Gefördert durch die Deutsche Forschungsgemeinschaft im Rahmen des Förderprogramms Erschließung und Digitalisierung handschriftlicher und gedruckter Überlieferung
Sermones de martyribus
Papier — I, 191 Bl. — 20,8 × 14,5 cm — Augustiner-Chorherrenstift Bordesholm — 1470–1512
Wasserzeichen: Trinkgeschirr, Krug mit Deckel, ein Henkel, darüber Blume/Blatt: nicht nachweisbar. Ochsenkopf mit Augen und Nasenlöchern, darüber einkonturiger Stern: 74354 (1472), zwei weitere Typen nicht nachweisbar. Wappen, Schild mit Zwillingsschrägbalken, ohne Beizeichen im Schild: 24460 (1478). Buchstabe P, gebrochen, zweikonturig: 111157 (1492), 113143 (1493), zwei weitere Typen nicht nachweisbar. Lilie, frei, mit Beizeichen: DE8280-Hs.49.1003_185, DE8280-Hs.49.1003_188 (beide 1494), Hand/Handschuh, darüber Blume/Blatt/Stern, vierblättrig: nicht nachweisbar. Lagen: II–3 (I). 3 VI (36). VI–7 (41). VI–2 (58)! 4 VI (108)! VI–8 (112). 2 VI (144). VI–6 (162)! 3 VI (204)! VI–2 (214). VI (228)! Reklamanten zum Teil abgeschnitten. Das erste Blatt mit moderner Bleistiftfoliierung. Zeitgenössische Tintenfoliierung von der Hand des Schreibers 1–228. Herausgeschnittene und mitgezählte Blätter: 42–48, 59, 60, 113–120, 145–156, 163–168, 215, 216. Schriftraum: 16–17 × 10–11 cm. 26–30 Zeilen. Bastarda von der Hand des Bordesholmer Chorherrn Johannes Nese aus unterschiedlichen Zeitabschnitten. Rubriziert. Rote Lombarden über zwei bis drei Zeilen.
Spätgotischer Holzdeckeleinband mit rotem alaungegerbtem Leder überzogen. Streicheisenlinien. Einzelstempel aus der Werkstatt "Bordesholm spätgotisch" ( w004172): Rosette, ein Blattkranz, sechsblättrig: s032007. Rosette, ein Blattkranz, fünfblättrig: s032010. Auf dem VD Reste und Abdrücke von Papierschildern, teilweise übereinander geklebt. Titelschild der Größe 2,5 × 8 cm, Aufschrift De martiribus. Signaturschild 2 × 1,9 cm, Aufschrift M … Signaturschild aus dem frühen 17. Jh., 4,3 × 5,2 cm, Aufschrift Secun … / Tertii sc / Lat … tertii / Liber VII. Am oberen Rand des HD vier Löcher von der entfernten Kettenöse. Drei Doppelbünde. Zwei Fensterlager und Gegenbleche. Lederband als Lesezeichen mit einem Leserad lose innenliegend, Durchmesser 3,1 cm, bemalt mit einer vierblättrigen Rosette und den römischen Ziffern I und II jeweils gleichlautend gegenüberliegend. Bl. 1, 61, 85, 169 und 217 mit farbigen Papierzungen als Blattweiser, Bl. 121 und 157 Klebespuren von solchen. Restauriert.
