Theologische Sammelhandschrift
Papier — I, 322, I Bl. — 31 × 21 cm — Erfurt — um 1450
Wasserzeichen: Dreiberg VII 1838 (1444. 1445), 1839 (1446), 1848 (1448), 1866 (1450–1453), 1869 (1451), 1928 (1445), 2180 (1448), 2181 (1450), 2182 (1450), 2185 (1452–1455), 2195 (1448–1451), Ochsenkopf XII 468 (1447–1450) ähnlich. Lagen: VI (11). VIII (27). VI-1 (38). 2 VI (62). VI-2 (72). 9 VI (180). VI-3 (189). 11 VI (321). Erstes Bl. nicht foliiert. Reklamanten. Tintenfoliierung (19. Jh.). Schriftraum: 23,5–25,5 × 14–16 cm, zweispaltig, 42–60 Zeilen. Bastarda. Mehrere Hände. Einige Überschriften von späterer Hand. Rubriziert bis 237r, außer 280v und 281r violett. Lombarden zwei- und drei-, 1ra und 73ra vierzeilig.
Einband: Holzdeckel mit braunem Lederüberzug. Einzelstempel Blattwerk: s000809. Blüte: s001899. Drache: s004214. Lilie: s002268. Rosette fünfblättrig: s006604, s006496. Rosette sechsblättrig: s007271. Stern sechsstrahlig: s008850. Die Stempel weisen auf die Werkstatt "Legat Kanonikus Wilhelm" in Aachen ( w000809), 370 vermutet jedoch Erfurter Arbeit. Zwei Schließen, nur noch die obere vorhanden. VD und HD je fünf Schonernägel. Metalleisten an den Kanten. Lagenmitten durchweg mit beschriebenen Pergamentstreifen verstärkt. Auf dem VD Titelschild: De diversis questionibus et solucionibus et de miseriis [mun]di et nature et de festo annunciationis. Einliegender Zettel mit Eintrag von Adolph Franz (1842–1916) zu Nicolaus Magni de Iawor (73ra).
Vorbesitzer: Johannes loningk justo titulo possidet hunc librum (1r, durchgestrichen), vgl. dazu 370 (1484 an der Universität Erfurt immatr.), 1487 Bakkalar ebd., 219 Nr. 35. Iv: Istum librum contulit Cort Loninges civis Northeymensis pro remedio anime sue uxoris et puerorum suorum et domini Johannis Loningis fratris sui monasterio Sancti Blasii in Northeym Anno domini Millesimoquingentesimo xvij. Im Northeimer Bücherverzeichnis von Johann Letzner (1592) unter Nr. 171 verzeichnet; vgl. Cod. Guelf. 10 Helmst. Seit 1624 in der Universitätsbibliothek Helmstedt.
Nr. 177. — 370–373. — 607. — 21–25. — 282.
1ra–25va : De dilectione dei et proximi. Zwölf Sermones. Scribitur Matthaeus xxij[,35] quod cum quidam legis doctor interrogasset … — … Huic gaudio opponitur accidia que est quedam tristicia. Et de illa dictum est inter alia vicia capitalia alias supra loco suo etc. Druck: Straßburg 1516 ( N 1531 und 1532), 1ra–22va. 6, 1053; 5352; 162–168. Vgl. 5723 (sermo 2).
25va–64rb : De decem praeceptis decalogi. Elf Sermones. Preter precepta legis nature communia ut sunt illa. Omne bonum est faciendum. Nullum malum est faciendum … (28r) Überschrift von neuerer Hand: ›Explicatio Decalogi‹. … Redeundo ad materiam preceptorum in qua eram et descendendo specialius ad decalogum … (64rb) … sit deo accepta et digna premio glorie sempiterne ad quam nos perducere dignetur sancta trinitas et indivisa unitas. Cui est honor et gloria virtus et potestas per infinita secula seculorum. Amen. Et sic est finis et cetera vant fleiß. Druck: N 1531 und 1532, 22va–49ra (Sermo 2 fehlt in der Hs., Explicit abweichend). 6, 1053; 169–174. Vgl. 5723; Wegweiser 418.
