Breviarium (pars hiemalis sine psalterio et calendario)
Perg. — 304 Bl. — 31 × 23 cm — Lüneburg — 14. Jh.2
Lagen: VI—4 (8). 3·IV (32). 2·(III+1) (46). II+2 (52). IV+2 (62). IV+1 (71). 5·IV (111). III (117). VI (129). 3·IV (153). VIII+2 (171). 2·IV (187). V (197). 3·IV (221). 2·VI (245). 2·IV (261). II (265). 4·IV (297). 1. III (304) Kustoden. Unbeschrieben: Bl. 155r. Schriftraum 24 × 16,5-17,5 cm , Tintenliniierung, zweispaltig, 41-42 Zeilen. Fällt der Wechsel der Hände mit einem Blatt- oder Lagenbeginn zusammen, so ergeben sich mehrfach Textüberschneidungen z.B.: Bl. 46—47; manchmal wurden diese vom Schreiber dann gleich durchgestrichen. Umgekehrt sind fehlende Textstücke auf kleineren Pergamentblättern nachträglich eingefügt: Bl. 10a, 35a, 49a, 57a, 61a, 262a, 265a. Textualis formata von verschiedenen Händen. Zahlreiche rote und blaue Lombarden, teils einfach, teils mit Filigran in der Gegenfarbe; rote Überschriften und Paragraphenzeichen, rubriziert. Bl. 8ra, 45rb, 54vb, 118ra, 129rb, 139rb, 149rb, 155va, 160ra, 195rb, 244vb, 300vb 3-8zeilige Initialen, Buchstabenkörper zweifarbig rot und blau mit Filigran in beiden Farben. 118ra—127rb in der Osteroktav für Alleluia meistens gotische Neumen darübergeschrieben.
Brauner Ledereinband mit rhombenförmigen Streicheisenlinien. Vorn und hinten je 4 Buckel. Am Rückdeckel oben Kette mit Ring erhalten. Beide Schließen abgerissen. Beiliegend altes Lesezeichen: Lederstückchen mit 2 etwa 40 cm langen Pergamentstreifen.
Herkunft: Das Brevier dürfte aus der Lüneburger St. Johanniskirche stammen, wie die besondere Verehrung der hl. Adelgunde — Sonderoffizium mit 9 Lektionen, Bl. 190vb und 262ra — zeigt. In Bremen und Celle ist ihr Patrozinium erst später belegt, vgl. , Kirchen- und Altarpatrozinien Niedersachsens S. 27, 89 und 251. Für den Gebrauch in dieser Kirche spricht auch das Reimoffizium für Johannes den Täufer Bl. 271vb, das sich unter den gleichzeitig geschriebenen Ergänzungen zum Breviarium de sanctis befindet, obwohl es sich hier um einen Winterteil handelt. Charakteristisch für die Verdener Diözese im allgemeinen ist außerdem die besondere Verehrung des hl. Suitbert, Bl. 213ra Reimoffizium, Bl. 284ra Sonderoffizium für seine Translation.
Bl. 1ra-8ra Capitula brevia und Orationen beginnend mit dem 1. Sonntag nach Epiphanie bis Gründonnerstag.
Bl. 8rb Ordo für das Triduum sacrum.
Bl. 8v Komputistische Tafel (goldene Zahl und Sonntagsbuchstaben) mit den Merkversen: Nr. 6525; Nr. 19216; Nr. 14320.
Bl. 9ra-154vb Breviarium de tempore. Bl. 9ra: Dominica prima aduentus domini antiphona ad vesperas [super] psalmos feriales: Veni domine et noli tardare, relaxa …; (Bl. 26vb) 0-Antiphonen ab 14. 12. (. . . 8. 0 uirgo uirginum. 9. 0 mundi domina. 10. De sancto Thoma: 0 Thoma didime.). (Bl. 27ra-49rb) Weihnachtszeit und Epiphanie. (Bl. 49rb-72rb) Temporale vom 1. bis 5. Sonntag nach Epiphanie. (Bl. 72rb-154vb) Septuagesima bis Pfingstvigil. (Bl. 118ra) In uigilia pasche super magnificat antiphona: Uespere autem sabbati …; In der Osteroktav Ad fontem collecta und In reditu. (Bl. 153vb) In vigilia pentekostes, ad matutinas …
Bl. 155r leer.