Fragmente: 1. VS Pergament. 21 × 14 cm. 14. Jh. Gotische Kursive. Kopfständig in den Innendeckel geklebt. Am unteren Rand beschnitten. Vorhandener Schriftraum: 18 × 14 cm. 44 Zeilen. Eine Spalte. Commentarius in libros Aristotelis. Von dieser Hand auch die Makulatur in Cod. ms. Bord. 70, VS, 71, VS, 77, VS, 78, HS, 79, 80, 81, VS und 82. 2. HS Pergament. 21,2 × 15,5 cm, ca. 1 cm umgeschlagen. 14. Jh. Gotische Kursive. Schriftraum: 18,5 × 14,5 cm. 40 Zeilen. Eine Spalte. : Quaestiones in librum Porphyrii Isagoge. Quaestio 4. Mit Abweichungen, vgl. den Druck: Giraldus Odonis O.F.M. Opera Philosophica, Bd. 2: De intentionibus, hrsg. von L. M. de Rijk, Leiden 2005, 674–677. M38566. Von dieser Hand auch die Makulatur in Cod. ms. Bord. 71, HS, 73, VS, 75 und 81, HS.
Herkunft: Der Codex wurde in der Zeitspanne von ca. 1470 bis 1512 von dem Bordesholmer Chorherrn Johannes Nese unter Heranziehung der in der Bibliothek vorhandenen Handschriften und Drucke geschrieben und in mehreren Arbeitsphasen sukessive über vierzig Jahre hinweg ergänzt. — Im Verzeichnis von 1606 (Cod. ms. Bord. 2a) betitelt mit De martyribus. Im Verzeichnis von 1665 (Cod. ms. Bord. 1b) Ejusdem de martyribus.
Nr. CCVI. — , 97. — , 99. — Nr. 653. — , 15 Anm. 45; 37. — , 59, 165, 168, 171, 206, 208, 310, 621.
Ir–Iv Inhaltsverzeichnis. Genannt werden der Verfasser oder das Werk, aus dem der Text entnommen ist, sowie die Folioangaben. (Ir) Besitz- und Schreibereintrag: Liber sancte Marie virginis in Bardesholm Bremensis diocesis ordinis canonicorum regularium sancti Augustini quem ego frater Johannes Nesze plebanus in Brugghe scripsi in diversis annis quum fui frater in monasterio predicto et quum fui plebanus in Brugghe etiam in Novomonasterio. Oretis dominum deum pro me unum Ave Maria. Darunter die dreizackige Forke mit den beiden seitlichen Dudelsäcken als Erkennungszeichen des Johannes Nese, unterschrieben mit Ovidius Naso, Johannes cum Naso, Nasonem petito.
1r–41v De sancto Stephano (S9).
(1r–4r) . 3, 845 Nr. 373–375.
(4r–10r) : Dormi secure de tempore. : Johannes de Verdena Nr. 80. Nach der Rubrik das Zeichen für das Jahr 1497 in brauner Tinte.
(10r–17r) . : Johannes Herolt Nr. 14.
(17v–23v) . : Leonardus de Utino Nr. 12.
(24r–29r) : Legenda aurea. ›Ex legenda aurea sive Lombardica de sancto Stephano prothomartire‹. Stephanus grece latine dicitur corona … — … tertium in innocentibus. cap. 8, 78–86.
(29r–41v) . 2, 72 Nr. 102–104. Danach das Jahreszeichen für 1504 in schwarzer Tinte.
49r–58v In inventione sancti Stephani (S53).
(49r–51v) . 3, 851 Nr. 446.
(51v–58v) In inventione sancti Stephani. (51v–57r) : Epistula de inventione corporis sancti Stephani martyris. ›Ex legenda antiqua de inventione sancti Stephani‹. Lucianus misericordia indigens et omnium hominum minimus … 7851 und Novum Suppl. (57r–58r) : Legenda aurea. Huius visionis et invencionis mentionem facit Beda in cronica sua … — … ad illud tempus transtulit in quo ampliori reverentia habeatur. Refert Augustinus in libro XXII de civitate dei … — … didicit legendo perfecit obediendo. cap. 108, 713f. Satz 41–49; 716f. Satz 89–103. (58r–58v) . ›Exemplum de sancto Stephano prothomartire‹. Apud Burdegalensem urbem anas quedam senio gravata sed fide mentis … 7888.
61r–84v De sanctis Innocentibus (S11).