64va–68vb : Planctus peccatorum. Scribis contra me amaritudines et consumere me vis peccatis adulescencie mee … [Iob 13, 26]. Tempore quodam flebili sedere michi cupienti … — … Quod nobis prestare dignetur Christus Ihesus per secula benedictus. Amen etc. Finis huius planctus. Gegen Ende des Texts (68vb) Elf Hexameter rot unterstrichen: Sit tibi potus aqua … 18341. Druck: Johannes Lydius, Wesseli Gansforti … Opera omnia, Amsterdam 1617, 24v–32v. 4, 478–487; 61f. Nr. 76; 36 u. ö; 21. Vgl. 849. — 69r–72v leer.
73ra–100vb : De superstitionibus. Titel von späterer Hand: ›De illusionibus diaboli questiones scholastice‹. Quoniam lumbi mei impleti sunt illusionibus scribitur psalmus 37 [Ps 37,8]. Constat fidem veram caritate informatam lumen existere animarum humanarum atque vitam earundem ac cunctorum lumborum spiritualium … — … et presumpcione divine voluntatis prestante nobis domino nostro cui laus et decus sit sine fine etc. Teilabdruck: , Quellen und Untersuchungen zur Geschichte des Hexenwahns, Bonn 1901, repr. Hildesheim 1963, 67–71. 6, 1078–1081; 3210,1 (Henricus de Langenstein: Tractatus superstitionum); 21. Auszüge mit Inhaltsangabe nach der Hs. in , Der Magister Nikolaus de Jawor, Freiburg im Breisgau 1898, 163–196 (191 Anm. 1 abweichender Schluss), zur Überlieferung 255–264; , Teolog, diabel i zabobony: Świadectwo traktatu Mikołaja Magni z Jawora De superstitionibus (1405 r.), Warschau 1999.
101ra–108va De septem apparitoribus sive de septem vitiis et virtutibus. (Etymachiatraktat). Misit rex Saul apparitores ut caperent David Regum xix° [I Sm 19,14]. David interpretatur desiderabilis et significat peccatorem … — … Seneca vicia sine modo et ordine persequanda sunt quia modum et ordinem non habent etc. Druck: M35865. Text weicht ab von Edition , The Latin and German "Etymachia". Textual history, edition, commentary, Tübingen 1994 (MTU 102), 108–152. 3084 und 3930; 566; 335 (Nr. 20); 2, 636–639 und 5, 1052f.; 241. - 108vb leer.
109ra–116ra : Dialogus conscientiae et rationis de frequenti communione corporis Christi. Multorum tam clericorum quam laycorum querela est non modica occupacio … — … datum est nobis corpus domini nostri Ihesu Christi qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula seculorum benedictus. Amen. Et sic finitur dyalogus consciencie et racionis de frequenti communione corporis Christi. Druck: M21753, vgl. , Incunabula Incunabulorum. Früheste Werke der Buchdruckkunst, Mainz, Bamberg, Straßburg, 1454–1469, Wolfenbüttel 1972 (Ausstellungskataloge der Herzog August Bibliothek 4), 10f. Nr. 3. Edition: Mateusza z Krakowa, Opuscula theologica, ed. und , Warschau 1974 (Textus et studia 2,1), 367–409, danach , Der Dialogus rationis et conscientiae des Matthäus von Krakau. Geistesgeschichtliche Einordnung, Interpretation und Textausgabe, Universität Leipzig, Habil.-Schr. 2007, Leipzig 2007, 500–571. 3136; 6, 172–182, hier 177f.; , Matthäus von Krakau, Theologe, Politiker, Kirchenreformer in Krakau, Prag und Heidelberg zur Zeit des Großen Abendländischen Schismas, Tübingen 2007 (Spätmittelalter und Reformation N.R. 38), 255; 21f.
116rb–128vb , De arte bene moriendi. Überschrift von neuerer Hand: ›De arte bene moriendi tractatus Jacobi Carthusiensis‹. Omnes morimur et quasi aqua dilabimur in terram [II Sm 14,14] … Cum igitur condicio humane nature ex suis naturalibus principiis … — … gaudebimus et laudabimus quod nobis concedere dignetur ille qui est via veritas et vita Christus Ihesus per secula benedictus. Amen. Druck: M10846-M10847. 3623; 4, 482; 47–49, Nr. 53 (Hs. genannt); 187–203 u.ö.; 22; , Ars moriendi, Köln/Graz 1957 (Forschungen zur Volkskunde 39), 100f. (Hs. genannt) und 138.
