Gefördert durch die Deutsche Forschungsgemeinschaft im Rahmen des Programms Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung
Thomas de Cantiprato. Gesta Romanorum. Cyclus magnus lunaris
Papier — 268 Bl. — 22,5 × 15,5 cm — Holstein — 15. Jh., 3. Viertel
Aus drei Teilen zusammengesetzt, separat foliiert. I: 1r–215v, II: 1r–24v, III: 1r–19v.
Spätgotischer Holzdeckeleinband mit rotgefärbtem Leder überzogen, berieben, beschädigt. Auf dem VD geringe Reste von Papierschildern. Vier Doppelbünde, an Kopf und Schwanz einfache Kapitalbünde. Ehemals zwei Riemenschließen, nur die Gegenbleche und unten ein kurzes Stück des unteren Lederriemens erhalten. Am oberen Rand des HD vier Löcher von der entfernten Kettenöse.
VD: Schriftabklatsch eines Blattes aus einem Psalters mit Notation. Ps 68,21. Vier Notenlinien. Textualis. 14. Jh. Teilweise überdeckt vom abgelösten VS aus Papier. HS: Reste des HS aus Pergament sowie Schriftabklatsch auf dem Holz. Textualis. 14. Jh. Lc 19,5–8.
Herkunft: Die drei Teile des Codex wurden in Bordesholm vereint. Sie entstanden annäherend zeitgleich und wurden von zwei Bordesholmer Chorherren geschrieben. — Im Katalog von 1488 (Cod. ms. Bord. 1a) mit der Signatur M xix: Liber apum cum registro. Moralitates ex gestis Romanorum. Almanack durans ad ciclum magnum. Im alphabetischen Verzeichnis: Bonum universale alias liber apum. Im Verzeichnis von 1606 (Cod. ms. Bord. 2a) geführt unter dem Titel Liber apum. Um das Jahr 1665 (Cod. ms. Bord. 1b) mit folgenden Titeln aufgeführt: 1. Liber apum. 2. Moralitates ex gestis Romanorum cuius libri cap. 1 tractat de quadam virgine quinque custodibus commissa per quam anima intelligitur. 3. Ciclus magnus.
, 53. — Nr. CCLXXVI. — , 76. — , 98. — , 15 Anm. 45. — , 100, 108, 164, 209f., 459, 575.
I
Papier — 215 Bl. — Augustiner-Chorherrenstift Bordesholm — um 1468
Wasserzeichen: Kreuz, griechisches Kreuz im Wappenschild: 125706, 125715 (beide 1455), 125709 (1456). Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume: 65407 (1461), 65413 (1462). Ochsenkopf mit Augen, darüber einkonturige Stange, darüber Blume, mit Beizeichen: 66480, 66481 (beide 1462), 66546 (1463),. Ochsenkopf mit Augen, Nase und weiteren Gesichtsmerkmalen, darüber Krone: 81315 (1465). Ochsenkopf mit Augen, darüber zweikonturige Stange, darüber Kreuz und Blume: 69053 (1468), drei weitere Typen nicht nachweisbar. Lagen: VI–1 (11). 17 VI (215). Tintenfoliierung (19. Jh.). Zeitgenössische Lagenzählung recto links oben auf dem ersten Bl. Reklamanten. Schriftraum: 17–17,5 × 11–11,5 cm. 28–30 Zeilen. Bastarda von dem jungen Bordesholmer Chorherrn Johannes Nese. Fol. 197r und eine kurze Anmerkung zum Register auf 209r von der Hand des Johannes Reborch. Rubriziert. Q-Initiale am Anfang mit der dreizackigen Forke des Johannes Nese. Rote Lombarden über zwei Zeilen.
1r–209r : Bonum universale de apibus. (1r–2v) Vorangestellt: : Abundantia exemplorum. ›Prohemium‹. ›Quoniam exempla plus‹. Quoniam exempla plus movent quam verba secundum Gregorium … — … Adhuc notandum quod omnis materia sermonis edificatorii reduci potest ad septem dona spiritus sancti vel annexa illis. Am Schluss abweichend vom Druck 581. Literatur: Nr. 2012. 5001. (2v–3v) Prologus. ›Incipit prologus in librum de apibus quem auctor eius bonum universale vocat‹. Reverendo in Christo patri fratri Humberto magistro ordinis predicatorum sacerdos … — … ad decus ordinis incolumem vos Christi pietas tueatur. ›Explicit prologus‹. (3v–197r) Textus. ›Incipit prefatio‹. Unum caput Christum in unitate ecclesie … ›Capitulum primum tractatus de prelatis‹. Rex autem apum mellei coloris est … — … me participem faciat Jhesus Christus dominus noster qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat Deus in secula seculorum. ›Amen‹. Explicit bonum universale de apibus per me Johannem Nesen de Plone. Mit der dreizackigen Forke als Erkennungszeichen des Schreibers. (197r–209r) Alphabetisches Register. ›Registrum super dicta materia secundum ordinem alphabeti‹. Abbatissa … — … Zelus. Am Ende erneut die dreizackige Forke. Auch in Cod. ms. Bord. 51, 1r–137v, und Kopenhagen, KB, Thott 313 fol., 1r–140v (, 68), welches beim Dublettenverkauf der UB Kiel 1740 abgegeben wurde. Druck: Douai 1627. Literatur: , , Thomas von Cantimpré. Kritik an der Kirche?, in: Innovation in Klöstern und Orden des Hohen Mittelalters. Aspekte und Pragmatik eines Begrifffs, hrsg. von , , , Münster 2012 (Vita regularis 48), 173–195. , Vorstellungen von Gemeinschaft und sozialer Ordnung. Zum Innovativen in dominikanischen Schriften des 13. Jahrhunderts, in: Innovation in Klöstern (wie oben), 197–214. , "Modus vivendi claustralium." Der Bienenstaat als Vorbild klösterlichen Zusammenlebens. Zum Bonum universale de apibus des Thomas von Cantimpré, in: Ille operum custos. Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption, hrsg. v. und , Hildesheim 2008 (Spudasmata 118), 185–203. Nr. 3775 (Hs. genannt). 6157. 11, 170f. , 76–113. 8083. , Sp. 1359. 9, 845f. , Bd. 1, 270 Nr. 100 (Hs. erwähnt). – 209v–215v leer.