(61r–65r) . 3, 845 Nr. 379, 380.
(65v–69v) . : Johannes Herolt Nr. 17.
(69v–73r) . Cantabant quasi canticum novum … [Apc 14,3]. Verbum istud legitur in epistola hodierna de Innocentibus … M13419, CLXXXIIIIv–CLXXXVIIr.
(73r–76v) : Dormi secure de tempore. : Johannes de Verdena Nr. 82.
(76v–81v) . : Leonardus de Utino Nr. 14.
(81v–84v) : Legenda aurea. ›Ex legenda aurea sive Lombardica de Innocentibus‹. Innocentes dicti sunt triplici ratione … — … et quod Salome soror eius omnes vinctos prout cum fratre ordinaverat interfecit. cap. 10, 97–102. Nach der Rubrik das Zeichen für das Jahr 1501 in schwarzer Tinte.
85r–96v De sancto Clemente (S84).
(85r–85v) . 3, 858 Nr. 516 mit Abweichungen im Initium.
(85v–91v) De sancto Clemente. (85v–86r) : Legenda aurea. ›Ex legenda aurea de nomine sancti Clementis pape et martiris‹. Clemens dicitur a cleos quod est gloria et mens quasi gloriosa mens … — … cetera ex eius gestis que communiter habentur sumuntur. cap. 166, 1188 Satz 1–8 (86r–91v) Passio. Tertius Romane ecclesie prefuit episcopus Clemens qui disciplinam beati Petri apostoli secutus … 1848.
(91v–96v) . 2, 76 Nr. 152.
97r–112r De sancto Blasio (S100).
(97v–106r) De sancto Blasio. (97v) : Legenda aurea. ›De nomine sancti Blasii episcopi et martiris‹. Blasius quasi blandus vel Blasius quasi belasius … — … parvulus per humilitatem morum. cap. 38, 252 Satz 1–3. (97v–106r) Passio. Temporibus Licini imperatoris qui Constantini augusti sororem … 1377.
(106r–112r) . : Leonardus de Utino Nr. 23. – 112v leer.
121r–144v De sancto Georgio (S29).
(121r–123v) . 3, 848 Nr. 410.
(123v–125v) . : Johannes Herolt Nr. 201.
(125v–128v) : Dormi secure de tempore. : Johannes de Verdena Nr. 91.
(128v–136r) De sancto Georgio. (128v–129r) : Legenda aurea. ›De nomine sancti Georgio‹. Georgius dicitur a geos quod est terra et orge quod est colere … — … Hic quod sub Daciano preside imperantibus Dioclesiano et Maximiano. cap. 56, 391f. Satz 1–17 (129r–136r) Passio. Tempore quo Dioclesianus romani orbis gubernandum suscepit imperium … 3388.
(136r–140v) . : Leonardus de Utino Nr. 33.
(140v–144v) : Thesaurus novus. 5, 543 Nr. 251.
157r–162r De sancto Johanne et Paulo (S45).
(157r–158v) . 3, 850 Nr. 428.
(159r–160r) Panis pauperum. Multe tribulationes iustorum … [Ps 33,20]. Verba ista possunt predicare de martiribus istis sanctis de Johanne et Paulo … Diese Predigtsammlung auch in Berlin, SBBPK, Ms. theol. fol. 317 (, 529) und im Bordesholmer Bibliothekskatalog (Cod. ms. Bord. 1a) unter der Signatur L xxix erwähnt.
(160r–162r) : Legenda aurea. ›Ex legenda aurea sive Lombardica de sanctis Johanne et Paulo‹. Johannes et Paulus primicerii et prepositi Constantie filii Constantini augusti fuerunt … — … passionis equalitate consimiles in uno semper domino gloriosi. cap. 82, 552–555 – 162v leer.
169r–214v De sancto Laurentio (S56).
(169r–173r) . 3, 851 Nr. 447–449.