128vb–133va Tractatus de arte bene moriendi. Incipit prologus in librum de arte moriendi. Cum de presentis exilii miseria mortis transitus propter moriendi inpericia … — … super omnia est necesse ut antequam mors occupat terminos eius mori discat. Hec Augustinus. Et sic est finis tractatus de arte bene moriendi. Druck: 592, 592a, 2597, 2600, 2605. 1076; 965 (Eberhardus Mardach Norembergensis); 292–295; 6, 1056 und 9, 40–49; 22 (Matthaeus de Cracovia?).
133va-b , Epistola ad Blancam de die mortis. Pensandum est iam cum peccatrix anima … — … perfectionis adipiscende proponitum indeclinabiliter custodire. Explicit quedam epistola Petri Damiani de die mortis excitans ad timorem dei. Druck: Die Briefe des Petrus Damiani, hrsg. von , München 1988 (MGH Epistolae: 2, Die Briefe der deutschen Kaiserzeit 4,2), 259f.; PL 145, 737D-738D. 3881.
133vb–186vb Quaestiones.
133vb–135rb : De missis votivis pro defunctis. ›Dubium de missis‹. Filia cuiusdam layci nuper defuncta in vita disposuit sibi redimi gratas missas speciales satisfactorias sub ista restrictione qua videlicet nulla … — … suffragium fuisse devolutum quia etiam hoc in vita facere potuit. Druck: M10884, 1r–3r. 4, 483; 33f. Nr. 34 (Hs. genannt); 279 u.ö.; 23.
135rb–136ra : Quaestio. Utrum una missa sit efficacior ad divinam placandum iusticiam … — … quanto de satisfactione penarum animabus per missas dimittitur. Druck: M10884, 3r–4r. 33f. (Nr. 34); 37 u.ö. 23.
136ra–153va : Quaestio magistralis de sanguine Christi. ›Questio de sanguine Christi‹. Utrum pro hominis copiosa redemcione sanguis Christi in cruce effusus generaliter in eiusdem gloriosa resurrectione sit necessario reassumptus totaliter … — … et hac in via informata gracia et in patria consumata in gloria etc. Vgl. Cod. Guelf. 19.6 Aug. 2°, 69r–84r (abweichender Schluss). 1, 1020f.; 218 (Nr. 3, Hs. genannt).
153va-b Epistola theologicae facultatis Parisiensis de dissensione in oppido Rupelle exorta super materia sanguinis Christi. (2./28.5.1448). Universis christifidelibus decanus et facultas theologice veritatis Parisiensis salutem in domino sempiternam. Notum facimus quod tum discordia seu disentio in famoso opido Rupelle (La Rochelle) Xanctonensis diocesis (Saintes, Dép. Charente-Maritime) inter quasdam personas … — … Johann bretonnelle petiit sibi concedi … inscripti sigillo decane facultatis fecimus et iussimus a presentatione communicari anno et die quibus super. (28.5.1449).
153vb–160va : Quaestio de sanguine Christi. Queritur utrum Cristus omnem sanguinem qui de corpore suo effluxit … Quaestio endet 154vb: … proponitur est katholice tenenda. Der Tractatus fährt fort: Quia determinationem questiones simplices … — … lupi rapaces oves dispergent et pastores dyaboli postmodum vigilabunt [!] etc. est finis. Magdeburger Rezension. Druck: Johannes Hus, De Sanguine Christi, ed. , in: Opera omnia, Bd. 1,3, Prag 1903, repr. Osnabrück 1966, 3–37. 227f. Nr. 18 (Hs. genannt).
160vb–164vb Sententia facultatis theologicae universitatis Erfordensis super dubiis Henrici Toke. Anno domini 1446 ›1446‹. Super dubiis circa sacramentum quod dicitur esse in Wilzenack et sacer sanguis sive cruor appellatur … — … altissimus sua gratia tueri dignetur in longevum. Erfordie datum ipso die beatorum Cosme et Damiani martirum sub facultatis nostre sigillo anno domini 1446°. Magistri theologice facultatis studii Erffordensis. 222f. Nr. 8 (Hs. genannt); , Das Wunderblut zu Wilsnack, in: Märkische Forschungen 16 (1881) 131–302, hier 218 und 300f. (Abdruck der 14 Fragen dt. und lat.); 10, 1171–1178, hier 1174 Hs. genannt.