II
Papier — 24 Bl. — Holstein — nach 1464
Wasserzeichen: Turm mit Zinnen, ohne Fenster: 100594 (1464, auch im folgenden Handschriftenteil und in Cod. ms. Bord. 25), ein weiterer Typ nicht nachweisbar. Lagen: 2 VI (24). Tintenfoliierung aus dem 19. Jh. Schriftraum: 17–17,5 × 11–11,5 cm. 30–33 Zeilen. Bastarda von dem Chorherrn Johannes Nese. Rubriziert. Rote Lombarden über drei Zeilen.
1r–23r Gesta Romanorum. ›Incipit moralitates ex gestis Romanorum et primo de quadam virgine quinque custodibus commissa per quam anima intelligitur‹. Pompeyus rex dives valde ac potens unicam filiam pulcherrimam habuit … — … et sic eternam vitam et coronam finaliter obtineamus. Quod nobis concadat dominus noster Ihesus Christus in secula seculorum benedictus. Amen. Expliciunt gesta Romanorum pocula pulcherrime moralisata. Stat mea scriptura sicut grus sub sua crura. Ähnlich 18587. Danach die dreizackige Forke, mit der der Schreiber Johannes Nese seine Arbeiten kennzeichnet. 49 Kapitel. Übereinstimmend mit , 16–18, Fassung III. Siehe auch Cod. ms. Bord. 58H, 1ra–68va, und Cod. ms. Bord. 113. Druck: . Literatur: , Zur Überlieferungsgeschichte der ‘Gesta Romanorum’, in: Mittellateinisches Jahrbuch 21 (1986), 208–229. , 132 (Hs. genannt). , Die Gesta-Romanorum-Handschriften der Universitätsbibliothek Innsbruck Cod. 667, Cod. 509 und Cod. 433: Ihre Beziehungen zueinander und zu den anderen Gesta-Romanorum-Handschriften der Universitätsbibliothek Innsbruck, Innsbruck 1997 (Commentationes Aenipontanae 31, Tirolensia Latina 1). , Das Fortleben der römischen Kaiser in den Gesta Romanorum, in: Klio 52 (1970), 395–409. – 23v–24v leer.
III
Papier — 19 Bl. — Holstein — nach 1464
Wasserzeichen: Turm mit Zinnen, ohne Fenster: 100594 (1464, auch in Teil II, sowie Cod. ms. Bord. 25). Lagen: VI (12). IV–1 (19). Tintenfoliierung aus dem 19. Jh. Schriftraum: 17–17,5 × 11–11,5 cm. 36–38 Zeilen. Bastarda von der Hand des Bordesholmer Chorherrn Johannes Reborch. Nur 1r rubriziert.
Lateinisch und Mittelniederdeutsch.
1r–16r Cyclus magnus lunaris LXXVI annorum. Prologus. ›In nomine domini amen.‹ Hir hevet sik an eyne tabule van der entfanginge der manen unde ys geheten in deme latine eyn Almanak. Desse sulve tabule holt in sik ciclum magnum dat ys LXXVI yaer wente wen desse LXXVI jaer ummekomen synt so nympt desse tabule en ende und se hevet sik denne wedder an und waret echter LXXVI jar lank … ›Primus ciclus lunaris cicli magni‹. Hic hevet sic an de erste ciclus lunaris. Na godes bort MCCCC et VI yar so ys aureus numerus I de sondaghes bochstaff … Ianuaris an sunte Sebastianus dage II stunde vor mydnacht und in der XII minuten … — … December in die Thome hora secunda post noctis medium XLVIII in minutis. Et sic est finis cicli magni. In vier Zyklen von jeweils 19 Jahren werden von 1406 bis 1481 [!] für jeden Monat der Tag, die Stunde und die Minuten des Neumonds angegeben, allerdings jeweils um ein Jahr verschoben. Literatur: , 173 Nr. 5377 (Hs. unter der Signatur von ca. 1665 genannt). Der Prolog ist mittelniederdeutsch. – 16v–19v leer.
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der Bordesholmer Handschriften in der Universitätsbibliothek Kiel.