Bl. 155va-244va Breviarium de sanctis (Feria proxima ante octavam s. Caeciliae 28. 11. — s. Basilidis et soc. 12. 6.). (Bl. 155va) Notandum quod ab hinc habes seriem sanctorum …; (Bl. 156ra) Feria proxima ante octauam sancte Cecilie [lect. I]: Tunc beata Cecilia apparitoribus …; (Bl. 182vb) In conuersione beati Pauli apostoli … Magnificat-Antiphon gereimt 28 Nr. 43 S. 118. (Bl. 183ra) Post hanc collectam subiunge de sancto Preiecto antiphona et collecta: Martiris tui Preiecti …; (Bl. 190vb) In uigilia beate Aldeghundis uirginis … Sonderoffizium: Angelus domini confortabat beatam Aldeghundem …; (Bl. 206rb) In cathedra sancti Petri ad uesperas super psalmos feriales antiphona: Solue iubente … 19205. (Bl. 209vb) De beato Mathia … Reimoffizium: Uniuersa plebs fidelis, uotis applaude consonis …; (Bl. 213ra) Swiberti episcopi et confessoris … Reimoffizium 5 Nr. 82. (Bl. 216va) Gregorii pape … Reimoffizium 5 Nr. 64. (Bl. 225ra-226vb) De uno martyre in tempore paschali. (Bl. 228vb) Georgii martiris … Sonderoffizium: Domine rex eterne qui es cunctorum spes …; (Bl. 243va) Basilidis, Cyrini, Naboris et Nazarii martirum, collecta: Sanctorum tuorum Basilidis …
Bl. 244vb-265ra Commune sanctorum. Bl. 244vb: Ab hinc habes communia sanctorum …; Bl. 245ra: In uigilia vnius apostoli ad ncnam antiphona: In patiencia uestra …; Bl. 261ra: De pluribus uirginibus, capitulum: De uirginibus preceptum … (Bl. 262ra über den Lesungen die Rubrik: Hic incipe Aldegundis, und zwar als lect. VII, VIII und IX).
Bl. 265ra-300va Supplementum ad breviarium de sanctis. (Bl. 265ra) De sancto Felice in Pincis … (Legenda aurea, cap. XIX;) 2885, 2. (Bl. 266ra) [De s. Katharina] ... Reimoffizium 26 Nr. 69, ab 2. Nokturn. (Bl. 266vb) De conceptione BMV … Reimoffizium 5 Nr. 12. (Bl. 269rb) Hinrici imperatoris … lect. Ia: Bauenbhec depositio sancti Hinrici …; (Bl. 270rb) Gordiani et Epymachi … lect. Ia: Sanctorum martirum Gordiani …; (Bl. 270vb) Seruacii … 7613, gekürzt. (Bl. 271rb) Materniani … 5677, gekürzt. (Bl. 271vb) Historia de decollatione sancti Johannis baptiste … Reimoffizium 26 Nr. 51. (Bl. 272va) Sauini et Sauiniani … 7408. (Bl. 274rb) Anscharii episcopi … 545, gekürzt. (Bl. 277vb) Vedasti episcopi … 8502. (Bl. 279vb) De sancto Amando … BHL 332. (Bl. 281rb) Passio Iuliane virginis … 4522. (Bl. 284ra) In translatione sancti Svitberti episcopi … Sonderoffizium: Leti preueniendo gloriam festiuitatis beati Swiberti …; (Bl. 285vb) Passio sanctarum Perpetue et Felicitatis … 6634. (Bl. 287rb) Vita beati Ambrosii episcopi … 377. (Bl. 290va) Sauini episcopi et martiris … 7451, gekürzt. (Bl. 292va) De sancto Nycasio episcopo … 6076. (Bl. 296ra) Sanctorum Cantianorum passio … 1548. (Bl. 297vb) Passio sancti Basilidis … L 1019. (Bl. 298vb) Thome martiris et episcopi Cantuariensis … (Legenda aurea, cap. XI;) 8215. (Bl. 299vb) De sancto Antonio … (vgl. Legenda aurea, cap. XXI;) 610, 3. (Bl. 300ra) De sancta Prisca martire … vgl. 6926. (Bl. 300ra) Marii et Marthe martirum … vgl. 5543.
Bl. 300va Ergänzung zum Hymnar 51 Nr. 188 (4, 3).
Bl. 300vb-304vb Hymnar de tempore et de sanctis gemischt. (Bl. 300vb) 51 Nr. 47. 50 Nr. 8 (2-8). (Bl. 301ra-rb) 51 Nr. 49. 50 Nr. 53 (1-7). 50 Nr. 26. 48 Nr. 79. (Bl. 301va-vb) 51 Nr. 161 (1-5). 50 Nr. 53 (8-9, 11, 13). 51 Nr. 45. 50 Nr. 155. 51 Nr. 123. 27 S. 118 (4-6). (Bl. 302ra-rb) 52 Nr. 2. 51 Nr. 55. 51 Nr. 22. 51 Nr. 57. (Bl. 302va-vb) 51 Nr. 58. 51 Nr. 54. 50 Nr. 67 (1, 3-8). 51 Nr. 71. 51 Nr. 72. (Bl. 303ra-rb) 51 Nr. 85. 51 Nr. 83. 50 Nr. 223. 50 Nr. 143. (303va-vb) 51 Nr. 89 (1-4,6). 51 Nr. 184. 51 Nr. 125. 4 Nr. 455. (Bl. 304ra-rb) 51 Nr. 108. 51 Nr. 114a. 51 Nr. 112. 51 Nr. 118. 50 Nr. 21. (Bl. 304va-vb) 51 Nr. 44. 51 Nr. 41. 50 Nr. 18. 50 Nr. 19. 50 Nr. 20.
Abgekürzt zitierte Literatur
Beschreibung konvertiert im Rahmen des Projektes Digitalisierung der mittelalterlichen Handschriften der Ratsbücherei Lüneburg.