Studien zur Germania Sacra 13) | |
| G. E. Mohan, Initia operum Franciscalium (XIII–XV s.), St. Bonaventure/NY. 1975–1978 (Franciscan Studies 35, 37, 38) | |
| Patrologiae cursus completus. Series Latina, Bd. 1–221, hrsg. von J. P. Migne, Paris 1844–1865 | |
| Jakub z Paradyża, Opuscula inedita, hrsg. von S. A. Porębski, Warszawa 1978 (Textus et studia historiam theologiae in Polonia excultae spectantia 5) | |
| S. A. Porębski, Jakub z Paradyża. Poglądy i teksty, Warszawa 1994 | |
| J. B. Schneyer, Repertorium der lateinischen Sermones des Mittelalters für die Zeit von 1150–1350, Bd. 1–11, Münster/Westf. 1969–1990, Bd. 1–4 ebd. 21973–1974 (Beiträge zur Geschichte der Philosophie und Theologie des Mittelalters 43,1–11) | |
| R. Schweitzer, Die alten und wertvollen Bestände der Stadtbibliothek. Entstehung der Sammlung. Geschichte der Auslagerung. Bedeutung der Rückkehr, in: Der Wagen 1992, 73–105 und 269–278 | |
| P. Sicard, Iter victorinum. La tradition manuscrite des œuvres de Hugues et de Richard de Saint-Victor, répertoire complémentaire et études, Turnhout 2015 (Bibliotheca victorina. Subsidia ad historiam canonicorum regularium investigandam 24) | |
| F. Stegmüller, Repertorium biblicum medii aevi, Bd. 1–11, Madrid 1950–1980 | |
| C. Stroick, Heinrich von Friemar. Leben und Werke, philosophisch-theologische Stellung in der Scholastik, Freiburg 1954 (Freiburger theologische Studien 68) | |
| Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon, 12 Bde., hrsg. von K. Ruh u. a., 2., völlig neu bearbeitete Aufl., Berlin/New York 1978–2005, Ergänzungsbde.: Deutscher Humanismus 1480–1520. Verfasserlexikon, Bd. 1–3, hrsg. von F. J. Worstbrock, Berlin/New York 2005–2015 | |
| F. Weber, Catalogus codicum manuscriptorum theologicorum latinorum necnon philosophicorum quos asservat bibliotheca urbica Lubicensis, Lübeck 1934–1936 (Manuscript) | |
| Wasserzeichen-Informationssystem. Landesarchiv Baden-Württemberg, Hauptstaatsarchiv Stuttgart (http://www.wasserzeichen-online.de/wzis/index.php) | |
| A. Zumkeller, Manuskripte von Werken der Autoren des Augustiner-Eremitenordens in mitteleuropäischen Bibliotheken, Würzburg 1966 (Cassiciacum 20) |
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der mittelalterlichen Handschriften in der Stadtbibliothek Lübeck.