164va–170vb : Determinatio de sanguine Christi contra Johannem Hus. Scriptum magistri Mathie Dorinck minister ordinis minorum contra determinationem cuiusdam questionis. De cruoribus in diversis locis … — … ad sapientes et potentes remitto … Hec et quecumque per me scripta vigore protestantium Katholicorum submitto piis et benevolis correctionibus. 220f. (Nr. 6, Hs. genannt); , Ordensreform und Konziliarismus. Der Franziskanerprovinzial Matthias Döring (1427–1461), Frankfurt/M. 2005 (Jenaer Beiträge zur Geschichte 7), 366f.; 10, a.a.O.
170vb–174rb , Responsiones sive Declarationes super quaestionibus magistri Henrici Token contra locum Wilsnacensem. ›Sequitur scriptum magistris Johannis Kaneman doctoris theologie ordinis minorum‹. Questio prima. Utrum sacramentum nullam habens in se alienam transmutationis formam iam quasi vetustate consumptum … — … maxima sollicitudine precavenda; idem habetur ex epistola Cirilli missa maxima dyocesis Anthiocena que habetur. … vide tamen ibidem nostris etc. , Johannes Kannemann, ein deutscher Franziskaner aus dem 15. Jahrhundert, in: Franziskanische Studien 5 (1918) 39–67. 234f. Nr. 27 (Hs. genannt); Ordensreform (siehe oben), 371f. (Reg. 97); 10, a.a.O.
174rb–176va : Epistola super Wilsnack. Factum fratris Mathei ordinis minorum minister Saxonum. Cum per unanimem consensum venerabilium dominorum doctorum … — … per me dum consolati dixerim … cuiuscumque aliter sentire volentis etc. 221f. Nr. 7 (Hs. genannt); Ordensreform (siehe oben), 372 (Reg. 99); 10, a.a.O.
176va–186vb : De concertatione super cruore in Wilsnack. In materia hostiarum transformatarum et ut dicitur olim tinctarum … — … ad veritatis cognicionem in hiis non preiudicans sanius sentienci Amen. Druck: , Mistrz Jakób z Paradyża i uniwersytet Krakowski w okresie soboru Bazylejskiego, Bd. 2, Krakow 1900, 291–294. 35f., Nr. 37 (Hs. genannt); 37, 279; 228f. Nr. 19 (Hs. genannt); 23f. 10, a.a.O. — 187r–189v leer.
190ra–203va : De contemptu mundi. ›De miseria huius mundi et precipue humane nature‹. Quare de vulva matris mee egressus sum [Ier 20,18] … Si talia locutus est ille quem mater sanctificavit in utero … — … et ignis ardens in secula seculorum. Unde liberet nos deus noster qui est benedictus in secula seculorum. Amen. Prolog fehlt hier. Druck: 217, 701–746; Lotharii Cardinalis (Innocentii III) ‚De miseria humanae conditionis', ed. , Lugano 1955 (Thesaurus mundi 7), verglichen damit wird in der Hs. 1. III nicht als eigenes Kapitel gezählt, es fehlen in ihr 1, X. XXVI-XXVIII. XXX (1. Satz) sowie 3, II. III. VIII. 3, I ist in der Hs. dem zweiten Teil als Schlusskapitel hinzugezählt und 3, XVIII um einen Satz erweitert. Neuere Ausgabe: Lotario dei Segni ‚De miseria condicionis humane', ed. , Athens/Georgia 1978, 91–233. 1753; 4, 390–392; , 218f.
203va–206va : Solutiones quarundam dubitationum de anno jubilaeo. Visum est quibusdam devotis religiosis michi imponere onus solucionis … — … Hec michi visa sunt sine preiudicio aliorum currente anno domini 1450. Deo gratias. 69f. Nr. 87 (Hs. genannt); 284 u.ö.; 24; 23f. und 474, Anm. 92f.
