Gefördert durch die Deutsche Forschungsgemeinschaft im Rahmen des Programms "Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung"
Aurelius Augustinus. Anselmus Cantuariensis. Speculum humanae salvationis
Papier — I, 174, I Bl. — 30,5 × 21 cm — Goslar, Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg — 1415
Wasserzeichen: Ein Schlüssel im Wappenschild, einkonturiger Schaft: BE5340-PO-121642 (1413, weitere Typen nicht nachweisbar). Lagen: V+1 (10)! 10 V (110). VI (122). 4 V (162). VI+1 (174)! Lagenmitte durch Pergamentfalze verstärkt. Auf der letzten Versoseite der Lagen bis Bl. 100v Kustoden in arabischen Zahlen. Bleistiftfoliierung modern: 1–174. Vorderes und hinteres Vorsatzbl. Pergament, ungez. Kleinere Wurmfraßschäden. Schriftraum: 22 × 13–15 cm, einspaltig, 35–39 Zeilen. Haupttext in Bastarda von einer Hand, in den Rubriken Textualis als Auszeichnungsschrift; der Rückkaufvermerk auf Bl. 174r wurden von Wilhelmus de Ahusen selbst in einer schlaufenlosen Bastarda hinzugefügt; 1r–114r Korrekturen, Marginalien und Seitentitel von einer weiteren Hand. Rubriziert, rote Lombarden.
Gotischer Holzdeckelband mit Schafslederbezug, am VD beschädigt. Streicheisenlinien. Drei Doppelbünde. Zwei Langriemenschließen verloren, Dornen auf dem VD sowie Riemenreste und Gegenbleche erhalten. Auf dem VD Papierschild (11,5 × 5,5 cm) mit Titel und Signatur: Liber confessionum sancti Augustini Montis sancti Georgy martiris. C. VIII.
Herkunft: 1415 im Augustiner-Chorherrenstift Georgenberg bei Goslar geschrieben. Den offenbar aus der Konventsbibliothek gestohlenen Codex kaufte 1447 Propst Wilhelmus de Ahusen zurück, vgl. unten, 174r. — Mit der übrigen Konventsbibliothek seit 1603 in der Wolfenbütteler Hofbibliothek, 1614 in deren Gesamtkatalog von Liborius Otho (Cod. Guelf. A Extrav., p. 295 [290]) unter den Papalia Miscellanea mit der Signatur Y 8 als Libri Confessionum Augustini manuscripti in papiro. Ibidem Theses 31. Ibidem Liber vel speculum humanae salvationis nachgewiesen. — 1618 nach Helmstedt überführt; 1644 im Katalog der Helmstedter Universitätsbibliothek (Cod. Guelf. 27.2 Aug. 2°, 5v) als Libri Confessionum S. Augustini scripti anno 1415. Speculum humanae salvationis anno 1415 unter den Theologici [MSSti] in folio nachgewiesen, auf dem VS entsprechende Helmstedter Signatur T. 83. Im Handschriftenverzeichnis von 1797 (BA III, 52) unter Nr. 199 aufgeführt.
, 77 Nr. 8.16. — Nr. 324. — , 510. — , 300. — , 93f., 113, 119, 123, 131, 161, 233f., 236, 238, 299–301, 332f., 346, 351, 354, 357, 368, 371f., 374, 493, 496, 498, 533 mit Abb. 18 und 552 mit Abb. 50.
1r–115r : Confessionum libri XIII (retractatione praemissa).
(1r) ›Ex libro retractationum sancti Augustini‹. Druck: 57, 94 cap. 2,6.
(1r–115r) Textus. ›Incipit liber confessionum Aurelii Augustini episcopi‹ … — … ›Explicit liber confessionum beati Augustini episcopi. Quod sequitur non pertinet ad librum confessionum‹. Druck: 27, 1–273. Literatur: 251; , 64–67 (67 Nr. 53 Hs. genannt).