(173r–182r) . Liberasti me … [Sir 51,4]. Ita scribitur Ecclesiastici 51 vel ultimo capitulo originaliter necnon pro recommendatione beati Laurentii assumitur thematisaliter etc … (177r–182r) Probavit eum dominus quasi aurum … [Iob 23,10]. Originaliter necnon pro presentis sermonis inicio assumitur thematisaliter. Pro introductione horum verborum est notandum … (180r–182r) Consolabitur me lectulus … [Iob 7,13]. Ita scribitur Job 7 originaliter necnon pro presentis sermonis inicio assumitur thematisaliter. Notandum pro introductione quod teste experienda … Bisher nur hier nachgewiesen; zu Timmermann siehe die Beschreibung von Cod. ms. Bord. 68.
(182r–194v) De sancto Laurentio. (182r–182v) : Legenda aurea. ›De nomine sancti Laurencii‹. Laurentius dicitur quasi Laurem tenens que est corona de lauro facta … — … protegit a fulmine sentencie reproborum. cap. 113, 754 Satz 1–11 (182v–184r) ›De ortu sancti Laurentii martiris‹. Nota ortum beati Laurencii dicitur quod fuit quidam in Hispania adhuc gentilis dux habens uxorem sterilem … — … a beato Sixto papa Romam est perductus qui in passionali ab ecclesia invenientur approbata. Qualiter passus est sub Decio imperatore sequitur ex passionali. Hier leicht erweitert, aber ebenfalls enthalten in Cod. ms. Bord. 22, 231ara–232ra, Cod. ms. Bord. 32, Teil VI, 6r–7r und Halle (Saale), ULB, Qu. Cod. 215, 315va–315va (, 329). (184r–194v) : Legenda aurea. Laurentius martir et levita genere Hispanus a beato Sixto Romam deductus est … — … iste propter excellentiam passionis. cap. 113, 754–773 Satz 12–312. 4770.
(194v–197v) De sancto Hippolito. (194v) : Legenda aurea. ›De sancto Ypolito martire‹. Ipolitus dicitur ab yper quod est super et litos quod est lapis … — … fuit bene politus per tormentorum acerbitatem. cap. 114, 774 Satz 1–4. (194v–197r) Passio. Beatus Ypolitus regressus post tercium [venit] diem in domum suam … 3961. (197r–197v) : Legenda aurea. Et advertendum quod expresse habetur hic quod illi Decio … — … ut nullus qui hoc vidit ambigeret quin corpus alicuius mulieris fuisset quod diabolus assumpsisset. cap. 114, 776–778 Satz 56–75.
(197v–199v) . : Johannes Herolt Nr. 217.
(199v–201r) . 1, 768 Nr. 313.
(201r–204v) . : Nicolaus de Polonia (Septenarius) Nr. 156.
(205r–214v) . : Leonardus de Utino Nr. 52.
217r–228v De festis sanctorum.
(217r–224v) : Pantheologia. Martyrium cap. I–IV. ›Quod sustinere martirum est actus quatuor virtutum‹. Circa martyrium quatuor sunt notanda scilicet initium vel principium ex quo suscipitur … — … in potestate sublimius in honore pretiosius. Hec beatus Thomas secunda secundae questio CXXIIII articulum III in corpus questionum et in solutionibus argumentorum. Hinter der Rubrik das Jahrenzeichen für 1497. (220v) Festum vel festa cap. I–IV. ›Quod circa festa quatuor sunt notanda‹. Circa festa quatuor sunt notanda scilicet convenientia numeri exigentia debiti … — … Nos autem cessamus propter quietem fruitionis divine que octava die sub lege gratie datur. Druck: M36929.
(225r–228v) . : Johannes Herolt Nr. 186.
Beschreibung erstellt im Rahmen des Projektes Katalogisierung der Bordesholmer Handschriften in der Universitätsbibliothek Kiel.