206va–212va : Tractatus de indulgentiis. Quodcumque ligaveris super terram erit ligatum et in celis … Duos fines ultimos et in seculi consumatione futuros describitur … — … late tractant doctores sed hic sufficiant demonstrare presentis tractatus de quo deus gloriosus in secula seculorum sit benedictus. Druck: M22448, 88va–95ra, und 10532, 93rb–100ra (beide Drucke mit Abweichungen). 4895; 2, 75 Nr. 131; 3, 458 Nr. 7.
212va–215va Dialogus inter Christum et Cain. ›Incipit dyalogus inter Christum et Caym‹. Descendit prius ad inferiores partes terre [Eph 4,9]. Cum dominus Ihesus nostre redemptionis opere in cruce consumato … — … Et illos alios dampnatos in eternis miseriis et tenebris dereliquit. Explicit dyalogus inter Christum et Chaym. Druck: , Altercacio Cayn cum Christo. Ein Streitgespräch über die Ewigkeit der Höllenstrafen im Kontext des Descensus ad inferos, in: Sprache und Recht. Beiträge zur Kulturgeschichte des Mittelalters. Festschrift für R. Schmidt-Wiegand, hrsg. von u.a., Berlin/New York 1986, 722–741 (nach Erfurt, UB, Cod. Amplon. Q. 388); vgl. Soest, Stadtbibl., Cod. 31/32, 95r: [Sermo] in nocte vel die pasce. 83 Nr. 100, unter zweifelhaften und unechten Werken des Jacobus de Paradiso; 301–303 Nr. R3 (303 Hs. genannt); : Gottschalcus Hollen de Meppen 78 (Sermo in feria 6 in parasceve); , 219-221.
215va–227rb : Declamationes de colloquio Simonis et Iesu super Evangelium ‚Ecce reliquimus omnia'. ›Tractatus beati Bernhardi super Ecce reliquimus omnia ‹. Ut tibi dilectissime presentes exhortationes … — … ut vitam habeamus Ihesus Christus dominus noster qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat dominus per infinta secula seculorum. Amen. Etc. est finis. Druck: 184, 437–476.
227va–230va : Quaestio de salute Salomonis. Queritur utrum per sacram scripturam possit efficaciter probari finalis salus Salomonis … — … quo fides saluberrima que ad veram vitam ducit gignitur defenditur et roboratur. Explicit hec questio. , La littérature quodlibétique, 2, Paris 1935, 200f. (Probatio adventus Christi, nach Rom, BAV, Vat. Lat. 869, 138b). Vgl. 5982.
230va–232ra ›Questio de Aristotile‹. Utrum Aristoteles sit salvatus et videtur quod sic. Predicator veritatis digne est salvatus … — … que ibi dicitur non est fides adhibenda etc. est huius questionis fides.
232rb–266rb : Speculum restitutionis male acquisitorum. Atollens mentis oculos in latissimum alveum tocius orbis contemplor innumerabilem hominum multitudinem in via morum variis erroribus detineri … — … et in aliis scriptis meis non prescribens in hiis sanius sencienti currente. Anno domini m° cccc° quinquagesimo apicem summi apostolatus gubernante Nicolo quinto. Deo Gratias. Finis huius speculi restitutionis. Werke, 18f. Nr. 9 (Hs. genannt); 38 Anm. 116 u.ö.; 24f.; 240. — 266v–273v leer.
274ra–319ra : Sermones de BMV. (274r–280v) ›De annunciacione Marie‹. Dixit Maria ad angelum: Quomodo fiet istut … … Patres et domini reverendi. Si magna et mirabilia huius festivitatis velimus attente pensare … Nr. 50. (280va) De assumptione BMV. Quasi cedrus exaltata sum in libano … In hac utique ipsa solemnitate … Nr. 170. (300va) De conceptione BMV. Edificavit dominus deus costam in mulierem … . Ad laudem gloriose virginis Marie de ipsius conceptione quam devotio quorumdam Christi fidelium … Nr. 8. (308va) De nativitate BMV. Ipse fundavit eam altissimus … Domini et patres venerabiles magne utique et gloriose festivitatis diem primordia humane salutis recolentes … Nr. 112; 3, 763–773. — 319v–323v leer.
- Lizenzangaben korrigiert (schassan, 2020-04-17)
- Normdaten ergänzt oder korrigiert. (schassan, 2015-09-04)
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften Teil I.