115r–122v : Proslogion. Eya nunc homuncio fuge paululum occupaciones tuas absconde te modicum a tumultuosis cogitacionibus tuis … — … qui est trinus et unus benedictus in secula seculorum Amen. ›Explicit liber confessionum sancti Augustini episcopi sub anno MoCCCCo XVo in vigilia nativitatis beate virginis Marie [7.9.1415] ‹. Prolog und Kapitelverzeichnis fehlen, Kapitel am Rand gezählt, das falsche Explicit von späterer Hand gestrichen. Auch in Cod. Guelf. 1196 Helmst., 59v–72v; 78 Aug. 2°, 186va–192vb; 50.6 Aug. 4°, 55r–61r. Druck: 158, 223B–242C, hier ab 225A; Sancti Anselmi Cantuariensis archiepiscopi opera omnia, Bd. 1, hrsg. von , Edinburgh 1946, 93–122. Literatur: , 60 Nr. 120.16; 1, 290f. Nr. 16.
123r–174r Speculum humanae salvationis.
(123r–126v) Prooemium. Incipit prohemium cuiusdam nove compilacionis cuius nomen et titulus est [speculum] humane salvacionis. Expediens videtur et utile quod primo in prohemio exponatur de quibus materiis et historiis in quolibet capitulo dicatur … — … si sciunt historias possunt ex ipso prohemio predicare.
(126v–127v) Prologus. Qui ad iusticiam erudiunt multos fulgebunt quasi stelle in perpetuas eternitates [Dn 12,3]. Hinc est quod ad erudicionem multorum decrevi librum compilare … — … proximos edificet et me gratum tibi faciat.
(127v–174r) Textus. Incipit speculum humane salvacionis in quo patet casus hominis et modus reparacionis. Ex hoc speculo possit homo considerare quam ob causam creator omnium decrevit hominem creare … — … et ad honorem passionis eius sibi fideliter serviamus prestante domino nostro Ihesu Christo qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat deus per omnia secula seculorum Amen. ›Explicit speculum humane salvacionis sub anno domini Mo CCCC XV in profesto beati Mychaelis [29.9.1415] ‹. Die Abschrift enthält Kapitel 1–42 der Prosafassung, die Einleitung zur Passionsbetrachtung wurde mit abweichendem Schluss zum Explicit umgestaltet. Auch in Cod. Guelf. 588 Helmst., 100r–164r; 644 Helmst., 188r–233r; 59.9 Aug. 2°, 170ra–198va; 5.2 Aug. 4°, 2ra–32vb; 19.10 Aug. 4°. Volkssprachliche Fassungen vgl. in Cod. Guelf. 1.12 Aug. 2°., 1va–47va; 127a Blank., 3r–71v.
Druck: Speculum humanae salvationis. Kritische Ausgabe. Übersetzung von Jean Mielot (1448), Bd. 1, hrsg. von und , Mulhouse, Leipzig 1907, XVII Nr. 192 (Hs. genannt), Text 2–99, hier bis 88. Literatur: , Über das Speculum humanae salvationis, in: Serapeum 16 (1855), 193–203, 209–221, 225–237, 241–255 und 257–267; 4579; 11765; 9, 52–65.
174r : De reemptione codicis nota. Hunc librum de liberaria [!] nostra nobis furatum ego Wilhelmus prepositus pro duabus sexagenis a Caspero Specht in Halberstad redemi anno et cetera XLVII letare [19.3.1447] . Laut seiner wohl autographen Kurzvita in Cod. Guelf. 352 Helmst., 301v, war Wilhelmus de Ahusen seit 1432 Offizial des Bischofs von Hildesheim, zusätzlich ab 1435 Generaloffizial der Bremer Kurie und wurde 1442 Propst auf dem Georgenberg, wo er spätestens 1460 verstarb. Vgl. zu ihm , 167–172; , pass., bes. 352f. Anm. 2176 (Abdruck der Vita), 355–358. Er restituierte dem Konvent außerdem Cod. Guelf. 423 Helmst. und gab Cod. Guelf. 187 Helmst. in Auftrag. – 174v leer.
- Manuscripta Mediaevalia Objektnummer hinzugefügt. (schassan, 2019-08-20)
- Normdaten ergänzt bzw. korrigiert. (schassan, 2015-09-04)
- Überarbeitung abgeschlossen; gleicher Stand wie im gedruckten Katalog. (lesser, 2023-01-15)
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der mittelalterlichen Helmstedter Handschriften Teil II.